Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Gruaja te etruskët dhe te romakët. — Romaket dhe athinaset. — Rënia e qytetërimit antik. — Rilindja e lirisë në Itali. — Italianet e Mesjetës. — Kontesha Matilda. — Chinzica. — Adelaida e Suzës. — Eleonora d’Arborea. — Marzia Ubaldini. — Caterina Appiani-Orsini. — Orsina Visconti-Torelli. — Ditët e fundit të republikave. — Patriotizmi i grave republikane. — Gratë e Pizës, të Firences dhe të Sienës. — Poetet e shekullit XVI. — Vitoria Kolona. — Gaspara Stampa. — Veronica Gambara. — Tullia d’Aragona. — Veprimtaria letrare e italianeve të asaj kohe. — Italianet protestante. — Olympia Morata. — Gratë e Lukës. — Italia nën qeveritë absolute. — Italianet në universitete. — Universiteti i Bolonjës. — Gaetana Agnesi. — Laura Bassi. — Clotilde Tambroni. — Maria Dalle Donne. — Universiteti i Padovës. — Novella d’Andrea. — Elena Cornaro Piscopia. — Universiteti i Breshias. — Laura Cereta-Serina. — Sapienza e Romës dhe Martha Marchina. — Pellegrina Amoretti dhe universiteti i Pavias. — Napolitanja. — M. A. Ardinghelli dhe Akademia e Shkencave e Parisit. — Italianet në mbrojtje të grave. — Isotta Nogarola. — Luisa Bergalli. — Lucrezia Pico-Rangoni. — Angelica Tarabotti. — Artistet. — Madonna Properzia dei Rossi. — Elisabetta Sirani. — Piktore të tjera të shkollës së Bolonjës. — Shenjat e para të zgjimit të Italisë. — Alfieri dhe kontesha d’Albany. — Republikanet e Gjenovës dhe kryengritja e vitit 1746. — Revolucioni Francez. — Rënia dhe rikthimi i Burbonëve në Napoli. — Ekzekutimi i zonjave Eleonora Fonseca dhe Luisa di San Felice. — Kryengritjet e viteve 1821 dhe 1848. — Princesha de Belgiojoso. — Anita Garibaldi. — Emilia Manin. — Poetet e shekullit XIX. — Maximina Rosselini. — Zonja Laura Mancini. — Giuseppina Turrisi-Colonna. — Giannina Milli dhe improvizatoret. — Filozofia. — Markeza Florenzi-Waddington. — Artistet. — Skulptura. — Marcello. — Arti dramatik. — Zonja Ristori. — Këngëtaret. — Një pengesë për rilindjen intelektuale të Italisë. — Manastiret dhe murgeshat. — Murgeshat dhe arsimi në Mbretërinë e Dy Sicilive, në Romë, në Toskanë dhe në Sardenjë. — Shkollat në Mbretërinë Lombardo-Venete. — Lufta e Mbretërisë së Italisë kundër përtacisë së murgjve dhe kundër padijes. — Fuqia e bestytnive të vjetra. — E sëmura nga Capriana, historianët e saj dhe shkenca mjekësore. — Përpjekjet për të përmirësuar gjendjen e grave. — Kodet e vjetra italiane dhe kodi austriak. — Projekti i Kodit Civil. — Deklaratat liberale të projektit. — Kundërshtimet e zotërinjve Gabba dhe de Rossi.
Qytetërimi italian nuk është, si ai francez, një vepër relativisht e re. Ai është qytetërimi më i vjetër i Perëndimit: Gadishulli kishte bërë tashmë përparime të mëdha në kohën kur keltët endeshin ende nëpër pyjet e tyre dhe gjermanikët nëpër kënetat e tyre. Shoqëria që do të sundonte botën e lashtë kishte prejardhje mjaft të larmishme. Para se romakët ta bashkonin në një shtet të fuqishëm, Italia na shfaqet e ndarë midis racash të ndryshme. Pellazgët, mbetjet e të cilëve jetojnë ende në Shqipëri dhe që luajtën një rol kaq të madh në Azinë e Vogël dhe në Greqi para helenëve, i zunë fushat e Italisë shumë shekuj para erës sonë. Ata i mbuluan me ndërtime, rrënojat gjigante të të cilave i kam soditur edhe vetë. Por ky komb i fuqishëm pati kudo një fat tragjik. Kur Roma nisi luftën kundër fqinjëve, që do t’i siguronte sundimin mbi gadishullin, etruskët ndodheshin në qendër, keltët në veri dhe helenët në jug. Te etruskët, prej të cilëve Roma mori kultin e saj, rendi shoqëror mbështetej te feja, dhe këto ide duhet të kenë ndikuar thellë në jetën e romakëve. Për etruskët, i zoti i plotfuqishëm i tokës, bir i tokës dhe ndërmjetës midis perëndive dhe dheut, kësaj mëndeshe hyjnore të njerëzimit, ishte vetë një perëndi për familjen e vet. Por ai nuk e dënonte familjen me një robëri të maskuar. Gratë, fëmijët dhe skllevërit mblidheshin rreth tij pranë vatrës. Në gostitë që shohim të pikturuara mbi vazo, gratë rrinë ulur pranë burrave. Etruskët nuk i mbyllnin gratë si në një harem, dhe shoqëria perëndimore lindi në atrium, në sallën e përbashkët të shtëpisë.
Nën mbretërit dhe në kohët e para të republikës, Roma iu përmbajt fort këtyre traditave të lashta. Z. Mishle e ka treguar shumë qartë te Historia romake: edhe pse martesa bëhej me confarreatio, ritin më solemn fetar, i zoti i shtëpisë ishte “një perëndi e gjallë për gruan e vet”; ai ishte zotëria dhe gjykatësi i saj dhe mund “ta vriste për fajet më të vogla, pse kishte vjedhur çelësat dhe kishte pirë verë”.
Në jetën publike, ashtu si në familje, gratë dhe fëmijët nuk llogariteshin fare. “Etërit” (patres) flisnin në emër të forcës dhe të perëndive, dhe fjala e tyre ishte njëkohësisht ligji i familjes dhe ligji i shtetit. Kur flas për “atin”, e kam fjalën për patricin, aspak për plebeun: çlirimi i plebeut, ashtu si ai i gruas, u fitua vetëm me kohë.
Marrëdhëniet e republikës me Greqinë shpejt u treguan këtyre romakëve krenarë se gjendja e shoqeve të tyre linte shumë për të dëshiruar. Thuhet se decemvirët, dhjetë burrat e ngarkuar me hartimin e ligjeve, para se të shkruanin Ligjin e Dymbëdhjetë Tabelave shkuan në Greqi dhe në Athinë për të studiuar ligjet e tyre. Atje duhet ta kenë vënë re se athinaset e kishin burrin më tepër mbrojtës sesa zot. Gruaja sillte në shtëpi një pjesë të pasurisë së vet, prandaj ruante njëfarë pavarësie. Ndarja e bashkëshortëve ishte e lehtë. Gruaja mund ta padiste burrin, ashtu si burri mund ta padiste gruan. Edhe pse ndikimi i shembujve të tillë nuk duket te Dymbëdhjetë Tabelat, me kohë ata do të vepronin mbi shoqërinë romake. Z. Amédée Thierry ka treguar te Pasqyrë e Perandorisë Romake se çdo hap përpara i ligjeve shoqërohet me një përmirësim të gjendjes së grave.
Meqë Greqia i dha Evropës filozofinë, sot nuk mungojnë njerëz që e fajësojnë se e shkatërroi familjen romake. Edhe vetë Prudoni është shumë i zemëruar me idealizmin e Platonit. Le të më lejojë ta dërgoj te z. Mishle. Historiani i republikës romake ka treguar se atë e prishën bota barbare, Azia epshore dhe Afrika me shpirt skllavi, të cilën Plini e quan “toka e përbindëshave”. A mund ta mbanin gjallë bestytnitë aziatike dhe afrikane në shpirtrat e njerëzve përkushtimin ndaj atdheut dhe lirisë? Një tekst i Veleius Paterkulit tregon se gratë i qëndruan shthurjes më gjatë se burrat. Duke folur për proskriptimet, kur armiqtë politikë shpalleshin të jashtëligjshëm dhe vriteshin, ai shkruan: “Te gratë pati shumë besnikëri, te bijtë asnjë!”
Despotizmi i cezarëve, pavarësisht nga qëndresa e stoicizmit të marrë nga Greqia, e përfundoi veprën e feve që i prishnin shpirtrat. Kur barbarët erdhën në Itali, gjetën vetëm kufomën e një populli.
Nuk do t’jua tregoj historinë e rilindjes së lirisë në Itali. Kjo histori e lavdishme tregon sa lehtë gabojnë profetët që nxitojnë, si doktor Gervinus, të parathonë vdekjen e kombeve latine. Kishin kaluar shekuj fatkeqësish. Kishte pasur gjithë ato mizori e poshtërsi që njollosën sundimin e cezarëve. Kishte pasur skandalet e kohës së Marozias dhe të Teodorës,[1] që e çnderuan përgjithmonë pushtetin e papëve, këtë teokraci që ishte trashëgimtare e perandorit kryeprift (pontifex maximus). E megjithatë, në republikat e Mesjetës natyra njerëzore u ngrit në një lartësi që nuk e kishte arritur që nga shekulli i Perikliut. Letrat dhe artet, bijat e lirisë, i mbuluan me lavdi emrat e Firences, të Pizës, të Sienës dhe të shumë qyteteve të tjera, ku patriotizmi dhe mendja e mprehtë e italianëve shkëlqyen si askund tjetër. Edhe shkencat morën pjesë në këtë ringjallje të përgjithshme. Për t’u bindur, mjafton të lexosh Historinë e shkencave matematike në Itali, që e ka shkruar Libri.
