Mesjeta, Reforma dhe Rilindja

Për popujt e Lindjes që e lidhin veten me qytetërimin pellazgjik ose greko-romak, ligjet e Justinianit kanë mbetur, për ne gratë, kulmi i përparimit. Shteti i merrte parasysh idetë e krishterimit, ndërsa Kisha nuk nxori ligje të veta më prapanike se ligjet romake. Në të vërtetë, kleri lindor nuk e ka quajtur kurrë martesën të pazgjidhshme. As nuk ka kërkuar në mësimet e Jezu Krishtit atë që aty nuk gjendet: Krishti dënon vetëm zakonin e burrave për ta përzënë gruan sipas qejfit, zakon që hebrenjtë e kohës së tij e përdornin në mënyrë skandaloze.

Por barbarët, që e copëtuan Perandorinë Romake të Perëndimit, nuk çanin kokën as për të drejtën romake, as për vendimet e Kishës lindore. Në tokat që pushtuan, ata sollën tradita krejt të ndryshme nga idetë që filozofia greke dhe krishterimi kishin futur në ligjet e perandorisë. Gjermanikët, që e mbuluan Perëndimin me fiset e tyre të panumërta, nuk njihnin në familje ligj tjetër përveç forcës. Gruaja nuk kishte asnjë liri. Si vajzë, ishte “në dorë” të të atit; si e martuar, në dorë të burrit; si e ve, në dorë të të birit ose të të afërmve. Fjala munt (dora), që përsëritet aq shpesh në ligjet barbare, e shpreh ashpër pushtetin e babait, të burrit dhe të kujdestarit. Martesa ishte thjesht një pazar; edhe në Mesjetë thuhej ende “të blesh grua” (ein weib kaufen). Poligamia ishte e zakonshme. E megjithatë gjermaniku kishte “respekt të madh” për gruan. Ishte një nga ato frymëzime që u ndriçojnë rrugën që në djep popujve të thirrur për një të ardhme të madhe dhe ua paralajmërojnë atë. Ai shihte te gruaja diçka hyjnore, nuk ia përbuzte këshillat dhe priste prej saj fjalë profetike.^[1]

Vetëm këto besime do të mjaftonin për të provuar se gjermanikët nuk ishin, si osmanët, një fis fino-mongol i paaftë ta kuptonte qytetërimin e krishterë dhe ta bënte të vetin. Mesjeta s’është gjë tjetër veçse shndërrimi i ngadaltë i popujve gjermanikë: sa më shumë e linin pas barbarinë e hershme, aq më të gatshëm tregoheshin t’i njihnin të drejtat tona, të grave.

Në ato shekuj errësire, Kisha katolike u gjend midis idesh që vështirë se pajtoheshin me njëra-tjetrën. Ajo ishte trashëgimtare e sinagogës, pra e një feje që, si të gjitha fetë e Azisë, i shihte gratë me sy shumë të keq. Prandaj e kishte të vështirë t’i njihte gruas atë nder të lartë që gëzonte në Romën e lashtë zonja e shtëpisë, matrona.^[2] Kjo shpjegon pse Etërit e Kishës flasin për ne si armiq të tërbuar të grave. “O grua, — thotë Tertuliani nga Afrika, — ti duhej të vishje gjithmonë rroba zie e lecka, dhe të mos shfaqeshe ndryshe veçse si një pendestare e mbytur në lot, për ta shlyer kështu fajin që e humbe njerëzimin! O grua, ti je porta e djallit! Ti i theve vulat e pemës së ndaluar; ti e shkele e para ligjin e Zotit; ti e shtyve në mëkat atë që Satani s’guxonte ta sulmonte ballë për ballë; ti, më në fund, je shkaku që vdiq Jezu Krishti!” Pra, sipas autorit të Traktatit mbi stolitë e grave, ne jemi fajtore për të gjitha krimet e njerëzimit: për kryengritjen e Adamit dhe për mundimet e Shëlbuesit, për mëkatin e parë dhe për vrasjen e Zotit! Një krishterim i tillë jo vetëm nuk ia kthen gruas nderin, por skllaven aziatike e kthen në një përbindësh që të ngjall tmerr. Marrëzi të tilla shpjegojnë vendimet e sinodeve të Mesjetës, qofshin ato të mbarë Kishës, kombëtare apo vendore. Gruaja është armiku i përbashkët, dhe prej saj nuk ruhesh kurrë sa duhet.

