Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Kodi i Napoleonit, dashamirës me vajzat. — Një boshllëk i ligjit për joshjen e vajzave. — Gruaja e martuar mbetet e mitur. — Regjimet e ndryshme pasurore. — Prejardhja e bashkësisë së pasurisë. — Të metat e këtij regjimi. — Pushteti i burrit mbi personin e gruas. — Absolutizmi lind gjithmonë revoltë. — Provat nga Franca e sotme dhe nga “shekujt e besimit”. — Ligji për tradhtinë bashkëshortore, në kundërshtim me parimin e barazisë. — Në këtë pikë Kodi i Napoleonit është më prapa se Etërit e Kishës. — Divorci parandalon më shumë abuzime se ligjet drakoniane. — Pikëpamjet e çuditshme të disa demokratëve francezë për divorcin. — Ligji francez dhe ligji rus. — Perandoreshat e Rusisë si ligjvënëse. — Katerina I dhe Ana. — Elizabeta dhe heqja e dënimit me vdekje. — Katerina II dhe heqja e torturës. — Kodet e Nikollës I. — Statutet organike. — Perandoreshat. — Regjentet. — Ligji civil. — Gruaja e martuar i administron pasuritë e veta lirisht dhe plotësisht.
Që nga Revolucioni, gjendja e grave në Francë është diskutuar me shumë zjarr. E megjithatë, përveç heqjes së divorcit, ajo nuk ka pësuar ndryshime të thella.
Mjafton të lexosh me pak vëmendje librin francez me titull Kodi i grave: të drejtat, privilegjet, detyrimet e tyre etj., për të parë se Kodi i Napoleonit nuk ka asnjë unitet në dispozitat që na përkasin ne grave. Me vajzën, kodi sillet me një dashamirësi të dukshme. Ajo trashëgon njësoj si vëllezërit. Si ata, kur mbush moshën madhore, që është caktuar në njëzet e një vjeç, ajo gëzon pasurinë e vet dhe e administron si të dojë. Ka aq pavarësi, saqë nuk i duhet as pëlqimi i prindërve për t’u martuar. Nëse prindërit kundërshtojnë, formaliteti i vetëm i detyrueshëm janë disa kërkesa zyrtare drejtuar atyre, që francezët, me një eufemizëm, i quajnë “respektuese”.[1]
Z. Mishle, ashtu si z. Legouvé, i përshkruan me ngjyra shumë të zymta pasojat e joshjes. Po ta mbronte ligji vajzën nga joshësit, kjo pjesë e ligjit francez do ta meritonte lëvdatën që autori i Dashurisë dhe i Gruas ia bën, tepër bujarisht, gjithë kodit. Ajo do të mund t’i shërbente si model gjithë pjesës tjetër të botës së qytetëruar.
Por fryma e drejtësisë është shumë më e dobët te ligjet që rregullojnë martesën.
Gruaja franceze mund të martohet sipas pesë regjimeve të ndryshme pasurore:[2] bashkësia ligjore, bashkësia me marrëveshje, përjashtimi i thjeshtë i bashkësisë, ndarja e pasurive dhe, së fundi, regjimi i pajës.
Rregulli i përgjithshëm është regjimi i bashkësisë, pra i pasurisë së përbashkët të çiftit. Prandaj ai vlen vetvetiu për bashkëshortët që nuk bëjnë kontratë martese; në këtë rast quhet bashkësi ligjore. Kur vjen nga kontrata e martesës, quhet bashkësi me marrëveshje. Ky regjim nisi me dyndjen e barbarëve në Gali. E sollën me vete frankët, që e ndanin plaçkën e luftës me gratë e tyre. Por shpejt ndikimi i ideve që mbizotëronin te popujt e pushtuar ua ndryshoi zakonet. Sipas traditave të vjetra të frankëve, gruaja ishte bashkëpronare me burrin e pasurive të përbashkëta. E drejta zakonore i la asaj vetëm të drejtën të bëhej bashkëpronare kur të zgjidhej martesa. Deri atëherë, zot i vetëm i këtyre pasurive ishte në të vërtetë burri: ai mund t’i shiste pasuritë e së shoqes pa asnjë kontroll dhe t’i prishte paratë që merrte prej tyre. Kjo përmbledhje e thjeshtë historike tregon se, në këtë çështje, një shoqëri e krishterë u tregua më pak e drejtë se barbarët. Prandaj, kur u bë fjalë për hartimin e Kodit, disa juristë të shquar u habitën që Franca e parapëlqente bashkësinë ndaj regjimit të pajës, i cili ishte dukshëm më i mirë dhe më afër ligjeve të latinëve.