Nga Alpet deri në skajet e Sicilisë, pati gra heroike që e merituan të viheshin pranë grave si Lukrecia, Klelia dhe Kornelia.[2] Shërbimet që kontesha Matilda i bëri pushtetit tokësor të papëve i kanë shtyrë disa historianë të Mesjetës italiane të merren vetëm me këtë mikeshë të zjarrtë të Shën Gregorit VII. Gra të tjera treguan energji më të madhe, dhe italianët nuk mund t’u bëjnë atyre qortimin që i bëjnë Matildës: zellin e verbër për një çështje që s’mund të jetë kurrë çështja e atdheut italian. Heroina Chinzica, një Jeanne Hachette e vërtetë,[3] e shpëtoi Pizën nga tërbimi i arabëve (1005). Adelaida, markeza e Suzës, që vdiq më 1091, duhet quajtur themeluesja e vërtetë e shtetit që në ditët tona do të bëhej Mbretëria e Italisë. Trimja Eleonora d’Arborea, italiania më e famshme e shekullit XIV, i dha Sardenjës një kod ligjesh (la Carta di Logu) shumë liberal për atë kohë. Marzia Ubaldini, më 1357, e mbrojti me guxim kalanë e Cesenës kundër ushtrisë së kardinalit spanjoll Albornoz, legatit të papa Inocentit IV. Caterina Appiani-Orsini, më 1448, i qëndroi në Piombino mbretit të Napolit, Alfonsit të Aragonës. Orsina Visconti-Torelli, më 17 mars 1426, e shpëtoi Guastallën me qëndrimin e saj të vendosur. Mund të përmendja shumë të tjera; jetën e tyre do ta gjeni te Historia e republikave italiane e Sismondit, një libër i ndërtuar keq, por plot kërkime dhe i frymëzuar nga një dashuri e sinqertë për Italinë, për lirinë dhe për drejtësinë.
Në kohën kur në mbarë Perëndimin, mbi rrënojat e feudalizmit, po ngrihej pushteti absolut, qeveritë republikane të gadishullit italian u zëvendësuan pothuajse kudo nga principata, që e bënë rregull të politikës së tyre despotizmin fetar dhe civil. Në më shumë se një qytet, gratë u dalluan për energjinë me të cilën mbrojtën lirinë që po shuhej. Në vitet e fundit të pavarësisë, gratë e Pizës u shquan gjatë rrethimit të paharruar të vitit 1499 dhe u treguan të denja për heroinën Chinzica. Kur papati (Klementi VII) dhe shtëpia e Austrisë (Karli V) u betuan t’i shkatërronin liritë e fundit të Firences, gratë e Firences morën pjesë aktive në mbrojtjen e këtij qyteti të lavdishëm, dhe Sismondi nuk harron të thotë se “virtytet patriotike shkëlqyen me dritën më të gjallë ndër gratë”. Një grua nga Firence ishte e denjë të mbante emrin e madh të asaj fisnikeje romake, kujtimi i së cilës lidhet me themelimin e republikës: Lukrecia de’ Mazzanti. E zënë rob nga ushtarët e perandorit, ajo zgjodhi të mbytej në lumin Arno, në vend që t’i nënshtrohej dashurisë së një armiku të atdheut. Vdekja vullnetare e Lukrecisë u dha po aq lavdi ditëve të fundit të lirisë së Firences sa edhe heroizmi i Ferruccio-s. Gratë e Sienës nuk qenë më pak të patrembura. Më 1554, Kozimo I, duka i madh i Toskanës, u përpoq ta merrte këtë qytet trim në emër të kryetarit të shtëpisë së Austrisë. Një gjeneral francez, Blaise de Montluc, ishte mbyllur aty me disa bashkatdhetarë të vet. Këta francezë, që e njihnin mirë trimërinë, e admiruan përkushtimin e italianeve; bijtë e tyre do t’i thyenin një ditë prangat e Italisë në Montebello, në Melegnano, në Magenta dhe në Solferino. “Disa fisnikë nga Siena, — thotë Montluc në Komentarët e veta, — më treguan një numër të madh zonjash fisnike që mbanin mbi kokë shporta plot me dhé. Zonja të Sienës, për sa kohë të jetojë libri i Montlucit, unë do ta bëj të pavdekshëm emrin tuaj… Që në fillim, kur ky popull mori vendimin e bukur për ta mbrojtur lirinë e vet, zonjat e qytetit u ndanë në tri skuadra. Këto tri skuadra (që i komandonin zonjat Forteguerra, Livia Fausta dhe Piccolomini) kishin 3.000 gra, fisnike ose qytetare.” E shtrënguar nga uria, qyteti u detyrua t’u dorëzohej trupave të Karlit V. Më 1557, Filipi II, pasardhësi i Karlit në Spanjë, ia dha Kozimos I. Pushteti absolut, që zuri vendin e republikës, e rrënoi këtë vend të bukur. Popullsia e Sienës ra nga 40.000 banorë në 6.011, dhe llogaritet se 50.000 fshatarë vdiqën nga uria, në luftime dhe në ekzekutime. Toka e papunuar u bë pre e malaries (mal’aria, “ajri i keq”), dhe në vend të fushave që i kishin bërë pjellore krahët e njerëzve të lirë, u shtri maremma shterpë, moçalishtja bregdetare e Toskanës.
Italianet nuk u mbetën të huaja as lëvizjes intelektuale, as aspiratave politike të vendit të tyre. Ato morën pjesë aktive në jetën letrare në një kohë kur gratë gjermane dhe franceze merreshin vetëm me punët e shtëpisë. Por, po ta mendoni pak, nuk do të habiteni nga kjo gjendje, që bie ndesh kaq trishtueshëm me gjendjen e Italisë nën qeveritë e përmbysura më 1859 dhe më 1860. Ndikimi i Platonit i mësoi herët shkrimtarët e Gadishullit t’i shihnin gratë të denja për të marrë pjesë në shqetësimet më të larta të kombit. Pas Dantes dhe pas Petrarkës, ishte e vështirë t’i trajtoje si “qenie më të ulëta” motrat e Beatriçes. Prandaj gjuha, pasqyrë besnike e mendimeve, ka krijuar një mori fjalësh që në Francë mungojnë: autrice, dottoressa, poetessa, rimatrice, pittrice, scultrice.[4] Francezët kanë filluar të thonë romancières (“romancieret”), por ky është i vetmi lëshim që forca e fakteve të kryera i ka shkulur gjuhës së tyre.
E hutuar nga moria e fakteve, do të mjaftohem t’jua kthej vëmendjen te shekulli XVI, “kaq i pasur me gra të shquara”, siç thotë me të drejtë Rosalia Amari. Nuk ka pothuajse asnjë qytet të rëndësishëm që të mos ketë nxjerrë në atë kohë një poete, një poetessa. Në Napoli spikatën Vitoria Kolona, Tullia d’Aragona dhe Isabella di Morra; — në Firence, Clarice de’ Medici-Strozzi; — në Romë, Ersilia Cortese; — në Milano, Camilla Scarampa; — në Bolonjë, Lucia Bertana; — në Gjenovë, Maria Spinola; — në Palermo, Maria Buonanno; — në Bergamo, Isotta Brembati; — në Reggio, Lucrezia Bebbia; — në Modena, Tarquinia Molza; — në Breshia, Veronica Gambara; — në Padova, Gaspara Stampa; — në Urbino, Laura Battiferi, etj. Ariosto u mahnit aq shumë nga vlera e poeteve të shumta të kohës së tij, saqë nuk ngurron t’u premtojë pavdekësinë në këngën XX të Orlando furioso. Edhe Ginguené, historiani francez i letërsisë italiane, habitet nga “ky numër i jashtëzakonshëm grash poete”. Përmbledhje si ajo e Domenichit, Vjersha të ndryshme nga disa zonja shumë fisnike (Rime diverse di alcune donne nobilissime, 1559), japin idenë më të mirë për talentin e grave si Vitoria Kolona, Gaspara Stampa, Veronica Gambara dhe Tullia d’Aragona.
Të tjera, që i shqetësonin më shumë çështjet fetare se poezia, morën pjesë aktive në lëvizjen protestante. Të harruara në atdheun e tyre, sot ato tërheqin vëmendjen e historianëve të huaj, siç e dëshmojnë veprat e Maccrie-t (Historia e Reformës në Itali në shekullin XVI) dhe të z. J. Bonnet (Antonio Paleario ose Reforma në Itali). Më e njohura prej tyre është Olympia Morata, e cila pati nderin të jepte mësim në një universitet gjerman. Në ditët tona ajo ka gjetur historianë në Gjermani, në Francë dhe në Angli: jetën e saj e kanë shkruar zonja Ottilie Wildermuth (Shtutgart, 1854), z. Muench (Frajburg, 1827), autori i librit Selwyn (Londër, 1833) dhe z. Jules Bonnet (Paris, 1850). Një shkrimtar zviceran, z. Eynard, është marrë gjithashtu me sukses me protestantet e Lukës, në një vepër me titullin Luka dhe familja Burlamacchi. Gjithçka që lidhet me Reformën italiane i tërheq aq më shumë mendjet serioze, sepse, edhe pse reformatorët latinë patën pak ndikim mbi bashkëkohësit e tyre, doktrinat e tyre i mbrojnë sot teologët më të famshëm të protestantizmit modern. Toskanët Lelio dhe Fausto Socino[5] kanë sot po aq ithtarë sa Luteri dhe Kalvini. Me siguri, Berna sot nuk do t’ia priste më kokën napolitanit Gentilis, dhe spanjolli Serveti nuk do të gjente xhelat[6] në atë Gjenevë që sot boton Historinë e dogmave të krishtera, veprën e dijshme të z. Eugène Haag (1862).
Jeta intelektuale ishte aq e fuqishme në Itali, saqë u shua vetëm ngadalë nën shtypjen e rëndë të një despotizmi që nuk respektonte as të drejtat e ndërgjegjes, as lirinë e qytetarëve. “Shekulli XVII (il seicento), — thotë një historian i letërsisë italiane, — shënon rënien e letërsisë dhe të poezisë, dhe ndikimi i tij i dëmshëm u shtri në pjesën më të madhe të shekullit XVIII.” Megjithatë, gjejmë ende emrat e disa grave të letrave që përpiqen t’i qëndrojnë padijes, e cila përparonte çdo ditë e më shumë. Historia e disa prej tyre është përmbledhur në librin interesant të sicilianes Rosalia Amari, Kalendar i grave të shquara italiane (Calendario di donne illustre italiane, Firence, 1857). Por fakti kryesor i kësaj periudhe nuk është aq botimi i disa përmbledhjeve me poezi, sa pjesa e shkëlqyer që morën disa italiane në mësimdhënien në universitete si ato të Bolonjës, të Padovës dhe të Pavias. Ginguené pranon me naivitet se bashkatdhetarët e tij e kanë mjaft të vështirë t’i shohin gratë të veshin rrobën e muzave, e aq më pak të pranojnë t’u vënë në kokë “kapelën e doktorit”. Me sa duket, “ligji salik”, ai që i mbante gratë larg fronit, vlen si për shkencën, ashtu edhe për politikën.
