Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Iberët. — Gratë baske. — Spanja latine. — Rënia e Spanjës pas vdekjes së Izabelës I. — Si u zhdukën liritë e vjetra spanjolle. — Maria de Pacheco lufton kundër despotizmit të dinastisë austriake. — Dinastia e Burbonëve dhe Napoleoni. — Mbretërimi dhe mizoritë e Ferdinandit VII. — Ligji salik në Spanjë. — Ardhja në fron e Izabelës II. — Regjenca e Maria Kristinës së Burbonëve. — Rilindja e lirisë. — Mbretërimi i Izabelës II i jep fund rënies së Spanjës. — Dekretet e Izabelës kundër manastireve të murgjve. — Përparimi i qytetërimit spanjoll gjatë mbretërimit të saj. — Pengesat për ringjalljen e plotë të Spanjës. — Ndikimi i murgeshave. — Gjendja e mjerë e arsimit. — Gratë shkrimtare. — Romani. — Zonja Fernan Caballero. — Jetëshkrimi i zonjës F. Caballero. — Idetë e saj prapanike. — Idealizimi i së shkuarës dhe karikatura e së tashmes. — Lajkat për pasionet e vjetra kombëtare. — Ç’interes ka vepra e zonjës F. Caballero. — F. Caballero si piktore e jetës andaluziane dhe e grave spanjolle. — Poezia. — Dona Gertrude Gomez de Avellaneda. — Filozofia mistike. — Shën Tereza. — Gjendja juridike e grave spanjolle. — Murgeshat në Spanjë dhe në Amerikën spanjolle. — Nëna Agueda dhe murgeshat karmelitane të Lermës.
Popujt që i quajmë latinë, sepse flasin gjuhë që rrjedhin nga latinishtja, nuk i përkasin të njëjtës familje, siç ndodh me gjermanikët dhe me sllavët. Për prejardhjen e italianëve ju kam folur. Francezët janë në shumicë keltë të latinizuar. Rumunët nuk i zhdukën dakët nga trualli ku këta jetonin para pushtimeve të Trajanit. Kurse spanjollët dhe portugezët e kanë prejardhjen nga iberët, traditat e të cilëve i kanë ruajtur baskët e Spanjës dhe të Francës. Është e vërtetë se zotërinjtë Arndt dhe Rask i lidhin baskët me finlandezët, kurse z. Dartey i nxjerr nga semitët. Por në përgjithësi studiuesit janë të prirur të shohin tek ata, siç bën Pritchart, një mbetje të racës së lashtë iberike.
Dyndja e madhe e keltëve i shtyu iberët në grykat e Pirenejve. Në këto kështjella natyrore ata u bënë ballë kartagjenasve, romakëve, gotëve, frankëve dhe myslimanëve.
Hierarkia feudale, që e mbuloi gjithë Perëndimin, nuk ka ekzistuar kurrë te ky popull. Në Guipuzcoa, në Biskajë dhe në Alava, kushtetuta nuk njihte as fisnikë, as njerëz me tituj. Asnjë zanat nuk quhej i ulët a poshtërues për atë që e ushtronte.
Raca është jashtëzakonisht e bukur, dhe gratë i kanë në shkallë të lartë tiparet që e dallojnë. Fytyra e tyre, njëherësh e rregullt dhe plot jetë, sytë e mëdhenj plot shprehje, goja pothuajse gjithmonë gjysmë e hapur nga një buzëqeshje paksa tallëse, flokët e gjatë që u zbresin gërsheta deri te këmbët ose që i mbështjellin rreth kokës si diademë: të gjitha këto i bien menjëherë në sy edhe vëzhguesit më të pavëmendshëm. Pothuajse të gjitha kanë supe dhe qafë të shquara për pastërtinë e vijave, dhe ky tipar bukurie, zakonisht kaq i rrallë, u jep një hijeshi të veçantë.
Tiparet morale dhe intelektuale të këtij populli i përgjigjen pamjes së tij të jashtme. Shtëpitë mbahen shumë pastër. Baskët kanë një prirje të gjallë për poezinë dhe për muzikën. Të zellshëm, krenarë dhe të pavarur, ata i shohin nga lart fqinjët e tyre spanjollë ose francezë.
Por shumica e popullsisë së Spanjës nuk u qëndroi ndikimeve të huaja aq mirë sa baskët. Vendi u latinizua madje para Italisë së Veriut (Galisë Cisalpine). Gadishulli Iberik u përkiste romakëve që 225 vjet para Krishtit. Që në kohën e Neronit, ai i jepte Romës filozofët e saj kryesorë (Senekën) dhe poetët më të mirë (Lukanin). Më në fund, kur Nerva adoptoi Trajanin, i dha Romës ata cezarë spanjollë që themeluan kombin rumun dhe që, për një çast, i bënë Tacitin dhe republikanët të besonin se pushteti i perandorit dhe liria nuk ishin të papajtueshme. (Shih A. Thierry, Tabloja.)[1] Por kur perandoria u pushtua nga barbarët, Spanja pati një fat shumë më të keq se Galia. Për një çast ajo shpresoi se do të organizohej nën mbretër me prejardhje gjermanike (gotët), por kjo shpresë u shua nga dyndjet afrikane. Në luftën kundër ndjekësve të Profetit, kombi mori zakone të një mosdurimi të egër. Këto u rënduan edhe më kur dinastia austriake ia hoqi Spanjës liritë e vjetra, që s’kishin arritur t’ia merrnin të gjitha revolucionet e treguara nga z. Rosseuw-Saint-Hilaire (Historia e Spanjës, botim i ri, 1846–56).
