Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Prejardhja dhe zhvillimi i kombit portugez. — Madhështia e Portugalisë nën dinastinë e Avizit. — Fryma e mosdurimit e rrënon mbretërinë. — Nënshtrimi ndaj Spanjës. — Dinastia e Braganzës. — Ministria e Pombalit. — Mbretërimi i Marisë I. — Lindja e partisë liberale. — Joani VI dhe revolucioni i vitit 1820. — Mbretëresha Karlota dhe dom Migeli në krye të partisë absolutiste. — Pjetri IV heq dorë nga froni në favor të Marisë II. — Dom Migeli merr qeverinë në dorë. — Rënia e uzurpatorit. — Fillimi i ripërtëritjes së Portugalisë. — Maria II mbyll manastiret. — Përparimi që nga vdekja e saj. — Gjendja civile e grave portugeze. — Një vështrim mbi racën latine. — Gjendja civile e grave latine nga themelimi i Romës deri te Justiniani. — Pasojat e dyndjeve në Lindje dhe në Perëndim. — Rilindja e së drejtës romake në shoqërinë latine. — Si e shohin gjermanikët të ardhmen e kësaj shoqërie. — Ç’mendojnë ata për virtytin e grave latine. — Kundërshtimet e mjekëve, të udhëtarëve dhe të juristëve latinë. — Rreziku dhe fëmijëria e diskutimeve të këtij lloji.
Romakët i quanin Lusitani banorët e lashtë të pjesës më të madhe të Portugalisë, për t’i dalluar nga popujt e tjerë të Gadishullit Iberik. Megjithatë, falë kërkimeve të z. Boudard, dihet me siguri se në Luzitani flitej iberishtja, ashtu si në Hispani. Me banorët e parë u përzien më vonë raca të tjera. Ashtu si në Spanjë, në tokën portugeze erdhën njëri pas tjetrit keltët, romakët, sllavët (vandalët), gjermanikët dhe arabët. Pasi u çlirua nga myslimanët, ky vend i bukur u bë për një kohë pjesë e zotërimeve të Kastiljes. Alfonsi VI ia dha si feud një pjesë të Portugalisë Henrikut të Burgonjës, një pasardhësi të mbretit Robert të Francës, i cili ishte martuar me Terezën, bijën jashtëmartesore të mbretit të Kastiljes. Kur vdiq Alfonsi VI, konti Henrik u bë i pavarur, dhe i biri, Alfonsi I, i quajtur Pushtuesi, mori titullin mbret. Me Ferdinandin I u shua linja mashkullore e dinastisë së Burgonjës, dhe një bir i paligjshëm, Joani I, i quajtur i Madhi, u bë sovrani i parë i degës së paligjshme të Burgonjës, që quhet edhe dinastia e Avizit. Nën këtë dinasti, Portugalia u bë një nga shtetet latine më të lulëzuara. Portugezët dolën përtej kufijve të vendit të tyre dhe e sulmuan botën barbare me një vendosmëri kalorësiake që i mahniti evropianët. Pasi ua morën myslimanëve Seutën, ata çelën rrugën për në Indi dhe siguruan zotërime të pasura në Afrikë dhe sidomos në Azi. Emrat e Bartolomeu Diasit, të Vasko da Gamës, të Almeidës, të Albukerkes dhe të Alvares Kabralit, që i dha Portugalisë territorin e pamasë të Brazilit, tregojnë se latinët, kur kanë një qeveri guximtare, mund të garojnë në energji me anglosaksonët.
Për fat të keq, nën Joanin III Portugalinë e pushtoi një frymë ogurzezë. Pikërisht kur, për fajin e mosdurimit fetar, po niste rënia e Spanjës, mbreti i Portugalisë ia dorëzoi shtetet e veta Inkuizicionit. Ai përndoqi hebrenjtë, tregtia e të cilëve e pasuronte popullin e tij, dhe, më në fund, i la jezuitët të bëheshin zotër në vendin e tij. Ata e përgatitën rrënimin e shtëpisë së Avizit, duke e hedhur në ndërmarrjet më të çmendura. Ekspedita e pamend në Afrikë dhe beteja e Alkasar-Kebirit, ku vdiq mbreti Sebastian, e katandisën mbretërinë në gjendjen më të rëndë. Kur vdiq kardinali Henrik, pasardhësi i Sebastianit, Portugalia, e paaftë të mbrohej, iu bashkua zotërimeve të mbretit të Spanjës, Filipit II të egër (1580).
Shtëpia e Braganzës pati lavdinë që ua ktheu portugezëve pavarësinë (1640). Por bashkatdhetarët e Viriatit, atij kundërshtari krenar të sundimit romak, ishin degraduar nga despotizmi dhe nga bestytnitë. Bashkë me mëvetësinë e vendit, ata nuk i rifituan dot virtytet burrërore të të parëve. Që nga viti 1697 Kortet, kuvendi i shtresave të mbretërisë, nuk u mblodhën më. Në vitin 1703 u nënshkrua me Anglinë traktati i Methuenit, që e ktheu mbretërinë në një koloni tregtare të Britanisë së Madhe.
