Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Gjendja e debatit që nga Rilindja. — Gruaja, herë më e lartë e herë më e ulët se burri. — Qëndrimi i demokratëve që e quajnë gruan më të ulët. — Argumentet e tyre i marrin për vete ithtarët e sistemit feudal. — Ngjashmëria midis polemikës së tyre dhe asaj të klerikalëve kundër filozofëve. — Përgjigjet që u japin ithtarët e epërsisë së gruas atyre që e quajnë më të ulët. — “As këtë nder të tepruar, as këtë poshtërim.”[1] — Shqyrtimi i argumenteve fiziologjike. — “Kriza e shenjtë”. — Idetë qesharake të të lashtëve dhe të teologëve për këtë dukuri. — Natyra e saj e vërtetë sipas shkencës së sotme. — Ndikimi i saj i mirë në shëndetin e gruas. — Krizat aspak të shenjta të jetës së burrave. — Argumentet psikologjike kundër gruas. — Gruaja dhe “katundari” i Mesjetës. — Gruaja dhe metafizika. — Gratë dhe shkenca. — Aftësia politike. — Tetë mbretër dhe tetë mbretëresha. — Mendjelehtësia e grave. — Idetë serioze të z. Joseph Prudent Prudhomme. — A është nëna më poshtë se babai? — Teoritë fiziologjike të teokracisë hindu dhe asaj katolike. — Protestat e shkencëtarëve. — Përfundime. — Ideja se gruaja është më e ulët bie ndesh me parimet e vitit 1789. — Shkaqet e armiqësisë që një pjesë e shkollës demokratike ka treguar ndaj gruas. — A mund të fajësohen francezet për gabimet dhe fajet e “gjinisë së fortë”?
Debatet se cila nga dy gjinitë vlen më shumë nisin që në Rilindje. Më 1530 doli në Paris Kampioni i zonjave, ose mbrojtja e zonjave kundër Gojëkeqit dhe shokëve të tij, nga Martin Franc, sekretar i papës Feliks V. Më 1567, Henri-Corneille Agrippa botoi një vepër në latinisht, titullin e së cilës përkthyesi e dha kështu: Madhështia dhe epërsia e grave mbi burrat. Debati vazhdoi edhe në shekujt XVII dhe XVIII. Vetëm titulli i veprës së Agrippa-s mjaftonte për të ndezur zemërimin që shpërthen pa fre te Tabloja historike e dredhive dhe e marifeteve të grave, ku paraqiten me naivitet zakonet, tekat, tiranitë, mizoritë, synimet, shpikjet, shtirjet, mashtrimet dhe në përgjithësi të gjitha dinakëritë dhe rrengjet e tyre (Paris, 1623). Apologjia e zonjave, e mbështetur në histori, e zonjës Gallin (Paris, 1737), vetëm sa i acaroi më shumë armiqtë e grave. Këta arritën deri atje sa t’ia mohonin gruas cilësinë e qenies njerëzore. Kjo ishte teza që e mbrojti fillimisht autori anonim[2] i Debatit gazmor (Hagë, 1644) dhe që e mori përsëri Paradoksi mbi gratë, ku provohet se ato nuk i përkasin llojit njerëzor (Krakovë, 1766). Një vit më pas, zonja Doyen, e veja e Lafontaine-it, iu përgjigj Paradoksit me Triumfin e grave, ku provohet se gruaja i përket llojit njerëzor (Amsterdam, 1767). Me ardhjen e shekullit XIX, veprat për këtë temë u shtuan; por përparimi i diturisë nuk e pengoi ringjalljen e utopive më prapanike. Kështu, më 1816, në fillim të Restaurimit, kur Burbonët u kthyen në fron, pikërisht në vitin kur u shfuqizua divorci, shohim A. Delpha të botojë një vepër për të cilën nuk donte të mbante përgjegjësi. E paraqiti si të përkthyer nga kinezishtja prej njëfarë princi Karikoff, dhe titulli i saj ishte: Mbi përparësitë e mbylljes së grave dhe mbi të këqijat që sjell pashmangshmërisht liria e tyre. Ju kam treguar tashmë se edhe ndër bashkëkohësit tanë ka më shumë se një armik të grave.
Kur lexoj tezat e reja mbi inferioritetin e gruas, më kujtohen gjithmonë disa biseda që i kam dëgjuar aq shpesh në rrethet që u kanë mbetur besnike ideve të vjetra aristokratike. Dikur, një fisnik besonte se, me të drejtë hyjnore, ishte i një natyre tjetër nga borgjezi dhe fshatari. Ai arsyetonte pak a shumë si spanjolli i kohës së Filipit II, i bindur se “gjaku blu” nuk mund të rridhte në damarët e një hebreu, të një bashkatdhetari të Moisiut, të Isaisë dhe të Jezu Krishtit! Sot njerëzit janë më pak naivë. Kanë disa njohuri fiziologjie dhe e dinë diçka për kërkimet e mjekëve mbi trashëgiminë e prirjeve. Shikoni, thërrasin ata, si i vërteton shkenca “traditat e etërve tanë”. Novatorët kishin pretenduar se një njeri i ndershëm mund të ishte bir mashtruesi, dhe se katundari, me prirjet e tij të ulëta e servile, mund të bëhej trungu i një dere fisnike. Por ja që vetë shkencëtarët e tyre tregojnë se nuk është aspak kështu, dhe se Korneji i madh kishte një mijë herë të drejtë kur thoshte:
Ku ka lindje fisnike, ka edhe shpirt fisnik.[3]
A nuk ngjajnë këto arsyetime me teoritë mbi gjendjen e grave që mbrojnë disa shkrimtarë të shkollës republikane? Në të vërtetë, ato nuk ndryshojnë në asgjë thelbësore nga ajo që mëson teologjia katolike dhe metodiste mbi inferioritetin e gjinisë sonë. Vetëm se këta shkrimtarë nuk i drejtohen traditës së Kishës, si vikonti de Bonald dhe miqtë e tij, as Biblës së shenjtë, si zonja kontesha de Gasparin. Ata i drejtohen shkencës, për të mbrojtur një rend që e dënojnë si mendimtarët më liberalë, ashtu edhe gratë më inteligjente.
Dhe krahasimi nuk mbaron këtu. Lexoni veprën italiane që shkroi Valsecchi mbi “burimet e mosbesimit”, si dhe shkrimet e tjera të këtij lloji, dhe do të shihni se teologët çdo revoltë të arsyes së shëndoshë ia veshin “shthurjes së moralit”. Në ditët tona, ky argument është përdorur jo vetëm kundër filozofëve, por edhe kundër themeluesve të Kishës së reformuar. Mjafton të përmendim veprat që shkroi Audin për Luterin dhe për Kalvinin. A nuk është e çuditshme të shohësh disa demokratë që përpiqen t’i mbytin me këtë taktikë të neveritshme kërkesat më të matura të grave franceze? Dhe që u hedhin epitetet më të pavend atyre grave që nuk e shohin si fjalën e fundit të përparimit njerëzor martesën që vendosën patricët romakë, apo çdo ligj të ngjashëm të kohëve pagane? Ku mbetet liria e diskutimit te këta ithtarë të shqyrtimit të lirë? Kjo liri, e blerë me gjakun e kaq martirëve, është tepër e çmuar në sytë e liberalëve të vërtetë që të flijohet nga frika e disa sharjeve të rëndomta. Për më tepër, ç’kuptim kanë fyerjet në çështje të tilla? Le të ketë qenë ose jo Luteri një murg epshor: a do t’i bëjë kjo më të ligjshme pretendimet e teokracisë? Ka gra që zemërohen kur i quajnë qenie të një lloji më të ulët. Le t’i përkasin këto gra kategorisë së madhe të “mëkatareve”, ose le të jetojnë si engjëj: a mund të varet teza që mbrojnë, qoftë edhe pak, nga mënyra si sillen?