Është lavdi për gjininë tonë që, kur i ra ora rënies, mburoja e fundit e lirive spanjolle qe një grua zemërmadhe. Të gjithë e njohin rolin e bukur që luajti Juan de Padilla, i cili u bë martir në Villalar. Por harrohet shumë shpesh se, pasi ky mbrojtës i patrembur i komunerosëve[2] e pagoi me kokë qëndresën e tij heroike kundër despotizmit të Habsburgëve (1522), e veja e tij, Maria de Pacheco, luftoi deri në çastin e fundit kundër xhelatëve të tij dhe kundër tradhtarëve. E mbyllur në Toledo, ajo nuk u tremb kur e braktisën frikacakët që ishin betuar të mbronin “lidhjen”. Mblodhi ushtarë dhe e përshkoi qytetin anembanë, duke mbajtur në krahë fëmijën që vdekja tragjike e heroit kastilian e kishte lënë jetim, ndërsa para saj mbahej një pikturë që paraqiste ekzekutimin e burrit të saj. Më kot u përpoqën ta blinin dhe ta frikësonin. Ajo pranoi të rrethohej brenda qytetit dhe do ta kishte mbrojtur deri në frymën e fundit, po të mos ishte tradhtia e klerit katolik, që mban gjithmonë anën e pushtetit absolut. E detyruar të largohej nga Toledo, ajo arriti në Portugali përmes rreziqesh nga më të ndryshmet dhe vdiq atje në mërgim, duke duruar me guxim varfërinë dhe harresën. “Maria Pacheco, — thotë me të drejtë z. Genevay, — është një nga figurat më të bukura dhe më të fuqishme në historinë e martirëve të popujve.”
Që nga ajo kohë fatkeqe, Spanja binte dita-ditës. Në të vërtetë, rënia e saj nis me vdekjen e Izabelës I, mbretëreshës së famshme. Kombi spanjoll u bë vegël tepër e bindur e politikës së Habsburgëve, që synonin një monarki mbarëbotërore. Duke i shërbyer kësaj politike, ai u bë i urryer për popujt e tjerë latinë, në sytë e të cilëve mishëronte Inkuizicionin, despotizmin dhe shtypjen e kombeve. Shpejt i korri frytet e hidhura të ambicies së verbër të Karlit V dhe të Filipit II, princër të shthurur dhe përndjekës, karakterin e vërtetë të të cilëve e ka nxjerrë në dritë z. Mignet te Karli V në Yuste dhe te Antonio Perez dhe Filipi II. Nën trashëgimtarët e tyre e keqja u bë aq e madhe, saqë Spanja zbriti në vendin e fundit ndër kombet latine. Prandaj ajo e priti me më shumë mosbesim se vetë Italia lëvizjen që revolucioni i vitit 1789 u dha latinëve. Është e vërtetë se Napoleoni, politikan i shkollës së Karlit V, të Luigjit XIV dhe të Nikollës I, në vend që t’i njihte paqësisht të dy gadishujt me idetë e reja, deshi t’i bënte këta popuj vegla të ambicies së tij të verbër, vasalë të një perandorie të re të Perëndimit. Spanjollët u ngritën si një trup i vetëm, dhe toka që kishte lindur burra si Cidi dhe Pelajo[3] i përpiu pushtuesit.
Megjithatë, takimi i Spanjës me ushtarët e revolucionit nuk shkoi kot. Mbrojtësit më të shquar të kombit spanjoll i kujtuan më në fund liritë e vjetra të etërve të tyre dhe u shprehën kundër pushtetit absolut. Sapo u rikthye në një fron që s’kishte ditur ta mbronte, Ferdinandi VII, i paaftë dhe mizor, i përndoqi aq shumë patriotët më të mirë, saqë shpërtheu një kryengritje (janar 1820). Portretin e tij besnik do ta gjeni te konti de Toreno (Historia e kryengritjes etj.). Pa ndërhyrjen e Burbonëve të Francës (1823), ai do të ishte detyruar t’i bënte lëshime të mëdha partisë kushtetuese.
Partia “apostolike”, domethënë absolutiste, mbështetej te ligji salik, që ua mohonte grave të drejtën e fronit dhe që e kishte vendosur Filipi V, themeluesi i dinastisë së Burbonëve. Ajo donte që pas vdekjes së Ferdinandit në fron të hipte i vëllai, Karlosi. Por atdheut të Blankës së Kastiljes dhe të Izabelës I nuk i pëlqen aspak kjo gjë e sjellë nga Galia. Që më 1789, me një akt solemn, Kortet (përfaqësia kombëtare) e kishin shfuqizuar ligjin e Filipit V. Ju kam treguar si Maria Kristina, regjente gjatë miturisë së Izabelës II, u detyrua të mbështetej te partia liberale. Mbreti i francezëve, Luigj-Filipi, i ndreqi të këqijat që i kishte shkaktuar Spanjës Luigji XVIII, duke e mbështetur fort monarkinë kushtetuese, bashkë me Anglinë. Dhe, pavarësisht nga disa komplote karliste dhe nga trazirat e kryengritjeve demokratike, pavarësisht nga gabimet që me të drejtë i qortohen mbretëreshës te Frauen der Zeit,[4] Izabela deri tani u ka bërë ballë stuhive më mirë se Burbonët e Francës, të Napolit dhe të Parmës.