Një nga burrat e shtetit më të mëdhenj të racës latine, një nxënës i filozofisë franceze të shekullit XVIII, Zhozef Karvalho-Melo, markez i Pombalit, iu vu punës që t’i kthente atdheut të vet shkëlqimin që kishte gëzuar nën dinastinë e lavdishme të Avizit dhe ta vinte përsëri në vendin që kishte zënë dikur në Evropë. Lufta që ai nisi kundër forcave të bashkuara të Inkuizicionit, të Shoqërisë së Jezusit dhe të një aristokracie të degjeneruar ishte një betejë e gjatë njëzet e shtatë vjeçare. Në të ai tregoi gjithë energjinë, por edhe gjithë ashpërsinë e magjistratëve të republikës romake. Kur vdiq Zhozefi I, jezuitët ishin dëbuar nga Portugalia dhe nga Brazili. Dëmet e tërmetit të tmerrshëm të vitit 1755 ishin ndrequr, tregtia po ringjallej, thesari i shtetit kishte 240 milionë, dhe grupet prapanike ishin katandisur në pafuqi. Për fat të keq, Maria I (1777) ishte shumë mendjengushtë për ta kuptuar se reformat që kishte nisur ministri i të atit ishin të domosdoshme. Deri në vitin 1786 ajo ndau me burrin e saj, Pjetrin III, jo vetëm pushtetin, por vetë fronin. Sapo u ngjit në fron, nxitoi ta largonte Pombalin nga detyra. Kështu tregoi një dobësi mendore që, gjatë Revolucionit Francez, do të përfundonte në çmenduri (1792). Për shkak të sëmundjes, mbretëresha mbeti e huaj për ngjarjet e mëdha që ka treguar z. J.-M. de Souza në librin e vet Historia de Portugal desde o Reinado de D. Maria I até a convenção d’Évora Monte (Lisbonë, 1838).[1] I biri, Joani, të cilit iu besua regjenca, i shpëtoi pushtimit francez (1807) vetëm duke hipur në anije për në Brazil.
Por ushtarët e Napoleonit dhe të Anglisë, ndërsa luftonin në tokën portugeze, ringjallnin idetë që dukeshin sikur kishin vdekur bashkë me Pombalin. Perandori i francezëve dhe legjionet e tij mbyllnin manastiret kudo që shkonin, dhe shqiponjat e tyre u bënë për murgjit një kokë e vërtetë Meduze.[2] As ushtarët protestantë të Britanisë së Madhe nuk tregoheshin më dashamirës ndaj urdhrave murgjërore. Nga ana tjetër, te portugezët po ringjallej fryma luftarake: ata donin t’u tregonin anglezëve se e meritonin ndihmën e aleatëve. Kur i zuri vendin nënës së vet fatkeqe (1816), Joani VI u detyrua ta merrte parasysh këtë gjendje shpirtërore, të bënte lëshime dhe ta shfuqizonte Inkuizicionin. Këto lëshime e kënaqën aq pak një komb që e ndiente veten të pjekur për liri, saqë më 24 gusht 1820 në Porto shpërtheu një revolucion. Vetë mbreti ishte mjaft i prirur në favor të Kushtetutës dhe, kur u kthye nga Brazili, u betua t’i respektonte themelet e saj. Por mbretëresha Karlota, bija e Karlit IV, mbretit të Spanjës, që s’kishte më shumë mend se i ati, dhe bashkë me të djali i saj i tretë, dom Migeli, ishin gati t’i kundërviheshin me çdo mjet përhapjes së ideve liberale. Z. J.-F. Freire de Carvalho ka shpjeguar shkaqet që e shtynë drejt uzurpimit partinë që e quan me krenari veten “legjitimiste” (Ensaio politico sobre as causas que preparâo a usurpacâo do D. Miguel, Lisbonë, 1842).[3] I shtyrë nga kundërshtimi i mbretëreshës, i dom Migelit, i klerit dhe i një pjese të fisnikërisë, mbreti i dobët e shfuqizoi Kushtetutën e vitit 1822. Por partia absolutiste (servilët) mendonte se ai nuk vepronte me aq forcë sa duhej kundër liberalëve. Prandaj ajo nisi kundër Joanit VI një luftë që mbaroi vetëm me vdekjen e tij (10 mars 1826).