Sa për mua, jam aq pak e prirur ta ndjek këtë mënyrë diskutimi, tepër personale, që është futur në këto çështje të rënda, saqë do të lë mënjanë çdo gjë që ka të bëjë me individët, qofshin besimtarë ortodoksë apo racionalistë. Do të mjaftohem t’u bëj disa kundërshtime atyre që e quajnë gruan më të ulët.
Një anëtar i Akademisë së Mjekësisë, doktor Isidore Bourdon, që nuk ka asnjë lidhje me këto debate, vëren megjithatë diçka. Meqë skicat e para të fetusit duken sikur janë formuar të gjitha sipas një modeli femëror, disa mjekë kanë nxjerrë përfundimin se gruaja është një burrë i papërsosur, ose se burri është një grua e përsosur. Të mbështetur në këto “dukje”, ithtarët e vartësisë së grave nxituan ta paraqitnin mendimin e “disa mjekëve” si një aksiomë të vërtetë fiziologjike. Por, në gjendjen e sotme të shkencës, në këtë çështje ajo që njërit i “duket” e bazuar, tjetrit i “ngjan” fantazi. Madje janë parë edhe shkrimtare të gjinisë sonë, si autorja e Gruas së çliruar (1860), zonja Jenny d’Héricourt, që gjejnë me kënaqësi në trupin e gjinisë me mjekër ngjashmëri aq të habitshme me majmunët e mëdhenj, saqë burri, e jo gruaja, mund të jetë fare mirë “ndërmjetësi (hallka kalimtare) midis njerëzimit dhe natyrës”. Në të vërtetë, historia na e tregon shumë shpesh burrin me një karakter më të ulët se zakonet e gorillës dhe të shimpanzesë. Ajo na e paraqet gjininë e fortë duke nisur, në kohën e kanibalizmit, me sulmin mbi të ngjashmin e vet, për ta shqyer me dhëmbë. Pastaj vjen lufta, me mizoritë e saj pa fund, me plaçkitjen, vrasjen, përdhunimin dhe zjarret, që zuri vendin e përleshjeve të kanibalëve. Pastaj vijnë përndjekjet fetare, bestytnitë qesharake, grindjet politike dhe pretendimet më të kota, që derdhën lumenj gjaku në emër të mëshirës, të nderit apo të lirisë. Me një fjalë, gjithë ato tablo të turpshme ose të zymta që quhen analet e njerëzimit. Përballë këtyre pamjeve të neveritshme, shumë gra do të kishin sigurisht dëshirë të thoshin: Tmerri ynë nga dhuna dhe gjaku, që ju e quani “dobësi”, a nuk është më i lartë se ajo “forcë” që ju e keni vënë gjithmonë në shërbim të pasioneve më të ndyra? Kur nuk arrijmë t’i kuptojmë ato fantazi që ju i quani “ide”, a nuk është kjo ndjenja e shëndetshme e realitetit, që na ruan nga luftërat tuaja të marra? Të pashoqërueshëm, grindavecë dhe të egër, ju parapëlqeni t’i ktheni veset në virtyte, në vend që të përpiqeni t’i ndreqni. Meqë pena e historisë është në duart tuaja, ju u ngjani atyre piktorëve për të cilët flet fabulisti:[4] gjuetarë që nxitojnë t’i kujtojnë humbjet e luanëve dhe që bëjnë gjithmonë sikur nuk dinë gjë për fitoret e tyre. Kështu, ndërsa i shtjelloni gjerë e gjatë veset e grave të cezarëve (Giboni do t’ju tregojë nëse burrat e tyre ishin shenjtorë!), ruheni mirë të mos shtoni se, në po atë kohë, heroina dhe martire punonin me guxim për ta ripërtërirë botën greko-romake dhe derdhnin për njerëzimin gjakun e tyre më të pastër.
Këtyre konsideratave të përgjithshme do t’u shtoheshin me siguri edhe argumente me karakter më shkencor.
Mjafton, do të thoshin, të kuptosh si ndodh frymëmarrja, për të parë se gruaja është më e lartë se burri. Përsosuria e organit të frymëmarrjes duket se është masa e vlerës së çdo lloji. Ndër kafshët, sa më i dobët ose sa më poshtë i vendosur të jetë aparati i mushkërive te një racë, aq më poshtë qëndron ajo në shkallën e qenieve. Edhe ndër pjesët e ndryshme të njerëzimit, sa më fisnik të bëhet tipi, aq më lart ngjitet organi i frymëmarrjes. E pra, gruaja — këtë e ka vërtetuar profesori i ditur Serres, i lëvduar me të drejtë nga z. Mishle dhe mik i Geoffroy-Saint-Hilaire-it — gruaja ka aparatin më të përsosur të frymëmarrjes. Burri, ashtu si llojet më të ulëta, merr frymë me pjesën e poshtme të mushkërive, kurse gruaja me pjesën e sipërme; ajo është në lidhje më të drejtpërdrejtë me ajrin që të jep jetë. Prandaj është më pak grykëse, më nervore, më pak e lidhur me baltën që shkelim dhe më e prirur të jetojë në botën e idealit.
Kështu mund t’u përgjigjej armiqve të grave ndonjë mizantrop. Sa për mua, nuk dua aspak t’u përgjigjem me teprime çudirave që i dënoj. Më mjafton të tregoj sa e lehtë do të ishte ta ktheje kundër shkrimtarëve që kam parasysh atë metodë që atyre u duket kaq e sigurt. Megjithatë, nuk dua të kufizohem në këtë kundërshtim të shkurtër, dhe kam ndër mend t’i shqyrtoj bashkë me ju kundërshtimet e tyre kryesore.
Autori i Dashurisë do të thoshte pa dyshim se vëzhgimet fiziologjike që sjellin mbrojtësit e gjinisë sonë janë pak gjë në krahasim me dukurinë e menstruacioneve, të cilën ai e quan vendimtare për pikëpamjen e tij. Për të krijuar një ide të saktë për një çështje që shkenca sapo e ka sqaruar, e pashë të nevojshme t’u drejtohem punimeve të mjekëve më të shquar. Aq më tepër që edhe Prudoni, nga ana e vet, nga teoria e tij mbi prejardhjen e embrionit nxjerr provën e tij kryesore, të pakundërshtueshme sipas tij, se gruaja është më e ulët se burri.
Të lashtët, si Greqia e filozofëve ashtu edhe Azia barbare, kishin mendimet më të çuditshme për shkaqet e menstruacioneve. Ata besonin përgjithësisht — dhe thuhet se ky ishte edhe mendimi i Aristotelit, princit të shkencës greke — se midis kësaj dukurie dhe fazave të hënës kishte një lidhje të ngushtë. Që kjo hipotezë të ishte e pranueshme, do të duhej: së pari, që dita e rrjedhjes periodike të ishte e njëjtë te të gjitha gratë; së dyti, që koha midis dy cikleve të kishte gjithmonë të njëjtën gjatësi; së treti, që kjo kohë të përputhej me ciklin e hënës. Të habit kur sheh z. Mishle, që i njeh zbulimet e sotme, të flasë si historian për gruan “me hëna” dhe për ndikimin e hënës në vendimet e saj. A nuk e ka treguar doktor Brierre de Boismont, në librin e tij Mbi menstruacionet në lidhjet e tyre fiziologjike dhe patologjike, se mendimi që i atribuohet Aristotelit nuk pajtohet me faktet?