Sigurisht, jam shumë larg nga miratimi i të gjitha veprimeve të mbretërimit të Izabelës II. Por, çfarëdo gjykimi të bëhet për veprat dhe për personin e kësaj sovraneje, duhet mbajtur mend se gjeniu është po aq i rrallë në frone sa kudo tjetër. Dhe mbi të gjitha nuk duhet harruar kurrë se ringjallja e Spanjës nis me mbretërimin e Izabelës. Ju kujtohet tabloja e zymtë e Spanjës që jep Ruy Blas në një dramë të z. Viktor Hygo. Duhet pranuar se kjo tablo përputhet me historinë. Të ardhurat publike grabiteshin në mënyrë skandaloze, tregtia ishte rrënuar, bujqësia shkatërruar, fryma origjinale e kombit e shtypur nga Inkuizicioni. Burbonët, besnikë ndaj traditave absolutiste të Luigjit XIV, birit të një princeshe spanjolle, nuk u gjetën ilaç të këqijave të vendit. Një princ i vetëm relativisht i ndritur, si Karli III, nuk mund të shëronte kaq shumë plagë. Kur ky princ hipi në fron (1769), e gjeti Spanjën të shpopulluar. Me djegien e heretikëve — në kohën e Volterit (shih Mishle, Regjenca) mbretëreshat ende argëtoheshin me autodafe të tmerrshme —, me dëbimin e tregtarëve hebrenj dhe me përzënien e bujqve maurë, popullsia kishte rënë në vetëm nëntë milionë shpirtra. Përpjekjet e një princi patriot, që pati guximin t’u jepte shembullin mbretërve katolikë duke dëbuar jezuitët, dhe talenti i njerëzve si Campomanès, Aranda, Olavidez dhe Florida Blanca e vonuan rënien, por nuk e ndalën. Ajo rifilloi me Karlin IV dhe u ndal vetëm me vdekjen e Ferdinandit VII.
Kur e bija e tij hipi në fron, Spanja po brehej nga murgëria, që ushqente padijen, përtacinë dhe lypjen, dhe jepte shembullin e veseve që u shkojnë tepër për shtat prirjeve të racave jugore. Më 1834, një vend që s’kishte krahë pune të mjaftueshëm për bujqësinë, për detarinë dhe për tregtinë kishte 1.940 manastire, me 30.905 murgj dhe 27.700 murgesha. Dekretet e 29 korrikut 1837 dhe të 1 shtatorit 1841 e ligjëruan mbylljen e manastireve të murgjve, që ishte bërë më 1835. Qeveria e mbretëreshës ia ktheu bujqësisë pronat e Kishës, që deri atëherë nuk mund të shiteshin. Në të njëjtën kohë, ajo e hapi Spanjën për tregtinë, duke ndërtuar një rrjet hekurudhash që zgjerohet çdo ditë. I lehtësoi industrisë hyrjen në krahinat më të humbura. Dhe më në fund i hoqi fare pasaportat, duke u dhënë kështu shteteve më të përparuara në fusha të tjera një shembull të shkëlqyer liberalizmi dhe përbuzjeje për traditat e vjetëruara të Mesjetës.
Liria fetare ka pësuar goditje të rënda, dhe parlamenti, në vend që t’i dënojë, i inkurajon. Megjithatë, ka shumë gjasa që fryma e përparimit të triumfojë. Murgëria, edhe me mbrojtjen e motrës Patrocinio,[5] nuk vendos më për fatet e Spanjës. Shtypi, pa qenë krejt i lirë, i ka shpëtuar prangave që nuk e linin të lëvizte. Dhe njerëz që Ferdinandi VII do t’i kishte varur ose mbytur (garrota e tmerrshme, jaka e hekurt me të cilën mbyten të dënuarit, përdoret ende në Spanjë) zënë sot postet më të larta në shtet.
Fatkeqësisht, arsimi nuk ka ecur aq shpejt sa ndërtimi i hekurudhave dhe riorganizimi i ushtrisë spanjolle. Si pothuajse në të gjitha vendet latine, arsimi fillor është në gjendje shumë të mjerë. Më 1852, numri i spanjollëve që dinin të lexonin llogaritej vetëm 1.898.288, ndërsa ata që dinin edhe të lexonin, edhe të shkruanin nuk i kalonin 1.221.001. S’ka nevojë ta them që shkollimi i vajzave ishte edhe më i lënë pas dore se ai i djemve. Djemtë kishin në dispozicion 17.009 shkolla fillore, kurse vajzat vetëm 5.021.
Nuk duhet të habitemi që gratë, pa shkollim siç janë, u mbeten të huaja jetës intelektuale. Ndërsa në Gjermani, në Angli dhe në Francë gjinia jonë ka kaq shumë shkrimtare, Spanja mezi mund të përmendë dy emra, dhe madje zonja Fernan Caballero nuk është me origjinë spanjolle. Është e vërtetë se kjo zonjë i ka përqafuar aq plotësisht të gjitha paragjykimet e konservatorëve të Gadishullit Iberik, saqë është e pamundur të njohësh te autorja e librit Tregime dhe tablo zakonesh një bashkatdhetare të Lesingut, të Kantit dhe të Herderit. Kur lexon shkrimet e kësaj bije të një republike gjermanike, të kujtohet ajo që thotë te Niko Veliki baronesha de Reinsberg për një anglo-amerikane që ishte bërë konteshë: “Grace ishte aristokrate si një republikane e vërtetë.”