Djali i dytë i Joanit, Pjetri, më i njohur si dom Pedro, ishte që nga viti 1822 perandor kushtetues i Brazilit. Ai u thirr t’i zinte vendin të atit. Por, pasi dha një kushtetutë të re, Carta de Ley, hoqi dorë nga froni në favor të së bijës, donja Maria da Gloria. Ajo do të martohej me xhaxhanë e saj, Migelin, dhe karakteri i saj i mbarë u premtonte portugezëve ditë më të mira. Por dom Migeli, që ishte po aq ambicioz sa i paaftë — nëntëmbëdhjetë vjeç nuk dinte as të lexonte, as të shkruante — nuk ishte i gatshëm të kënaqej me rolin e “burrit të mbretëreshës”. Ai e përdori autoritetin që i jepte detyra e regjentit për të shfuqizuar rendin kushtetues dhe për të qeverisur si sovran absolut. I mbështetur nga murgjit dhe nga turma, me të cilët ndante fanatizmin fetar dhe instinktet e ndyra, e shtypi Portugalinë nën një zgjedhë të hekurt. Mjafton një fakt për të dhënë një ide të qeverisjes së servilëve: në vitin 1831, vetëm në qytetin e Portos kishte njëmbëdhjetë mijë të dyshuar. Për fat, shtetet kushtetuese nuk ishin të gatshme ta duronin një regjim të tillë. Aleanca e katërfishtë (22 prill 1834), e nënshkruar nga mbreti Luigj-Filipi, mbretëresha e Anglisë, mbretëresha e Spanjës dhe mbretëresha e Portugalisë, të cilën e përfaqësonte dom Pedro si kujdestar i së bijës, solli humbjen e dom Migelit dhe kapitullimin e Evorës (24 maj 1834). Ky akt solemn mban nënshkrimin e tij, por kjo nuk e pengon ish-kryetarin e partisë absolutiste që, jashtë vendit, ta paraqesë veten si sovrani i ligjshëm i “Portugalisë dhe i Algarveve”. Në vitin 1851 ai u martua me Adelaidën, princeshën e Lowenstein-Wertheim-Rosemberg-ut, dhe që prej asaj kohe punon për të vazhduar një familje që është shpresa e partisë klerikale portugeze.
Si në Spanjë, edhe në Portugali ripërtëritja e një race fisnike nis me mbretërimin e një gruaje. Mbretërimi i Marisë II të guximshme filloi me shfuqizimin e urdhrave murgjërore, që i kishin dhënë grupit prapanik luftëtarët e tij më fanatikë (1834). Edhe pse ligji nuk e ka shpallur ende lirinë e besimit, ata që ndjekin fe të tjera kanë gëzuar një tolerancë që u mohohej që nga mbretërimi i Joanit III. Në një vend ku as filozofët vetë nuk ishin të lirë nga mizoria — mjafton të kujtojmë ç’thotë konti A. de Saint-Priest (Historia e rënies së jezuitëve) për disa veprime të Pombalit — dënimi me vdekje, pa u shfuqizuar, prej shumë vitesh nuk zbatohet më. Qeveria nuk u tremb nga britmat e shtypit të murgjve, që sot tmerrojnë më shumë se një sovran, dhe iu kundërvu me vendosmëri përpjekjeve të klerit për ta zgjeruar pushtetin e vet. Kështu motrat e mëshirës e kuptuan se në Lisbonë politika e tyre dinake njihet më mirë se në Paris a në Madrid. Tani gazeta Le Monde e quan Portugalinë “përndjekëse e bijave të shenjta të Shën Vinçenc de Paulit”, vetëm sepse nuk i la intrigat e ithtarëve të dom Migelit t’i trazonin shtresat e ulëta dhe të paguanin komplote me pretekstin se po u lehtësonin mjerimin.
Këto kanë qenë përfundimet e përgjithshme të mbretërimeve të Marisë II, të Pjetrit V dhe të Luigjit I. Donja Maria, që vdiq në vitin 1853, nuk arriti ta shijonte vetë shndërrimin e vendit të saj. Mbretërimi i saj u mbush me trazirat që pasojnë çdo revolucion. Por bijtë e saj e vazhduan veprën e nënës. Më i madhi, Pjetri V, po hipte në anije në Ostendë kur isha edhe unë aty, gjatë stinës së banjave (1855). Ky princ i ri sapo kishte përshkuar disa shtete të Evropës dhe kishte vizituar Ekspozitën Botërore. Tani po shkonte të merrte frenat e qeverisjes, që gjatë regjencës i kishte mbajtur i ati, Ferdinandi. Ai vdiq para kohe dhe e trashëgoi i vëllai, Luigji. Aleanca e tij me mbretin e Italisë — ai u martua me princeshën Maria Pia, bijën e dytë të Viktor Emanuelit II — tregon se ai ka ndër mend t’u qëndrojë ballë ithtarëve të teokracisë.
Do të ishte mirë që mbretëria e Portugalisë të merrej sa më shpejt me hartimin e një kodi civil, që t’i jepte mundësi t’i vinte ligjet e veta në harmoni me prirjet liberale që po tregon. Ligjet e sotme mbështeten te Rregullat për qeverisjen e mbretërisë, që datojnë nga koha e mbretit dom Emanuel, i quajtur i Lumturi (1495–1521). Është e vërtetë se këto rregulla janë ndryshuar nga ligje të mëvonshme, sidomos nga ato që kanë miratuar Dhomat që prej vendosjes së rendit kushtetues.