“Regjimi i bashkësisë” i jep burrit të drejtën të administrojë jo vetëm të gjitha pasuritë e përbashkëta, por edhe pasuritë e paluajtshme (tokat, shtëpitë) që janë vetëm të gruas. (Kodi i Napoleonit, nenet 1425, 1427 etj.) Kështu, një vajzë e pasur mund ta pasurojë një njeri dhe të jetojë vetë në mjerim pranë tij. Veç kësaj, gruas i ndalohet të shesë ose të falë çfarëdo gjëje, apo të pranojë ndonjë dhuratë, pa pëlqimin e burrit (nenet 1476 dhe 934). Burri, përkundrazi, “është i lirë të disponojë (të vërë në hipotekë dhe të shesë) pasuritë e luajtshme të bashkësisë, edhe pa marrë asgjë në këmbim, në dobi të kujtdo”. (Neni 1422.) E njëjta gjë vlen për pasuritë e paluajtshme të përbashkëta, domethënë për ato që janë blerë pas martesës. Nuk është vështirë të shihen pasojat e një autokracie të tillë. Një gjyqtar francez, z. Tarbé (Puna dhe paga, f. 249), thotë se ka punëtore të varfra që kanë parë të shiten tri herë orenditë e shtëpisë, të blera me djersën e ballit. Që një grua të bjerë në një hall të tillë, mjafton që pija, përtacia ose pasioni për bixhoz ta bëjnë burrin të mos mendojë më për të nesërmen dhe të mos dojë të punojë. Ose, dhe kjo s’është aspak e pamundur, mjafton që atij t’i teket t’i shesë “pasuritë e luajtshme të bashkësisë” për t’ia dhënë një dashnoreje.
Nëse në kontratë shkruhet se “bashkëshortët martohen pa bashkësi”, kjo nuk do të thotë se burrit i hiqen administrimi i pasurive të gruas dhe e drejta për të gëzuar të ardhurat e tyre. Por gruaja mund të vendosë që çdo vit të marrë vetë një pjesë të caktuar të këtyre të ardhurave. Nëse nuk merr pjesë në borxhet, ajo nuk ka asnjë pjesë as në fitimet që burri mund të arrijë të bëjë me të ardhurat e saj.
Në regjimin e “ndarjes së pasurive”, gruaja i administron vetë pasuritë e saj të luajtshme dhe të paluajtshme dhe i përdor të ardhurat si të dojë, përveç një të trete, që duhet ta japë për shpenzimet e shtëpisë.
“Regjimi i pajës”, para Revolucionit, ishte në fuqi në gjithë Francën e Jugut, që i kishte mbetur besnike qytetërimit latin. Në këtë regjim, pjesa e pasurisë së gruas që shpallet pajë zakonisht nuk mund të shitet a të falet; burri e administron, por në kontratën e martesës gruaja mund të mbajë për vete një pjesë të të ardhurave. Pasuritë jashtë pajës, të quajtura parafernale, i administron vetë gruaja dhe të ardhurat e tyre i merr ajo.
Këto hollësi mund t’ju duken paksa të ndërlikuara, por janë të nevojshme për të treguar se ligji francez ia lë derën hapur parimit të barazisë. Në të vërtetë, edhe pse regjimi i bashkësisë është ai i zakonshmi, ligji nuk i ndalon të tjerët, dhe, sipas rastit, në to mund të gjenden garanci të vërteta. Kështu, gratë e aristokracisë, që zakonisht kanë toka e prona të mëdha, do të gjejnë te regjimi i pajës mbrojtje të mjaftueshme për interesat e tyre. Me regjimin e ndarjes së pasurive, punëtorja do të mund ta pengojë një pijanec, një të shthurur ose një dembel që t’i shpenzojë paratë që ajo ka vënë në arkën e kursimeve ose t’i shesë orenditë e thjeshta, që i ka paguar me aq net pune. Por fuqia e rutinës, mendjelehtësia galike, pakujdesia e prindërve dhe mbështetja që traditat katolike i japin çdo prirjeje absolutiste bëjnë që shumica e vajzave që martohen të mos përfitojnë asgjë nga mundësitë që ua jep ligji me dashamirësinë e vet.