Një hipotezë tjetër i sheh menstruacionet si nxjerrje jashtë të një lënde të dëmshme për organizmin. Prej këtu vinte tmerri që kjo gjoja “papastërti” zgjonte te aziatikët. Prej këtu vinte edhe neveria që u ngjallte këtyre imagjinatave të zjarrta gjaku i menstruacioneve: e besonin helmues në thelb, dhe thuhej se vetëm avulli i tij mjaftonte për të helmuar kafshë të ndryshme. Rregullat e kreut XV të Levitikut i zbulojnë në çdo rresht paragjykime të tilla, të cilat, siç e dini, ende nuk e kanë humbur krejt ndikimin mbi popujt e Lindjes. Shprehjet e papës Inocenti III (gruaja është një humnerë papastërtie etj.) provojnë se teologjia romake u ka mbetur besnike këtyre gabimeve të vjetra të Azisë. Fatkeqësisht për këtë fiziologji të çuditshme, analizat e doktorëve Denis, Bouchard dhe Donné kanë vërtetuar se gjaku normal i të përmuajshmeve është i së njëjtës natyrë me atë që qarkullon në arterie.
Me pak fjalë, menstruacionet nuk sjellin asnjë “papastërti”. As nuk mund të quhen “sëmundje”.
Qeniet e gjalla, kishte thënë Harvey më 1651, shumohen me anë të vezëve. Gjitarët nuk bëjnë përjashtim, dhe vezët e tyre janë zbuluar, edhe pse janë shumë të vogla. Baër e ka provuar në mënyrë të përsosur se ato ekzistojnë, kurse zotërinjtë Valentin dhe Bernhart e kanë parë vezën e gruas në vezore. Më në fund, zotërinjtë Coste dhe Pouchet kanë provuar se ndërtimi i saj i brendshëm është i njëjtë te kafshët e ndryshme. E pra, këto vezë, ose qeliza vezë, ekzistojnë para fekondimit dhe zhvillohen pa të. Ato dalin nga fshikëzat e Graaf-it në stinën e çiftimit te gjitarët, dhe në kohën e menstruacioneve te gruaja, pa ndërhyrjen e asnjë shkaku fekondues. Unë vetëm po përmbledh Teorinë pozitive të fekondimit te njeriu (1842), vepër e doktor Pouchet, autorit të famshëm të Heterogjenisë. Idetë e tij mbi lindjen vetvetiu të jetës nuk e bënin aspak të prirur t’i pranonte lehtë këto përfundime të vëzhgimeve të durueshme.
Te vajzat para pubertetit, fshikëzat e Graaf-it mezi duken, por në moshën e pubertetit zhvillohen shumë. Deri vonë mendohej përgjithësisht se këto fshikëza shërbenin vetëm për ta mbajtur dhe për ta ushqyer vezën. Por kërkimet e zotërinjve Gendrin, Négrier, Pouchet dhe Raciborski në Francë, të zotërinjve G. Jones, R. Lee dhe Paterson në Angli, dhe të z. Bischoff në Gjermani, i kanë detyruar fiziologët ta shohin zhvillimin e tyre si shkakun e vetëm të menstruacioneve. Në çdo cikël mujor, njëra nga fshikëzat fryhet dukshëm dhe brenda saj ndodh një gjakderdhje. Fshikëza zgjerohet, muret e saj nuk e përballojnë dot tendosjen dhe çahen, duke lëshuar gjakun e menstruacioneve dhe vezën, e cila bie në zgavrën e peritoneut. Z. Raciborski, në librat e tij Mbi pubertetin dhe moshën kritike te gruaja dhe Mbi vezëlëshimin periodik te gruaja (1844), e ka përshkruar në mënyrë të përsosur rrjedhën e kësaj dukurie.
Po a duhet të besojmë, si z. Mishle, se menstruacionet janë një sëmundje periodike, nga e cila trupi dhe shpirti i gruas vuajnë aq shumë, saqë ajo mund të quhet një qenie e sëmurë dhe pa energji? Ky nuk është mendimi i shkencëtarëve më të zotë në këtë fushë. Doktor Isidore Bourdon, anëtar i Akademisë së Mjekësisë, vëren se “prej kohësh jetëgjatësia e grave i habit filozofët”. Ai shton se podagra, gurët në veshka dhe apopleksia pothuajse gjithmonë i kursejnë, dhe se shpesh ato shpëtojnë nga aksidente serioze dhe nga sëmundje të rrezikshme, si aneurizmat, hernia, pneumonia etj. Cili është, sipas autorit të Sistemit fizik dhe moral të gruas, shkaku i këtij ndryshimi? “Rrjedhja mujore, — thotë doktor Roussel, — duke parandaluar sëmundje më të rënda, është bërë themeli i shëndetit të gjinisë femërore.” (Pjesa II, kreu II.) A do të thotë dikush, si z. Mishle te Gruaja, se menstruacionet janë të lehta vetëm për gratë që bëjnë “nëpër divane jetën e Lindjes”? Roussel do t’i përgjigjet se “kriza e shenjtë”, përkundrazi, është më e rëndë te gratë e qyteteve, të dhëna pas përtacisë, sesa te “gratë e fshatit, të mësuara me një mënyrë jetese më të thjeshtë dhe më në përputhje me natyrën”. Zonja Jenny d’Héricourt e ka parë, në Francë, se ky vëzhgim përputhet plotësisht me faktet. Të njëjtën gjë mund ta them edhe unë për vendet e shumta që kam vizituar, qoftë në Lindje, qoftë në Perëndim. Shqiptaret, serbet, malësoret e Alpeve apo të Apeninëve nuk do t’i kuptonin njerëzit që do t’u thoshin se një dukuri, për të cilën ato nuk çajnë kurrë kokën, i dënon me një gjendje të përhershme sëmundjeje. Mund të ndodhë ndryshe me gratë e qyteteve të mëdha. Ato jetojnë në një ajër të rëndë e të pashëndetshëm; një pjesë të netëve e kalojnë të shtrënguara në korse, në apartamente të ngushta ku mezi merr frymë; i përbuzin ose nuk i njohin ligjet më të thjeshta të higjienës dhe të fiziologjisë, dhe e flijojnë shëndetin për atë që e quajnë “detyrat e shoqërisë”. Por kush do të guxonte të pohonte se këto kukulla, fryt i një jete artificiale, mund të quhen modeli i “gruas”?