Një tregtar nga Hamburgu, z. Bohl de Faber, konsull i kësaj republike në Kadiz, zgjodhi për dhëndër markezin d’Arco Hermoso. Kur mbeti e ve, doña Cecilia u martua me don Antonio de Arron, konsull i Spanjës në Australi. Me pseudonimin Fernan Caballero, emrin e një fshati të vogël në La Mança, Cécile Bohl ka botuar disa romane, fama e të cilëve i ka kapërcyer Pirenejtë. Në vendet latine, pas një suksesi të tillë, rrallë dikush pranon t’i kushtohet më tej letërsisë në vetmi. Të gjithë nxitojnë të vrapojnë në ndonjë kryeqytet, që të shfaqen nëpër rrethe e sallone ose në shëtitoret e mëdha (corsi) dhe të korrin sa më shpejt admirimin që meritojnë. Por doña Cecilia, me një mendje praktike që të kujton prejardhjen e saj gjermanike, e shijoi në qetësi, larg botës, famën e veprave të veta. Njerëzit e rëndomtë habiteshin, madje gati zemëroheshin, që nuk e takonin kurrë në Madrid romancierin “më të famshëm të Spanjave dhe të Indive”,[6] kurse zonja F. Caballero vazhdonte t’i datonte tregimet e saj nga Jerez, nga Puerto Santa Maria, nga San Lucar etj. Pa dyshim, ajo e dinte se, po të vendosej në kryeqytet, bota llafazane e njerëzve pa punë nuk do të ishte më e kënaqur se me prirjen e saj për një jetë studimi dhe vetmie. Kur zonja de Stal shkëlqente nëpër sallone, njerëzit pyesnin me dashakeqësi se ku e gjente kohën për të shkruar librat e saj. Nëse zonja Fernan Caballero sillet krejt ndryshe, patjetër do të zemërohen me një romancier që mëton ta përshkruajë botën pa e studiuar “në qendrat e mëdha”. Fernan Caballero, pa dyshim, mendon si ai mullixhiu që e vë të flasë një nga piktorët më të mirë të shoqërisë latine:
. . . . Le të më qortojnë a të më lavdërojnë,
le të thonë diçka, a të mos thonë asgjë,
unë do të bëj si më thotë mendja. . . . . . .[7]
Poeti nuk mjaftohet të shtojë se mullixhiu “ashtu bëri, dhe bëri mirë”, por u jep lexuesve të vet edhe këtë këshillë domethënëse:
Shkoni, ejani, vraponi, rrini në provincë;
martohuni, bëhuni abat, merrni një zyrë a një qeverisje:
njerëzit do të flasin, — mos kini asnjë dyshim.[8][9]
Zonja Caballero është fare e aftë t’i përbuzë kërkesat e kota të turmës kur është fjala se si ta rregullojë jetën e vet. Por, kur shpreh idetë e saj, ajo nuk është aq e pavarur nga traditat e vendit ku jeton. Spanjës do t’i duheshin shkrimtarë të vendosur e largpamës, që me nismën e tyre ta ndihmonin të fitonte kohën e humbur gjatë shekujve të mpirjes dhe të gjumit. Por kjo detyrë, e denjë për një zemër fisnike dhe për një mendje të madhe, nuk e ka tunduar aspak zonjën F. Caballero. Përkundrazi, duket se ajo e ka vënë mendjen e saj në shërbim të ideve që kontesha Hahn,[10] plakë dhe e zhgënjyer, ka marrë nën mbrojtje. Si ata që qajnë pa pushim parajsën e humbur, ajo vajton te Pulëbardha[11] rrënimin e atyre manastireve nga dolën kaq shumë xhelatë, inkuizitorë dhe epshorë të ndyrë. Kundër historisë dhe kundër fakteve të panumërta që gjenden në shkrimet e autorëve si Llorente, Rosseuw-Saint-Hilaire, Toreno etj., ajo do të donte t’i paraqiste si vetmitarë të thjeshtë e të devotshëm. Ajo guxon të pohojë se banorët e këtyre “manastireve të pasura e luksoze”, strehë të përtacisë, të padijes dhe të pasioneve edhe më të rrezikshme, “shëronin njëkohësisht sëmundjet e shpirtit dhe të trupit”. Ajo do të na bëjë të besojmë se kryqi i Jezusit nga Galileja, “i butë dhe i përulur nga zemra”, i cili mbajti aq fjalime të zjarrta kundër krerëve të priftërinjve dhe kundër farisenjve, “duket sikur përkulet nën peshën e dhimbjes” kur sheh të mbyllura portat nga dolën krerët e “ushtrive të fesë”, ata murgj-kusarë që qenë turpi dhe tmerri i Gadishullit!
Me të njëjtin sistem idealizimi, fshatari që u ka mbetur besnik gabimeve që shkaktuan rënien e shpejtë e të turpshme të këtij vendi të bukur bëhet përfaqësuesi i vërtetë i ideve dhe i virtyteve kombëtare. Sikur t’i besonim doña Cecilias, Salentin e Fenëlonit[12] do të duhej ta kërkonim në ndonjë fshat “të ndarë mirë nga bota (nga qytetërimi) me male të larta”, ku “vajzat e vogla (dhe shumë shpesh edhe të mëdhatë) i puthin dorën priftit”, në ndonjë Luginë të Paqes (Val de Paz), së cilës “dritat e këtij shekulli novator i kanë kthyer shpinën me përbuzje”.
Ta idealizosh me një mendjelehtësi të pashoqe gjithë të kaluarën — përveç ndeshjeve me dema, që raca gjermanike s’i duron dot — kjo është gjysma e punës që i ka vënë vetes zonja Caballero. Gjysma tjetër është ta mbulojë me thumba njeriun që nuk e sheh epokën e Torkemadës[13] si kulmin e njerëzimit. Don Andrés, që ia del mbanë në “sipërmarrje të ndryshme, ndër to edhe në prishjen e manastireve”, është për të “tipi i qytetarit modern” dhe, si i tillë, një përmbledhje e këndshme e të gjitha të metave. “Qytetari modern”, si çdo qenie njerëzore, nuk është as i pagabueshëm, as i pamëkat, por qëndron shumë më lart se ata përbindësha që, edhe në shekullin e kaluar, kënaqeshin me ankthin e kaq viktimave njerëzore në “aktet e besimit”. Në një kohë kur toleranca kishte tashmë kaq mbrojtës të shquar, “Spanja, — thotë z. Mishle te Regjenca, — vraponte me fre të lëshuar në rrugën e autodafeve. Më 1721, vetëm qyteti i Granadës, mbi atë skelë prej allçie ku katër furra të ndezura (që paraqitnin profetët) përpinin mish njeriu, dogji nëntë burra dhe njëmbëdhjetë gra. Është viti i Letrave persiane.” Në vitin e Henriadës,[14] Filipi V kremton në Madrid një festë të denjë për “artistin e madh” Neronin:[15] “festën e tmerrshme ku u pjekën nëntë trupa të gjallë, me tmerrin e britmave, me erën e dhjamit dhe të mishit të njeriut që skuqej.”
