Francezet e Revolucionit dhe të Perandorisë

Gratë që morën pjesë në lëvizjen e madhe të Revolucionit Francez i kanë lënë disi në hije ato që, në shekullin XVIII, shkëlqenin në “zyrat e mendjes”, siç quheshin me ironi sallonet letrare. Sot shohim se revolucioni që nisi më 1789 është ende larg përfundimit, prandaj jemi më të prirur të interesohemi për baroneshën de Stal, për markezen de Kondorse dhe për zonjën Rolan, sesa për zonjën du Deffant dhe zonjën de Graffigny. Kjo është aq e vërtetë, saqë libri i z. Lairtuillier, Gratë e shquara nga 1789 deri në 1795, gjen ende lexues. Po ashtu, një nga historianët e Revolucionit, z. Mishle, nuk u mjaftua të fliste gjatë për gratë në librin e vet, por e pa të nevojshme të botonte edhe një vepër më vete, me titull Gratë e Revolucionit. Shkrimi më i ri i z. Louis Jourdan, Gratë para gijotinës, dëshmon sa guxim treguan gratë në të gjitha partitë. Autori me të drejtë zemërohet kur dëgjon të quhet “qenie më e ulët” një gjini që garoi në heroizëm me burrat më trima që ka lindur ndonjëherë Galia e patrembur.

E di se edhe historia e asaj kohe është përdorur si argument kundër nesh. Përpiqen të provojnë se, nëse viti 1789 e çoi Francën në despotizmin e perandorisë, fajin e kanë mbi të gjitha prirjet “aristokratike” të grave. Kjo teori nuk i qëndron as shqyrtimit më të thjeshtë të fakteve. Është shumë e lehtë të tregohet se, nëse ngjarjet morën këtë rrugë, shkaqet janë të tjera: mungesa e përvojës politike e kombit, veset e çdo lloji që regjimi i vjetër ia la trashëgim revolucionit, idetë krejt të gabuara që kishin jakobinët për një regjim liberal, dhe ndikimi i teokracisë, prej së cilës popujt latinë ende nuk kanë arritur të çlirohen.

Burrat e vitit 1789 synonin mbi të gjitha t’i jepnin Francës ligje që u përgjigjeshin parimeve të lirisë dhe të barazisë, dhe ta kthenin Kishën galikane në Kishë kombëtare. Me fjalë të tjera, donin që në të drejtë të fitonin idetë themelore të Rilindjes, ndërsa në fe t’i zbatonin klerit parimet që pranojnë të krishterët e Lindjes. Por populli ishte rritur nga një regjim i korruptuar, nën hijen e trekëmbëshave që ngriheshin edhe për fajet më të vogla. Ishte mbajtur në padijen më të thellë dhe ishte hidhëruar nga shekuj mjerimi e shtypjeje. Një popull i tillë nuk ishte aspak gati t’i kuptonte parimet që shpallnin filozofët e Asamblesë Kushtetuese. Roma i armatosi kundër Francës fshatarët e krahinave perëndimore të vendit, ndërsa Qendra, Jugu dhe Lindja u bënë skenë e marrëzive dhe e dhunës së një demokracie të tërbuar nga tradhti të poshtra dhe nga sulmet e egra të të huajve. Sa më shumë fitonin mbi liberalët njerëzit më të prirur për diktaturë dhe terror, aq më armiqësor bëhej qëndrimi ndaj të drejtave të grave. Kur Sijesi ngrinte çështjen e madhe të barazisë përballë klerit dhe aristokracisë, as që do t’i shkonte ndër mend ta quante gjysmën e njerëzimit një kastë më të ulët. Prandaj e shohim të pohojë se gratë kanë të drejtë të jenë të barabarta para ligjit, madje të mbrojë kundër Miraboit mendimin se ato nuk mund të përjashtohen nga jeta politike.^[1] Kondorseja, me gijotinën e jakobinëve mbi kokë, po bëhej gati të shkruante Pasqyrën e përparimit të mendjes njerëzore. Në ato rrethana, ai nuk mund ta shihte një feudalizëm të burrave si shkallën e fundit të zhvillimit të njerëzimit.^[2] Një mospërputhje e tillë nuk mund t’i vihet në faj filozofit të zhirondinëve, i cili e përqafoi teorinë e Sijesit. Por Dantoni dhe Robespieri, që e kishin ideal diktaturën, nuk çanin shumë kokën për të drejtat e gruas. Nxënës i Didroit, adhuruesit të kënaqësive të shqisave, njeriu i 2 shtatorit^[3] e shihte gruan vetëm si mjet për të kënaqur epshet e tij të pangopura. Heroi i Terrorit, Robespieri “i virtytshëm”, nxënës i Rusoit — jo më pak “i virtytshëm” se qiraxhiu i familjes Duplay^[4] — e shihte burrin si diktatorin e familjes dhe zemërohej vetëm me mendimin që gratë të përziheshin në politikë.^[5]