Por unë shkoj edhe më tej. Le të pranoj për një çast se mosha e pubertetit është për ne fillimi i një gjendjeje sëmundjeje, dhe se kjo gjendje u bën vërtet dëm aftësive tona dhe energjisë sonë morale. Kjo është vetëm njëra anë e çështjes. Sepse, ç’ndodh në po atë moshë me gjininë që pretendohet se është më e lartë se jona? Duhet ta shohim botën ashtu siç është dhe të dalim nga rrethi i njerëzve të letrave, ku jetojnë ata që lëvdojnë vetëm gjininë mashkullore. Në një rreth të tillë, ku gjenden shkencëtarët, mjekët, juristët etj., mund të duket se “mbreti i krijimit” meriton një pjesë të lëvdatave që i thur vetes. Por jashtë këtij mjedisi, si jeton turma, domethënë ushtarakët, detarët, tregtarët, fshatarët? Si në lindje, ashtu edhe në perëndim të Evropës së qytetëruar, një plagë e tmerrshme, pijanecëria — meqë duhet ta quajmë me emrin e saj — sulmon pa mëshirë mendjen dhe shëndetin e burrave të të gjitha shtresave. Të të gjitha shtresave: peshojeni mirë këtë shprehje! Cili oficer francez pak a shumë i zgjuar nuk ankohet për kërdinë që bën absinti në ushtri? Anglia u ngre pallate xhinit (gin’s palaces). Në Evropën Lindore mund të pohohet se rakia i ka bërë më shumë dëm Perandorisë Ruse sesa shpata e fitimtarëve të Austerlicit dhe të Ejlaut. Mjafton të tregosh pasojat e “abuzimit me pijet alkoolike, që burri e bën fort shpesh”, siç thotë z. Mishle, për t’i kuptuar rreziqet. Sangvinikët bëhen të zhurmshëm, sherrxhinj, xhelozë; ata që kanë tepri gjaku rrezikojnë përgjumjen, mbytjen, pështymën me gjak dhe apopleksinë. Kolerikët bëhen grindavecë, zemërakë, të padurueshëm; melankolikët, kokëfortë, tekanjozë, ngacmues, hakmarrës. Doktor Fossati shkon aq larg sa thotë se disa pijanecë bëhen “mizorë ose të tërbuar”. Doktor Nysten, në Fjalorin e mjekësisë, e përmend vdekjen si një nga pasojat e dehjes. Dhe ai çmenduri e tmerrshme nga pija, enomania (delirium tremens), që e kanë përshkruar aq mirë doktor Rayer në Francë dhe doktor Sutton në Angli, a nuk është pasojë e zakoneve që në Amerikë kanë shfarosur popullsi të tëra?
Shthurja nuk është shkak më pak i fuqishëm për shtazërimin e gjinisë mashkullore. S’ka nevojë të jesh dijetar për ta ditur se ajo e degradoi shoqërinë greko-romake dhe e la të pambrojtur në duart e barbarëve. Në fillim ajo nuk e dëmton mendjen aq sa grykësia dhe dehja, por, sipas doktor Virey, bëhet shumë më e rrezikshme. “Asgjë, — thotë ky mjek i ditur, — asgjë nuk e gërryen dhe nuk e tret organizmin më shumë se ajo. I gjithë sistemi nervor bie, i varfëruar, i tharë nga një pleqëri e parakohshme… Një dobësi e pashërueshme, fryt i rraskapitjes, i poshtëron karakteret; asgjë nuk i bën më frikacakë… Të gjithë vëzhguesit kanë vënë re se paturpësia te njerëz si Tiberi, Kaligula etj. shkonte gjithmonë bashkë me mizorinë, me dyfytyrësinë dhe me pabesinë.”
Mendimet e autorit të ditur të Gruas dhe vërejtjet që bën doktor Fossati mbi dehjen mjaftojnë për të provuar një gjë. Edhe sikur “kriza e shenjtë” ta dobësonte përkohësisht mendjen dhe energjinë morale të gjinisë sonë, ajo kurrë nuk do të kishte pasojat e këqija të atyre prirjeve të vrazhda që, si një fat i verbër, i shtyjnë kaq shumë burra t’u dorëzohen instinkteve, pa u kujtuar për dinjitetin dhe për shëndetin e tyre. Prandaj, megjithëse Prudoni e quan ndjenjën e drejtësisë privilegj të gjinisë së vet, statistikat flasin vazhdimisht në favor të gjinisë sonë. Doni një provë? Në pasqyrën e përgjithshme të krimeve dhe të kundërvajtjeve, për çdo 100 burra gjeni vetëm 17 gra. Dhe “shumë nga këto krime ose kundërvajtje të grave janë kryer nën shtrëngim”, shton z. Mishle.
Thuhet se psikologjia nuk është më e favorshme për gratë sesa fiziologjia. Po të bëhet fjalë për filozofinë, ato nuk mund t’i kuptojnë idetë e përgjithshme. Në letërsi, ia dalin vetëm në një gjini fort të ulët, në roman. Nuk tregojnë asnjë aftësi për historinë ose për politikën. Mendjelehtësitë nga të cilat përbëhet jeta e shoqërisë së lartë janë i vetmi ushqim që i përshtatet dobësisë së mendjes së tyre.
Në Mesjetë, kur fshatarët kalbeshin në padituri, ka të ngjarë që baronët krenarë, nga lartësia e kështjellave të tyre feudale, në ato çaste të shkurtra pushimi që u linte një luftë e pambarim — “në shekujt e besimit njerëzit e duan shumë njëri-tjetrin” — të bënin arsyetime të bukura mbi mendjen e trashë të katundarëve dhe të bujkrobërve. Po të kishte dalë një profet aq i guximshëm sa të paralajmëronte se nga kjo farë e poshtër do të dilte borgjezia e Gjermanisë, e Francës dhe e Anglisë, se nga kjo kastë e përbuzur do të lindnin njerëz si Luteri, Kalvini, Cvingli, Bejli, Lesingu, Volteri, Kanti, Zhan-Zhak Rusoi etj., ky profet do të ishte pritur si më i çmenduri i të çmendurve. Pa dyshim, gjendja e gruas së sotme është më e mirë se ajo e bujkrobërve të Mesjetës. Por, për sa i përket arsimit, në shumë vende e trajtojnë si një të dëbuar nga shoqëria. Për fenë, i rezervojnë legjendat më të pakripura: shtëpitë që fluturojnë nëpër ajër, kapuçinët fluturues, zbulesat e murgeshave histerike etj.[5] Vetë fjalën filozofi e shqiptojnë para saj me një kujdes qesharak. Ajo nuk i njeh ligjet e botës dhe të natyrës më mirë se në kohën kur Galileu dëgjonte në gjunjë qortimet e Inkuizicionit të shenjtë. Meqë historia e vërtetë është një shkencë që kërkon diskutime filozofike, për historinë e dërgojnë te At Loriquet[6] dhe te imituesit e tij të panumërt. Dhe meqë po përpiqen gjithnjë e më shumë ta mbajnë larg nga politika, nuk do të ishte për t’u habitur sikur ajo t’i bëhej pothuajse krejt e huaj. E pra, ndër atë turmë të rinjsh që vërshojnë çdo vit në universitetet gjermanike ose italiane dhe në fakultetet franceze, gjenden kaq shumë mendje të ngushta, të pakulturuara, të paafta të marrin pjesë në detyrën e lavdishme që kryen njerëzimi. Atëherë si mund të pretendojnë vajzat të krahasohen me filozofët dhe me shkencëtarët, kur nuk marrin asnjë arsimim serioz dhe merren vetëm me ato punë që u lejohen, e për të cilat prapë i qortojnë?