Anglezët, që i përzunë me guxim inkuizitorët, dhe francezët, që më 1789 nisën ripërtëritjen e shoqërisë latine, nuk ka se si t’i pëlqejnë zonjës Caballero. Të parët janë haptazi “heretikë”, kurse për të dytët z. de Maistre (te Mbi papën) ka provuar se janë pothuajse “skizmatikë”. Portretet aspak lajkatare që zonja Cecilia u bën në romanet e saj bashkatdhetarëve të Elizabetës dhe të Lafajetit duken sikur janë shkruar për të mbajtur gjallë, përtej Pirenejve, mëritë e vjetra kombëtare, atë “shovinizëm” që nuk është as më pak mendjengushtë, as më pak i trishtueshëm se gjermanomania e disa shkrimtarëve të vendeve gjermanike. Pa dyshim, një shkrimtar spanjoll ka të drejtë t’u thotë bashkatdhetarëve të Servantesit, të Kalderonit dhe të Lope de Vegës se, sapo ta duan me vendosmëri, do të mund të ecin krah për krah me popujt e mëdhenj të Evropës. Por a ka dobi t’i mbushësh mendjen një kombi, që sapo ka nisur të dalë nga humnera ku e kishin hedhur armiqtë e dritës dhe të lirisë, se nuk ka asgjë për t’i pasur zili Mbretërisë së Bashkuar të lavdishme dhe perandorisë së lulëzuar të Galisë? Le të pëshpëritin sa të duan për “saksonë renegatë” dhe “francezë volterianë”: në fund të fundit, jashtë Reformës dhe Rilindjes, frymën çliruese dhe tolerante të të cilave e mishërojnë për mrekulli Luteri dhe Volteri, nuk ka qytetërim, ka vetëm një barbari pak a shumë mendjemadhe. Ditën kur murgu i shkëlqyer i Vitenbergut tha: “Djegia e heretikëve është kundër Shpirtit të Shenjtë”, ai meritoi të renditej ndër vazhduesit e apostullit që thoshte: “Duhet të ketë herezi!”[16] Ditën kur Volteri ngriti zërin kundër xhelatëve të Kalasit,[17] ai u tregua më i krishterë se priftërinjtë e kohës së vet.
Megjithatë, nuk do të doja t’ju bëja të besonit se tregimet e zonjës Caballero u ngjajnë në çdo gjë atyre romaneve me tezë që kanë përmbytur Perëndimin. Këto romane s’janë gjë tjetër veçse teza aspak argëtuese në mbrojtje të katolicizmit, të metodizmit, të pietizmit, të panteizmit etj., dhe u ngjajnë fare pak kryeveprave të thjeshta që quhen Don Kishoti, Zhil Blasi, Tom Xhonsi dhe Manon Lesko. Pa dyshim, shkrimet e romancieres spanjolle do të fitonin sikur të hiqeshin prej tyre disa tirada dhe disa thumba dashakeqe. Por në to gjen studime të ndërgjegjshme për një vend shumë pak të njohur, që u intereson veçanërisht të gjitha kombeve latine. Sikur F. Caballero të kishte jetuar në një kryeqytet, do të kishte parë vetëm një botë që është pak a shumë e njëjtë kudo, në Berlin si në Paris, në Shën Petersburg si në Madrid. Por autorja e njeh shumë mirë jetën e provincës, qytetet e Andaluzisë dhe fshatrat e njërës prej krahinave më interesante të Gadishullit. Ajo na çon në Kadiz dhe në Sevilje, që janë kudo në veprën e saj, në Rota (Dolores e gjorë); në shoqërinë e lartë (Lotët) dhe në fshat (Familja Alvareda); në shtëpinë e vetmuar të bujkut të varfër (Pulëbardha) dhe nën strehën e fermerit të pasur (Clemencia).[18]
Është e pamundur që në gjithë këto tablo të mos gjenden plot hollësi për gjendjen dhe prirjet e grave spanjolle. Merrni, për shembull, Gavioten (pulëbardhën), këtë bijë peshkatari me natyrë të egër, kokëfortë e plot teka. Falë zërit të saj, ajo bëhet një artiste që të gjithë i vijnë rrotull, flijon dashurinë e një fisniku të madh spanjoll për një toreador dhe përfundon si shoqja grindavece e një berberi të përbuzur. A nuk është ky një tip origjinal? Edhe gratë te Clemencia meritojnë vëmendje. Të pëlqen ta sodisësh, në madhështinë e saj fshatare, zonjën e shtëpisë, të rreptë e të ftohtë, që e ndien gjithë peshën shoqërore që ka bashkëshortja e një bujku kaq të pasur e me kaq ndikim si don Martin Ladron de Guevara, “i cili do t’i fliste mbretit me po atë ton si lypësit”. Pas saj vjen nusja, Clemencia, një grua e re me natyrë të mirë, por që, e dhënë pas joshjeve të një bote që e magjeps, nuk di ta njohë dashurinë e sinqertë e besnike nën pamjen e thjeshtë të një kushëriri të rritur nëpër ara. Duhet përmendur edhe një karakter si ai i Ritës (Familja Alvareda), kjo koketë model e fshatit, e cila, ndonëse nënë me dy fëmijë, ua vë veshin fjalëve të një ish-ushtari dhe që me humorin e saj bën një kontrast kaq të fortë me natyrën melankolike të kunatës. Nga këto vërejtje, që do të ishte lehtë t’i shumëfishoja, nxjerr këtë përfundim: edhe nëse teoritë filozofike të autores së Njëra brenda tjetrës, të Një ngushëllim i fundit dhe të Hesht sa je gjallë “nuk ia vlejnë as një çerek ore mundim”, vëzhgimet e saj për një nga pjesët më të rëndësishme dhe më pak të njohura të shoqërisë latine, si dhe për jetën e brendshme të grave spanjolle, mund të studiohen me dobi. Është për të ardhur keq që një shkrimtare e aftë për t’i parë gjërat ashtu siç janë u ka bërë aspiratave më të ligjshme të kohës së