Në Itali nuk janë pasur kurrë këto ide të marra nga bota barbare, sepse edhe në Mesjetë katedrat e universiteteve u ishin të hapura grave. Në të vërtetë, një traditë tregon se që në shekullin XIV Dota d’Accorso ligjëroi të drejtën në universitetin e Bolonjës. Në shekullin XV, Laura Cereta-Serina numërohet ndër profesorët e universitetit të Breshias. Këto kujtime kishin ende aq ndikim në shekujt XVII dhe XVIII, saqë askush nuk guxoi t’ua ndalonte grave mësimdhënien në universitet.
Bolonja, e famshme në historinë e shkencave dhe të arteve të bukura, ka një universitet që thuhet se daton qysh nga perandori Teodosi i Ri. Sido që të jetë, ai shkëlqeu shumë që nga shekulli XII, kur aty ligjëronte të drejtën Irneri, në katedrën që, siç thuhet, më vonë e zuri Dota d’Accorso. Në shekullin XVIII, matematika dhe fizika tërhiqnin shumë më tepër interes se e drejta romake. Maria-Gaetana Agnesi, nderi i përjetshëm i grave italiane, pa i lënë pas dore shkencat filozofike, ashtu siç kuptoheshin atëherë në vendin e saj, e ktheu veprimtarinë e saj të pamasë nga “realiteti i fortë”, ku, sipas z. Mishle, mendja e gruas vështirë se arrin.
Gaetana lindi në Milano më 1718 dhe që në fëmijëri dha prova të një zotësie të rrallë. Në moshën nëntë vjeç shkroi në latinisht një fjalim për të treguar se gjinia e saj ka të drejtë t’i studiojë artet e lira.[7] Në njëmbëdhjetë vjeç dinte greqishten e vjetër; në trembëdhjetë, përkthente nga latinishtja në greqisht, në italisht, në frëngjisht dhe në gjermanisht shtojcat që Freinsheim-i kishte shkruar për Kuint Kurtin.[8] Pasi mësoi spanjishten, në shtatëmbëdhjetë vjeç zotëronte edhe hebraishten. Por studimi i gjuhëve, aq i rëndësishëm dhe aq pak i çmuar në vendet latine, për të ishte vetëm një mjet për t’u futur në dijet më të larta. S’kishte mbushur ende njëzet vjeç kur mbrojti njëqind e nëntëdhjetë e një teza filozofike, të botuara me titullin Teza filozofike (Propositiones philosophicæ). Në matematikë, me të cilën u mor pas filozofisë, ajo shkoi nga triumfi në triumf. Libri i saj Parimet e analizës (Istituzioni analitiche, 1748) u bë temë e të gjitha shoqërive shkencore. Papa Benedikti XIV, njeri tolerant dhe mik i letrave, të cilit Volteri i kushtoi tragjedinë Muhamedi, e thirri autoren e Parimeve në katedrën e matematikës të universitetit të Bolonjës dhe i dërgoi një letër papnore nga më lavdëruese. Gaetana Agnesi nuk i kërkonte duartrokitjet dhe nuk donte ta shijonte nëpër salone famën që e kishte merituar kaq shumë. Ajo ishte jashtëzakonisht e përmbajtur dhe e donte me pasion vetminë. Argëtim tjetër nuk kishte veç kujdesit për të varfrit: atyre ua kushtoi, në Milano, fundin e jetës së saj fisnike, dhe për ta shiti xhevahiret që perandoresha Maria Tereza i kishte dhuruar si shenjë të admirimit të saj.
Në Bolonjë ende flitej shumë për të kur Duclos kaloi nëpër këtë qytet, ku, siç thotë ai, “para pak vitesh zonja Agnesi jepte mësim matematikë me shkëlqim”. Ai gjeti se katedrën e fizikës e mbante Laura Bassi. “Ajo flet frëngjisht, — shkruan ai në ditarin e vet, — dhe mësimet i jep në latinisht.” Sekretari i përhershëm i Akademisë Franceze mund të shtonte se Laura e njihte gjuhën e Arkimedit po aq mirë sa atë të Dekartit, dhe se jepte mësim filozofi njëkohësisht me fizikën. E martuar me mjekun Vérati, ajo u kujdes për familjen me po aq zell e dashuri sa edhe amvisa më e paditur, dhe dymbëdhjetë fëmijët e saj nuk e vunë re kurrë se “puthjet e saj mbanin erë burri”, për të përdorur shprehjen e goditur të Prudonit.
Clotilde Tambroni dhe Maria Dalle Donne, që kanë jetuar deri në ditët tona, morën gjithashtu nga i njëjti universitet nderimet më të larta. Clotilde Tambroni, e lindur në Bolonjë më 1768 dhe e vdekur më 1817, duhet quajtur italiania më e ditur e kohës sonë. Latinishten e mësoi duke dëgjuar mësimet që merrnin vëllezërit e saj. Pastaj përparoi aq shumë në greqishten e vjetër, saqë shkruante vjersha në atë gjuhë, kur më 1794 u thirr ta jepte mësim në universitet. Më vonë, Napoleoni e riktheu në katedrën që ajo e kishte lënë për shkak të trazirave politike, dhe deshi që ajo, përveç gjuhës greke, të jepte edhe letërsinë greke. Përveç vjershave në greqisht, Clotilde Tambroni la dy fjalime në italisht: njërin për çeljen e universitetit mbretëror të Bolonjës më 1806, tjetrin për doktoratën e bashkëqytetares së saj Maria Dalle Donne.
Kjo doktoreshë (dottoressa), e cila vdiq vetëm më 1842, kishte lindur më 1777 në malet e Bolonjës, në një familje fshatarësh të varfër. Familja, e mahnitur nga mendja e saj e mprehtë, e dërgoi që e re në Bolonjë, ku studioi latinishten, filozofinë, matematikën, fizikën, kirurgjinë dhe mjekësinë. Më 1799 mori titullin dottoressa, dhe më 1804 u ngarkua të drejtonte shkollën e mamive. Por xhelozia e burrave, që e kishte denoncuar edhe Bomarshe,[9] po përpiqej tashmë (përparim i çuditshëm!) ta largonte gjininë tonë nga profesione që ende nuk i ishin ndaluar. Siç shkruante Débats në shkurt 1864, edhe në këtë Itali me sjellje kaq të hijshme “sedrat janë të egra”. Më shumë se një pedant i kishte dëgjuar me zili ligjëratat shkencore që Maria Dalle Donne mbajti më 1800 në kishën e madhe të Shën Domenikut. Pastaj, më 1802, Caterzani, duke harruar çdo pretendim personal, me vetëmohimin fisnik të një dijetari të vërtetë, e propozoi atë për katedrën e fizikës së përgjithshme në universitet. Por ky hap nuk e mori aspak miratimin e të gjithëve, dhe në fund katedrën e mori vetë Caterzani, jo Maria Dalle Donne.
Universiteti i Padovës, që e kam vizituar aq shpesh në kohën kur atje studionte për drejtësi një vëlla i shkëlqyer, të cilin e kujtoj ende me dashuri, nuk i përjashtonte gratë më shumë se Bolonja. Ndër profesorët e këtij universiteti, aq të famshëm gjatë gjithë Mesjetës, ishin Novella d’Andrea dhe Hélène Cornaro Piscopia.
Hélène Cornaro Piscopia jepte mësim filozofie dhe njëkohësisht shkruante me sukses për matematikën, astronominë dhe teologjinë. Novella d’Andrea e zëvendësonte të atin në mësimin e së drejtës kanonike. Ishte po aq e bukur sa e ditur, prandaj, siç tregon z. E. de Monglave, para katedrës së saj varnin një perde, që dëgjuesit të mos u shpërqendroheshin. Portretet që Thomassini botoi te Lavdet e njerëzve të shquar tregojnë se, në përgjithësi, italianet e shkolluara nuk e kishin aspak atë fytyrë të pahijshme që u mveshin “çorapeve blu”.[10]
Për të folur siç duhet për gratë e Padovës, do të më duhej të shkruaja një libër të tërë, ose, më mirë, t’ju përktheja veprën e z. Napoléon Petrucci, Gratë e shquara të Padovës (1840).
Në universitetin e Breshias kujtohet ende Laura Cereta-Serina. E lindur në një familje të shquar, Laura tregoi që herët talente të jashtëzakonshme. Në tetëmbëdhjetë vjeç mbronte publikisht teza mbi metafizikën; në njëzet, jepte mësim në universitet, ku të gjithë admironin njohuritë e saj në filozofi e në teologji, si edhe dijen e saj në matematikë. Vdiq para se të mbushte tridhjetë vjeç, në fillimet e shekullit XVI.
Marta Marchina ishte aq modeste, sa universiteti i Romës mbeti pa një profesore nga gjinia jonë. Marta ishte një napolitane e varfër. Qielli nuk i kishte dhënë pasuri, por e kishte pajisur me zgjuarsi dhe bukuri. Si ai filozofi grek që bënte punët më të ulëta dhe netët i kalonte duke menduar, kjo shitëse e thjeshtë sapunësh të vegjël (saponette) i hiqte vetes gjumin për të studiuar. Në filozofi dhe në teologji bëri aq përparim, saqë i ofruan një katedër në Sapienza, universitetin e Romës; por ajo nuk e pranoi këtë nder. Studimet filozofike nuk e bënë ta linte pas dore letërsinë. La disa poezi me frymë të fuqishme, dhe lehtësia me të cilën improvizonte vargje latinisht habiste edhe më të zotët, në këtë vend klasik të improvizimit. Marta Marchina vdiq në Romë në mesin e shekullit XVII.