Pushteti i burrit mbi personin e gruas nuk varet, si pushteti mbi pasuritë, nga regjimi që zgjedhin bashkëshortët. Në Kujtimet mbi Konsullatën, Thibaudeau sjell një frazë të Napoleonit që e përmbledh për mrekulli gjithë këtë pjesë të kodit të tij: “Burri duhet të ketë pushtet absolut mbi veprimet e gruas; ai ka të drejtë t’i thotë: Zonjë, ju nuk do të dilni; zonjë, ju nuk do të shkoni në teatër; zonjë, ju nuk do ta takoni filan njeri; domethënë, zonjë, ju do të më përkisni me shpirt e me trup.” Ky sistem i bukur, që nuk vjen nga grekët, por nga cezarët e Romës, do të sjellë patjetër në familje të njëjtat pasoja si në shtet. Kur zbatohet në politikë, ai e çon edhe vendin më të madh, madje edhe Francën, drejt turpit të dy pushtimeve që i kushtuan katër miliardë, pa përmendur fyerjen e pariparueshme që iu bë lavdisë së saj.[3] Në familje, është e sigurt se gruaja do ta rimarrë “shpirtin” e vet në njërën nga dy mënyrat. Ose do të bashkohet me Kishën, madje edhe kundër burrit, dhe z. Mishle ka treguar me shumë mençuri si shkojnë punët në këtë rast. Ose ndjenja e pavarësisë, e lindur në zemrën e çdo gruaje latine dhe e shtypur me dhunë nga pazgjidhshmëria e martesës, do ta vërë familjen përballë të këqijave që z. Émile de Girardin i ka treguar me aq forcë: “Kur martesa nuk zgjidhet dot, dashuria jashtë martesës bëhet zakon.” Z. Legouvé, që në parim nuk është pro divorcit, pranon se “në gjendjen e sotme të shoqërisë, teoria e pazgjidhshmërisë e shkatërron familjen një mijë herë më shumë nga ç’do ta shkatërronte divorci, i kufizuar me rregulla të rrepta”.
Më kot përpiqen disa ta shpjegojnë këtë gjendje të mjeruar me përhapjen e “ideve filozofike”. Përkundrazi, sundimi i borgjezisë, një shtresë e qetë dhe krejt e huaj për trazirat, e ka penguar përroin t’i kapërcejë të gjitha argjinaturat. Mjafton të njohësh pak historinë, dhe ky kundërshtim bie vetvetiu. “Gra të virtytshme ka aq sa ka feniksë”, thoshte autori i Romanit të trëndafilit. Poeti i shekullit XIV që shkroi Beaudoin de Sebourg nuk mendon ndryshe:
“Dikush kujton se ka në dorë një grua besnike,
por s’e ka vetëm për vete: e ka bashkë me të tjerë.”[4]
Legjenda e “kupës së magjepsur”[5] te Romani i dhelprës e ka kuptimin aq të qartë, saqë nuk lë asnjë dyshim për bindjen e autorit. Së fundi, kush do të donte të ruante ndonjë iluzion për “kohët e mira të dikurshme”, le të lexojë Librin e kalorësit de La Tour Landry. E shkroi një fisnik i ndershëm, me ndihmën e dy kapelanëve të tij, për t’ua edukuar zemrën dhe mendjen vajzave të veta. Ngjarjet që tregon japin një ide shumë të çuditshme për paturpësinë e grave të shekullit XIV. Nga ana tjetër, Romani i Fauvel-it, Grindja midis Kishës së Romës dhe Kishës së Francës, Baudoin de Sebourg etj. provojnë se ato thjesht ndiqnin shembullin e papëve, të prelatëve, të priftërinjve dhe të murgjve.