vet më pak lëshime se një teolog si Balmès, dhe që ka parapëlqyer të garojë në teprime me Donoso Cortès, markez de Valdegamas. Por disa tirada fëmijërore nuk do t’i pengojnë popujt latinë të interesohen fort për të ardhmen e Spanjës. Kështu, atdheu i Sidit do të ketë gjithmonë një tërheqje të veçantë për rumunët, sepse aty lindi Trajani, perandori i madh që ata e shohin si Romulin e tyre, si themeluesin dhe shprehjen madhështore të kombësisë së tyre. Sa për kombet latine të Perëndimit, ato presin me padurim ditën kur mbretërimi i tolerancës do ta çojë deri në fund ripërtëritjen e një vendi që në ditët tona u pastrua — sa gjak i pafajshëm është derdhur në Gadishull! — nga martirizimi i Riego-s, i Torrijos-it dhe i shokëve të tij.[19]
Zonja Gertrude Gomez de Avellaneda nuk është aq e njohur jashtë Spanjës sa Fernan Caballero, por është marrë me gjini më të larta dhe më të vështira. Një grua gjejmë qysh ndër poetët e vjetër: Inez de la Cruz, që jetonte në një manastir në Meksikë.[20] Zonja Gertrude nuk ka shkruar vetëm poezi lirike (përmbledhja Poezi lirike, Madrid, 1841),[21] por edhe tragjedi, komedi dhe romane. Tragjeditë e saj u pritën me shumë dashamirësi, dhe novela e saj Dy gratë quhet romani më i mirë që ka shkruar. Vdekja e parakohshme e burrit, don Pedro Sabator, që i vdiq pas vetëm pak muajsh martese, dukej se ia neveriti jetën letrare. Por shpejt ajo e mori sërish penën në dorë dhe dha prova domethënëse të veprimtarisë së saj dhe të larmisë së prirjeve që kishte.
Sado sukses të kenë pasur romanet e Fernan Caballero-s dhe tragjeditë e zonjës Gertrude de Avellaneda, shkrimtarja më e shquar ndër gratë spanjolle duhet quajtur murgesha karmelitane Tereza de Cepeda,[22] që Kisha romake e shpalli shenjtore më 1621. Autobiografia e saj (Rrëfim ose tregim i jetës së saj, 1562) është nga shkrimet që hedhin më shumë dritë mbi shkaqet dhe pasojat e atij misticizmi epshor që filozofët e Kishës romake, ashtu si Tereza, e quajnë “rruga e përsosmërisë”.[23] Por shkrimet e Terezës kanë vlerë edhe përtej interesit shkencor. Poezitë e saj e vendosin ndër poetët klasikë të atij shekulli XVI që ngjallte shpresa kaq të mëdha dhe që jep një ide kaq të lartë për talentin e natyrshëm të spanjollëve. Veprat e saj në prozë, traktatet asketike, nga të cilat më i famshmi është Kështjella e shpirtit, të lënë një përshtypje shumë të mirë për gjallërinë e fantazisë dhe për fuqinë e fjalës së saj. Jeta e Maria de Pacheco-s tregon se gratë spanjolle mund t’i kuptojnë idetë liberale dhe t’u përkushtohen. Po kështu, veprat e Terezës, të përkthyera sot në të gjitha gjuhët e Evropës, do të mjaftonin vetëm ato për të provuar se këto gra do të ishin të afta për një zhvillim të madh intelektual, sikur arsimi i tyre të mos ishte lënë kaq krejtësisht pas dore dhe sikur paragjykimet e një kohe tjetër të mos ua ndalonin shqyrtimin e çështjeve filozofike.
Spanja nuk ka qenë, si fqinja e saj Franca, skenë debatesh të gjalla për gjendjen e grave. Ligjet që e rregullojnë këtë gjendje janë marrë nga e drejta romake, parimet e së cilës kanë ruajtur kaq shumë ndikim te kombet neolatine. Pjesa më e madhe e Spanjës qeveriset me të njëjtat ligje (Spanja “e njëtrajtshme”). Disa krahina kanë ruajtur fueros-et e tyre (privilegjet). Këto janë krahinat që dikur vareshin nga kurora e Aragonës (Spanja “e asimiluar”), krahinat baske dhe mbretëria e Navarrës (Spanja “forale”).[24] Ky ndryshim ligjesh shpjegohet me fatet e ndryshme që kanë pasur këto vende. Nuk është për t’u habitur që baskët, të cilët u qëndruan dyndjeve të gjermanikëve dhe të arabëve më mirë se pjesa tjetër e popullsisë, kanë ruajtur, bashkë me emrin e tyre të lashtë Escualdunac, një gjuhë dhe tradita të huaja për racën indoevropiane. As nuk është për t’u habitur që fryma e Iberisë së vjetër ka mbijetuar në krahinën ku ndikimi i tyre është më i madhi.
Në Spanjën “e njëtrajtshme”, gjendja e vajzave është ajo që caktojnë ligjet e Justinianit. Deri para pak kohësh, majorati, një institucion aristokratik dhe gjermanik, bënte që pasuritë e patundshme të kalonin vetëm nga një mashkull te tjetri, sipas radhës së lindjes, gjithmonë te i parëlinduri. Por, meqë ky institucion u shfuqizua, në trashëgimi tani zbatohet plotësisht parimi i barazisë.
As e drejta për ta përdorur pronën nuk u kufizohet vajzave. Sapo bëhen madhore, domethënë në moshën njëzet e pesë vjeç, ato mund ta administrojnë vetë pasurinë e tyre. Por projekti i kodit (tani për tani ekziston vetëm e drejta zakonore) gjykon, me të drejtë, se nuk ka pse të shtyhet madhoria deri në njëzet e pesë vjeç, sidomos në një vend jugor ku njerëzit piqen shpejt. Prandaj propozon që mosha kur të rinjtë bëhen ligjërisht të pavarur të caktohet njëzet vjeç, si për vajzat ashtu edhe për djemtë.