Gjendja civile e grave shfaq të njëjtën kundërthënie si në shtetet e tjera latine. Ordemnacâo, domethënë Ordinanca (libri IV, titulli 96), duke u mbështetur te Novela CXVIII e Justinianit, kreu I, pranon që trashëgimia të ndahet në mënyrë të barabartë midis vajzave dhe djemve. Çdo vajzë madhore mund t’i administrojë vetë pasuritë e saj. Mund të thuhet vetëm se, në një vend ku njerëzit rriten e piqen shpejt, mosha njëzet e pesë vjeç, që ordinancat e vjetra e caktojnë si moshë madhorie për të dyja gjinitë, nuk duket e zgjedhur mirë. Megjithatë, kodi i procedurës i vitit 1841 (neni 453) nuk solli asgjë të re në këtë çështje.
Për gratë e martuara ka dy regjime: regjimin e pajës dhe regjimin e pasurisë së përbashkët. Cilido qoftë regjimi, ato nuk kanë asnjë pjesë në ushtrimin e pushtetit atëror, patria potestas. Ashtu si në Francë, ndarja e bashkëshortëve dhe e pasurive të tyre, pa e zgjidhur martesën,[4] është i vetmi shpëtim nga abuzimi i pushtetit të burrit, siç është edhe e vetmja rrugëdalje për bashkëshortin të cilit ligji do t’ia njihte të drejtën t’i ndërpriste të gjitha marrëdhëniet me gruan. Për këtë pikë ligji portugez përputhet me atë francez. Por në një pikë tjetër largohet prej tij, sepse lejon që të kërkohet në gjyq njohja e atësisë. Dallimi është edhe më domethënës në çështjen e “ligjit salik”, që i përjashton gratë nga froni. Kombi portugez, në fakt, mendon, si Revue germanique (1 maj 1863), se “shpirti femëror i përshtatet shumë mirë rolit të mbretëreshës kushtetuese”. Po ashtu beson se “ky shpirt ka ditur të nxjerrë prej këtij roli një dobi aq të madhe e aq të vlefshme për shoqërinë, saqë në ditët tona përjashtimi politik i grave, i zbatuar pothuajse kudo, nuk kërcënon t’i zhveshë ato nga kështjella e fundit ku ushtrohet aftësia e tyre për të qeverisur”.
Përveç francezëve, italianëve, spanjollëve dhe portugezëve, në Evropë ka edhe disa grupe të tjera që i përkasin qytetërimit latin. Të tillë janë valonët e Belgjikës; zviceranët frëngjishtfolës të Gjenevës, të Valesë, të Neshatelit, të Friburgut dhe të Jurës së Bernës; romançët e kantonit të Graubündenit; dhe sidomos rumunët e Principatave të Bashkuara, të Besarabisë, të Austrisë dhe të Turqisë. Rumunët janë jo më pak se dhjetë milionë veta. Ata jetojnë në vende pjellore që mund të ushqenin katër herë më shumë njerëz, dhe z. César Bolliac i ka bërë të njohura pasuritë e tyre të pamasa te Topografia e Rumanisë (Paris, 1856). Nuk do t’ju flas as për rumunët përtej Danubit, as për të tjerët. Së pari, sepse dua t’ju flas vetëm për kombet e Evropës Perëndimore. Së dyti, sepse kam dhënë njoftime të gjera për rumunët te Gratë në Lindje, madje edhe në ato faqe të Ekskursioneve në Rumeli dhe në More ku flitet për rumunët nën sundimin e padishahut. Do të shtoj vetëm se ligjet e Rumanisë së pavarur mbështeten te e drejta romake dhe se paja është po aq e paprekshme sa ishte në kohën e Justinianit.
Po të hidhni një vështrim prapa, do të shihni se, nga Romuli e deri në ditët tona, gjendja e grave latine ka qenë në përputhje me lartësinë e ideve që kanë njerëzit për drejtësinë.
Le të kthehemi së pari te republika romake, rreth kohës së decemvirëve.[5] Fryma aristokratike sundon gjithçka. Themelet e familjes janë pushteti atëror dhe pushteti i burrit mbi gruan. “Kryefamiljari”, zot i vetëm, ka, sipas shprehjes së fuqishme të ligjit, “zotërimin e shtëpisë”. Vetëm ai mund të ketë pronë. Mbi skllevërit ushtron pushtetin e të zotit, që është i pakufishëm; mbi fëmijët, pushtetin atëror, patria potestas; mbi gruan, pushtetin e burrit. Edhe këto dy të fundit nuk janë shumë më të vogla se pushteti i të zotit mbi skllevërit. Pasojat e tyre jua kam treguar tashmë, duke u mbështetur te z. Mishle dhe z. Martin.
