Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Roli energjik i zonjushës Adélaïde d’Orléans në dy revolucione. — Egjeria e mbretit të francezëve. — Grave u hiqet regjenca. — Figaroi konservator. — Monarkia kushtetuese vdes bashkë me zonjushën Adélaïde. — Louise d’Orléans, mbretëresha e belgëve. — Princesha Marie d’Orléans, dukesha e Vyrtembergut. — Dukesha Hélène d’Orléans. — Gratë ndërhyjnë në politikë. — Zonja G. Sand te Revue des Deux Mondes. — Zonja E. de Girardin dhe zonja D. Stern te la Presse. — Shkolla e Sen-Simonit shfaqet në roman. — Indiana dhe Valentine. — Romanet socialiste të zonjës G. Sand. — Prejardhja e socializmit francez. — Shkolla e Furierit. — Roli që Sharl Furieri i cakton gruas. — “Gruaja e lirë”. — Martesa në periudhën e shtatë. — Shkolla e Sen-Simonit. — Manifesti i 1 tetorit 1830. — Ndjekësit e Sen-Simonit përçahen për çështjen e martesës. — Z. Enfantin dhe z. Bazard. — Proklamata e z. Enfantin drejtuar “fëmijëve të dashur”. — Fundi i predikimit të ndjekësve të Sen-Simonit. — Gratë e shkollës së Sen-Simonit. — Aventurat e Claire Démar. — Shkolla e Furierit ecën më qetë. — Z. Considérant dhe Démocratie pacifique. — Zonjusha Gatti de Gamond. — Predikimet e Flora Tristan. — Kthesë në favor të martesës brenda komunizmit. — Një përçarje në Ikari.
Gabimet e Karlit X e bënë të pashmangshëm ndërrimin e dinastisë. Anëtarët e Dhomës së Deputetëve, në vend që t’i drejtoheshin votimit të përgjithshëm, siç ua kërkonte parimi i sovranitetit kombëtar, ia ofruan kurorën kreut të degës së vogël të Burbonëve. Besohet se në ato rrethana solemne dy gra, që kishin po aq të drejtë për besimin e dukës d’Orléans, i dhanë këshilla krejt të kundërta. Dukesha, bija e Ferdinandit I, mbretit të Dy Sicilive, dhe e Maria Karolinës, arqidukeshës së Austrisë, është halla e dukeshës de Berry dhe e mbretëreshës Maria Kristina të Spanjës. E devotshme dhe e druajtur, ajo, siç thuhet, do të kishte dashur që i shoqi ta njihte mbret Henrikun V. Por motra e Luigj-Filipit, bija e konventistit Égalité,[1] mendonte ndryshe. Ajo ishte rritur, bashkë me vëllezërit, nën kujdesin e zonjës de Genlis, e cila kishte bërë aq shumë për ta kthyer babanë e nxënësve të saj kundër oborrit. Që në fillim të revolucionit, ajo e kishte ndarë fatin me ushtarin patriot që luftoi te Jemmapes dhe te Valmy. Me karakter të fortë e të vendosur, nuk e la Francën deri në kohën kur një princeshë me gjak mbretëror nuk mund të rrinte më aty pa rrezikuar kokën. Ajo e kishte ngjallur aq shumë urrejtjen e ithtarëve të pushtetit absolut, saqë, sapo arriti në Shafhauzen (Zvicër), dikush u përpoq ta vriste. Mundimet dhe fyerjet e çdo lloji që pësoi gjatë mërgimit ia ndryshuan aq pak bindjet, saqë, sapo u kthye në Francë (1817), filloi të mblidhte në sallonin e saj personalitetet e partisë liberale.
Viti 1830 i hapi veprimtarisë së saj një fushë më të gjerë. Kur z. Thiers erdhi në Neuilly për t’i ofruar të vëllait kurorën e Francës (29 korrik 1830), zonjusha d’Orléans mori përsipër t’i mposhtte ngurrimet e dukës dhe ta bindte ta pranonte pa vonesë. Që nga kjo ngjarje e madhe e deri në vdekje, ajo pati aq ndikim mbi mbretin e francezëve, saqë e quanin “Egjeria e tij”.[2] Njerëzit thoshin se vetëm ajo mund ta zbuste kokëfortësinë e Luigj-Filipit, një kokëfortësi që rritej me moshën dhe që shqetësonte dukën dhe dukeshën d’Orléans, princin de Joinville dhe njerëzit më të mençur të dinastisë. Pa dyshim, mbreti e pyeste shpesh të motrën, por jo gjithmonë ua jepte këshillave të saj rëndësinë e duhur. E kam të vështirë të besoj se një princeshë kaq e aftë për të qeverisur mund ta ketë miratuar atë akt të çuditshëm që ia hoqi regjencën dukeshës d’Orléans për t’ia dhënë princit më të papëlqyer nga populli në gjithë dinastinë. Sido që të jetë, kur zonjusha d’Orléans vdiq (31 dhjetor 1847), i vëllai ra në një dëshpërim që nuk parashikonte gjë të mirë. Kokëfortësia e tij arriti deri aty sa, pasi kishte ndarë — pavarësisht paralajmërimeve të z. Thiers — simpatitë e pamatura të z. Gizo për Sonderbundin, lidhjen e kantoneve katolike zvicerane,[3] ai e ktheu kundër vetes pa pikë mendje borgjezinë e fuqishme të Parisit, dhe këtë për një çështje që s’kishte kurrfarë rëndësie për të ardhmen e dinastisë së tij (reformën parlamentare). Që të mos dukej se po lëshonte pe, Luigj-Filipi, në dy muajt e parë të vitit 1848, e vuri në rrezik famën e urtësisë që i kishte fituar një mbretërim i gjatë dhe i begatë.