Mënyra më e mirë për t’i shpëtuar gruas është të heqësh dorë nga martesa. “Le ta vëmë, le ta vëmë dorën te sëpata, — thërret Shën Jeronimi i zjarrtë në Traktatin mbi virgjërinë, — dhe ta presim nga rrënjët pemën shterpë të martesës. Zoti e kishte lejuar martesën, e pranoj; por Jezu Krishti dhe Maria e shenjtëruan virgjërinë.”

“Mos bëni fëmijë, — shton Tertuliani në librat që i shkroi gruas së vet, — sepse fëmijët do të na rëndojnë ditën kur do të duhet t’i kemi këmbët të lira. Kur të bjerë boria e parë e engjëllit,^[3] vetëm virgjëreshat do të vrapojnë lirshëm pas zërit të saj, sepse nuk do të kenë asnjë barrë martese që t’u dridhet në bark apo t’u lëvizë në gji.”

Megjithatë, nuk ishte e lehtë të harrohej krejt teksti i famshëm i Shën Palit. Ndonëse me origjinë hebreje, Pali kishte studiuar në Tars dijen greke dhe nuk mund të mos i njihte mësimet e Platonit për barazinë e shpirtrave. “Në Jezu Krishtin, — thotë ky nxënës i Greqisë, në një çast revolte kundër botës së vjetër aziatike, — nuk ka as burrë, as grua.” Menduan se do ta anashkalonin këtë parim, kaq afër ideve të Platonit, duke u dhënë grave një lloj barazie me burrat vetëm në jetën murgjërore, në jetën “e fshehur në Jezusin”. A nuk e shohim në manastiret e Mesjetës abaceshën, eprorën e murgeshave, të mbajë shkopin baritor dhe unazën si peshkopët, dhe të sundojë në manastirin e saj si abatët më krenarë në të tyret? Ju tërheq vëmendjen veçanërisht te roli i shkëlqyer i Klarës ndër françeskanët dhe i Katerinës së Sienës në urdhrin e Shën Domenikut. Dhe me kaq nuk mbaroi. Kulti i Virgjëreshës u bë aq i zjarrtë, saqë një historian i famshëm ka thënë se “në Mesjetë Zoti u bë grua”.^[4] Nën ndikimin e këtij misticizmi të flaktë, bretoni Robert d’Arbrissel (1047–1117), që Kisha romake e nderon si shenjt, themeloi urdhrin e famshëm të Fontevrault-it. Aty benediktinët krenarë e kishin për nder t’i bindeshin një abaceshe, ashtu si Shën Joani i ishte bindur Shën Mërisë. Ky urdhër i pasur dhe i fuqishëm u shumua në Francë dhe u përhap në Spanjë e në Angli. Abacesha ishte pothuajse gjithmonë e lidhur me familjen mbretërore, me gjak të ligjshëm ose të paligjshëm. Prandaj mbretërit e Francës mbajtën anën e murgeshave kur burrat e urdhrit u përpoqën të ngriheshin kundër tyre, në kohën e abaceshave Renée de Bourbon (1475–1507) dhe Jeanne de Bourbon-Lavedan (1641).