Më të ndershmet mbështeteshin te një teori që jep një ide shumë të qartë për zakonet e Mesjetës. Në Bibliotekën Perandorake të Parisit ruhet një dorëshkrim i mjeshtrit André, kapelan i oborrit të Francës në shekullin XII. Ky klerik shkruan për “gjykatat e dashurisë”, ku zonjat fisnike gjykonin çështje dashurie, dhe sjell vendimet e tyre. “A mund të ketë dashuri të vërtetë midis njerëzve të martuar?” Kjo është pyetja, dhe ja përgjigjja e konteshës së Shampanjës: “Ne themi dhe pohojmë, me anë të kësaj shkrese, se dashuria nuk mund t’i shtrijë të drejtat e saj mbi njerëzit e martuar. Në të vërtetë, të dashuruarit i japin njëri-tjetrit gjithçka, natyrshëm dhe pa kurrfarë detyrimi, ndërsa bashkëshortët janë të detyruar, nga vetë detyra, t’u nënshtrohen dëshirave të njëri-tjetrit dhe të mos i mohojnë asgjë njëri-tjetrit. Ky vendim, që e dhamë me maturi të madhe dhe pasi dëgjuam mendimin e shumë zonjave të tjera, qoftë për ju një e vërtetë e qëndrueshme dhe e pakundërshtueshme.”
Siç e shihni, shpikjet e despotizmit teokratik nuk arritën kurrë ta pushtonin “trupin dhe shpirtin” e gruas. Napoleoni ishte më i ndriçuar se priftërinjtë italianë, edhe pse nuk ishte aspak i lirë nga paragjykimet e racës së tij. A arriti ai t’u shpëtonte qortimeve të liberalëve? Sigurisht që jo, sepse kodi që mban emrin e tij i jep burrit aq pushtet mbi personin e gruas, saqë “nuk ka, — thotë z. Legouvé, — car aq të plotfuqishëm për të bërë keq sa një burrë mizor me kodin në dorë”.
Duket sikur, kur u hartuan disa nene të kodit, ishin parashikuar të metat e rënda që kanë treguar z. de Girardin dhe z. Legouvé. Sepse ligji është aq i rreptë me gruan që tradhton burrin, saqë e quan burrin “të falshëm” nëse zemërimi e shtyn deri në vrasje. (Kodi Penal, neni 324.)[6] Është e vërtetë se futja e fëmijëve të huaj në një familje është nga shkeljet më të rënda të drejtësisë. Por le të themi se një grua e zë burrin e saj në “bisedë kriminale” me një person të martuar, domethënë duke kryer pikërisht atë faj që burrit i jep të drejtën të bëhet vrasës. Nëse ajo e ndëshkon me të njëjtin dënim për një krim krejt të njëjtë, gjykata me juri mund ta dërgojë në gijotinë. Është e qartë se drejtësia më e thjeshtë kërkon ose t’ia heqësh kamën nga dora burrit, ose t’ia japësh edhe gruas. Duhet pranuar se në këtë çështje Etërit e Kishës u treguan më të drejtë se ligjvënësit e perandorisë franceze. “Ligjet e Jezu Krishtit dhe ato të perandorëve nuk janë njësoj, — thoshte Shën Jeronimi në jetëshkrimin e Fabiolës. — Perandorët ua lëshojnë frerët epsheve të burrave. Por te të krishterët nuk është kështu: nëse burri mund ta përzërë gruan për shkak të tradhtisë bashkëshortore, edhe gruaja mund ta lërë burrin për të njëjtin krim. Kur kushtet janë të barabarta, edhe detyrimi është i barabartë.”
Me këtë fragment domethënës, Shën Jeronimi u jep cezarëve një mësim që vlen edhe për hartuesit e Kodit të Napoleonit. Por ai nuk do t’i kishte parë me sy më të mirë as ata që e ndryshuan Kodin duke e bërë përsëri martesën të pazgjidhshme. Sepse ai thotë se Fabiola, për të cilën flet si për një shenjtore, “u divorcua nga burri, sepse ai ishte i shthurur, dhe u martua përsëri”. Edhe vetë Mesjeta e njihte divorcin si të ligjshëm për shkaqe të një lloji tjetër. Ja ç’thonë Asizat e Jerusalemit, ligjet e mbretërisë që themeluan kryqtarët: “Nëse njëri nga bashkëshortët sëmuret nga lebra ose e zë epilepsia etj., Kisha, pasi e shqyrton rastin, shpall divorcin, dhe bashkëshorti i shëndoshë mund të martohet përsëri.”
Demokratët francezë nuk janë aspak të gjithë të një mendjeje me Shën Jeronimin. Disa, me një nga ato mospërputhje që ndodhin tepër shpesh në Francë, e pranojnë moralin katolik, ndërsa e hedhin poshtë dogmën prej së cilës ai buron. Ndikimi i edukatës dhe i mjedisit ku jeton njeriu është aq i madh, saqë duhet një mendje vërtet e pavarur për t’i shpëtuar kësaj të mete. Të tjerë nxjerrin nga teoritë e veta argumente kundër divorcit. Të tillë janë z. Mishle te Dashuria dhe z. Prudon te Drejtësia.
