Francezet nën sundimin e Burbonëve

Në vitin 1645, një prift nga Provanca, mik i Galileut, u thirr të jepte mësim matematikë në Kolegjin e Francës, institucion i famshëm që e kishte themeluar Françesku I në ditët më të bukura të Rilindjes. Ky prift ishte Gasendi. Ai e admironte filozofinë greke dhe mbronte Epikurin, që në atë kohë keqkuptohej shumë. Ndër miqtë e tij ishin njerëz si Molieri, si autori i pavdekshëm i Letrave provinciale, dhe si ai La Mothe-Le Vayer që dogmatizmit grindavec e fanatik të bashkëkohësve të vet i kundërvuri maturinë skeptike të filozofëve të Akademisë. Siç e dini, fanatizmi fetar i Spanjës në rënie dhe jezuitët, urdhri spanjoll më tipik, nuk patën kundërshtar më të frikshëm se Blez Paskali. Në kohën e Luigjit XIV, të birit të një mbretëreshe të ardhur nga Spanja, i cili me dragonadat do të përsëriste tmerret e Natës së Shën Bartolomeut,^[1] Molieri u tregua po aq i guximshëm sa autori i Letrave provinciale. Ashtu si miqtë e tij, fabulisti i madh La Fonteni dhe mjeku Bernier, udhëtar i shquar e i dhënë pas filozofisë greke, edhe autori i Don Zhuanit dhe i Tartufit është një nxënës i vendosur i Rilindjes. Prandaj nuk duhet të habitemi kur e gjejmë ndër kundërshtarët më të zjarrtë të zakonit spanjoll për t’i mbyllur gratë. Ai e sulmon në rrënjë këtë mbyllje të grave si në një harem. Kundër teatrit spanjoll, ai tregon sa pa mend është burri që beson se “nderi” i tij varet nga besnikëria e gruas,

dhe se një shpirt fisnik duhet ta fajësojë veten
për padrejtësinë e një të keqeje që s’e ndal dot.^[2]

Krizaldi, që përfaqëson arsyen praktike, nuk ngurron t’u thotë admiruesve të teorive spanjolle me ç’çmim blihet ajo përparësi që ata e vlerësojnë aq shumë. Sa për veten, ai nuk ka shumë simpati

. . . . . . për ato gra të ndershme
që nga inati hapin gjyq për hiçgjë,
për këta dragonj virtyti, këto shtriga të ndershme,
që mburren gjithmonë me bëmat e tyre të urta,
dhe, për një faj të vogël që s’jua bëjnë,
marrin të drejtë t’i shohin të tjerët nga lart,
e duan, ngaqë na qenkan besnike,
që ne të jemi të detyruar t’u durojmë gjithçka.^[3][4]

Aristi, një tjetër mishërim i mendjes së shëndoshë, pa u shqetësuar se ku mund të çojnë parimet e tij, i vë në dukje vëllait të vet, që mbron mbylljen e grave, se

gjinisë së tyre i pëlqen të gëzojë pak liri.^[5]

Dhe shton se

. . . . kujdesi mosbesues, shulat dhe grilat
nuk i bëjnë të virtytshme gratë dhe vajzat.^[6]

Mësimin që i jep Sganarelit e mbyll me këtë fjalë të thellë:

Mendoj se zemra është ajo që duhet fituar.^[7][8]

Molieri, duke ndjekur gjurmët e Gasendit, i bindet frymës së Rilindjes. Por ai nuk është, si platonistët e Firences, nxënës i themeluesit të Akademisë. Meqë e vinte Epikurin shumë më lart se Platonin, s’kishte si t’i pëlqente shkolla që në Paris predikonte teoritë e Dantes dhe të Petrarkës. As nuk mund t’i pëlqenin gratë që i kishin përqafuar këto ide me një entuziazëm aq të tepruar, sa ngjallte tallje. Ishte e natyrshme, pra, që ai t’i mbulonte me epigrame “preçiozet”,^[9] platonizmin e tyre të prishur nga ëmbëlsira qesharake dhe predikimet e tyre të çuditshme që të gjithë të jetonin pa martesë. Prandaj ai nuk i kursen

heroinat e kohës, zonjat dijetare,
që shesin dhembshuri e ndjenja të bukura.^[10][11]