Kur gruaja del nga pushteti i të atit ose i burrit, në rastin e parë bie nën kujdestarinë e agnatëve të saj (të afërmve që rrjedhin nga linja mashkullore), kurse në rastin e dytë nën kujdestarinë e agnatëve të burrit. Një agnat, qoftë edhe i mitur, mund të jetë kujdestar i një gruaje. Për romakun e asaj kohe, ashtu si për një republikan francez të ditëve tona, arsyen e përfaqëson burri.
Në fund të republikës, pushteti atëror ishte ende në fuqi, por kishte nisur të zbutej.
Ndikimi i doktrinave të reja, të frymëzuara nga filozofia greke, u ndie sidomos te martesa. Njerëzit filluan t’u shmangeshin formave të martesës që e vinin gruan nën pushtetin e burrit, dhe martesat me pëlqimin e të dy palëve u shtuan. Pastaj, falë institucionit të pajës, gjendja e gruas së martuar nën pushtetin e burrit u përmirësua si në ligj, ashtu edhe në jetë, siç e ka provuar z. Laboulaye në kapitullin e shkëlqyer që i kushton kësaj teme te Historia e pronës së tokës në Perëndim. Pa dyshim, në hapat e parë regjimi i pajës ishte ende larg asaj që do të arrinte më vonë. Paja kalonte në pronësinë kuiritare të burrit, pra në një pronësi që s’mund ta kontestonte askush, dhe burri mund ta tjetërsonte, me kusht që më pas ta kthente. Por ky kusht, për njëmijë arsye, mund të mbetej fjalë boshe. Megjithatë, të paktën u vendos një parim i frytshëm: gruaja njihet si pronare. Ajo ka pasurinë e vet brenda familjes.
Kujdestaria e grave, që më parë ishte e detyrueshme dhe u takonte gjithmonë agnatëve, u bë “me zgjedhje” (fr. optive, nga latinishtja opto, “zgjedh”). Me testamentin e atij që e kishte nën pushtet, gruaja fitonte të drejtën ta zgjidhte vetë kujdestarin e saj.
Perandoria kishte nevojë për aleatë kundër patricëve të republikës, prandaj punoi me mençuri për të përmirësuar gjendjen e grave dhe të popujve të pushtuar. Veprat e juristëve që jetuan në kohën e Septim Severit dhe të Aleksandër Severit na tregojnë bashkimin e së drejtës kombëtare me të drejtën universale në kulmin e zhvillimit të tij. Sa më shumë largohemi nga ai shekull, aq më shumë humbet terren elementi vendës. Në ligjet e Justinianit, të cilin edhe sllavët, edhe rumunët e mbajnë si një të tyrin, e drejta romake pothuajse nuk është më gjë tjetër veçse e drejta e popujve (ius gentium), domethënë e drejta e përbashkët e të gjithë popujve.
Po ju jap me pak fjalë një ide se si ishte gjendja nën Aleksandër Severin.
Pushteti atëror ishte zbutur. Babait i ishte hequr e drejta e jetës dhe e vdekjes mbi fëmijët, dhe krerë familjesh dënoheshin “si vrasës” ngaqë kishin guxuar ta përdornin këtë të drejtë, që ishte ende e shkruar në ligj. E drejta për t’i shitur fëmijët ishte pothuajse e shfuqizuar.
Pushteti i burrit mbi gruan, që në kohën e republikës shkonte deri te e drejta për ta vrarë, nuk zbatohej më, dhe bashkë me të po zhdukeshin edhe format e martesës që e krijonin. Confarreatio, forma e lashtë fetare e martesës, mbahej gjallë vetëm nga pontifët, priftërinjtë e lartë, të cilët, për vetë detyrën që kishin, i ruanin të gjitha abuzimet e vjetra. Regjimi i pajës ishte zhvilluar: paja e gruas, që tashmë nuk mund të tjetërsohej pa pëlqimin e saj, së shpejti nuk do të mund të tjetërsohej as me pëlqimin e saj. Zakonin e burrit për ta përzënë gruan, që ai mund ta përdorte e ta shpërdorte sipas qejfit, e zëvendësoi divorci. Kujdestaria e grave ishte bërë thjesht formale: mjaftonte që gruaja të kishte fëmijë për t’u çliruar prej saj. Edhe pak kohë, dhe gruaja jo vetëm nuk do të ishte më nën kujdestari, por do të mund të bëhej vetë kujdestare.
Ligjet e Justinianit u dhanë vajzave të njëjtën të drejtë si djemve në trashëgiminë e familjes, ndonëse bashkëshorten vazhduan ta trajtonin si të mitur. Ky perandor i dha dorën e fundit së drejtës romake, e cila zë një vend vërtet të madh te kombet që dolën nga shoqëria romake. “Nëse ligjet romake, — thotë Bosyeja te Ligjërata mbi historinë universale, — u dukën aq të shenjta sa madhështia e tyre qëndron ende edhe pas rënies së perandorisë, kjo ndodh sepse në to sundon kudo mendja e shëndoshë, që është zotëruesja e jetës njerëzore, dhe sepse askund nuk gjen një zbatim më të bukur të parimeve të drejtësisë natyrore.”