Z. Jules Simon, ish-profesor në Sorbonë dhe tani deputet i Senës, nuk beson si z. Mishle se çdo fëmijë do t’i ngjajë burrit të parë që ka njohur e ëma, një teori që nuk pajtohet me faktet e fiziologjisë. Megjithatë, z. Simon beson se divorci do ta njollosnte emrin e mirë dhe moralin e demokracisë. Sikur autori i Punëtores të kishte udhëtuar, do ta kishte kuptuar sa pak peshë ka një argument që është përsëritur tepër shumë. Kushdo që ka përshkuar Evropën dhe ka parë nga afër gjendjen morale të popujve, do ta gjejë të pakundërshtueshëm mendimin e z. Odilon Barrot: “Divorci ka kuptim vetëm atje ku martesa respektohet.” Tezën e z. Simon do ta kuptoja në gojën e një shkrimtari si z. A. Nicolas, i cili e sheh Reformën si burimin e ateizmit, të panteizmit, të shkollës së Furierit, të socializmit dhe të një vargu të pafund të këqijash që mbarojnë me -izëm. (Ky nuk duhet ngatërruar me bashkëpunëtorin e shquar të Revue germanique.) Por autori i Lirisë ka shumë talent dhe dije për t’i vënë burrat më të mëdhenj të racës gjermanike në radhën e plagëve të njerëzimit dhe për të besuar se ata, duke e rikthyer divorcin, e kanë shthurur Evropën Veriore. Me siguri ai kujtonte se si u abuzua me divorcin në kohën e Direktorisë, dhe nuk e dalloi me kujdes të mjaftueshëm përdorimin e drejtë nga abuzimi.
Kur e hoqën divorcin, Burbonët vunë në vend të tij ndarjen ligjore, domethënë ndarjen e bashkëshortëve pa e zgjidhur martesën. Duke vepruar kështu, ata ktheheshin te tradita e pastër katolike, pa e vënë re se ndarja ngjall të gjitha kundërshtimet që i bëhen divorcit. Për më tepër, vetë ndarja ka të meta të rënda, që z. Legouvé i ka treguar me shumë forcë.
Ligji francez e trajton vajzën me kaq dashamirësi, dhe gruaja e martuar mund të gjejë garanci po të zgjedhë një “regjim” të drejtë. Nënën, përkundrazi, ligjvënësi perandorak e ka parë me një mospërfillje që i afrohet përbuzjes. Në të vërtetë, Kodi i Napoleonit thotë, po, se “fëmija mbetet deri në moshën madhore nën autoritetin e të atit dhe të së ëmës” (neni 372); por shton se “këtë autoritet e ushtron vetëm babai”. Është sikur të thoshte: “Nëna mbretëron, por nuk qeveris kurrë.”[7] Ligji nuk ndalet me kaq, as për aktet më solemne. Kodi thotë se “fëmijët e mitur nuk mund të martohen pa pëlqimin e prindërve”, por shton, me një ironi të dukshme, se “kur prindërit nuk bien dakord, mjafton pëlqimi i babait”. Nuk është vështirë të kuptohet sa të rënda janë në këtë rast pasojat e fshirjes së autoritetit të nënës. Kur martohet vajza, nëna do të mund të përdorte përvojën e saj, që shpesh e ka paguar shtrenjtë, të ndikonte fort në hartimin e kontratës dhe, duke zgjedhur “regjimin”, t’i siguronte së bijës një pozitë më të mirë se të vetën. Por, kur pëlqimi i saj nuk duhet për zgjedhjen e dhëndrit, s’ka nevojë të shtoj se ky i fundit, pa iu druajtur kujdesit vigjilent dhe mosbesimit të mençur të dashurisë së nënës, do t’i rregullojë punët që të sigurojë kushtet më të përshtatshme për ta çliruar autoritetin e vet nga çdo lloj kundërpeshe. Asnjë qeveri, e madhe apo e vogël, nuk i vë vetes kufij me dëshirën e vet.