Për t’u martuar pa pëlqimin e prindërve, vajza nuk e ka të detyrueshme ta presë këtë moshë. Në njëzet e tre vjeç, ajo mund të vendosë vetë kujt t’ia japë dorën.
Për të ndrequr shpopullimin që shkaktoi dëbimi i maurëve dhe i hebrenjve, qeveria spanjolle i nxiti martesat me mjete që nuk përdoren gjetiu. Kështu, çdo vajzë e mitur mund të martohet me vendim gjykate, mjafton që një i ri madhor të deklarojë se mund të garantojë për pëlqimin e saj; në këtë rast, pëlqimi i vajzës zë vendin e lejes së prindërve. Po ashtu, një vajzë madhore mund të martohet në të njëjtën mënyrë me një djalë të mitur, duke bërë vetë deklaratën para gjykatës.
Vajzën që drejtësia e heq kështu nga duart e prindërve, e vendosin në një shtëpi të sigurt dhe i lënë disa javë kohë për të menduar. Nëse ngul këmbë, bëhet martesa, dhe prindërve s’u mbetet rrugë tjetër veçse ta përjashtojnë nga trashëgimia.
Me martesën, gruaja bie sërish në gjendjen e të miturës. Ajo nuk mund të ushtrojë asnjë autoritet ligjor mbi fëmijët, të cilët janë vetëm nën pushtetin e babait. Është e vërtetë se pasuria e saj mbetet pronë e saj, por administruesi i vetëm ligjor i kësaj pasurie është burri. Nëse i mbijeton burrit, ajo trashëgon gjysmën e pasurisë që çifti ka fituar gjatë martesës, e cila në Spanjë quhet “fitimet e përbashkëta”.[25]
Vejushat, si në Francë, kanë të njëjtat të drejta si vajzat madhore. Gjendja e të miturës mbaron për gruan me vdekjen e burrit. Po të mos ketë dhënë shenja çmendurie, shpenzimi të pamatur e të ngjashme, ajo e merr sërish vetë në dorë administrimin e pasurisë së saj. Kujdestaria e fëmijëve i takon asaj me ligj, përveç rastit kur burri ia ka hequr për arsye të drejta.
Të interesuarit kanë të drejtë të kërkojnë në gjyq njohjen e atësisë.[26]
Spanjollët, të zënë vetëm me mendimin si të shpëtojnë nga murgjit, deri tani pothuajse nuk u kanë shkuar mendjen manastireve të grave. Prandaj në shtetet e Madhërisë Katolike ka ende shumë murgesha. Z. Dabbadie, që ka vizituar ish-kolonitë e Spanjës (Nëpër Amerikën e Jugut), jep një ide të çuditshme se si e ruajnë murgeshat beqarinë në ato klima përvëluese. Duhet thënë se as traditat e mëmëdheut nuk të bëjnë të besosh se murgeshat atje janë shumë më të rrepta. Shën Terezës iu desh një mundim i pafund për t’i “reformuar” karmelitanet; por disa skena që kanë ndodhur në manastiret e këtij urdhri, “më të rreptit nga të gjithë”, të bëjnë të mendosh se ajo e shkriu jetën në një punë të kotë. Karmelitanet e Lermës e meritojnë famën që kanë fituar. Nëna Agueda, që bënte mrekulli në manastirin e tyre, lindi pesë fëmijë me eprorin krahinor të murgjve karmelitanë, Jean de la Vega, të mbiquajtur Ekstatiku. Edhe mbesa e saj — si dhe disa murgesha të tjera të manastirit — nuk e mbante më mirë betimin e dëlirësisë. Inkuizitorët e Logronjos nuk arritën t’i mbushnin mendjen kësaj vajze, që kishte hyrë në manastir nëntë vjeç, se ishte gjë e keqe t’i bindej vullnetit të rrëfyesit.
Kanoniku Llorente tregon një ngjarje edhe më të çuditshme. Ky shkrimtar nga Aragona, që nga viti 1785 në shërbim të Zyrës së Shenjtë, u emërua më 1789 sekretar i parë i Inkuizicionit. Mirëpo sekretari i ri, falë një rastësie që dukej si dorë e Provanisë, ishte ithtar i revolucionit që po shpërthente atëherë në Francë. Detyra i dha mundësi të mblidhte të dhëna të çmuara, të cilat më vonë (1815–17), gjatë qëndrimit të detyruar në Francë, i përmblodhi në Historinë kritike të Inkuizicionit spanjoll. Në kapitullin XXVIII të vëllimit të tretë të kësaj vepre, ai tregon se e ngarkuan të merrte në pyetje një murg kapuçin, të akuzuar se, në një manastir me shtatëmbëdhjetë begina[27] që i rrëfente, kishte joshur trembëdhjetë prej tyre. Inkuizicioni ishte shumë zemërbutë me këtë lloj abuzimesh. Por murgu pati pakujdesinë të thoshte se Jezusi i ishte shfaqur në hostie për t’i dhënë pushtetin të lironte njerëzit nga urdhërimi i gjashtë i Dhjetë Urdhërimeve,[28] dhe kjo ide iu duk “Zyrës së Shenjtë” mjaft heretike. “Si, — i thoshin, — a është e mundur që Zoti ynë Jezu Krisht t’ju jetë shfaqur për t’ju liruar nga një urdhërim i Zotit?” — “Po ai e liroi Abrahamin nga i pesti, kur e urdhëroi të vriste Isakun, dhe hebrenjtë nga i shtati, kur i lejoi t’i vidhnin egjiptianët.” — “Ato ishin fshehtësi të Zotit në dobi të fesë së tij.” — “Po ç’ka më në dobi të fesë së tij se t’u qetësosh shpirtin trembëdhjetë grave të devotshme dhe t’i përgatitësh për një bashkim të përsosur me qenien hyjnore?” Llorente i vuri në dukje se ishte e çuditshme që hire të tilla i kishin marrë vetëm murgeshat më të bukura të manastirit. Murgu, me gjakftohtësinë më të madhe, iu përgjigj autorit të Historisë politike të papëve: “Shpirti fryn ku të dojë!”[29]
Po t’i krahasoni faktet që tregon ky kanonik i ditur me tekstet që citon Paskali te Letrat provinciale dhe me vërejtjet mbi moralin katolik me të cilat Sismondi e mbyll Historinë e republikave italiane, vërejtje që Manxoni i kundërshtoi aq dobët,[30] do ta pyesni natyrshëm veten: a nuk do të bënin më mirë perëndimorët, në vend që të rraskapiten me fjalime të bukura për “atmosferën e helmuar të Lindjes”, të mendonin pak edhe për abuzimet që rrezikojnë vetë ekzistencën e qytetërimit perëndimor?