Maria-Pellegrina Amoretti nuk dha mësim në universitetin e Pavias, por shkëlqeu në provimet universitare. Në vendlindjen e saj, në Oneglia, mori një edukim që ia zhvilloi shpejt prirjet e mira. Mësoi latinishten, filozofinë dhe fizikën. Në pesëmbëdhjetë vjeç mbrojti teza filozofike në një kishë të qytetit ku kishte lindur. Duartrokitjet që fitoi e nxitën t’i kushtohej studimit të drejtësisë. Ashtu si Bettina, Novella, Bucca, Cornaro dhe Dosi, edhe ajo donte të merrte berretto dottorale, kapelen e doktorit; prandaj, njëzet e një vjeçe, u paraqit para universitetit të Pavias (1777). Por armiqtë e grave, që R. Amari me të drejtë i quan miseri pedanti (“pedantë të mjerë”), e kundërshtonin tashmë fort, dhe për t’i mposhtur u desh t’u kujtohej letra solemne që papa Benedikti XIV i kishte drejtuar matematikanes Gaetana Agnesi. Kundërshtarët nuk guxuan të dilnin kundër vendimit të “mëkëmbësit të Zotit”, kështu që universiteti mundi ta shpallte dottoressa “në të dyja të drejtat” (në të drejtën civile dhe në të drejtën kanonike) dhe t’i jepte, bashkë me unazën e doktorit, një kurorë dafine. Parini ia këndoi triumfin. Ai pohoi se, kur pa shpirtin e saj të shkëlqente në vetëtimën e syve, i qe dukur se po sodiste te piemontezja e bukur një shëmbëlltyrë të Temidës, hyjneshës së drejtësisë:
Nga fjala, nga fytyra, nga shpirti yt i madh
që ndrit në sytë e tu,
kushdo do të besonte se vetë Temida
sot është kthyer mes nesh.[11]
Nuk dilte vetë në gjykatën e Oneglias, por mbrojtjet që shkruante ua jepte gjyqtarëve t’i lexonin. Ishte me natyrë të butë e serioze dhe merrej vetëm me librat e saj. Vdiq më 1787, vetëm 31 vjeçe. Vepra e saj Mbi të drejtën e pajës te romakët u botua në Milano një vit pas vdekjes, bashkë me portretin e saj dhe me një shënim për jetën dhe veprat e saj, shkruar nga kushëriri i saj, Carlo Amoretti. Ajo nuk mbetej pas zonjushës de La Lézardière, të cilën Franca e ka vendosur ndër juristët e saj më të shquar.
Po të kishte dashur Napoli t’i jepte një gruaje nderet universitare, asnjë napolitane nuk do t’i meritonte më shumë se Maria-Angela Ardinghelli. Ajo vdiq në fillim të këtij shekulli (1825), disa vjet pas mikes së ditur të Voltës, Teresa Ciceri. Kjo bijë e Italisë së Jugut mbante letërkëmbim me njerëzit më të shquar të gjithë Evropës. Ishte vetëm shtatëmbëdhjetë vjeçe kur botoi Statistikën e kafshëve dhe të bimëve, që Halles nxitoi ta përkthente në anglisht. Akademia e Shkencave e Parisit deshi të kishte portretin e kësaj italianeje, që kishte studiuar fizikë, gjeometri, filozofi, të drejtën civile dhe të drejtën kanonike, për ta vënë mes portreteve të dijetarëve të famshëm.
Ishte e vështirë që gra të tilla të besonin se gjinia e tyre ishte më e ulët se gjinia mashkullore. Në një vepër të shekullit XVI, me titullin Mbi epërsinë në çdo rast të gjinisë më të dashur (1504), mbrohet teza se gratë janë më lart se burrat. Italianet nuk shkojnë deri atje, por e mbrojnë me forcë parimin e barazisë kundër teorive, pak a shumë aziatike, të teologëve.
Që në shekullin XV, një improvizuese e famshme, Isotta Nogarola nga Verona, të cilën kardinali grek Besarion e quan “virgjëreshë më shumë hyjnore se njerëzore” (donzella più divina che umana), nuk kishte frikë ta mbronte Evën kundër teologjisë katolike, që e bën atë fajtore për kryengritjen e Adamit.[12] E pamë si Gaetana Agnesi provoi se gratë nuk duhej të mbaheshin larg studimeve të larta. Lucia Bergalli, rimatrice e shquar (edhe një herë më falni, por gjuha frënge, tepër e skllavëruar nga “ligji salik”, më lë në vështirësi në çdo hap),[13] deshi të provonte me fakte se grave nuk mund t’u mohohej ndjenja poetike. Prandaj hartoi një Përmbledhje poezish të vjershëtoreve më të shquara të të gjitha kohërave (Raccolta di componimenti poetici delle più illustre rimatrici d’ogni secolo), të cilën Rosalia Amari e quan “një monument të bukur të lavdive të gjeniut femëror”. Kurse qortimit të përjetshëm për mendjelehtësi, që na bën gjinia mashkullore, iu përgjigj më 1644 një veneciane,[14] Angelica Tarabotti, me Antisatirën e saj, dhe shtatë vjet më vonë me Mbrojtjen e grave.
Kundërshtarët e grave do të habiten më pak kur ta shohin Italinë të nxjerrë piktore (pittrici) sesa doktoresha (dottoresse). Bolonja, që Beyle[15] e quante “qyteti më pak i zhytur në plogështi”, ka më shumë se një emër gruaje në shkollën e saj të famshme të pikturës. Më 1518 lindi në Bolonjë ajo Madonna Properzia dei Rossi e hijshme, për të cilën autori i Jetëve të piktorëve dhe të skulptorëve, Vazari, ka thënë se kishte shkëlqyer në aq shumë shkenca, saqë e kishin zili jo vetëm gratë, por edhe burrat. Sidomos skulptorët u zemëruan me mjeshtërinë e saj në punën me daltë. Elisabetta Sirani, që vdiq tragjikisht në njëzet e gjashtë vjeç, viktimë e mërisë së një horri plak, ndoqi me sukses gjurmët e murgeshës Caterina Vigri (Shën Katerina e Bolonjës), e cila merrej me zell me pikturë e me muzikë. Ginevra Cantofoli, që vdiq më 1672, mësoi pikturë te Elisabetta Sirani. Ajo arriti t’u shmangej të metave që një shekull skllavërie dhe rënieje kishte futur në art. Po kështu bënë edhe Maria-Teresa Coriolani, Lucrezia Scarfaglia, Angela Cavazza-Cantelli, Francesca Fantoni, të gjitha bolonjeze; disa prej tyre, si Ginevra Cantofoli, kishin qenë nxënëse të Elisabetta Siranit. Deri në fund të shekullit XVIII, deri më 1759 dhe më 1762, kur vdiqën Rosa Alboni dhe Lucia Casalini-Torellini, në Bolonjë gjejmë ende piktore.
Frytet e despotizmit dhe të besëtytnisë janë kudo të njëjta. Sa më shumë përhapej padija në Itali, aq më të rralla bëheshin gratë e shquara, saqë gjermanomanët menduan se mund t’i dënonin italianet me “një budallallëk dhe një shthurje të pashërueshme”. Italia, kjo Niobë e kombeve,[16] ka hequr shumë të këqija dhe vuan ende nga plagë mizore; shtresat e ulëta janë ende të shkujdesura, besëtytne dhe të plogëta në mendje. Megjithatë dua të besoj se ajo do t’ua nxjerrë fjalën të rreme këtyre profetëve të fatkeqësisë. Që nga fundi i shekullit XVIII, Italia ka bërë përpjekje të vërteta për t’u ringjallur. Një gjermane, Louise, princesha e Stolberg-Gedern, pati lavdinë të zgjonte muzën që flinte në shpirtin e fuqishëm të Alfierit, ndërsa filozofia e shekullit XVIII i ringjallte në mendje frymën bujare të Rilindjes. Nuk është vendi këtu të tregoj jetën e princeshës së Stolbergut, që u njoh si kontesha d’Albany pasi u martua me Çarls Eduard Stjuartin.[17] Mund ta lexoni në veprën e profesorit, z. Saint-René-Taillandier, i cili, për fat të keq — vërejtja është e një kritiku të shquar — e ka sakrifikuar tepër moralin njerëzor për hir të “moralit ligjor”. Krahu i një gruaje fisnike, thonë me po aq arsye sa mprehtësi Bisedat e reja të së hënës,[18] nuk është bërë për të mbajtur hapat e lëkundur të një burri të topitur nga pija, dhe asnjë bashkëshorte nuk është e detyruar ta rrezikojë jetën nga egërsitë e një njeriu të tërbuar prej veseve më poshtëruese.
Autori i traktatit Mbi tiraninë nuk ishte i vetmi që ndiente parandjenja të fshehta. Disa vjet para lindjes së Alfierit, më 5 dhjetor 1746, gjenovezet u kishin dhënë italianeve një shembull të bukur patriotizmi. Në atë ditë të paharrueshme, të denjë për ditët më të lavdishme të republikave italiane të Mesjetës, ato ndihmuan me aq zjarr për t’i dëbuar austriakët nga Gjenova. Më në fund mbi shoqërinë latine shkëlqeu ai diell i vitit 1789 që, siç thoshte fuqishëm prijësi grek Kolokotroni, “i hapi sytë botës”. Napoli hoqi qafe Burbonët, dhe vetë Shën Januari u shpreh për revolucionin. Për fat të keq, kardinali mizor Ruffo, Shën Antoni dhe fundërrina më e ulët ishin për regjimin e vjetër.[19] Restaurimi u krye (1799–1801) falë ndihmës brutale të Nelsonit. Ai i njolloi dafinat e Abukirit duke derdhur lumenj gjaku dhe duke varur në direkët e anijeve të veta kundërshtarët më të guximshëm të pushtetit arbitrar. Dukesha e famshme de Popoli, e fyer në mënyrë të tmerrshme, mezi i shpëtoi dënimit me vdekje. Por Eleonora Fonseca, e bukur dhe e zgjuar, nuk i shpëtoi dot litarit; dhe Luigia de Sanfelice iu dorëzua xhelatëve bashkë me “të gjithë njerëzit e shquar” — siç shprehet Beyle — të mbretërisë së Ferdinandit IV. Luigia di Sanfelice e frymëzoi z. P. Giacometti për dramën që mban emrin e saj, dhe z. Aleksandër Dyma e bëri fatin e saj tragjik subjekt të një romani. Vepra e gjeneralit P. Colletta, e botuar në Lugano më 1834 (Historia e mbretërisë së Napolit nga viti 1734 deri më 1825), do të mbetet edhe për shumë kohë një burim i pashtershëm për shkrimtarët që duan t’u kujtojnë popujve martirët e lirisë.
Aleanca e Shenjtë i kishte ngritur kombet kundër Napoleonit, duke u premtuar liritë që ai vetë ia kishte hequr Francës. Por pastaj Aleanca e Shenjtë nuk pati punë më të ngutshme sesa t’i shkelte zotimet më solemne dhe të rivendoste në gjithë Perëndimin sundimin e abuzimeve dhe të tekave të sundimtarëve. Qysh më 1821, Italia, e dorëzuar në duart e perandorëve të Vjenës ose të vasalëve të tyre, u përpoq t’i thyente prangat. Toka u drodh nga Napoli në Torino. Kryengritja kombëtare, e mallkuar nga papa dhe e shtypur nga bajonetat e Austrisë, shpërtheu edhe më e tmerrshme më 1848. Atëherë, si në fund të shekullit XVIII, disa italiane vunë jetën në rrezikun më të madh për të marrë pjesë në veprën e çlirimit.