Sapo një grua franceze mbetet e ve, i rifiton si me magji të gjitha të drejtat që kishte humbur. Ajo bëhet administratore, kujdestare, drejtuese; është plotësisht e pavarur, siç e tregon Kodi i gruas së ve i avokatit z. Venant. Prandaj parizianet e kanë zakon të thonë se e veja ka marrë “shkopin e marshallit”, domethënë ka arritur gradën më të lartë.
Nga dispozitat e ligjit francez për moshën madhore të vajzave dhe nga të drejtat që i njihen gruas së ve, mund të nxjerrim përfundimin se ky ligj e ka braktisur krejtësisht dogmën e vjetër, që disa demokratë e kanë ringjallur, se gruaja është nga vetë natyra e saj më e ulët se burri. Nëse gruaja mbetet “e mitur” në martesë, kjo dispozitë nuk mund të justifikohet me asnjë parim, me asnjë arsye që lidhet me interesin e saj ose me interesin e fëmijëve të saj. Duhet parë si një nga ato mospërputhje që mbijetojnë për njëfarë kohe pas reformave të mëdha, si një lëshim i thjeshtë ndaj ithtarëve të rendit të vjetër, të para Revolucionit. Logjika, mendja e shëndoshë dhe përparimi i diturisë do ta fshijnë atë pa dyshim.
Shumë herë kam dëgjuar francezë që, kur diskutohej për këto çështje para tyre, u përgjigjeshin me fjalën “e pamundur” të gjitha argumenteve në favor të së drejtës së grave për të administruar pasuritë e tyre. Kjo përgjigje më ka habitur gjithmonë. Sepse mjafton që gratë ta gëzojnë diku këtë të drejtë, pa e kundërshtuar askush dhe pa ndonjë të keqe serioze, që kjo fjalë e tmerrshme, “e pamundur”, të duket mjaft qesharake në një diskutim të tillë. E pikërisht këtë do të provoj unë. Nuk do të më duhet, siç mund ta mendoni, t’i drejtohem ndonjë ligji “republikan”. Do të shfletoj thjesht kodet e një perandorie të madhe që nuk është quajtur kurrë “revolucionare”. Filozofët e lashtë të Greqisë, kur u dukej se ndonjë zakon nuk kishte mend, i kundërvinin ndonjëherë autoritetin e “skithit” Anakarsis.[8] Ashtu edhe unë do të marr lejen t’u vë përpara syve bijve të Volterit disa shembuj nga një vend më pak i qytetëruar se Franca.
Ligjet e Rusisë kanë rrënjë mjaft të lashta. Që në shekullin X shohim regjenten Shën Olga, që ishte bërë e krishterë, t’u japë shumë rëndësi zbatimit të ligjeve të vjetra dhe të merret me reforma administrative. Megjithatë, ligjvënësi i parë rus duhet quajtur Jaroslavi (1019–1054), sepse ai shpalli përmbledhjen e famshme të ligjeve të lashta, të njohur me emrin Ruskaja Pravda (“E drejta ruse”). Që në këtë kod shohim se gruaja e ve njihet pa vështirësi si kujdestare e fëmijëve.
Me epokën perandorake (1689) nis për Rusinë hyrja në jetën evropiane. Njëqind vjet para marrjes së Bastijës, Pjetri i Madh filloi një luftë gjigante kundër barbarisë aziatike. Dekreti i tij, ukazi i 18 shkurtit 1700, na tregon se ai ishte i bindur se Rusisë i duhej patjetër një legjislacion i njësuar dhe më i përshtatur me nevojat e kohës. Ai besonte se zakonet gjermanike ishin më të mira se ato të racave të tjera dhe i admironte ligjet e Holandës dhe të Suedisë. Prandaj, siç e kishte zakon, me gjasë do t’i kishte flijuar krejt traditat sllave. La një kod të drejtësisë ushtarake (mars 1716) dhe një kod detar (13 qershor 1720), por nuk pati kohë të botonte një kod civil.
Katerina I u kujdes më shumë që të zbatoheshin ligjet e të shoqit sesa të botonte ligje të reja. Megjithatë, ajo e ruajti rolin politik të gjinisë së saj, duke thirrur në këshillin e regjencës dy vajza të Pjetrit I, Elizabetën dhe Anën.