Njerëz si Uashingtoni dhe Franklini duhej t’i bënin të dashura institucionet republikane. Përkundrazi, njerëz si Marati, Dantoni dhe Robespieri dukej sikur e kishin për mision t’i bënin të urryera. Z. Mishle vëren se Robespieri ushqente simpati për klerin që e kishte rritur. S’duhet të habitemi, pra, që gjejmë te ai atë shije për diktaturë, traditë fatkeqe e cezarizmit, e Kishës romake dhe e Inkuizicionit, që deri më sot ka penguar në Francë fitoren e ideve të vërteta e të shëndosha liberale. Për fat të keq, gabimet e Robespierit nuk vdiqën bashkë me të: teoritë e tij diktatoriale do t’i gjejmë sërish në një pjesë të shkollave socialiste. Sa për ato shkolla që predikojnë çlirimin e gruas nëpërmjet heqjes së martesës, pikënisja e tyre mund të quhet maksima e terroristit Sen-Zhyst: “ata që duan njëri-tjetrin janë bashkëshortë”.

Një bir i Italisë, gjenerali Bonapart, e përmbysi republikën. Pas disa vitesh me fitore të shkëlqyera, ai e rrezikoi perandorinë e re me përpjekje të ngathëta për të rikthyer të kaluarën dhe me sulme të marra kundër kombeve kryesore të Evropës. Një koalicion i Lindjes dhe i Perëndimit, i sllavëve, i gjermanikëve dhe i latinëve të Gadishullit Iberik, e vuri Francën përballë rreziqeve që nuk i kishte njohur më që kur Zhana d’Ark, me shpatën e saj fitimtare, e kishte çliruar nga anglezët.

Megjithatë, vepra e Napoleonit nuk u zhduk e gjitha bashkë me të. Në marrëdhëniet me popujt e huaj, ky ushtarak i shquar nuk kishte mendjen politike të italianëve të mëdhenj, dhe në çështjet e fesë kishte ruajtur një pjesë të paragjykimeve të vendlindjes. Por ishte një organizator i rangut të parë. Prandaj i dha Francës një administratë që ia kanë zili vendet e tjera latine, dhe ligje që nganjëherë janë frymëzuar nga idetë bujare të vitit 1789.

Për të pasur një ide të drejtë për Kodin Civil, që e qeveris ende Francën me emrin Kodi i Napoleonit, nuk duhet ta krahasojmë me teoritë e kohës sonë. Duhet të studiojmë, te Historia e së drejtës së trashëgimit për gratë e z. Laboulaye, ligjet që i paraprinë Revolucionit Francez. Ky shqyrtim do t’ju tregojë se ligjet e perandorisë, sa herë që i qëndrojnë besnike frymës së vitit '89, janë një përparim i vërtetë. Z. Ernest Legouvé me shumë të drejtë e ka quajtur feudalizmin një burg me një mijë kate, katin e fundit të të cilit e kishin lënë për vajzat. Revolucioni u dha vajzave të fisnikëve të drejtën që e gëzonin tashmë vajzat e njerëzve të thjeshtë,^[6] të drejtën për të trashëguar prindërit. Madje, ashtu si perandori i Kostandinopojës, Justiniani, revolucioni pranoi edhe ndarjen e barabartë të pasurisë së familjes. Kështu ai i vuri në mënyrën më të qartë parimet e mendimit grek mbi teoritë e botës barbare, që mund të përmblidhen me këto fjalë: “Asnjë vajzë para djemve.” — “Gëzohuni, vajza të bukura të krahinës Caux, — thoshte një gazetë demokratike që citon z. Lairtuillier, — nuk do t’ju mbyllin më në manastire… Nuk do të jeni më shërbëtoret e para të vëllezërve tuaj.”