Christine Trivulce, princeshë Barbian dhe Belgiojoso (lindur më 1808), u shqua në këto ngjarje të paharrueshme dhe e ka treguar historinë e tyre në Revue des Deux Mondes (15 shtator, 1 tetor, 1 dhjetor 1848, 15 janar 1849). Para revolucionit ajo mbajti anën e të shtypurve. Balzaku, mik i Beyle-it, pohonte se ky kishte dashur të bënte portretin e saj kur përshkroi dukeshën San-Severino te Kartuzia e Parmës. Meqë nuk pajtohej dot me jetën nën sundimin e huaj, pas lëvizjes në Romanja që pasoi revolucionin e vitit 1830 ishte vendosur në Paris, ku botoi një Ese mbi dogmën katolike. Zbarkimi francez në Ankona mund ta bënte të besonte për një çast se qeveria e Monarkisë së Korrikut do të ndiqte në Itali një politikë të denjë për Francën; por këto shpresa u zhgënjyen. Më vonë, pasuria e madhe i dha mundësi ta ndihmonte fuqishëm lëvizjen që e kishte dëshiruar me gjithë shpirt. Ngriti një regjiment vullnetarësh, pa e vrarë mendjen për mërinë e sunduesve të huaj. Sapo fitoret e Radeckit e rivendosën pushtetin e austriakëve në Lombardi, pasuritë iu sekuestruan dhe asaj iu desh të largohej nga Italia. Të papriturat e kësaj periudhe të vështirë të jetës së vet i ka treguar te Kujtime nga mërgimi, botuar në National (1850), dhe te Azia e Vogël dhe Siria, vepër që doli fillimisht në Revue des Deux Mondes (1855). Skenat e jetës turke, që u lexuan në po atë revistë para se të dilnin në libër, tregojnë se princesha i ka studiuar me shumë kujdes zotërit e atyre vendeve të bukura, të cilat presin vetëm një qeveri të zgjuar për t’u renditur ndër vendet më të begata të Evropës. Princesha Belgiojoso, e ve që nga viti 1858, vazhdon të shkruajë në gazetën Italie të Torinos.
Anita Garibaldi nuk ishte italiane, por i përkiste racës latine, kolonitë e së cilës kanë hapur Amerikën e Jugut dhe Meksikën. Janë vende të pamata, që mund të ushqenin më shumë se dy miliardë banorë, e që ende vegjetojnë në anarki, padije dhe besëtytni — trashëgimi e kobshme e sundimit të mbretërve “katolikë” të Spanjës dhe “shumë besnikë” të Portugalisë. Para se të vinte në Itali, ajo kishte garuar në trimëri me të shoqin në luftimet që partia republikane zhvilloi për njëfarë kohe kundër perandorisë së Brazilit. Kur gjenerali ishte në anijen Rio-Pardo, u përpoq më kot ta zbriste në tokë shoqen e tij të patrembur. “Në thellësi të zemrës, — thotë ai në Kujtimet e veta, — e admiroja guximin e saj dhe krenohesha me të.” Në një luftim të parë, amazona braziliane e trimëroi ekuipazhin me qëndrimin e saj heroik. Në kuvertën plot të plagosur e të vdekur, nën një breshër gjylesh që e shponin anijen anembanë, Anita, me karabinë në dorë, i nxiste luftëtarët me gjeste e me zë, e vendosur të vdiste bashkë me ta, jo të dorëzohej. Kjo luftë kokëfortë pesë orë e gjatë u pasua nga një përplasje edhe më e tmerrshme, ku tri anije të vogla iu desh t’i qëndronin një flotilje perandorake prej njëzet e dy anijesh me vela. “Gjatë gjithë kohës, — thotë gjenerali, — Anita qëndroi pranë meje, në vendin më të rrezikshëm. Nuk pranoi as të zbriste në tokë, as të strehohej diku; madje nuk denjonte as të përkulej, siç bën edhe njeriu më trim kur sheh fitilin e një topi armik. Kur çdo qëndresë u bë krejt e pamundur, Anita i çoi në breg armët dhe municionet. Bëri kështu njëzet vajtje-ardhje nën një zjarr që nuk pushonte, në këmbë në një barkë të vogël, pa iu trembur breshërisë së plumbave, krenare dhe e qetë si një statujë e Pallas Athinasë.”
Këto dy episode mjaftojnë për t’ju dhënë një ide për këtë grua heroike. Të tjera të ngjashme do të gjeni në Kujtimet e gjeneralit. Një grua me një karakter të tillë nuk do të ngurronte t’i ndante rreziqet me të shoqin, kur “biri i Fitores”,[20] heroi i Romës, i Varezes dhe i Marsalës, la Amerikën e Jugut për të marrë pjesë në luftën për pavarësi. Për t’ju treguar vitet e fundit të jetës së Anitës, do të më duhej t’ju flisja për fushatën e Tirolit më 1848 dhe për mbrojtjen e gjatë të Qytetit të Përjetshëm më 1849, kundër ushtarëve më të mirë të botës. Megjithëse italianët dështuan, ata patën lavdinë ta derdhnin gjakun për atdheun dhe për drejtësinë. “Italia, — thoshte themeluesi i perandorisë franceze, — është e rrethuar nga Alpet dhe deti… E veçuar brenda kufijve të saj natyrorë, e ndarë nga pjesa tjetër e Evropës nga deti dhe nga male shumë të larta, ajo duket e thirrur të bëhet një komb i madh dhe i fuqishëm… Roma është pa dyshim KRYEQYTETI që italianët do ta zgjedhin një ditë.” (Kujtime, III). Për fat të keq, as nipi i Napoleonit I, as Asambleja Kombëtare e Republikës Franceze nuk ishin të këtij mendimi. Romakët u flijuan për interesa sekti, ose për dëshirën për ta shtënë në dorë “orakullin e Vatikanit”, një dëshirë si ajo që e shtynte Filipin e Maqedonisë drejt Delfit.[21] Nuk do të jetë hera e fundit që Italia do ta kuptojë gabimin e madh që bëri kur e ktheu patriarkun e Romës në zëvendës të Zotit! Mbrojtësit e qytetit, që u flijua për interesat e teokracisë, u detyruan ta çanin rrugën përmes radhëve të armikut. Anita, që ishte shtatzënë, mori pjesë në këtë tërheqje, nën diellin e korrikut, aq përvëlues në Italinë Qendrore. Shëndeti i saj ishte vënë më shumë se një herë në prova të rënda. Qysh në një tërheqje tjetër, pas fitores së perandorakëve në Tarifa, ajo kishte vuajtur për tre muaj “gjithçka që njeriu mund të vuajë pa dhënë shpirt”. Kur arritën në bregun e Adriatikut, ku patriotët e dëbuar donin të hipnin në anije, ajo dha frymën e fundit në krahët e të shoqit. Ai pa të shuheshin njëherësh edhe shoqja besnike e jetës së tij të trazuar, edhe shpresat e tij për atdheun.
Nuk është puna ime të tregoj fatin e viktimave të reaksionit absolutist dhe klerikal. Ndër këto viktima, asnjë nuk ka lënë kujtim më madhështor se Manini. E kam parë këtë qytetar të madh kur e përgatiste Venecian për një qëndresë të denjë për ditët më të lavdishme të Republikës së Venecias. Kur Manini, i mundur, u tërhoq në Paris (shih H. Martin, Manin), e bija, Emilia, tërhoqi vëmendjen e të gjithë francezëve që interesoheshin për fatin e Italisë së gjorë. Z. Mishle dëshmon te Gruaja se ajo u dukej atyre si mishërim i atdheut martir. Historiani i Zhana d’Arkës gjen fjalë fisnike, në një gjuhë vërtet franceze, për të lavdëruar “këtë virgjëreshë të re të dhembjeve”. Mes vuajtjesh nga më të ndryshmet, pasi i vdiq nëna dhe iu rrënua atdheu, mes sprovave që sjell pashmangshëm varfëria, nën qiellin e trishtë të Francës veriore, ajo “e ruante mendimin të lartë e të lirë, duke dashur më të kulluarën ndër gjërat e kulluara, algjebrën dhe gjeometrinë”. A nuk është prekëse ta shohësh mërgimtaren e re të kërkojë ngushëllim në ato studime që kishin qenë lavdia e italianeve të Bolonjës dhe të Padovës? Jetën e tyre e shkroi një tjetër mërgimtare prej katërmbëdhjetë vjetësh (Rosalia Amari), duke pëshpëritur këto vargje të Leopardit:
O gra, prej jush jo pak
pret atdheu!..[22]
Edhe pas vitit 1848, italianet nuk kanë marrë pjesë në jetën intelektuale aq aktivisht sa francezet; megjithatë, janë më pak të huaja ndaj saj se spanjollet. Poezinë e kultivojnë disa zonja në qytetet e mëdha, ku janë ruajtur traditat letrare. Një vit para qëndrimit tim të parë në Firence vdiq zonja Maximina Rossellini (1859), e bija e improvizueses së famshme nga Livorno, Fortunata Sulgher-Fantastici. Zonja Rossellini, autore odesh që u vunë re (1809), ka botuar një poemë (1843) për bashkëqytetarin e saj, lundërtarin Amerigo Vespuçi (1843), që i dha emrin Amerikës. Më e njohur se zonja Rossellini është zonja Laura Mancini, e lindur në Napoli më 1823, që mund të krahasohet denjësisht me siçilianen Giuseppina Turrisi-Colonna (vdekur më 1848). Ajo ka rigjetur tingujt që u kanë sjellë lavdi në Itali poeteve lirike të gjinisë sonë. Kjo autore patriote e poemës Italia mbi varrin e Xhobertit e ndoqi të shoqin në mërgim, kur bindjet e profesorit Pascal Mancini e detyruan, pas ngjarjeve të vitit 1848, të kërkonte strehë në Torino.
Në po atë shekull, Lucrezia Pico-Rangoni iu përgjigj me forcë një armiku italian të grave me *Letrën në mbrojtje të grave kundër një autori që i akuzon se janë burimi i të gjitha të këqijave* (*Lettera in difesa delle donne contro un autore che le accusa di essere l'origine di tutti i mali*).