Pas mbretërimit të Pjetrit II dhe të Ana Ivanovnës, Elizabeta, vajza e dytë e reformatorit të madh, që u ngjit në fron në vitin 1754, e mori përsëri në dorë projektin e kodit civil që i ati nuk kishte arritur ta realizonte. Perandoresha e zgjuar iu përkushtua kësaj pune me zell të madh, por plogështia e nëpunësve të lartë e pengoi suksesin. Megjithatë, Elizabeta pati lavdinë t’i dilte përpara frymës së shekullit të saj, duke shpallur solemnisht heqjen e dënimit me vdekje. Një ditë, për nderin e gjinisë sonë, ukazi i 30 shtatorit 1745 do të bëhet përsëri ligji i Rusisë. Për fat të keq, perandori Nikolla nuk qe i këtij mendimi, dhe ligjet që u vunë në fuqi nën mbretërimin e tij e dënojnë me vdekje edhe fajin thjesht politik.
Katerina e Madhe është ligjvënësja e vërtetë e Rusisë së sotme.
Për të pasur një ide të punës së saj të pamasë si ligjvënëse, duhet lexuar vepra e një juristi të shquar, konti Speransky: Përmbledhje njoftimesh historike mbi formimin e kodit të ligjeve ruse (Petersburg, 1833). Plani që hartoi ajo me titullin modest Udhëzim për komisionin legjislativ duhet parë si një kod i vërtetë. Prandaj juristët rusë e kanë pasur Udhëzimin për udhërrëfyes deri në shpalljen e kodeve të sotme. Nuk është vështirë të kuptohet se perandoresha i kishte lexuar me dobi Monteskjënë dhe Bekarian. Duke e hequr torturën, ajo nderoi autorin e shquar të Traktatit mbi krimet dhe dënimet. Por luftërat me Turqinë dhe me Poloninë ia përpinë aq shumë energjinë kombit dhe perandoreshës, saqë, si ndodh gjithmonë në raste të tilla, reformat e brendshme u flijuan për hir të dëshirës për t’i shtyrë kufijtë më tej.
Më në fund, Nikolla I, edhe pse ishte shumë më i prirur të merrej me punët e jashtme sesa të mendonte për përparimin e vendit, gjeti aq shumë materiale të mbledhura nga Pjetri I, Ana, Elizabeta, Katerina II dhe Aleksandri I, saqë vendosi t’i jepte dorën e fundit veprës së paraardhësve të tij. Në fillim u botua Përmbledhja e plotë e ligjeve të Perandorisë Ruse. Pastaj dolën tetë kodet, pra ligjet e kësaj perandorie të renditura në një sistem (Svod zaconov rossuskoï imperii, 1832). Një botim i ri i plotësuar i tyre doli në mars të vitit 1843, në pesëmbëdhjetë vëllime.
Kodi i parë nga të tetët përmban Statutet organike. Aty gjejmë ligjet themelore të Perandorisë Ruse, që janë shumë më të favorshme për gratë se kushtetuta e Perandorisë Franceze.
Para Pavlit I, perandorët mund ta zgjidhnin vetë pasardhësin e tyre. Pavli vendosi që froni të trashëgohej nga djali i parë. Por, kur nuk kishte pasardhës meshkuj, në fron duheshin thirrur gratë.
Ligji i ri jo vetëm ua ruan këtë të drejtë, por shpall shprehimisht se perandoresha do të gëzojë të gjitha të drejtat që ka sovrani. Nëse ajo martohet, burri që do të zgjedhë nuk do të ketë as lejen të mbajë, si në Spanjë, një titull të barabartë me atë të së shoqes, dhe nuk do të mund të quhet kurrë perandor.
Dispozitat për regjencën të kujtojnë zakonet e para Pavlit I. Perandori që është në fron ka të drejtë të caktojë regjentin. Por ai mund t’i japë përparësi perandoreshës. Nëse nuk e ka shprehur vullnetin e vet, regjenca i besohet nënës së princit të ri. Kur nuk ka nënë, këtë detyrë të lartë e merr ai nga të afërmit e princit të mitur, burrë a grua qoftë, që është trashëgimtari më i afërt i fronit. Perandoresha e ve mund ta humbasë titullin e regjentes vetëm në dy raste: nëse sëmuret mendërisht, ose nëse martohet përsëri kur trashëgimtari i fronit është ende i mitur.