I shtyrë nga zemërimi kundër gruas së vet, Filamintës, Krizali nuk mjaftohet me lëvdimin e amvisës së mirë. Ai shkon deri atje sa ta vërë maturinë e burrave të Mesjetës përballë liberalizmit të njerëzve të letrave të Rilindjes:

Etërit tanë në këtë pikë ishin njerëz me mend,
që thoshin se një grua di gjithmonë mjaft
kur mendja e saj arrin aq lart
sa të dallojë jelekun nga çakçirët.
. . . . . . . . . . . . . . . .
Gratë e sotme janë shumë larg këtyre zakoneve.
Duan të shkruajnë e të bëhen autore!^[12][13]

Sigurisht, këtë shpërthim nuk mund ta marrim si fjalën e fundit të një bashkëkohësi të zonjës de Sévigné. Nuk duhet harruar se Krizali i përket asaj borgjezie që ende nuk e merrte me mend të ardhmen e lartë që e priste në Francë. Burri i shkretë është i dobët dhe njëkohësisht gjaknxehtë. Para gruas dridhet, por sapo ajo nuk është aty, tërbohet; dhe, në vend që të mjaftohet me kritikën e teklave të saj, lodhet me tirada për “kohët e mira të dikurshme”. Përfaqësuesve të arsyes Molieri u jep një karakter tjetër. Megjithatë, duket se ai e parapëlqente edukimin që merret në shoqëri, në “shoqëritë e zgjedhura”, ndaj atij që merret nga librat. Aristi, personazhi që poeti e paraqet në dritën më të mirë, flet për edukimin që, me miratimin e tij, merr vajza që ka në kujdestari. Ai thotë se është ruajtur mirë që të mos ia ndalojë “argëtimet”:

Janë gjëra që unë i kam quajtur gjithmonë
shumë të dobishme për të formuar mendjen e të rinjve;
dhe shkolla e botës, mënyra si duhet jetuar,
sipas meje, mëson më mirë se çdo libër.^[14][15]

Një bashkëkohës i Molierit, një platonist katolik, nuk i pranonte përfundimet që Krizalit ia frymëzonte një epikurizëm i trashë, as arsyetimet e Aristit, që vetëm në dukje ishin më bindëse. Ai e kishte kuptuar se “argëtimet” dhe “shoqëritë e zgjedhura” nuk mjaftojnë si shkollim për gjininë tonë. “Ky shkrim, — thotë Fenëloni në Edukimin e vajzave, — do t’u bëjë të ndiejnë sa e gjerë është dija që do t’u duhej të kishin.” Ai kërkon që të gjitha vajzat e reja ta mësojnë si duhet gjuhën e vet. Për vajzat e shtresave të larta nuk ndalet këtu: kërkon madje që ato të njohin rregullat kryesore të së drejtës. Do që ato të dinë “ç’dallim ka midis testamentit dhe dhurimit, ç’është një kontratë, ç’është ndarja e pasurisë midis bashkëtrashëgimtarëve, etj.” Latinishtja nuk e tremb. Një grua duhet t’i kuptojë lutjet e veta dhe t’i shijojë bukuritë e kësaj gjuhe të fuqishme e të ngjeshur. Kjo ide do të dukej sot e çuditshme në Romë, madje edhe në Paris.