Në Lindje, dyndjet aziatike e shtynë prapa qytetërimin e krishterë, sepse penguan zhvillimin e së drejtës. Muhamedi lindi në kohën e pasardhësit të Justinianit. Islami nuk do të mbyllte vetëm një mori grash në harem: ai do të forconte edhe te të krishterët, që e imituan për fat të keq, të gjitha paragjykimet në favor të mbylljes dhe të veçimit të grave. Në Evropën Perëndimore dhe Qendrore, barbarët ngritën mbi gërmadhat e Perandorisë së Perëndimit një patriciat të ri dhe pothuajse kudo e zbritën gjendjen tonë, të grave, në një shkallë po aq kundër arsyes sa edhe kundër drejtësisë. Divorci u shfuqizua, por krerët e shoqërisë që zuri vendin e botës greko-romake e praktikuan pa pikë turpi zakonin e burrit për ta përzënë gruan. Regjimi i pasurisë së përbashkët të bashkëshortëve, pasojë logjike e komunizmit primitiv, domethënë e pronës së përbashkët të kohëve të hershme, zuri vend krahas regjimit të pajës, që e kishte krijuar qytetërimi, kur nuk e zëvendësoi fare. Por që nga Rilindja, e sidomos që nga Revolucioni Francez, ka nisur një luftë midis së drejtës romake dhe mbeturinave të barbarisë feudale e katolike. Sa më shumë largohet Mesjeta, aq më shumë fryma moderne përpiqet jo vetëm t’ua kundërvërë të drejtën romake traditave komuniste të botës barbare, por edhe ta plotësojë atë, duke i siguruar bashkëshortes një vend që i përgjigjet parimit të barazisë.
Nga ana e vet, shoqëria gjermanike nisi një epokë të re me Reformën. Krenare për përparimin që ka bërë nën flamurin e Luterit, ajo tregohet ndonjëherë e ashpër me latinët, të cilët e kanë ende kaq të vështirë të shkundin zgjedhën e teokracisë dhe të bestytnive. Nga akuzat e bazuara kalohet lehtë te qortime të padrejta ose të tepruara. Në një shekull kur borgjezia, një shtresë me zakone të qeta e me pasione të përmbajtura, bëhet gjithnjë e më sunduese, ishte e natyrshme që “virtyti” të bëhej shkak grindjesh të ashpra midis teutomanëve dhe “shovinistëve”.[6]
Fatkeqësisht, nuk ka fjalë që t’i errësojë më shumë këto çështje sesa fjala “virtyt”. Mençuria më e lartë greke e njëjtësonte këtë ide me atë të “drejtësisë”. Për sektet mistike, virtyti ka një kuptim krejt tjetër. Për to, një vajzë është mbi të gjitha “e virtytshme” nëse, duke mos u martuar, u shmanget të gjitha detyrave që i kërkojnë arsyeja, natyra dhe shoqëria, për t’iu kushtuar “sodisjes”. Ky moral është marrë nga India fataliste, skllave dhe përtace. Në vendet gjermanike dhe protestante, natyrisht, ky ideal është tjetër. Në këto vise të ftohta ose të buta, ku hardhia zor se rritet dhe ku epshet trupore ndizen kaq pak, dëlirësia është aq e lehtë, saqë kushdo që nuk i qëndron besnik shihet me sy më të keq se te latinët. A duhet të nxjerrim prej këtej se gratë gjermanike janë gjithmonë të dëlira dhe, bashkë me disa botime teutomane, se shthurja është privilegj i grave latine? Mjekët, udhëtarët dhe juristët e vendeve latine zemërohen jashtë mase me këtë hamendje.
Po të ishte e vërtetë kjo, thonë mjekët, gjithçka që thuhet për pasojat e “sentimentalizmit” gjermanik do të duhej hedhur ndër përralla. Atëherë do të duhej t’i radhitnim ndër mite rrëfimet që gjenden në kujtimet e shekullit të kaluar, të cilat z. Boscowitz, redaktor i Revue germanique, i ka përmbledhur kaq këndshëm në artikujt e tij me titull Gjermania në shekullin XVIII. Do të duhej t’i quanim të gabuara edhe të gjitha rrëfimet ushtarake, ruse apo franceze, të shokëve të armëve të Suvorovit dhe të Bonapartit. Këta hasën në Itali shumë qëndresë të papritur, kurse në Gjermani simpati ndonjëherë të tepruara, që kuptohen lehtë po të kesh parasysh mungesën e personalitetit dhe plogështinë e zakonshme. Fiziologët nuk do t’u japin kurrë shumë rëndësi fjalëve të hipokrizisë morale angleze (cant) dhe të modestisë së shtirur gjermane. Sipas tyre, nëse zemra e vajzave të reja latine ndizet më lehtë, vetë prirja e tyre për dashuri i ruan nga të këqija të tjera, nga ato prirje të mjerueshme që sjellin “mërzinë, neverinë ndaj jetës dhe shpesh vetëvrasjen”. Natyrën e këtyre prirjeve dhe pasojat e tyre të rënda i ka përshkruar aq mirë një mjek i shquar nga Gjeneva, Tissot.[7] Statistika regjistron vetëm numrin e fëmijëve të lindur jashtë martese, kurse dëlirësia — dhe bashkë me të shëndeti e mendja e njerëzve, bukuria dhe forca e racave — mund të dëmtohet nga shpërdorime që nuk do të shënohen kurrë në dokumentet zyrtare.