Këto dispozita janë shumë më të mira se ligji që francezët e quajnë ligj salik.[9] Ky ligj, që me vetë emrin e tij të kujton prejardhjen barbare, s’është gjë tjetër veçse një lëmsh kundërthëniesh. Në të vërtetë, Franca ia beson pa asnjë ngurrim frenat e shtetit një të huaje, një austriakeje, një spanjolleje etj., dhe këtë e bën mes vështirësive dhe luftërave të çdo lloji, që janë të pandashme nga regjencat. E megjithatë, ajo ia mohon vajzës së një sovrani francez të drejtën ta mbajë kurorën! Nëse ligjvënësit e perandorisë së madhe perëndimore besojnë se me ligje të tilla mund të vërtetojnë se “burri përfaqëson arsyen”, siç ka thënë një filozof demokrat, z. J. Simon, ata gënjejnë veten rëndë.
Ligji civil i Perandorisë Ruse meriton, sidomos në çështjen që po shqyrtojmë, një vëmendje të veçantë.
Bashkësia e pasurive, që barbarët e sollën në Francë, nuk pranohet aspak në Rusi. Secili nga bashkëshortët i mban si pronë të vetën pasuritë që kishte në çastin e martesës. Paja e gruas dhe pasuritë që ajo mund të fitojë me blerje, me trashëgim ose me dhuratë përbëjnë pasurinë e saj vetjake. Prandaj, edhe nëse fisku, pra thesari i shtetit, do të kishte të drejtë ta ndiqte burrin, pasuritë e gruas nuk mund t’i sekuestroheshin. Nuk mund t’i sekuestroheshin as ato që ajo mund të kishte marrë nga burri me kontratë shitjeje ose dhurimi, me kusht që kontrata të ishte bërë para shkeljes.
Gruaja jo vetëm e ruan pronësinë e pasurisë së vet, por askush nuk ka të drejtë t’ia heqë administrimin e lirë dhe të plotë të saj. Ajo mund t’i vërë pasuritë e veta në hipotekë ose t’i shesë pa pasur nevojë për pëlqimin apo për prokurën e burrit. Megjithatë, dhe kjo është e drejtë, nëse ajo merret me tregti dhe tregtinë nuk e drejton vetëm ajo, i duhet leja e burrit për të nënshkruar kambiale.
Në origjinal: des sommations que les Français appellent par euphémisme respectueuses. Sipas Kodit të Napoleonit, vajza mbi 21 vjeç (djali mbi 25) mund të martohej edhe pa pëlqimin e prindërve, por më parë duhej t’u kërkonte këshillën me një shkresë zyrtare të noterit, të quajtur “akt respektues” (acte respectueux). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Regjimi pasuror i martesës (fr. régime matrimonial): rregullat që caktojnë kujt i përkasin pasuritë e bashkëshortëve dhe kush i administron ato gjatë martesës. Në regjimin e pajës (fr. régime dotal), paja është pasuria që gruaja sjell në martesë për të ndihmuar në shpenzimet e familjes; burri e administron, por ajo mbetet pronë e gruas dhe i kthehet asaj kur mbaron martesa. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Pushtimet e Francës nga ushtritë e aleatëve në vitet 1814 dhe 1815, pas rënies së Napoleonit I; Franca u detyrua të paguante edhe dëmshpërblime të rënda lufte. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Tel pense en avoir une loyale en sa baillie, / Qui tout seul ne l’a pas, mais l’a par compagnie. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Sipas legjendës, nga kjo kupë mund të pinin pa e derdhur verën vetëm burrat që i kishin gratë besnike. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Neni 324 i Kodit Penal francez (1810) e quante “të falshme”, domethënë e dënonte shumë më lehtë, vrasjen e gruas dhe të dashnorit të saj nga burri, kur ai i zinte në flagrancë në shtëpinë bashkëshortore. Gruas nuk i njihej e njëjta gjë. “Bisedë kriminale” (angl. criminal conversation) është emri që i jepte ligji anglez tradhtisë bashkëshortore. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Parafrazë e fjalës së famshme të Adolphe Thiers-it (1830) për monarkinë kushtetuese: “Mbreti mbretëron, por nuk qeveris.” — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Anakarsisi, princ skith i shekullit VI p.K., që sipas traditës erdhi në Greqi dhe u bë i famshëm për urtësinë e tij. Grekët e përmendnin si shembull të “barbarit” që i gjykonte zakonet e tyre me mendje të kthjellët. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ligji salik: rregulli që në Francë i përjashtonte gratë dhe pasardhësit e tyre nga froni. Emrin e mori nga ligji i lashtë i frankëve salianë (Lex Salica). — Shënim i përkthyesit. ↩︎