Romani Korina i zonjës de Stal i bëri shumë të famshme improvizatoret italiane, gratë që thurnin vargje aty për aty para publikut. Dhuntia e improvizimit nuk është vetëm e grave të Gadishullit Italik; e kanë pothuajse të gjithë popujt e Jugut. Egjipti ka pasur gjithmonë almee të ditura.[23] Te libri Gratë në Lindje kam treguar se improvizimi njihet në gjithë gadishullin lindor, në Ballkan. Megjithatë, populli italian ka një prirje të veçantë për këtë shprehje të vetvetishme të poezisë. Pa folur për improvizatorët burra, Italia ka një numër të madh improvizatoresh. Më të njohurat janë Cecilia Mantelli nga Venecia, Giovanna de Santi, Teresa Bandettini nga Luka dhe e famshmja Maddalena Morelli Fernandez, që vdiq në Firence më 1800. Kjo improvizatore toskane, së cilës Akademia e Arkadëve në Romë i kishte dhënë emrin Corilla Olympica, i dha zonjës de Stal idenë për skenat kryesore të Korinës.
Në ditët tona, Giannina Milli, e lindur në qytezën Teramo (në ish-Mbretërinë e Napolit), duket se nuk ka rivale. Ajo erdhi në Livorno kur ndodhesha edhe unë në atë qytet. Giannina nuk i ka mbushur ende të tridhjetat: ka sy të zinj e të gjallë, dhëmbë shumë të bukur dhe një buzëqeshje plot hijeshi. Poezitë e saj patën aq sukses, saqë u mblodhën në një vëllim. Kur i lexon, kupton se ajo e do vendin e vet, se e urren despotizmin, shkakun e të gjitha fatkeqësive të tij, dhe se e neveritet nga “shqiponja e Austrisë, që e shqeu luanin e Venecias me sqepin e saj barbar”.
Edhe filozofia dhe shkencat kanë nisur të gjejnë sërish disa ndjekëse midis italianeve. Një aristokrate, markeza Florenzi, që u martua për herë të dytë me sir E. Waddington dhe që Gioberti e ka quajtur “një mendje e rrallë”, ia bëri të njohur vendit të saj filozofinë e Shelingut. Zonja Élisabeth Pepoli po punon për t’i përhapur ndër njerëz veprat e shkëlqyera të zonjës Maria Somerville. Emri që mban zonja Pepoli i vë detyrime, sepse familjet Poggi dhe Pepoli të Bolonjës kanë nxjerrë gjithmonë burra e gra të shquar në letra. Për të mos folur veçse për familjen e shquar të markezëve Pepoli, që ia kontestoi papatit sundimin mbi Bolonjën, mjafton të kujtojmë se në shekullin XV jetuan Ana dhe Katerina, e cila, siç thuhet, mori diplomën e doktoreshës, dhe në shekullin XVI Ginevra Pepoli.[24]
Artet që dikur i lëvronin në Bolonjë kaq shumë piktore, në Firence Archangiola Paladina, në Venecia Rosalba Carriera, në Romë skulptorja Maria la Fantesca, në Palermo poetja Pellegra Bongiovanni-Rosetti etj., sot janë mjaft të lëna pas dore nga italianet. Ato kalojnë shumë kohë në korso, në xhiron e përditshme, një shfaqje që nuk i ka hije një populli që do të rimarrë vendin e vet midis kombeve. Megjithatë, rreth tridhjetë vjet më parë, në Torino shquhej ende Sofia Giordona; më vonë, në Sicili u bë e njohur Annetta Turrisi-Colonna, motra e poetes Giuseppina. Por këto dy piktore vdiqën më 1829 dhe më 1848. Sot do të mund të përmendja vetëm zonjën Calamatta dhe disa skulptore: për shembull, zonjën e fisme që i nënshkruan veprat e saj me pseudonimin Marcello, dhe zonjushën Amalia Dupré, të bijën e skulptorit që Toskana e numëron ndër artistët e saj më të famshëm.
S’do ta mbaroja dot po të doja t’ju flisja për të gjitha italianet që kanë shkëlqyer ose shkëlqejnë në teatër. Zonjën Adelaïde Ristori (markezën Capranica del Grillo) e kam dëgjuar në Firence, në fund të verës së vitit 1860. E lindur në Cividale, në Friuli, më 1821, tragjedianja e ardhshme luajti në fillim, në komedi, rolet e vajzës së re të dashuruar. Në Livorno kujtohet ende koha kur ajo dhe Antoinette Ribotti shkëlqenin bashkë në skenë, dhe kur z. Gherardi del Testa, patriot i mirë dhe autor i shquar komedish, shkroi për të Mbretëria e Adelaidës.[25] Por më 1860, sukseset në tragjedi e kishin shtyrë prej kohësh të matej me Rashelën.[26] Zonja Ristori nuk e ka talentin e jashtëzakonshëm të aktores së madhe hebreje, por ka shpirt dhe vrull. Veç kësaj, ditën kur e dëgjova, publiku nuk ishte në humor për të qenë kërkues. Roli i Juditës, ashtu siç e kishte kuptuar z. Paolo Giacometti, ishte plot aludime patriotike, dhe publiku nuk la asnjë pa e kapur me etje. Ndjenja kombëtare, e ndezur nga fitoret e gjeneralit Garibaldi, e shfrytëzonte çdo rast për të shpërthyer në duartrokitje. Zonja Ristori, që më 1849 kishte lënë teatrin e Romës për të shkuar të mjekonte të plagosurit nëpër spitale, gëzohej për fitoret e çështjes kombëtare. Vështrimi dhe qëndrimi i saj dukej sikur thoshin se kishte ardhur dita kur Italia nuk do të ishte më vetëm atdheu i artistëve të mëdhenj, por, si dikur, edhe një tokë që nxjerr burra zemërmëdhenj dhe qytetarë të mirë.[27]
Fama e këngëtareve italiane ua ka çuar emrin deri në skajet e botës. Pata fatin të admiroj, në qytetet e mëdha të Perëndimit ose në Shën Petersburg, këngëtare si Grisi, Alboni, Frezzolini dhe Persiani. Meqë burri i kësaj të fundit më ka dhënë mësime kënduese, pata rastin të këndoja me të duetin Lamtumira të Donizetit dhe duetin Sull’aria nga Martesa e Figaros.[28]
Që italianet ta rimarrin në shoqëri vendin që gjinia jonë duhet të ketë në një shtet kushtetues, duhen disa gjëra. Murgëria duhet të pushojë së mpiri shpirtrat me një plogështi mistike fatale. Një edukim i mençur duhet të zërë vendin e edukimit të marrë të manastireve. Dhe arsimi, në të gjitha shtresat, duhet t’u japë fund barbarisë, padijes dhe ëndërrimeve të Mesjetës. Por murgjit në Itali nuk kanë kaluar një mbretërim si ai i Izabelës II në Spanjë dhe i dona Marisë II në Portugali.[29] Më 1842, vetëm Sicilia kishte 658 manastire burrash, me 18.000 murgj — një ushtri e tërë — dhe rreth 12.000 murgesha. Në po atë kohë, në krahinat kontinentale të Mbretërisë së Dy Sicilive kishte 30.000 murgj e murgesha. Në këmbim, këto krahina kishin vetëm 2.000 shkolla fillore, dhe asnjëra prej tyre nuk ishte për vajza! Në Romë, regjistrimi i vitit 1852 jep 2.000 murgj dhe 1.500 murgesha, dhe kjo vetëm për kryeqytetin e Shtetit Papnor. Në Toskanë, statistikat e hartuara nën Dukën e Madh të fundit tregojnë se ky vend i vogël ka 230 manastire dhe një numër të madh murgjish, murgeshash e priftërinjsh. Por arsimi i grave ishte më pak i lënë pas dore se në Dy Sicilitë dhe në Shtetin Papnor, megjithëse kush lexonte Bibla që Kisha i shpallte heretike, rrezikonte dënimet më të rënda e më qesharake. Në Mbretërinë e Sardenjës, nën Karl Albertin, kishte 405 manastire, nga të cilat 144 ishin manastire grash. Kjo mbretëri, kaq e pasur me murgj e murgesha, kishte një arsim popullor shumë të prapambetur, që deri më 1848 mbeti në duart e jezuitëve. Mbreti, siç thoshte vetë, i trembej “çokollatës” së tyre po aq sa kamës së shoqërive të fshehta.[30] Duhet pranuar se qeveria austriake, duke ndjekur në këtë punë prirjet e racës gjermanike, u bënte turp sovranëve të pavarur — ose që quheshin të pavarur — të Napolit, të Romës, të Toskanës, të Modenës dhe të Parmës. Ajo kishte bërë shumë për arsimin popullor në Mbretërinë Lombardo-Venete, që kishte 5.615 shkolla fillore dhe 1.220 shkolla vajzash. Por, që kur u themelua Mbretëria e Italisë, qeveria kombëtare e ka kuptuar sa e rëndësishme është të ngrihet niveli intelektual i një kombi që, për shkak të traditave dhe të prirjeve të tij të lindura, është thirrur të luajë një rol të madh në Perëndim. Një studim që profesor Matteucci, ish-ministër i Arsimit Publik, botoi në Revue des Deux Mondes, jep një ide për sakrificat që bën qeveria për të arritur këtë qëllim. Për fat të keq, këto sakrifica i pengon plogështia e shtresave të ulëta dhe kundërshtimi këmbëngulës i klerit.
Ndërsa merrej me luftën kundër padijes, qeveria përpiqej të çrrënjoste edhe përtacinë. Një projektligj i paraqitur në fillim të vitit 1864 u propozon dhomave të parlamentit mbylljen e shumicës së manastireve. Raporti i ministrit, z. Pisanelli, tregon se në Itali ka ende 2.382 manastire: 1.724 të urdhrave që zotërojnë pasuri dhe 558 të urdhrave lypës, që jetojnë me lëmoshë. Ka 1.506 shtëpi murgjish dhe 876 murgeshash. Murgjit që kanë bërë betimet e përjetshme janë 15.494, kurse murgeshat 18.198. Vëllezërit laikë, që shërbejnë në manastir pa qenë murgj të plotë, janë 4.468, kurse motrat shërbyese 7.671. Urdhrat lypës kanë 13.441 murgj me betime dhe 3.967 vëllezër laikë. Pasuria e klerit, si e manastireve ashtu edhe e famullive, vlerësohet në dy miliardë. Gazeta La Nazione ka pohuar madje se këtë kapital të stërmadh e kishin vetëm manastiret, ndërsa i gjithë kleri francez, para vitit 1789, kishte vetëm një miliard e njëqind milionë. Priftërinjtë dhe murgjit mund ta presin rehat lumturinë qiellore, ndërsa Italia është plot me miliona të varfër. Shifrat që sapo përmenda do të të bënin të besoje se murgëria nuk ka vuajtur aspak nga revolucionet e fundit. E megjithatë, më 1855 u mbyllën 300 manastire në Mbretërinë e Sardenjës; në Umbri dhe në Marke u shuan 709, dhe në krahinat napolitane u mbyllën 1.167. Por kanë mbetur aq shumë, saqë, siç thotë La Nazione (16 shkurt 1864), “numri i tyre duhet të na vërë seriozisht në mendime, në një vend ku njerëzit priren më shumë nga përtacia e manastirit se nga puna e tokës dhe industria”.