Molieri i kishte dhënë goditje të rënda platonizmit. Jo të gjitha “preçiozet” ishin “qesharake” — edhe zonja de Sévigné ishte një “preçioze”. Megjithatë, kjo doktrinë, që Dante, Petrarka dhe kalorësia e kishin bërë aq të shkëlqyer, ishte komprometuar rëndë nga teprimet e salloneve franceze. Ishte e vështirë, pra, që ajo t’u bënte ballë epigrameve të mprehta të epikurianëve dhe sulmeve të ashpra të jansenistëve.^[16] Ndërsa autori i Preçiozeve fliste në emër të nxënësve të Gasendit, Boaloi merrte fjalën në emër të ndjekësve të Jansenit. Satira mbi gratë e tij është aq e njohur, sa po mjaftohem vetëm ta përmend. Për ithtarët e rreptë të fatalizmit të Shën Augustinit, a nuk ishte Platoni një nga ata paganë që edhe virtytet i kishin vese? Dhe gratë që kishin manin t’i vinin ëndërrimet e tij dhe dijen e kotë të botës mbi praktikat e ngushta të një krishterimi të ashpër, a nuk meritonin të bëheshin, si zonja de la Sablière, “astronome të pullazeve”? Edhe pa iu drejtuar anekdotës së famshme të gjelit të detit,^[17] prirjet e Port-Royal-it mjaftojnë për të shpjeguar tiradat kundër grave të autorit të poemës Le Lutrin.

Nga ana tjetër, jansenistët i lejonin gratë të ndërhynin në çështjet fetare dhe u jepnin aq shumë vend, saqë ato nuk kishin pse ta qanin shumë astronominë dhe matematikën. Familjet e Paskalit dhe të Arnauld-it krenoheshin me të drejtë për disa gra që e treguan në mënyrë të shkëlqyer energjinë e fisit të tyre. Në kampin tjetër binin në sy zonja Guyon dhe zonja de Maintenon.

Zonja Guyon, kjo grua joshëse, predikonte një misticizëm të zjarrtë kundër dogmatizmit të ngushtë të kohës. E mbrojtur nga zonja de Maintenon, ajo e magjepsi për një kohë Fenëlonin dhe e ndau Kishën e Francës në dy kampe. Z. Mishle, te Prifti dhe gruaja dhe te Luigji XIV dhe duka i Burgonjës, na e ka zbuluar gjeninë e çuditshme të autores së Përrenjve, vegimet e së cilës i kam treguar edhe unë vetë në Pandore. Z. Kuzen te Jacqueline Pascal dhe z. Sent-Bëv në historinë e tij të shkëlqyer të Port-Royal-it e kanë paraqitur me talentin e tyre të zakonshëm jetën e ndjekëseve krenare të jansenizmit. Në përgjithësi, historia e grave franceze të shekullit XVII ka filluar të studiohet ashtu siç e kërkon përparimi i shkencave historike. Në radhë të parë duhen përmendur punimet e z. Kuzen për zonjën de Longueville (1853), zonjën de Sablé (1854), zonjën de Chevreuse dhe zonjën de Hautefort (1856), si dhe për zonjushën de Scudéry (Shoqëria franceze në shekullin XVII sipas “Kirit të Madh”, 1858). Duka de Noailles, koleg i z. Kuzen në Akademinë Franceze, madje edhe z. Théophile Lavallée, janë shumë të butë me zonjën de Maintenon. Megjithatë veprat e tyre lexohen me dobi, po t’i krahasosh me Historinë e Francës të z. Mishle. Zelli me të cilin njerëz me vlerën dhe peshën e z. Kuzen zhyten në studime që pa dyshim do ta kishin zemëruar Krizalin e respektueshëm — sot do të thoshim “të nderuarin” — është me siguri një shenjë që meriton vëmendje. Vetëm ky fakt tregon sa rrugë ka bërë opinioni në Francë që nga koha e Molierit.