Duke i shtrirë vëzhgimet e tyre nga vajzat te gratë e martuara, ata sjellin fakte të mbledhura nga mjekë me gjak gjermanik; për shembull, ligjëratën e hapjes së vitit shkollor që mbajti një profesor i nderuar në një nga shkollat kryesore të mjekësisë në Shtetet e Bashkuara. Autori i On criminal abortion (Mbi abortin kriminal, Filadelfia, 1854) tregon se nënat në atë pjesë të Amerikës shkojnë deri në veprime që i dënojnë ligjet e Zotit dhe të njerëzve, vetëm për të shpëtuar nga shqetësimet, shpenzimet dhe barra e familjes, “ose për ndonjë arsye tjetër të lehtë e poshtëruese”. Ai ngul këmbë se ky “vlerësim i ulët” nuk kufizohet te njerëzit e paditur të shtresave të ulëta, por se e keqja ka prekur edhe shtresat e larta, dhe u bën thirrje ligjvënësve, filozofëve dhe teologëve “që t’i zhdukin zakone të tilla”.
Udhëtarët nga vendet latine, natyrisht, mbajnë anën e mjekëve. Gratë latine, thonë ata, janë “zemërhapura”. Planet, dashuritë, dobësitë dhe zhgënjimet e tyre i merr vesh shpejt e gjithë bota, po në atë mënyrë që La Fonteni e ka përshkruar aq mirë te Gratë dhe e fshehta.[8] Gratë gjermanike, përkundrazi, janë jashtëzakonisht të kujdesshme. Të mësuara që në fëmijëri të mendohen e të llogaritin, ato dinë ta rregullojnë dhe ta shpjegojnë gjithçka. Kështu, për të përmendur vetëm disa fakte, në disa kantone shthurja më e çuditshme, e kthyer në institucion me emrin Kiltgang,[9] u ka bërë ballë të gjitha sulmeve. Një tjetër hollësi karakteristike: asnjë gjermane nuk ka dashnor, siç ka një italiane apo një spanjolle. Në sytë e saj, çdo dashnor bëhet aq lehtë “i fejuar”, saqë një poet gal, Brizeux, i nxehur kur e shihte Gjermaninë e ditur plot me të fejuar, thirri me zemërim: “E fejuara e përjetshme e një profesori të përjetshëm!”[10]
Kjo taktikë e përsosur del në pah në çdo gjë. Në Veri, gratë vënë në dritare pasqyra të lëvizshme, që t’i shohin kalimtarët me nge pa u parë vetë. Sa do të habitej me këtë shpikje të zgjuar një piemonteze apo një romake!
Shtojnë gjithashtu se, po ta kishte vërtet raca gjermanike atë epërsi që pretendon, do ta ruante edhe nën qiellin e Jugut. Por, po të niseni nga Deti i Veriut drejt Danubit, do t’i shihni burrat dhe gratë gjermanike të marrin të gjitha instinktet e popujve të Jugut. Lexuesit e shumtë të Tregimeve nga koha e merovingëve të historianit Augustin Thierry e kishin vënë re që më parë se sa shpejt ndryshuan krerët gjermanikë në kohën e dyndjes së barbarëve. Në Vjenë dhe në Mynih ndodh e njëjta gjë. Feja është po aq pak shpirtërore sa në Romë dhe në Madrid; dashuria për kënaqësitë është e përgjithshme; heshtja ia lë vendin një gazmendi karakteristik. Më në fund, statistikat, që aq shumë pëlqejnë t’i nxjerrin, dëshmojnë se fëmijët e lindur jashtë martese janë po aq të shumtë në kryeqytetet e Austrisë dhe të Bavarisë sa edhe në qytetin ku rrinë perandorët francezë, në atë Babiloni latine që e kanë mallkuar aq shumë herë!