Tregova se nuk kemi pothuajse asnjë të drejtë t’ia vëmë në faj gjinisë sonë paaftësinë në filozofi dhe në teologji. Tani duhet vënë re se “idetë e përgjithshme” duhen dalluar me kujdes nga dija që shumë njerëz e quajnë “filozofi”. Të flasësh për urtësinë dhe për Zotin mund të duket, në shikim të parë, diçka e thjeshtë. Në të vërtetë, s’është veçse një shkak për të grumbulluar përçartje mbi përçartje dhe për t’i vënë grupet e ndryshme të njerëzimit kundër njëri-tjetrit. Një filozof budist që, nën hijen e pallatit të Budës së mishëruar te papa i Lhasës,[7] e kalon jetën duke studiuar “tetëmbëdhjetë llojet e zbrazëtisë”, s’ka si të mos e përbuzë thellë një grua tibetiane që kujdeset për shtëpinë dhe për edukimin e fëmijëve. “Mendimtarët” dhe teologët e Perëndimit zemërohen sepse gjykimi ynë i shëndoshë u kundërvihet vazhdimisht ëndërrimeve të tyre. A nuk e quajnë ata paaftësi atë që s’është gjë tjetër veçse ndjenja e drejtë e kufijve të mendjes njerëzore? Logjicieni më i madh i kohëve të reja, lavdia e Gjermanisë, Imanuel Kanti, a nuk provoi te Kritika e arsyes së kulluar se të gjitha pretendimet e metafizikanëve do të dalin gjithmonë të kota, për shkak të vetë ndërtimit të mendjes sonë? Në thelb, as filozofët më mendjemprehtë me të cilët mburret “kombi i madh” nuk mendojnë ndryshe. Në shekullin XVI, Montenji i kundërvë dogmatizmit të fanatikëve të të gjitha sekteve një dyshim të matur. Në shekullin XVII, Bejli, në Fjalorin e tij të famshëm, duket si një pararendës i Kantit. Në shekullin XVIII, Volteri, më francezi ndër gjithë shkrimtarët e vendit të tij, nuk lodhet së përsërituri se e sheh metafizikën krejtësisht të pafuqishme, ndonëse i mbron të drejtat e “arsyes praktike” më qartë se Montenji dhe Bejli. Vetëm nga romanet e tij mund të nxirret një mori citimesh. Filozofi francez më i shquar i shekullit XIX, Jouffroy, arriti në fund të veprimtarisë së tij në përfundime krejt të ngjashme.[8] Një dijetar i shquar, z. Berthelot, profesor i kimisë organike në Kolegjin e Francës, nuk bëri gjë tjetër veçse përmblodhi traditën e vërtetë të vendit të vet, kur shkroi në Revue des Deux Mondes: “Metafizika përmban një lloj realitetesh, por këto nuk kanë ekzistencë që mund të provohet jashtë subjektit.” Sa për Britaninë e Madhe, maturia e shkollës skoceze nuk i lë pothuajse kurrë filozofët e saj të dalin nga kufijtë e psikologjisë eksperimentale.
Për teologjinë, detyra ime do të ishte tepër e lehtë. Nëse kemi të drejtë të qeshim me kallogjerët bizantinë që diskutonin për dritën e Taborit[9] ndërsa turqit godisnin me desh portat e Kostandinopojës, ç’duhet të mendojmë për ata njerëz me mendje të shtrembër që e vunë Perëndimin në zjarr me grindjet e tyre të ashpra për paralëvizjen fizike, për hirin bashkëveprues, të mjaftueshëm, të përshtatshëm, detyrues etj.,[10] dhe për aq tema të tjera, që vërtet ia vlenin për të mbajtur të zënë zellin e kotë të aristotelianëve të Mesjetës?
Gratë, në përgjithësi, nuk kanë shumë qejf të merren me probleme që shpesh janë të pazgjidhshme, kur nuk janë edhe absurde. Të nxjerrësh nga kjo se atyre u mungon fryma e vërtetë shkencore do të ishte një mënyrë e çuditshme arsyetimi! Sepse fryma shkencore, që nga Galileu dhe Bekoni, i lë mënjanë autoteizmin, dualizmin, panteizmin, molinizmin, kongruizmin etj., dhe përpiqet të kuptojë ligjet e natyrës dhe të historisë. Edhe vetë z. Mishle pranon se gjinia jonë ka një mprehtësi dhe një durim të rrallë kur duhen zbuluar të fshehtat e botës së dukshme. A nuk ishte markeza du Chastelet ajo që ia bëri të njohur Francës sistemin e Njutonit të madh? Sophie Germain, autorja e Kërkimeve mbi teorinë e sipërfaqeve elastike (1820), a nuk i zbuloi ligjet e dridhjeve të këtyre pllakave, dhe a nuk u shpërblye prej Institutit të Francës? Një zonjë nga Gjeneva, zonja Huber (Aimée Lullin), a nuk dha ndihmesë në zbulimet e mrekullueshme të burrit të saj për mbretërinë e bletëve? A nuk shkëlqyen italianet me dijen ose me aftësitë e tyre shkencore në universitetet e njohura të Bolonjës dhe të Padovës? Në ditët tona, shkenca po i tërheq gjithnjë e më shumë gratë. Zonjusha Martineau ka korrur suksese të vërteta në ekonominë politike. Journal des économistes, që botohet në Paris, ka ndër bashkëpunëtorët e vet disa gra, si zonjusha Royer, e cila ka botuar një libër mbi tatimet dhe ka përkthyer veprën e famshme të Darvinit mbi prejardhjen e llojeve. Z. Mishle tregon me sa sukses ka punuar zonja Pouchet, gruaja e fiziologut të shquar, bashkë me burrin e saj, për të zbuluar parimet e ovologjisë dhe të riprodhimit. Zonja Somerville, veprat e së cilës i ka përkthyer në italisht zonja Pepoli, zë vendin e parë ndër fizikantët dhe astronomët. Në shkencat historike, mprehtësinë e natyrshme që dikur e ushtronte vetëm në fushën e trillimit, gjinia jonë e përdor tashmë për të studiuar shpirtin e popujve të largët ose historinë e Evropës sonë. Mjafton të përmendim Ida Pfeiffer dhe zonjushën Strickland.
Gjinisë femërore i mohohet me kokëfortësi edhe më të madhe mendja politike sesa aftësia për të kuptuar çështjet shkencore. Prandaj disa shtete ua ndalojnë grave të drejtën të mbajnë kurorën, duke i quajtur të paafta për të qeverisur. Mirëpo Furieri thotë: “Është për t’u habitur që gratë janë treguar gjithmonë më të zonja se burrat kur kanë mundur të shfaqin në fron aftësitë e tyre të natyrshme, që diadema u lejon t’i përdorin lirisht. A nuk është e sigurt se, nga tetë mbretëresha të lira dhe pa burrë, shtatë kanë mbretëruar me lavdi, ndërsa nga tetë mbretër zakonisht shtatë janë sundimtarë të dobët?” Pasi përmend shembullin e Elizabetës së madhe, të Maria Terezës dhe të Katerinës II, Furieri nuk rri pa bërë këtë thumbim me kuptim të thellë: “A nuk i patë pretendimet tuaja për epërsi të hedhura poshtë nga Katerina, që e shkeli me këmbë gjininë mashkullore? Duke u dhënë tituj të dashurve të saj, ajo e zvarriti burrin në baltë. Ajo provoi se burri, edhe kur është krejt i lirë, mund ta ulë vetveten më poshtë se gruaja, poshtërimi i së cilës është i detyruar, e prandaj i falshëm.”
Është e sigurt se mbretëresha si Berta e Burgundisë, Izabela I e Spanjës, Margarita e Danimarkës, Katerina II e Rusisë, Elizabeta e Anglisë, Pulkeria e Kostandinopojës, Helena e Serbisë, Maria Tereza e Austrisë, Tamara e Gjeorgjisë, Ulrika e Suedisë, Jadviga e Polonisë etj. i kanë qeverisur shtetet e tyre në një mënyrë që e bën shumë të dyshimtë paaftësinë politike të gjinisë së tyre. Mbretërimin e disave prej këtyre grave të shquara e kam treguar në revistën Pandore dhe te Gratë në Lindje, dhe besoj se kam provuar që ato e meritojnë vendin e lartë që u ka dhënë historia.