Është e vërtetë se Napoleoni ishte më pak dashamirës ndaj bashkëshortes sesa ndaj vajzës. Ai i jepte burrit një pushtet autokratik mbi shoqen e jetës. “Ka një gjë, — thoshte, — që nuk është franceze: që një grua të bëjë ç’të dojë”.^[7] Duke thirrur në ndihmë traditën kombëtare, si edhe traditën katolike, perandori i francezëve dukej sikur mbështetej në tërë të kaluarën për t’i bërë ballë ndikimit të fuqishëm të vitit 1789. Zakonet katolike, është e vërtetë, i shkonin për shtat mendimeve të tij. Shën Monika,^[8] të cilën autori i Rrëfimeve e paraqet si bashkëshorten ideale, thoshte se “nuk u takon shërbëtoreve t’u dalin kundër zotërinjve të tyre”, dhe se kontrata e martesës ishte dhe duhej të ishte një “kontratë skllavërie”. Kjo është fryma e vërtetë e Kishës romake. Ligjet e Mesjetës e shprehin pa asnjë ndrojtje: “Çdo burrë, — thotë Beaumanoir, — mund ta rrahë gruan e vet kur ajo nuk do t’i bindet urdhrit të tij, kur e mallkon ose kur e nxjerr gënjeshtar.” Po a mund të thuhet se keltët e përkrahnin në çdo gjë një absolutizëm të tillë? Z. L.-A. Martin, që te Historia morale e Galisë e ka studiuar seriozisht këtë çështje, na lejon t’i përgjigjemi kësaj pyetjeje. Ai na tregon gratë gale në detyra priftërore: ato merrnin pjesë në ritet e fshehta të parashikimit të fatit dhe në kryerjen e flijimeve, dhe ecnin të barabarta me druidët. I shohim jo vetëm në beteja, ku duartrokisnin trimat dhe turpëronin frikacakët, por edhe në çështje politike aq të larta, saqë, sipas Plutarkut, “galët e kishin zakon t’i pyesnin gratë e tyre për paqen dhe për luftën, dhe t’i dërgonin ato për të shuar grindjet me aleatët”. Është e vërtetë që në shtëpi gruaja duhej t’i harronte të gjitha privilegjet e veta dhe t’i bindej zotit absolut që vendoste për fatin e familjes. Por kjo nuk e ndryshon faktin se Napoleoni do të ishte skandalizuar rëndë sikur francezet të kishin kërkuar privilegjet fetare dhe politike që teokracia gale nuk ua mohonte nënave të tyre.

Perandori i francezëve ishte gjeni i vërtetë dhe e kuptonte mirë se autokracia e burrit në martesë, pasi të pranohej, duhej të kishte një kundërpeshë: divorcin. Prandaj, megjithëse kleri e kundërshtoi njëzëri, ai e mbajti divorcin në Kodin që mban emrin e tij, por u tregua më i rreptë se ligji i vitit 1792. Ky ligj, i frymëzuar nga fryma filozofike e viteve të para të Revolucionit, pranonte si shkak divorci, përveç mospërputhjes së karaktereve, edhe disa shkaqe që Kodi i Napoleonit nuk i pranon: çmendurinë, shthurjen e njohur botërisht, braktisjen për dy vjet, mungesën për pesë vjet dhe mërgimin. Ligjet e perandorisë mbajtën vetëm dhunën dhe fyerjet e rënda, tradhtinë bashkëshortore, dënimin çnderues dhe pëlqimin e të dy palëve. Duke e zgjatur procedurën dhe duke kërkuar sakrifica, ligji synonte të pengonte keqpërdorimin e një pëlqimi të tillë. Këmbëngulja për më shumë se një vit, lënia e gjysmës së pasurisë fëmijëve dhe shtyrja e çdo martese të re për më shumë se tre vjet iu dukën ligjvënësit kufizime të mjaftueshme.