Opozita fetare, në të cilën disa gra të shquara morën pjesë aq aktivisht, u përpoq më kot ta reformonte Kishën e Francës. Atëherë, në shekullin XVIII, fryma e Rilindjes përfitoi nga rezistenca e verbër që hasnin të krishterët e sinqertë, për të sulmuar vetë katolicizmin, të cilin latinët e kanë zakon ta ngatërrojnë me krishterimin. Shekulli XVIII pati një përfundim aq të bujshëm, saqë sot njihet në Lindje pothuaj po aq sa në Perëndim. Fama e atyre që i prinë drejtpërdrejt Revolucionit Francez është me siguri e barabartë me famën e figurave kryesore të vetë revolucionit. Jeta e tyre është aq e njohur, saqë gati çdo grua e shkolluar i njeh heroinat e historisë së tyre: zonjat du Chastelet, de Warens, d’Épinay, de Graffigny, Geoffrin, du Deffant, zonjusha de l’Espinasse etj. Disa nga këto gra e kishin famën vetëm falë lidhjeve me filozofët, por të tjera kishin merita të vërteta. Zonja du Chastelet guxoi ta ndiqte Njutonin në fluturimin e mahnitshëm të gjenisë së tij. “Zonja du Chastelet, — thoshte i famshmi Amper, — është një gjeni në gjeometri.” Zonjat de La Fayette, de Graffigny, de Tencin, Riccoboni, dhe më vonë zonjat Cottin dhe de Genlis, fituan emër si romanciere.

Megjithë talentet e grave të shekullit XVIII, filozofët kryesorë të asaj kohe, po aq armiq të traditave platonike sa Molieri, nuk u shqetësuan aspak për përmirësimin e gjendjes së gjinisë sonë. Krerët e shkollave të ndryshme mendonin me gjithë qejf si një nga nxënësit më të shquar të Epikurit, La Fonteni: “S’është gjë, është një grua!..”^[18] Indiferenca e Volterit nuk të habit shumë kur di se ai, i zhytur në luftën e tij gjigante kundër katolicizmit, bastionit të fundit të Mesjetës, pothuaj nuk u mendua fare për reformat shoqërore. Monteskjëja punonte sidomos që pushteti arbitrar të zëvendësohej nga një rend ligjor e i drejtë, prandaj duhej ta kishte kuptuar më mirë rëndësinë e kësaj çështjeje. Por nuk ndodhi kështu. “Natyra, — thotë ai, — që i ka dalluar burrat me forcën dhe me arsyen, nuk i ka vënë pushtetit të tyre kufi tjetër veç kufirit të kësaj arsyeje dhe të kësaj force. Grave u ka dhënë hiret dhe ka dashur që ndikimi i tyre të mbarojë bashkë me këto hire.”^[19] Republikanët treguan të njëjtën mospërfillje dhe të njëjtën mendjelehtësi. Zhan-Zhak Rusoi dhe Didroi, që rrallë merreshin vesh me njëri-tjetrin, binin dakord që te gratë të mos shihnin gjë tjetër veç një kalim kohe të këndshëm për burrat. Si disa socialistë të shekullit XIX, Didroi i poshtëronte gratë duke u rekomanduar shthurjen e jetës së egër. Shtojca e udhëtimit të Bugenvilit duhet t’i ketë dhënë shkollës së Furierit më shumë se një ide.^[20] Rusoi ishte më i rreptë, por jo më pak përbuzës: “Gruaja, — thotë ai, — është bërë posaçërisht për t’i pëlqyer burrit. Nëse edhe burri duhet t’i pëlqejë asaj, kjo është një nevojë më pak e drejtpërdrejtë: merita e tij qëndron te fuqia; ai pëlqen vetëm sepse është i fortë.”^[21] A nuk e njohim këtu mësuesin e dashur të Robespierit dhe orakullin fatal të diktatorëve të vitit 1793?