Më në fund, vij te kundërshtimi më i përhapur: mendjelehtësia e pandreqshme e gruas, që e bën të dashurohet pas stolive të kota dhe pas nderimeve fëminore. Për të kaluarën, mjafton t’ju kujtoj Borgjezin fisnik. Molieri, me siguri, nuk i do “gratë e ditura” dhe ruan një pjesë të paragjykimeve të “etërve” të vet. E megjithatë, përballë tekave të marra të paraardhësit të Joseph Prudhomme-it,[11] Molieri vuri gjykimin e shëndoshë praktik të zonjës Jourdain dhe të shërbyeses së saj. A ndryshoi vallë z. Jourdain kur u bë z. Prudhomme? Në fillim të këtij shekulli, a nuk e hodhi ai me nxitimin më qesharak xhaketën e revolucionarëve, karmanjolën, dhe kësulën e kuqe të jakobinit, për t’i puthur pantoflen papës Piu VII e për t’u bërë “baron i perandorisë dhe kalorës i Legjionit të Nderit”? Në ditët tona, pasi mbajti fjalime të mrekullueshme në dhomat e parlamentit të Luigj-Filipit për maksimën e famshme “mbreti mbretëron… por nuk qeveris”, për jezuitizmin dhe liritë e Kishës galikane, për bukuritë e Mistereve të Parisit dhe të Hebreut endacak,[12] a nuk u bë ai një mbrojtës i zjarrtë i “parimit të autoritetit”, një bigot i papërkulur, një luftëtar i tërbuar për “fenë, familjen dhe pronën”? Bijtë e tij të denjë e kanë mbushur botën latine me pasardhës të lulëzuar. Dhe për një copë shirit dekorate, sa prej tyre nuk do ta shisnin njëzet herë ndërgjegjen, drejtësinë, atdheun dhe lirinë, edhe kur atë shirit e ka mbajtur “komandori” Marquez,[13] ajo vegël e urryer e klerikalëve meksikanë, ai xhelat i Tacubaya-s, që z. Jules Favre e përshkroi aq mirë në debatin për adresën drejtuar perandorit më 1863! Ai që mund të varë në qafë një pllakë metali e shikon me përbuzje fatkeqin që e mban dekoratën te vrima e kopsës; ai që ka kordonin e madh e përbuz krejtësisht oficerin e madh. Kjo nuk i pengon që të bashkohen të gjithë në një kor e t’i quajnë kretinë “fisnikët e vegjël të provincës”, që qajnë për privilegjet e Mesjetës! Policia franceze e ka shumë të vështirë me tregtinë që bëhet me dekoratën portugeze të Urdhrit të Krishtit, sepse shiriti i saj ka po atë ngjyrë si ai i Legjionit të Nderit! Dhe gjinia që e harxhon energjinë e vet në shqetësime të tilla na quan me përbuzje “gjinia mendjelehtë”; për shkak të kësaj mendjelehtësie, na shpall të padenja për barazi para ligjit! E këtu e kemi fjalën vetëm për njerëzit “praktikë”. Sa për ata që merren me ide, po të doni të merrni vesh se ç’pyetje ua zënë mendjen, lexoni Shpirtrat dhe shfaqjet e tyre fluide dhe Zakonet dhe veprimet e demonëve ose të shpirtrave vizitorë!
Ligjvënësit e lashtë merreshin më me qejf me provën se nëna ishte më e ulët se babai, sesa me krahasime midis mendjes së një djali dhe asaj të një vajze. Qysh atëherë, në këtë çështje, pasojat e së cilës i shihte kushdo, thirrej në ndihmë fiziologjia si argument që s’ka kundërpërgjigje, për të provuar sa më i lartë është dinjiteti i babait se ai i nënës. Sa herë që bëhet fjalë për këto teori, që me të drejtë na neverisin, duhet të kthehemi te kryevepra e krenarisë teokratike: te ligjet që brahmanët e Indisë i paraqesin ende si shpallje të Qiellit. Aty e ka burimin çdo marrëzi që gjendet pak a shumë kudo, madje edhe te kombet që besojnë se janë krejt të pastra nga fryma aziatike. E ç’thotë Manava-Dharma-Sastra[14] për rolin e babait dhe të nënës? “Nëna nuk e lind fëmijën, ajo vetëm e mbart.” (Libri IV, vargjet 20–29.) Sipas këtij parimi të bukur, ashtu si toka nuk jep veçse atë që ka marrë, edhe gruaja nuk ka asnjë ndikim mbi temperamentin dhe karakterin e fëmijës që rritet në barkun e saj. Prandaj ligjvënësi hindu mendon “se biri lind gjithmonë me cilësitë e atij që i dha jetë”. Kjo ide dukej aq e pakundërshtueshme, saqë Greqia, nëna e të gjitha lirive, mendonte njësoj si Azia e palëvizshme. “Vetëm babai krijon”, thoshte Aristoteli, përfaqësuesi i dijes greke. Orakulli i katolicizmit, Thoma i Akuinit, që e kopjon pa pushim Aristotelin, nuk kishte ndërmend të largohej nga një teori që u shkonte aq mirë instinkteve despotike të teokracisë. Ky “doktor engjëllor” jo vetëm që e përdorte për ta ulur dinjitetin e shenjtë të nënës, por edhe për t’i hapur dashurisë më të pastër një plagë të pashërueshme: “Babai, — thoshte ai, — duhet dashur më shumë se nëna, sepse në krijimin e jetës ai është parimi aktiv, kurse nëna është parimi pasiv.”
Shkencës moderne i takonte të na shfajësonte nga akuza për “papastërti”. Këtë akuzë ia ngarkonin gjinisë sonë Azia e paditur dhe teologjia e Mesjetës, që e meritonte vërtet ta kishte atë për udhërrëfyese, për shkak të disa dukurive që nuk i kuptonin. Por shkenca do t’i kthente nënës edhe ato të drejta që zemra e saj i do edhe më shumë se mendja. Dogma brahmane kishte thënë: “Burri është fara, gruaja është ara.” Shkenca, përkundrazi, pohon bashkë me Ogyst Kontin, të cilin askush s’mund ta dyshojë si “mik të grave”, se roli i burrit në krijimin e jetës kufizohet “te zgjimi i embrionit”. Konti është aq i bindur për këtë, saqë arrin të thotë se “utopia e virgjëreshës nënë” do të bëhet realitet (Katekizmi pozitivist, 241). Vetë çudia e këtyre ideve dëshmon sa shumë janë kthyer dijetarët kundër teorive të vjetra fiziologjike. Këta dijetarë do të habiteshin shumë po ta dëgjonin Prudonin të pohonte, bashkë me brahmanët, se gruaja “është një enë ku vendosen farat që prodhon vetëm burri, një vend ku ato çelin, si toka për kokrrën e grurit”. Përveç “farave të orizit dhe të susamit”, që këtu janë zëvendësuar me “kokrrën e grurit”, kjo formulë është krejt brahmane.
Sa për “palëvizshmërinë” e “arës ku hidhen farat e pjekura” (Manava-Dharma-Sastra), kërkimet e fiziologëve më të shquar e hedhin poshtë krejtësisht. Me njëzet e pesë vjet vëzhgime të durueshme, autori i shquar i Përmbledhjes së anatomisë transhendentale ka provuar se barku i nënës nuk e merr qenien të krijuar gati. Përkundrazi, nëna e ndihmon fëmijën të fitojë një nga një organet e tij; përmes shndërrimesh të mrekullueshme, e ngre nga shkallët më të ulëta të ekzistencës deri në dinjitetin e qenies njerëzore. Me një fjalë, në krijimin e pasardhësve ajo ka një pjesë të paktën sa ajo e babait.