Atëherë ndërhyjnë juristët latinë. Ata ankohen për shkrimtarët që mbështeten vetëm te dokumentet zyrtare, kur bëhet fjalë për çështje ku sedra kombëtare është kaq e prekur. Përmendin një hetues gjyqësor në një vend gjermanik, i cili, “nga turpi patriotik”, dogji dokumentet që provonin një mori veprash të ngjashme me krimet që autori i On criminal abortion kishte denoncuar në Amerikë. Thonë gjithashtu se dënimet drakoniane të vendosura në disa kantone të Zvicrës gjermane nuk sollën gjë tjetër veçse pasurimin e disa mjekëve që merreshin me zanatin më të turpshëm. Në pjesën gjermanike të Botës së Re, shtojnë ata, një polici e dobët lë të kalojnë pa u vënë re shumë krime; veç kësaj, ligji, tepër i butë, i quan të pafajshme vepra që në Francë njihen si krime. Prandaj avokatët dhe mjekët francezë do t’i pranonin me gjithë qejf përfundimet e një studimi që synonte pikërisht të provonte kriminalitetin e bashkatdhetarëve të tyre:
“Krimet e këtij lloji që kryhen në Nju-Jork i kalojnë shumë ato që ndodhin në Francë, po të mbahet parasysh përpjesëtimi.”[11]
Sa për mua, pa mbajtur anë në këtë debat të ashpër, besoj se çdo filozof i paanshëm mund të nxjerrë prej tij këtë përfundim: në Evropë nuk ka “popull të Zotit”. Asnjë komb nuk e ka monopolin e së vërtetës, të drejtësisë dhe të shenjtërisë. Teutomanët dhe “shovinistët” e meritojnë, pra, njëlloj përbuzjen e mendimtarëve. Çdo vëzhgues i paanshëm do të gjejë te një gjermane cilësi që u mungojnë francezeve, dhe te francezet dhunti që nuk u janë dhënë gjermaneve. “Allahu, — thotë një proverb arab, — nuk e ka lënë pa trashëgim asnjë nga krijesat e veta.” Më lejoni që manive grindavece të perëndimorëve t’u kundërvë autoritetin e këtij “jobesimtari”, dhe t’u uroj popujve, që me të drejtë krenohen me diturinë dhe përparimin e tyre, pak dashuri të krishterë. Edhe unë vetë i përkas racës pellazgjike, asaj race të shquar që i dha njerëzimit Eskilin, Sokratin, Danten dhe Mikelanxhelon. Prandaj, për t’i qëndruar besnike zakonit, do të kisha mundur ta mbuloja me baltë gjithçka që është e huaj për botën greko-romake. Provokimet foshnjarake, si tiradat e Fallmereyer-it kundër grekëve,[12] ndoshta do t’i justifikonin hakmarrje të tilla te popujt e Jugut. Por hakmarrjet e tilla nuk u kanë hije miqve të vërtetë të lirisë dhe të njerëzimit. Ata besojnë se Evropa, e lodhur nga luftërat e pamëshirshme që i sjellin dobi vetëm despotizmit, do të bëhet më në fund një familje e madhe, që ka për detyrë të lavdishme ta ftojë pjesën tjetër të botës në gostinë vëllazërore të qytetërimit.
“Historia e Portugalisë nga mbretërimi i donja Marisë I deri te marrëveshja e Évora Monte-s”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Sipas mitit grek, kushdo që shihte kokën e Meduzës shndërrohej në gur. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
“Sprovë politike mbi shkaqet që përgatitën uzurpimin e dom Migelit”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: la séparation de corps et de biens: bashkëshortët jetojnë veç dhe pasuritë e tyre ndahen, por martesa nuk zgjidhet dhe asnjëri prej tyre nuk mund të martohet përsëri. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Decemvirët: dhjetë magjistratët që në mesin e shekullit V p.K. hartuan Ligjin e Dymbëdhjetë Tabelave, përmbledhjen e parë të shkruar të ligjeve romake. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Teutomanë quheshin ata që e lartësonin pa masë gjithçka gjermane; shovinistë (nga emri i Nicolas Chauvin, një ushtar i Napoleonit, që u bë simbol i patriotizmit të verbër), ata francezë që e lartësonin pa masë Francën. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Samuel-Auguste Tissot (1728–1797), mjek zviceran, autor i librit L’Onanisme (1760) mbi dëmet e vetëkënaqësisë. Autorja i referohet këtij libri me fjalë të tërthorta. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në fabulën Gratë dhe e fshehta (Fabulat, VIII, 6), një burrë, për të provuar gruan, i thotë se ka bërë një vezë. Sekreti kalon nga goja në gojë dhe, kur mbërrin në fund të ditës, vezët janë bërë njëqind. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Kiltgang: zakon i vjetër i fshatrave të Zvicrës gjermane, ku djemtë e rinj shkonin natën te dritarja ose në dhomën e vajzave për t’i ashiquar. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Éternelle fiancée d’un éternel professeur ! Auguste Brizeux (1803–1858), poet francez nga Bretania. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Doktor A. Thomas, Annales d’hyg. publique et de méd. légale, seria e 2-të, vëll. V, 1130. ↩︎
Jakob Philipp Fallmerayer (1790–1861), historian gjerman, i cili pohonte se grekët e sotëm nuk janë pasardhës të grekëve të lashtë, por kryesisht të sllavëve dhe të shqiptarëve që u vendosën në Greqi në Mesjetë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