Napoleoni jo vetëm e mbajti parimin e divorcit, por e detyroi edhe klerin të bekonte martesën e tij me Maria Luizën, që zuri vendin e Zhozefinës në fronin perandorak. Sot divorci duket se u ngjall neveri priftërinjve katolikë. Megjithatë, ata nuk mund t’i refuzonin autorit të Konkordatës^[9] atë që u kishin dhënë aq herë, që nga koha e Karlit të Madh, mbretërve të Francës, të cilët mbanin titullin “shumë të krishterë”. Mbrojtësi i Universitetit të Parisit, themeluesi i pushtetit tokësor të papëve, nuk kishte asnjë skrupull në këtë pikë. Ai e prishi martesën me princeshën Hermengarde dhe pati konkubina të shumta, që garonin për zemrën e tij me pesë gratë e tij, pak a shumë të ligjshme. Të gjitha këto e paraqesin si një besimtar aspak të përpiktë kreun e parë të asaj “Perandorie të Shenjtë Romake” që, siç thotë Volteri, nuk ishte as “e shenjtë”, as “romake”. Vegimi i Wettin-it (825)^[10] provon se edhe bashkëkohësit e kishin të vështirë t’i pajtonin disa nga veprimet e tij me parimet që rimëkëmbësi i Perandorisë së Perëndimit i shpallte me aq zell.

Megjithë këto protesta, shembulli i “Davidit të ri”^[11] u përhap aq shumë, saqë, sipas një juristi të shquar, z. Odilon Barrot, “Kisha u ka lejuar njëzet mbretërve të Francës t’i përzënë gratë e tyre për t’u martuar me të tjera”. Po sipas tij, historia e mbretërve të Francës, “bijve të parëlindur të Kishës”, “ka pothuajse aq mbretëresha të përzëna sa edhe mbretëresha që vdiqën me kurorë në kokë”. Napoleoni nuk e humbiste asnjë rast për ta quajtur Karlin e Madh “paraardhësin e tij të madhërishëm”. Pasi u kurorëzua si ai nga një papë, mendoi se mund të mbështetej në shembullin e të birit të Pipinit për t’u kërkuar priftërinjve anulimin e martesës së parë.

Nuk e di si i pajton Roma veprime të tilla me mësimin e saj të sotëm se lidhja martesore nuk zgjidhet. Më mjafton të di se

Edhe me qiellin mund të bëhet ujdi.^[12]

Në Poloni, vend thellësisht katolik, priftërinjtë nuk arrinin dot të zbatonin vendimet e papatit për divorcin. Por kurrë nuk e kishin të vështirë të zbulonin se martesa që duhej prishur kishte qenë e pavlefshme që në fillim. Kështu e shpëtonin parimin, pa u futur në luftëra që mund t’ua dëmtonin rëndë interesat. Ka shumë të ngjarë që të jetë gjetur një rrugëdalje e ngjashme për ta çliruar perandorin nga një grua që nuk i lindte fëmijë.

Jo të gjithë nënshtetasit e Madhërisë së Tij, perandorit dhe mbretit, ishin gati t’i flijonin kaq shpejt bindjet e tyre. Disa shpirtra bujarë zemëroheshin nga përpjekja për të rikthyer despotizmin e cezarëve dhe nga ringjallja e pretendimeve fatkeqe të Habsburgëve për sundim botëror. Ndër ta, vendin e parë, për ndikimin dhe talentin e saj, e zinte e bija e bankierit gjenevas Necker. Nuk do t’jua tregoj këtu jetën e autores së Korinës dhe të Gjermanisë. E di që i keni lexuar në revistën Pandore (1863–64) kapitujt që i kam kushtuar asaj. Megjithatë, dua të theksoj se zonja de Stal u shqua për të kuptuarit e filozofisë dhe për atë mendje politike që kaq shumë shkrimtarë këmbëngulin të na e mohojnë neve, grave. Emri i saj tashmë nuk mund të ndahet nga historia e asaj partie të madhe liberale që, pas luftërash të gjata kundër despotizmit monarkik, jakobinizmit dhe diktaturës socialiste, më në fund do të marrë drejtimin e punëve në tërë Evropën dhe do t’i sigurojë shoqërisë moderne lirinë, barazinë dhe rendin, për të cilat ajo me të drejtë ka etje.