Në familje, përkundrazi, pamja ishte krejt tjetër. Aty ruhej, madje edhe më e theksuar nga traditat hebraike, kundërthënia që gjendet në letrat e Shën Palit, i cili shpesh lëkundej midis Greqisë dhe Azisë, midis frymës së re dhe ideve të botës së vjetër. Për t’i shtyrë njerëzit drejt beqarisë murgjërore, martesa shpallej e pazgjidhshme: bashkëshortëve u lejohej ta prishnin lidhjen, që shpesh i mundonte, vetëm nëse hynin në manastir. Ashtu si themeluesit e budizmit, Kisha përpiqej ta kthente botën në një manastir të madh. Por raca gjermanike ishte shumë ndryshe nga popujt e butë e të plogët të Azisë Jugore dhe Lindore, dhe një shndërrim i tillë ishte i pamundur. Në fillim të shekullit XVI, gjermanikët bënë përpjekjen më të madhe të historisë së tyre për t’u shkëputur nga traditat e Mesjetës. Një murg zemërmadh, Martin Luteri, u nda nga papati pikërisht kur një njeri me gjak latin, romançi Cvingli, e thërriste Zvicrën gjermanike në pavarësi fetare. Pasojat e këtij revolucioni, që jam përpjekur t’i tregoj te libri im Zvicra gjermane, kanë qenë të pamasë. Sikur raca gjermane të kishte ecur me vendosmëri në këtë rrugë dhe t’i kishte zbatuar parimet e Ungjillit edhe në politikë, sot do të ishte e para në skenën e botës perëndimore. Por Provania ia kishte ruajtur racës latine lavdinë për ta çuar më tej veprën e Cvinglit dhe të Luterit.

Madje edhe para se këta dy burra të shquar të ngrinin në Cyrih dhe në Vitenberg flamurin e Reformës, në Itali po lindte, nën ndikimin e fuqishëm të shkencës dhe të filozofisë greke, ajo lëvizje e madhe që me të drejtë u quajt Rilindje. Lindja ka të drejtë të krenohet, sepse ishte ajo që nxiti këtë shndërrim, i cili do ta ripërtërinte shoqërinë evropiane. Në të vërtetë, pjesën më të mirë të filozofisë së vet Perëndimi e ka marrë gjithmonë nga Greqia. Romakët ishin politikanë të rangut të parë, por nuk kishin prirje për filozofinë: Lukreci, madje edhe Ciceroni, vetëm sa përkthyen me talent Epikurin dhe filozofët e Akademisë. As ardhja e krishterimit, që e predikuan grekë — në Romë njerëz si Klementi, në Lion njerëz si Ireneu — nuk ia hoqi Greqisë epërsinë në mendim. Kur feja e re deshi të kishte një filozofi, iu desh të mësonte nga Greqia. Në Lindje mbretëruan Etërit e Kishës që ndiqnin Platonin, kurse në Perëndim autoriteti i Aristotelit u bë thuajse po aq i madh sa ai i Jezu Krishtit. A nuk është Shën Thoma i Akuinit, mësuesi më i madh i Mesjetës katolike, një nxënës besnik i “Filozofit”, siç e quanin Aristotelin? Më vonë, kur Platoni u bë sërish i famshëm sa Aristoteli, ndikimi i mendimit grek u rrit edhe më. Me Danten u rishfaq, e pastruar nga fryma e re, teoria e famshme e dashurisë që Platoni ia vë në gojë së huajës së bukur nga Mantineja.^[5] Ky Homer italian është ithtar i vendosur i dashurisë platonike. Zelli i tij për mësimin e mjeshtrit e çon aq larg, saqë kulti i Beatriçes, të cilën Komedia hyjnore e paraqet si një lloj hyjneshe, është një nga “herezitë” e shumta që sot u gjejmë veprave të poetit të madh të Firences. Mjafton të përmendësh Petrarkën dhe Laurën për të kujtuar sa shumë bëri ky klerik i famshëm nga Arezzo për përhapjen e mësimeve të Platonit. Kur drita e Rilindjes e kishte përmbytur tashmë Italinë dhe Platoni nuk ishte më mjeshtri i vetëm i filozofëve, artisti më i famshëm i kohëve të reja, që u bë poet nga dashuria për të bukurën dhe të diturën Vitoria Kolona, përsëriste në sonetet e veta mësimet e Dantes dhe të Petrarkës.