Përhapja e arsimit dhe e jetës së punës do t’i bëjë të njohura dijet shkencore dhe do t’u japë mendjeve një ushqim të shëndetshëm e forcues. Kështu do të zhduken mbeturinat e turpshme të bestytnive të së kaluarës. Z. Alfred Maury, në librin e tij të bukur për Magjinë në Mesjetë, tregon se ç’kërdi të tmerrshme bënte midis murgeshave italiane një misticizëm epshor. Gjurmë të këtyre iluzioneve të rrezikshme gjen ende në anët më të humbura të Gadishullit. Në Capriana, në Tirolin italian, krahinë që ka mbetur nën sundimin e Austrisë, një vizionare e famshme, e njohur si “e Vuajtura” nga Capriana, ka përsëritur në ditët tona episodet më të çuditshme të jetës së grave të dikurshme që binin në ekstazë. Doktor Dei Cloche, mjeku kryesor i spitalit të Trentos, ka mbledhur Vërejtje për sëmundjen e Marie-Dominique Lazzari-t, që u botuan në Annales de médecine universelle të Milanos (nëntor 1837). Ato japin një ide për dukuritë që mbrojtësit e katolicizmit — për shembull z. de Cazalès, që është marrë shumë me rastin e M. D. Lazzari-t — i shndërrojnë, me një naivitet zbavitës, në mrekulli dhe në prova të shkëlqyera të “hyjnisë së Kishës”. Vepra për Gratë me plagët e Krishtit në Tirol, e shkruar nga një profesor universiteti (Paris, 1843), tregon se abati de Cazalès nuk është i vetmi që i bën vetes iluzionet më të pabesueshme për natyrën e këtyre dukurive të çuditshme.
Z. de Cazalès e gjeti vizionaren nga Capriana në një dhomë të vogël, ku drita mezi hynte nga një dritare e ngushtë, që duhej mbajtur hapur ditë e natë, edhe në të ftohtët më të mëdha. Në një shtrat dergjej Domenica, “shëmbëlltyrë e gjallë e Jezusit të kryqëzuar”. Fytyra i ishte mbuluar me gjak gjysmë të tharë, si me një maskë. Gjaku vazhdonte t’i rridhte nga balli, prej plagësh “që përfytyronin ato të kurorës me gjemba”. Në duar dhe në këmbë i shihje me tmerr plagë të gjera e të thella, “plagë që dukej sikur mund të ishin bërë vetëm me gozhdë të trasha”. Shkrimtari francez ndalet sidomos te “tiparet” që i kujtojnë “dramën e përgjakshme të Golgotës”. Megjithatë, ai detyrohet të flasë edhe për “dridhjet konvulsive” që ia tundnin trupin Domenica-s; për zhurmën, “si ajo e një çikriku”, që bënin dhëmbët e saj kur përplaseshin me njëri-tjetrin; për “krizat konvulsive” që shoqëronin sulmet e tmerrshme të së premtes.
Por doktor Léonard Dei Cloche flet më troç, dhe ky mjek nuk na lë asnjë dyshim për shkaqet e “mrekullisë”. E bija e fundit e mullixhiut Lazzari, e lindur më 16 mars 1815, e kaloi rininë e saj të trishtë duke lexuar shkrimet e vizionarëve, si ato të napolitanit Alfons de Liguori, dhe duke u zhytur në shkrimet që trazonin më shumë se çdo gjë tjetër një imagjinatë jugore. Vdekja e të atit, më 1828, e zhyti përfundimisht në një melankoli të sëmurë. Më 12 qershor 1835, ndërsa ishte në arë, e zuri një nga ato kriza nervore që doktor Bertrand i ka përshkruar në librin e tij Mbi ekstazën. Sipas doktor Fossati, kjo është një gjendje e shpeshtë te gratë shumë të ngacmueshme dhe me temperament nervor, dhe “rasti më i shquar është ai i Shën Terezës, e cila përjetonte një kënaqësi të vërtetë epshore”. Të nesërmen e krizës nervore, Domenica, një grua “shumë e ngacmueshme”, ndjeu shenjat e para të një sëmundjeje nervore, që shfaqej me konvulsione dhe me tmerr nga drita, nga erërat dhe nga zhurma. Mjeku, që e pa sërish më 1837 dhe ishte i pranishëm në krizën e famshme të së premtes, ka lënë një përshkrim të hollësishëm të skenave të neveritshme që ndodhën para syve të tij. “Për ta përshkruar këtë krizë me të gjitha format në të cilat shfaqej, — thotë ai, — do të duhej të thoshim se aty mbizotëronin me radhë konvulsionet tonike dhe klonike, vallja e Shën Vitit, tetanozi i pjesshëm dhe i përgjithshëm, mbytja konvulsive, spazma cinike, trizmi, një lloj karfologjie dhe sëmundje të tjera të po këtij lloji.”[31] Në këto konvulsione mizore, “shenjta” i binte vetes në kraharor aq fort, saqë zhurma dëgjohej larg, dhe “kërcëllima e dhëmbëve të saj ishte e tillë, saqë mund ta krahasoje me atë të një qeni të tërbuar e të uritur që bren kocka”. U numërua se ajo i kishte rënë kraharorit 409 herë brenda një ore.
E tillë është e gjora histerike që ua paraqesin popujve besëlehtë të Jugut si një “tabernakull të gjallë”,[32] sepse, siç thonë, e ka mbajtur hostien, bukën e kungimit, gati dy muaj mbi gjuhë, pasi konvulsione të jashtëzakonshme e pengonin ta gëlltiste. Por nuk ka nevojë t’i drejtohesh Historisë filozofike të histerisë të doktor Dubois. Mjafton t’i hedhësh një sy artikullit Histeria në fjalorin vërtet klasik që ka hartuar Nysten, për t’u bindur se “një lloj mbytjeje dhe shtrëngimi i fytit, humbja e ndjenjave, lëvizje konvulsive shpesh shumë të dhunshme etj.” janë pasojat e zakonshme të kësaj sëmundjeje të tmerrshme. Por ndonjëherë e keqja bëhet edhe më e rëndë dhe më shqetësuese. “Atëherë, — thotë doktor Charbonnier, — shenjat e sëmundjes fillojnë papritur dhe me forcë; lëvizjet konvulsive janë të dhunshme, ose trupi ngurtësohet si në tetanoz; të sëmurat lëshojnë psherëtima ose britma të mbytura, ndonjëherë si lehjet e një qeni; herë kërcëllijnë dhëmbët, herë shkulin flokët… Më në fund, në këto raste të skajshme, histeria është vërtet një skenë e tmerrshme; pas krizave mbetet një ndjeshmëri e sëmurë shumë e madhe, dhe mund të ndodhin ndërlikime të ndryshme, madje edhe vdekjeprurëse.” Me pak fjalë, te vizionarja nga Capriana e premtja është dita e “skenave të tmerrshme”, kurse gjatë pjesës tjetër të javës “ndjeshmëria e sëmurë” shfaqet me tmerrin nga drita, nga erërat dhe nga zhurma. Sa për dukurinë që quhet stigmatizim, domethënë shfaqjen në trup të plagëve të Krishtit, ajo nuk ndodh vetëm në katolicizëm, dhe shpjegimin e saj do ta gjeni në librin e z. Maury me titull Magjia.
Nuk mjafton që përhapja e arsimit t’i pengojë italianet t’i adhurojnë si shfaqje hyjnore sëmundjet më poshtëruese. Është thelbësore që një legjislacion i drejtë t’i sigurojë gruas një pozitë të denjë për shoqen e një njeriu të lirë, dhe që ky legjislacion të shpëtojë nga “importimet franceze” që bien ndesh me frymën e së drejtës romake. Por, para luftës për pavarësi, gjendja civile e grave në Itali ishte larg së qeni e nderuar. Bibliofili Jacob (Paul Lacroix), që e vizitoi Gadishullin në atë kohë, nuk ngurron të pohojë se “në Itali gjithçka është kundër grave: edhe mendimi i shoqërisë, ku atyre u lënë vetëm një vend të dorës së dytë, edhe ligjet, edhe edukimi”. Z. Gabba, avokat dhe profesor në Universitetin e Pizës, ka provuar në një vepër të shkëlqyer, Mbi gjendjen juridike të grave (Milano, 1861),[33] se edhe legjislacioni i Mbretërisë kushtetuese të Sardenjës linte shumë për të dëshiruar. Duhet pranuar se kodi i Karl Albertit u përgjigjej parimeve të drejtësisë dhe të barazisë më pak se kodi austriak, që iu imponua Mbretërisë Lombardo-Venete. Konti Kavur ishte aq i bindur për këtë, saqë dëshironte që nga ligji francez të merrej ajo që kishte të mirë, por që nga ligji austriak të huazohej një mbrojtje për gruan. Ndoshta ai i kishte bluar në mendje këto fjalë të bukura të një prej miqve më të zjarrtë të Italisë, Stendalit (H. Beyle): “Pranimi i grave në barazi të plotë do të ishte shenja më e sigurt e qytetërimit; ai do t’i dyfishonte forcat intelektuale të njerëzimit dhe gjasat e tij për lumturi.”
Pasardhësit e këtij ministri të shquar nuk i kanë harruar dëshirat që ai shprehte. Këtë e dëshmon një pasazh domethënës i raportit me të cilin ministri i Drejtësisë paraqiti projektin e librit I të Kodit Civil të Mbretërisë së Italisë: “Është e padiskutueshme që gruaja ka dhe duhet të ketë të drejtën ta administrojë pasurinë e vet dhe ta përdorë si të dojë. Po aq e sigurt është se martesa, vetvetiu, nuk mund t’i privojë bashkëshortët nga pronësia e pasurive të tyre. Në fakt, martesa nuk ia heq këtë pronësi burrit, dhe nuk ka asnjë arsye juridike që t’ia heqë gruas.”