Kërkimet e zgjuara të z. Mathieu i kanë vërtetuar zbulimet e z. Serres. Autori i Studimeve klinike mbi sëmundjet e grave provon se e gjithë historia e botës shtazore dhe bimore dëshmon rëndësinë e rolit të nënës. Nga kryqëzimi i hamshorit me gomaricën lind një kafshë (frëngjisht bardeau) që i ngjan më shumë gomarit se kalit. Përkundrazi, po të kryqëzosh gomarin me pelën, merr mushkën, që i ngjan më shumë kalit se gomarit. Te lulet hibride, që përftohen nga kryqëzimi i dy llojeve të ndryshme brenda së njëjtës gjini bimore, lulja hibride pothuajse gjithmonë i përngjan tipit të nënës më shumë se atij të babait.
Mos u habitni që ngul këmbë në këtë pikë. Në shkencën e lashtë, roli që i jepej nënës ishte pasojë logjike e mendimeve të kohës. Më vonë do të shohim nëse, në familjen moderne, nëna zë një vend që i përgjigjet gjendjes së sotme të dijes njerëzore.
Ndoshta jeni habitur shumë kur keni parë demokratë shumë të përparuar të rimarrin teza që vijnë nga epoka që ata zakonisht nuk i admirojnë. Gjendja e mendjeve në Francë do t’ju ndihmojë ta kuptoni pse një pjesë e partisë demokratike ka kaq pak simpati për gruan. “Vajzat e Francës, — thotë një nga personazhet që z. Mishle vë në skenë te Gruaja, — rriten që të urrejnë e të përbuzin atë që çdo francez e do dhe e beson. Dy herë e kanë përqafuar revolucionin, e kanë braktisur dhe e kanë vrarë: herën e parë në shekullin XVI, kur bëhej fjalë për lirinë e ndërgjegjes; pastaj në fund të shekullit XVIII, për lirinë politike. Ato i janë kushtuar së kaluarës, pa e ditur mirë se ç’është ajo. I dëgjojnë me qejf ata që thonë bashkë me Paskalin: ‘Asgjë nuk është e sigurt, pra le të besojmë absurdin.’”
Francezi që flet këtu e lë veten të rrëmbehet nga teprime për të cilat, dua të besoj, z. Mishle nuk do të merrte përsipër përgjegjësinë. Nëse është e qartë, për shembull, se “çdo francez” i është përkushtuar çështjes liberale, si shpjegohet atëherë që Marsejeza damkos
Gjithë këta tradhtarë që pa mëshirë
ia çajnë gjirin nënës së tyre?[15]
Si shpjegohen kryengritja e shuanëve, Vandea, Terrori i Bardhë, “heronjtë” e Castelfidardo-s,[16] triumfi i murgërisë që po ringjallet? Do të shtoja se, pa dyshim, liria fetare dhe liria politike u detyrohen jashtëzakonisht shumë Reformës dhe Revolucionit Francez. Por raca e diktatorëve, tepër e zakonshme te latinët, mund t’i pengonte mendjet më të mira të shihnin pasojat mjaft të largëta të këtyre shndërrimeve të mëdha të Perëndimit. Kur e shihnin Kalvinin të digjte Servetin, t’u priste kokën mendimtarëve të lirë të damkosur me emrin “libertinë” dhe të niste mbytjet në ujë; kur shihnin njerëz si Dantoni, Robespieri dhe Marati të zëvendësonin terrorin e pushtetit absolut me një diktaturë të përgjakshme, francezet mund të ndienin njëfarë dëshire ta “braktisnin revolucionin”. Dhe këto ishin, siç pranohet, po ato gra që në fillim e kishin “përqafuar” partinë e novatorëve.
Dashuria për të vërtetën më detyron të pranoj se rrethanat kanë ndryshuar shumë. Përkushtimi i një pjese të grave të Francës ndaj klerit katolik duhet t’u ngjallë të gjitha rrymave të partisë liberale franceze shqetësimet më serioze, dhe historiani i shquar është bërë zëdhënës i këtyre shqetësimeve. Por më duket se do të ishte e drejtë të dalloheshin mirë kohët dhe vendet, dhe të mos i drejtoheshin “gruas” qortime që, fshehurazi, u janë menduar francezeve, e sidomos francezeve të gjysmës së dytë të shekullit tonë. A kanë vallë prusianet, suedezet, anglezet, rumunet, holandezet etj. qoftë edhe prirjen më të vogël për jezuitizmin? Do të shkoj edhe më tej. A janë gratë në Francë aq përgjegjëse sa thuhet për një gjendje, rëndësinë dhe rreziqet e së cilës nuk dua t’i fsheh? A e bënë ato ligjin që ua lë në dorë kongregatave fetare një pjesë të rinisë së vendit? A duhet t’u vihen atyre në faj gjithë ato vepra ku ato s’kishin si të merrnin pjesë, vepra që u dhanë një pamje jete ideve dhe institucioneve të së kaluarës? A nuk bien dakord të gjitha partitë, përveç një grupi njerëzish të zgjuar e seriozë, se gratë duhen edukuar me besimet e Mesjetës? Në këtë kohë të votimit të përgjithshëm, askush nuk guxon më të thotë se besëtytnitë më të trasha janë “të mira për popullin”, por vazhdojnë t’i quajnë të shkëlqyera për gratë. Nëse francezët nuk ditën të ndiqnin maturinë burrërore të popujve që sot ecin në krye të qytetërimit, a është e drejtë që t’i mbulojnë me mallkime shoqet e tyre? Faji më i madh i këtyre grave është se ndajnë, me besim të verbër, po ato rrëmbime që, në disa periudha, i shtyjnë edhe burrat të heqin dorë nga fitoret më të çmuara të etërve të tyre dhe të besojnë “absurdin”, me pretekstin se asgjë nuk është e sigurt.
Në kohën kur z. Mishle nuk i kishte përqafuar ende idetë e autorit të Drejtësisë, ai ishte më i paanshëm: “Burri, — thoshte ai atëherë, — nuk është i pafajshëm për ato që vuan sot; duhet ta fajësojë edhe veten. Në këtë kohë konkurrence të zjarrtë e kërkimesh të ashpra, i paduruar çdo ditë për të ecur drejt së ardhmes, ai e la gruan pas. Ai u turr përpara (shkruar më 1844), kurse ajo, ajo u tërhoq prapa… Kjo të mos ndodhë më.” (Prifti, gruaja.)
A është vallë mënyra më e mirë për t’i penguar gratë të “tërhiqen prapa” të mbrosh një teori që jo vetëm i fyen në krenarinë e tyre të ligjshme, por që u është edhe më e pafavorshme se vetë doktrina katolike? Për sa kohë që do të vazhdohet t’u paraqitet filozofia si armike e të drejtave dhe e dinjitetit të tyre, a nuk do të shtyhen ato ta vënë Kishën më lart se filozofinë! Teoria e mëkatit të parë, siç e nxori Shën Agustini nga Zanafilla, nuk është për ne aq e dëmshme sa disa sisteme që e fryjnë tepër krenarinë mashkullore. Pa dyshim, për shkak të mosbindjes së nënës së të gjallëve, burri do të “sundojë” mbi gruan (Zanafilla, III, 16). Por ky sundim është pasojë e një faji për të cilin asnjë grua e kohës sonë nuk është, me siguri, fajtore. Dhe dënimi që Jehovai, me një vendim të papërshkueshëm nga mendja, u dha bijave të Evës nuk e pengoi Fjalën hyjnore të mishërohej në barkun e një bije të Evës. Vetë Kisha e quan rënien në mëkat “faj të lumtur”,[17] sepse pa të mishërimi nuk do të kishte ndodhur. Dhe kjo rënie u ndreq aq plotësisht nga shëlbimi, saqë Maria u bë, në vend të shoqes së Adamit, shembulli i nderuar i gruas. Duke zënë vend në altarët e Kishës katolike dhe të Kishës lindore, mbi të gjithë shenjtorët, ajo dëshmon ripërtëritjen e gjinisë sonë. Feja e re, që shpall barazinë e shpirtrave, pajtohet aq shumë në këtë pikë me Platonin dhe me Greqinë idealiste — Prudoni nuk ia njeh këtë si meritë — saqë është e detyruar të pranojë se “në Jezu Krishtin nuk ka as burrë, as grua”. Duke iu bindur prejardhjes së saj të dyfishtë, semite dhe greke, ajo ruan në gjirin e vet më shumë se një traditë aziatike, të përzier me synime më të larta. Duke mohuar një pjesë të mësimeve të themeluesit të saj, ajo ka parapëlqyer më shumë se një herë, siç e kam vërejtur edhe vetë, teologjinë e librit Manava-Dharma-Sastra ndaj doktrinës së Ungjillit. E megjithatë, ajo nuk ka mundur t’i shtrembërojë aq shumë mësimet e një mjeshtri që i bëri gratë pjesë të predikimit të vet (Maria e Kleopës, motrat e Llazarit, Joana, gruaja e Kuzës etj.), sa të arrijë të predikojë teori që do ta bënin gruan “qenie më të ulët”.