Disa nxënës të shquar të Volterit, Kondorseja, biografi i tij, dhe Bomarshe, botuesi i tij i zellshëm, përbëjnë një përjashtim të ndritur. Ata tregojnë prirjet e një shkolle që, pa dashur ta ringjallte idealizmin platonik, e përfaqësoi më mirë se të tjerat frymën e njerëzisë dhe të tolerancës, që filozofi i Ferney-t ua këshillonte pa pushim nxënësve të vet. Para se autori i Skicës së përparimit të mendjes njerëzore të shprehej me forcë në mbrojtje të grave, Bomarshe kishte protestuar kundër “padrejtësisë absurde” që rregullonte në Francë marrëdhëniet midis dy gjinive. Ai protestoi kundër ligjeve që i shihnin me shumë indiferencë burrat që joshnin vajzat, kundër burrave që u merrnin grave zanatet që u shkojnë më shumë atyre, dhe më në fund kundër zakonit që i quan gratë përjetë të mitura, por që nuk i pengon t’i trajtojnë si të rritura kur vjen puna për t’i ndëshkuar:

Kur burri e shkel besën,
mburret, e të gjithë qeshin;
kur gruaja ka një tekë,
po e paditi, e ndëshkojnë.
Kjo padrejtësi absurde
pse ndodh, a ta themi?
Ligjin e bënë të fortët!^[22][23]

Marselinën e thërrasin para gjyqit, dhe Bartolo, mishërimi i hipokrizisë, nxiton ta dënojë pa e dëgjuar.

Bartolo.

… Një rini e mjerueshme!

Marselina.

Po, e mjerueshme, dhe më shumë se ç’kujtohet! S’dua t’i mohoj fajet e mia, kjo ditë i provoi fare mirë! Por sa e rëndë është t’i shlyesh pas tridhjetë vjetësh jetë të ndershme! Unë kam lindur për të qenë e urtë, dhe u bëra e tillë sapo më lanë ta përdor arsyen. Por në moshën e iluzioneve, të papërvojës dhe të nevojave, kur joshësit na rrethojnë dhe varfëria na ther me thikë, ç’mund t’u kundërvërë një vajzë e njomë gjithë këtyre armiqve bashkë? Ndonjë që na gjykon këtu ashpër, ndoshta ka shkatërruar vetë dhjetë fatkeqe në jetën e tij!

Figaro.

Ata që kanë më shumë faj janë më pak bujarë; ky është rregulli.

Marselina, me gjallëri.

Burra më keq se mosmirënjohës, që i turpëroni me përbuzje lodrat e pasioneve tuaja, viktimat tuaja! Ju duhet të ndëshkoheni për gabimet e rinisë sonë, ju dhe gjykatësit tuaj, që mburren aq shumë me të drejtën për të na gjykuar, dhe që nga pakujdesia e tyre fajtore lënë të na rrëmbehet çdo mjet i ndershëm jetese. A ka qoftë edhe një zanat për vajzat fatkeqe? Ato kishin një të drejtë natyrore mbi gjithçka që lidhet me stolisjen e grave: e megjithatë aty lënë të mësojnë zanatin një mijë punëtorë të gjinisë tjetër.

Figaro, i zemëruar.

Bëjnë të qëndisin edhe ushtarët!

Marselina, e ndezur.

Edhe në shtresat më të larta, gratë nuk marrin prej jush veçse një nderim për të qeshur. Na gënjejnë me respekte për sy e faqe, ndërsa jemi në skllavëri të vërtetë; na trajtojnë si të mitura kur është fjala për pasurinë tonë, por na ndëshkojnë si të rritura për fajet tona! Ah! nga çdo anë ta shohësh, sjellja juaj me ne të ngjall tmerr ose mëshirë!

Figaro (populli).

Ka të drejtë!

Konti, mënjanë (aristokracia).

Ka tepër të drejtë!

Bridoazoni (gjyqësori).

Ka, për Zotin, të drejtë.^[24]

Do të ndalesha më gjatë te roli filozofik dhe letrar i francezeve të kësaj kohe, sikur z. Sent-Bëv, në Galerinë e grave të shquara (1858) dhe në Bisedat e së hënës (botuar që nga viti 1851), dhe vëllezërit de Goncourt, te Gruaja në shekullin XVIII, të mos e kishin trajtuar çështjen nga të gjitha anët.