Dhe më poshtë:
“Autorizimi i burrit[34] nuk është quajtur i nevojshëm në Itali, derisa nuk e solli këtu legjislacioni francez. Edhe sot ai nuk njihet në krahinat lombarde, dhe juristët e gjykatësit e shquar të atij vendi dëshmojnë se liria që i lihet gruas ta drejtojë (regolare) pasurinë e vet nuk ka qenë kurrë më e dëmshme për interesat e familjes sesa liria që i është lënë burrit.” (F. 13 dhe 14.)
Për më tepër, kodet e shteteve të vjetra e quanin martesën një akt thjesht fetar (shih kodin e Karl Albertit, neni 108; kodin e Modenës, 120; kodin e Parmës, 34; kodin e Napolit, 189; kodin civil austriak, § 75). Projekti, përkundrazi, e sheh atë si një “akt civil” (atto civile, neni 164), dhe kështu, në një pikë thelbësore, shkëputet nga tradita teokratike, ku ligji i nënshtrohej Kishës.
Juristët e shkollës liberale do të kishin dashur që kjo shkëputje të ishte më e plotë. Për t’u bindur, mjafton të lexosh veprën që ka shkruar profesor C. F. Gabba, Studime mbi legjislacionin civil të krahasuar, në shërbim të kodifikimit të ri italian (Milano, 1860), dhe vërejtjet e avokatit V. de Rossi, Mbi reformën ligjore të martesës në Mbretërinë e Italisë.[35] Do të shohësh se, në çështjen e divorcit, qeveria u ka dhënë më shumë peshë frymës sektare dhe paragjykimeve të Mesjetës sesa legjislacioni austriak. Në të vërtetë, pavarësisht nga zelli ultrakatolik i perandorit Franc Jozef dhe nga konkordata e tij tepër e famshme,[36] kodi austriak ua lë jokatolikëve divorcin, që ndër të gjitha bashkësitë e krishtera e ndalon vetëm Kisha romake. Mirëpo, megjithëse Gioia me doktrinën e tij, profesor Gabba me shqyrtimet e thella të Studimeve dhe autori i Vërejtjeve me kundërshtimet e tij të zjarrta janë që të gjithë për divorcin, projekti ua imponon martesën e pazgjidhshme si katolikëve, ashtu edhe jokatolikëve. Kështu, në rast se dhomat nuk e ndryshojnë këtë pjesë të projektit, Venecia e robëruar do të mund të kishte një legjislacion më të afërt me parimet liberale se Lombardia, e çliruar nga zgjedha e huaj! Asnjë fakt nuk do ta tregonte më mirë sa e fuqishme është fryma sektare, dhe asgjë nuk do t’i dekurajonte më shumë ata që e kanë parë çlirimin e Italisë si fillimin e një epoke të re për këtë vend të bukur. Ata tashmë habiten kur shohin se në Statut[37] ruhet ende një “fe e shtetit”, dhe se ndonjëherë, në atdheun e Galileut, gjykatat e një shteti kushtetues dënojnë shkrimtarë, faji i vetëm i të cilëve është se kanë vënë në dyshim ligjshmërinë e disa pretendimeve që i hedh poshtë Evropa veriore, ashtu si edhe Evropa lindore.
Teodora dhe e bija, Marozia, zonja të fuqishme të aristokracisë romake, që në fillim të shekullit X vendosnin sipas qejfit se kush do të bëhej papë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Heroina të Romës së lashtë: Lukrecia, që vrau veten pasi e përdhunoi i biri i mbretit Tarkuin, çka solli rrëzimin e mbretërisë dhe themelimin e republikës; Klelia, vajza e dhënë peng, që iku duke kaluar Tiberin not; Kornelia, nëna e vëllezërve Graku. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Jeanne Hachette: vajza që në vitin 1472 u vu në krye të mbrojtjes së qytetit Beauvais kundër ushtrisë së Karlit të Guximshëm, dukës së Burgundisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në italisht: autore, doktoreshë, poete, vjershëtore, piktore, skulptore. Frëngjishtja e kohës nuk kishte trajta femërore për këto fjalë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Lelio Sozzini (1525–1562) dhe nipi i tij Fausto Sozzini (1539–1604), nga Siena, mohonin Trinitetin. Mësimet e tyre, socinianizmi, u përhapën sidomos në Poloni dhe ndikuan te unitarianët. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Giovanni Valentino Gentile, nga Mbretëria e Napolit, u ekzekutua në Bernë më 1566 sepse mohonte Trinitetin. Për të njëjtin shkak, mjeku spanjoll Miguel Servet u dogj i gjallë në Gjenevë më 1553, në kohën e Kalvinit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Fjalim ku tregohet se studimi i arteve të lira nuk është aspak i papërshtatshëm për gjininë femërore (lat. Oratio quâ ostenditur : artium liberalium studia a sexu neutiquam abhorrere). ↩︎
Kuint Kurt Rufi, historian romak, shkroi një histori të Aleksandrit të Madh, disa libra të së cilës kanë humbur. Filologu gjerman Johann Freinsheim (1608–1660) i plotësoi me shtojcat e veta. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në Martesën e Figaroit (akti III) të Bomarshesë, Marselina ankohet se burrat u kanë marrë grave edhe zanatet që u përkisnin atyre. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Bas-bleus (nga anglishtja bluestockings, “çorape blu”): nofkë tallëse për gratë që merren me letërsi e me dije. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Nga oda “La laurea” e Giuseppe Parinit (1777), kushtuar Maria-Pellegrina Amorettit. Në origjinal: Ai detti, al volto, a la grand’ alma espressa / Ne’ fulgid’ occhi tuoi / Ognun si crederia Temide istessa / Che riede oggi fra noi. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Dialogu i Isotta Nogarolës nga Verona, ku trajtohet pyetja, mjaft e njohur, por jo aq e sqaruar, se cili mëkatoi më shumë, Adami apo Eva (lat. Isottæ Nogarolæ veronensis Dialogus, quo utrum Adam vel Eva magis peccaverit, quæstio satis nota, sed non adeo explicita continetur). ↩︎
Rimatrice (shumës rimatrici): fjalë italiane për “vjershëtore”, që në frëngjishten e kohës nuk kishte trajtë femërore. “Ligji salik”, ligji i vjetër i frankëve që i përjashtonte gratë nga trashëgimia e fronit, përmendet këtu me shaka: edhe gjuha frënge i “përjashton” gratë, sepse shumë emra mjeshtërish i ka vetëm për burra. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Portretet e venecianeve të famshme gjenden te B. Gamba, Portrete grash të shquara të Venecias, 1826. ↩︎
Henri Beyle (1783–1842), shkrimtari francez i njohur me pseudonimin Stendal, i cili jetoi gjatë në Itali. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Nioba: në mitologjinë greke, nëna që i humbi të gjithë fëmijët dhe u shndërrua në një shkëmb që qan; simbol i dhembjes. Bajroni e quajti Romën “Nioba e kombeve”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Çarls Eduard Stjuarti (1720–1788), pretendent i dinastisë Stjuart për fronin e Anglisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Artikujt kritikë të Sent-Bëvit (Nouveaux lundis); ai është me gjasë edhe “kritiku i shquar” që përmendet më lart. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shën Januari (San Gennaro) është mbrojtësi i Napolit; sipas besimit popullor, gjaku i tij, që ruhet në një ampulë, lëngëzohet çdo vit. Kur më 1799 kjo “mrekulli” ndodhi nën Republikën Napolitane, u tha se shenjti ishte me revolucionin. Kurse turmat e kardinalit Ruffo, që e rimorën Napolin ditën e Shën Antonit (13 qershor 1799), e shpallën Shën Antonin mbrojtës të kauzës së tyre. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Nica (gr. Νίκη, “fitore”), koloni greke e Marsejës. ↩︎
Filipi II i Maqedonisë ndërhyri në të ashtuquajturën Luftë të Shenjtë për shenjtëroren e Delfit dhe kështu fitoi ndikim mbi gjithë Greqinë. Autorja krahason me këtë ndërhyrjen franceze të vitit 1849 në Romë, që e riktheu papën në pushtet. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Nga poezia e Leopardit “Nelle nozze della sorella Paolina” (“Për martesën e motrës Paolina”). Në origjinal: Donne, da voi non poco / La patria aspetta! — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Almeet: këngëtare dhe valltare profesioniste në Egjipt, të mësuara në poezi dhe në muzikë, që këndonin e improvizonin vargje në festa. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në këtë paragraf dhe në të ardhshmin autorja përdor disa fjalë italiane: dottoressa (doktoreshë), pittrici (piktore), scultrice, shum. scultrici (skulptore), poetessa (poete) dhe corso (rruga kryesore e qytetit, ku bëhej xhiroja e përditshme). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Il regno d’Adelaïde. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Rachel (Élisa Félix, 1821–1858), aktore e madhe franceze me origjinë hebreje, e famshme në tragjeditë klasike. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, latinisht: ferax virûm (“pjellore në burra”). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: l’Addio (“Lamtumira”). Sull’aria (“Në flladin”) është dueti i letrës nga opera e Mocartit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Nën sundimin e këtyre dy mbretëreshave, në Portugali (1834) dhe në Spanjë (1835–1837), shumica e manastireve u mbyllën dhe pasuritë e tyre u shitën nga shteti. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Aludim për helmin: në atë kohë thuhej se jezuitët i helmonin kundërshtarët me çokollatë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Terma mjekësorë: konvulsionet tonike (ngurtësim i muskujve) dhe klonike (dridhje e tkurrje me radhë); vallja e Shën Vitit (koreja: lëvizje të pavullnetshme të trupit); spazma cinike (ngërç i fytyrës që i nxjerr dhëmbët si te një qen që hungëron); trizmi (ngërçi i nofullave); karfologjia (lëvizje të pavullnetshme të duarve, sikur mbledhin diçka mbi çarçafë). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Tabernakulli: arka e vogël mbi altar, ku kishat katolike ruajnë hostien e shenjtëruar. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: della Condizione giuridica delle donne. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Autorizimi i burrit: rregulli i Kodit të Napoleonit, sipas të cilit gruaja e martuar nuk mund të shiste, të blinte, të dhuronte ose të dilte në gjyq pa lejen e burrit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Titujt në origjinal: Studj di legislazione civile comparata in servizio della nuova codificazione italiana; della Riforma legislativa del matrimonio nel regno d’Italia (më poshtë: Osservazioni, “Vërejtje”). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Konkordata që Austria lidhi me papën më 1855 dhe që i jepte Kishës katolike pushtet të madh mbi martesën dhe shkollën. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: statuto. Statuti Albertin i vitit 1848, kushtetuta e Mbretërisë së Sardenjës, që u bë më pas kushtetuta e Mbretërisë së Italisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