Edhe sikur Kisha e Lindjes dhe Kisha e Perëndimit të guxonin të mbronin një doktrinë të tillë, e vërteta do të triumfonte njësoj, sepse idetë e mëdha nuk janë më sot pronë e vetme e Kishave. Por edhe bashkësia më e prapambetur nga ato që thërresin emrin e Jezusit, me siguri do të refuzonte ta pranonte si shprehje të besimit të vet një teori që do t’i zbatonte gjinisë sonë parimet me të cilat plantacionistët e Jugut, në Shtetet e Bashkuara, e pajtojnë skllavërinë me demokracinë. Nëse ky pajtim i të gjithë të krishterëve është një nga frytet e “idealizmit” platonik, qofshin të bekuar edhe një herë Platoni dhe Greqia! Ata i frymëzuan Perëndimit një nga ato mendime bujare që, le të shpresojmë, do ta pengojnë demokracinë evropiane të bjerë në humnerën ku përbuzja për barazinë dhe drejtësinë ka hedhur qytetarët e republikës së madhe amerikane!
Kjo shpresë më duket aq më e bazuar, sepse fryma e vitit 1789 të shtyn t’i japësh drejtësisë një themel tjetër nga hipotezat e Prudonit. Kur bëhet fjalë për paanësi, Franca nuk e ka zakon t’i bëjë të drejtat të varen nga aftësitë. Përndryshe, a do t’i kishte dhënë ajo turmës, ende aq të pagdhendur, të shekullit XVIII privilegjin të ishte e barabartë para ligjit me priftin dhe me fisnikun? Dhe, gjë edhe më e habitshme, a do t’u kishte dhënë titullin e qytetarit njerëzve me ngjyrë që jetojnë në territorin e saj? “Unë jam me të bardhët, — i thoshte Napoleoni I Këshillit të Shtetit, — sepse jam i bardhë. Nuk kam arsye tjetër për të dhënë, dhe kjo është arsyeja e mirë.” Franca liberale, përkundrazi, e pa këtë arsye krejt të padenjë për të. Duke hequr dorë nga e drejta e forcës, ajo ua hapi qytetarinë të zinjve dhe mulatëve. Duke dashur të fshijë edhe gjurmët e fundit të pabarazisë së vjetër, ajo vendosi votimin e përgjithshëm dhe u dha të drejtat politike më të gjera punëtorëve, fshatarëve, lypësve, madje edhe atyre që nuk e kuptojnë gjuhën, që flasin vetëm një dialekt të pakuptueshëm e që nuk dinë të shkruajnë as emrin e tyre. Sot ajo thërret në votime një turmë analfabete bretonësh nga Bretanja e Poshtme, baskësh, banorësh të Berrit etj., që vendosin si sovranë për interesat më të mëdha të vendit. Do të thoshe se zelli për barazinë s’mund të shkonte më larg, sikur gjendja e gruas franceze të mos binte në kundërshtim kaq të madh me të gjitha ligjet që rregullojnë pozitën e burrave. Prudoni dhe ndjekësit e tij shpresojnë se pretendimi që gruaja është më e ulët do t’u shërbejë si pretekst për ta ruajtur këtë kundërshtim.
Sa për mua, unë kam mendim më të mirë për frymën liberale të Francës.
Në origjinal: Ni cet excès d’honneur, ni cette indignité. Varg i Rasinit, nga tragjedia Britannicus (II, 3). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në të vërtetë, kjo vepër latinisht, që thuhet se e ka shkruar Acidalius Valens, shoqërohet nga një Mbrojtje e gjinisë femërore. ↩︎
Në origjinal: La générosité suit la belle naissance. Varg i dramaturgut të madh francez Pierre Corneille (1606–1684). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Aludim për fabulën e La Fontenit “Luani i mundur nga njeriu” (Fabulat, III, 10): përpara një pikture ku një njeri mund një luan, një luan i vërtetë vëren se, po të dinin luanët të pikturonin, fitimtari do të ishte luani. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
“Shtëpitë që fluturojnë” i referohen legjendës së Shtëpisë së Shenjtë të Loretos, që sipas traditës katolike engjëjt e sollën nëpër ajër nga Nazareti në Itali; “kapuçinët fluturues”, tregimeve për murgj që ngriheshin në ajër gjatë lutjes. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Jean-Nicolas Loriquet (1767–1845), jezuit francez, autor tekstesh historie për shkollat katolike, të përqeshura në kohën e vet si të anshme. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Papa i Lhasës: Dalai Lama, kreu fetar i Tibetit, me seli në Lhasë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shih P. Leroux, Mbi gjymtimin e një shkrimi të Jouffroy-së, botuar pas vdekjes. ↩︎
Drita e Taborit: drita me të cilën, sipas Ungjillit, u shndërrua Krishti në malin Tabor. Në shekullin XIV murgjit bizantinë u grindën gjatë për natyrën e kësaj drite. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Terma të grindjeve teologjike të shekujve XVI–XVII, sidomos midis dominikanëve dhe jezuitëve (ndjekësve të Luis de Molinës, prej nga “molinizmi”), mbi mënyrën si vepron hiri i Zotit te njeriu. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Joseph Prudhomme: personazh i Henry Monnier-së, tipi i borgjezit mendjemadh e plot fjalë boshe. Z. Jourdain është borgjezi që do të bëhet fisnik te komedia e Molierit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Dy romane të Eugène Sue-së (1842–1845), shumë të lexuara në kohën e tyre. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Leonardo Márquez, gjeneral i konservatorëve meksikanë. Në vitin 1859, pas betejës së Tacubaya-s, urdhëroi pushkatimin e të burgosurve, bashkë me mjekët që i kuronin. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Manava-Dharma-Sastra: Ligjet e Manusë, libri i lashtë i ligjeve të hinduve. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Tous ces traîtres qui, sans pitié, / Déchirent le sein de leur mère ? Në tekstin e Marsejezës thuhet “ces tigres” (këta tigra); autorja shkruan “traîtres” (tradhtarë). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shuanët (chouans) dhe Vandea: kryengritjet mbretërore dhe katolike të fshatarëve të Francës perëndimore kundër Revolucionit. Terrori i Bardhë: hakmarrjet e mbretërorëve kundër revolucionarëve dhe bonapartistëve më 1815. Në Castelfidardo, më 1860, ushtria piemonteze theu ushtrinë e papës, ku luftonin shumë vullnetarë katolikë francezë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në latinisht felix culpa, fjalë nga himni i Pashkës Exsultet. — Shënim i përkthyesit. ↩︎