Dukej sikur, nën ndikimin e Platonit të ringjallur, gruaja ishte gati të bëhej hyjneshë. Por shkëmbi Tarpej është pranë Kapitolit.^[6] Fuqia spanjolle u vu në krye të një reaksioni që zgjati deri në Revolucionin Francez. Për gati dy shekuj dukej sikur, në vend të frymës pjellore e bujare të Rilindjes, do të mbretëronte ai islamizëm i krishterë që Spanja pati qejf ta quante katolicizëm. Dinastia e Habsburgëve ishte ulur njëkohësisht në fronet e Vjenës dhe të Madridit, sundonte Amerikën dhe kishte shtete ku dielli nuk perëndonte kurrë. Të gjitha forcat që kishte në të dyja botët, ajo i vuri në shërbim të një reaksioni të egër, që z. Mishle e ka përshkruar aq mirë te Prifti dhe z. A. Michiels te Historia e Austrisë. Italia dhe Spanja iu dorëzuan Inkuizicionit. Terrori katolik, i quajtur “Lidhja e shenjtë”, nën mbrojtjen e Filipit II, e mbyti Francën në gjak. Belgjika u kthye në katolicizëm nga xhelatë që i varrosnin gratë të gjalla. Dhe Filipi II, në shtratin e vdekjes, mund të mburrej se, si perandori Julian,^[7] e kishte ndalur për një çast ecjen përpara të njerëzimit. Karli V dhe Filipi II, princër të dhënë pas shthurjes më të ndyrë, nuk do t’i kishin kuptuar kurrë idealet e një Danteje apo të një Petrarke. Nga ana e vet, Gadishulli Iberik, gjatë luftës së gjatë kundër myslimanëve, kishte marrë një pjesë të ideve dhe të zakoneve të Afrikës. Një udhëtar, z. d’Assier, që i botoi përshtypjet e veta në Revue des Deux Mondes (1863), gjeti në ditët tona, në koloninë kryesore të Portugalisë, perandorinë “kushtetuese” të Brazilit, gratë po aq të mbyllura sa në haremet e Afrikës dhe të Azisë. E shkelur nën këmbë nga spanjollët, Italia u detyrua t’u nënshtrohej tekave absurde të tiranëve të saj të rinj. Vajzat e atyre italianeve të bukura që u kishin kënduar Dante, Petrarka dhe Mikelanxhelo u mbyllën pas grilave, si në një harem, dhe quheshin me fat kur nuk përfundonin, nëpër manastire, heroina dramash të tmerrshme, si ajo histori që z. Philarète Chasles e ka treguar aq bukur te Virginie de Leyva!

Shpirti i Italisë u përpoq më kot të protestonte. Kampanela vuajti shtatëmbëdhjetë vjet tortura në birucat e nëndheshme të Napolit. Xhordano Bruno, trashëgimtar i vërtetë i panteizmit të Parmenidit, u dogj në turrën e druve në Romë, me urdhër të papës Klementi VIII. Galileu, pasardhës i Pitagorës, u përndoq në Toskanë dhe u detyrua të mohonte para “Inkuizicionit të shenjtë” herezinë se Toka rrotullohet. Për fat, Franca, nën sundimin e Burbonëve, arriti t’u shpëtonte disa prej teprimeve të “rimëkëmbjes katolike”. I dha strehë Kampanelës, e kundërshtoi me vendosmëri Inkuizicionin dhe e duroi galikanizmin, domethënë pavarësinë e Kishës franceze nga papa, që u afrohej mësimeve të Kishës lindore. Dhe, duke u lënë njëfarë lirie ithtarëve të Dekartit, ajo zuri në krye të kombeve latine vendin që Italia kishte lënë bosh.