Amédée Thierry, Tableau de l’Empire romain (Tablo e Perandorisë Romake, 1862). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: communeros (sp. comuneros). Kështu quheshin kryengritësit e qyteteve të Kastiljes, që më 1520–1521 u ngritën kundër Karlit V për të mbrojtur liritë e tyre të vjetra. U mundën në betejën e Villalarit, dhe prijësit e tyre, mes të cilëve Juan de Padilla, u ekzekutuan. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Cidi (Rodrigo Díaz de Vivar, rreth 1043–1099) dhe Pelajo (sp. Pelayo, vdiq më 737): heronj të luftës së të krishterëve spanjollë kundër maurëve. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Gjermanisht: “Gratë e kohës”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Motra Patrocinio (sp. Sor Patrocinio, 1811–1891): murgeshë për të cilën thuhej se kishte në trup plagët e Krishtit; pati ndikim të madh te mbretëresha Izabela II. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
“Spanjat” në shumës janë mbretëritë që përbënin Spanjën; “Indi” quheshin në Spanjë zotërimet e saj në Amerikë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Qu’on me blâme ou me loue, / Qu’on dise quelque chose, ou qu’on ne dise rien, / J’en veux faire à ma tête. Nga fabula “Mullixhiu, i biri dhe gomari” e La Fontenit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
La Fonteni, libri III, fabula I. ↩︎
Në origjinal: Allez, venez, courez, demeurez en province ; / Prenez femme, abbaye, emploi, gouvernement, / Les gens en parleront, — n’en doutez nullement. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ida von Hahn-Hahn (1805–1880), shkrimtare gjermane. Në rini shkroi romane për lirinë e gruas, por më 1850 u kthye në katolicizëm, u tërhoq në një manastir që themeloi vetë në Majnc dhe shkroi vepra fetare. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: la Gaviota (sp. “Pulëbardha”, 1849), romani më i njohur i kësaj shkrimtareje. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Salenti: qyteti ideal, i qeverisur me urtësi dhe thjeshtësi, që Fenëloni përshkruan te Aventurat e Telemakut (1699). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Tomás de Torquemada (1420–1498), murg domenikan, i pari inkuizitor i madh i Spanjës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Letrat persiane (1721) janë vepër e Monteskjësë; Henriada (1723, me këtë titull nga 1728) është poema epike e Volterit për mbretin Henriku IV. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Sipas Suetonit, Neroni tha para se të vdiste: Qualis artifex pereo! (“Çfarë artisti po vdes!”). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shën Pali, Letra e parë drejtuar korintasve, XI, 19. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Jean Calas, tregtar protestant nga Tuluza, u ekzekutua më 1762 me akuzën e rreme se kishte vrarë të birin që të mos bëhej katolik. Volteri luftoi për rehabilitimin e tij, dhe më 1765 u shpall i pafajshëm. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Pauvre Dolorès, Lagrimas, la Famille Alvareda, la Gaviota, Clemencia. Titujt spanjollë të këtyre romaneve janë Pobre Dolores, Lágrimas, La familia de Alvareda, La Gaviota dhe Clemencia. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Rafael del Riego, gjenerali që ngriti kryengritjen liberale të vitit 1820, u var në Madrid më 1823; José María de Torrijos u pushkatua bashkë me dhjetëra shokë në Malagë më 1831. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Është Sor Juana Inés de la Cruz (vdekur më 1695), murgeshë dhe poete e Meksikës koloniale. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, spanjisht: Poesias lyricas. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Tereza de Cepeda y Ahumada (1515–1582), e njohur si Shën Tereza e Avilës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, spanjisht: Discurso o relacion de su vida dhe el camino de la perfeccion. Rruga e përsosmërisë është edhe titulli i njërës prej veprave të saj. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, spanjisht: España uniforme, España assimilada, España foreal (sot shkruhet asimilada, foral). Fueros quheshin të drejtat dhe privilegjet e vjetra vendore të disa krahinave; Spanja “forale” është ajo që i ruante ende. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, spanjisht: los gananciales. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në Francë, përkundrazi, Kodi i Napoleonit (neni 340) e ndalonte kërkimin e atësisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Beginat (fr. béguines) ishin gra që jetonin në bashkësi fetare pa dhënë betimet e përjetshme të murgeshave. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Sipas numërimit të Kishës katolike, urdhërimi i gjashtë është “Mos shkel kurorën”, i pesti “Mos vra” dhe i shtati “Mos vidh”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Fjalë nga Ungjilli sipas Gjonit, III, 8. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Alessandro Manzoni iu përgjigj kapitullit të fundit të veprës së Sismondit me librin Vërejtje mbi moralin katolik (1819). — Shënim i përkthyesit. ↩︎