Dy bijat e mbretit të francezëve kanë lënë kujtime shumë të mira. Kur vizitova Belgjikën (1855), të gjithë flisnin ende atje për cilësitë e mbretëreshës Louise. Ashtu si i shoqi, ajo kishte ditur ta fitonte zemrën e një populli që në shumicën e vet është thellësisht liberal. Louise d’Orléans nuk vonoi ta ndiqte të atin në varr (1850). Para saj kishte vdekur e motra, Marie, në Piza, në vitin 1839. Pa dyshim e njihni statujën ku paraqitet Zhana d’Ark, që ndodhet në muzeun e Versajës dhe që është bërë e njohur falë riprodhimeve të shumta. Marie d’Orléans, që ishte bërë një skulptore e shquar, ishte martuar në vitin 1837 me dukën e Vyrtembergut.
Më vonë, në maj të vitit 1858, vdiq edhe kunata e denjë e princeshës Marie, edhe ajo në dhé të huaj, në Angli. Meqë në këtë letër nuk kam për t’ju folur për gratë me prejardhje gjermanike, ju drejtoj te vepra me titull Dukesha d’Orléans (Paris, M. Lévy). Por nuk mund të mos jua kujtoj guximin që tregoi në vitin 1848 gruaja së cilës mbreti plak i kishte hequr regjencën. Duhet pranuar se Dhomat e kishin miratuar pa asnjë kundërshtim këtë vendim, që z. Lamartin e luftoi pa pikë suksesi në Dhomën e Deputetëve. Borgjezia, nxënëse e Monteskjësë, u kishte kundërvënë me një këmbëngulje të lavdërueshme fisnikërisë dhe klerit parimet e lirisë dhe të barazisë. Por tani, me këtë shkëputje të bujshme nga të gjitha traditat kalorësiake, dukej sikur donte t’u zbatonte francezeve të shekullit XIX teoritë e Krizalit të mirë:
Për këtë punë, të parët tanë ishin njerëz me mend,
që thoshin se gruaja di gjithmonë sa duhet.[4]
Pasi u bë per i Francës, deputet ose ministër, Figaroi[5] i kishte harruar “iluzionet bujare” të vitit 1784. Kodi i Napoleonit, i ndrequr nga njerëzit e Terrorit të Bardhë,[6] i dukej një vepër pa të meta. Me një mungesë largpamësie të jashtëzakonshme, ai po i kthente kundër interesave të veta gjysmën e kombit, një gjysmë që ndikimin e ka gjithsesi të pamasë, edhe pse ai nuk bie në sy. Kështu ai i shtynte gratë ose t’u drejtoheshin mbrojtësve të së shkuarës, ose t’u vinin veshin doktrinave që patën një ndikim kaq të madh mbi kundërshtarët e monarkisë dhe që ai as që e merrte me mend sa popullore ishin. Në të vërtetë, opinioni publik nuk ndiqte aspak të njëjtat prirje që e shtynë mbretin dhe Dhomat t’ia hiqnin regjencën dukeshës d’Orléans. Kurrë më parë publiku i shkolluar nuk i kishte parë me aq kënaqësi gratë të ndërhynin në çështjet e mëdha që ndiznin mendjet. Që nga viti 1830, organet më të rëndësishme të shtypit ishin nxituar të tregonin se, në sytë e tyre, ligji salik, i ndryshuar nga të tri pushtetet,[7] po humbiste çdo ditë terren në “republikën e letrave”. Të tilla ishin Revue des Deux Mondes, ku bashkëpunonte rregullisht zonja G. Sand (Aurore Dupin, baroneshë Dudevant), dhe la Presse, që krenohej me zonjën Émile de Girardin (Delphine Gay) dhe në fejtonin e së cilës shkruante zonja Daniel Stern (Marie de Flavigny, konteshë d’Agoult). Ishte e natyrshme që disa gra ta shfrytëzonin pozitën e tyre për të folur për gjendjen e gjinisë së vet. Zonja de Girardin nuk tregoi kurrë shumë zell për t’u marrë me këto çështje delikate. Nuk ndodhi kështu me gratë që, duke marrë emra burrash — një ide mjaft e pafat, sipas mendimit tim — kishin dashur të tregonin se nuk pranonin më të trajtoheshin si të mitura.
Indiana, Valentine dhe Lélia, që dolën në vitet e para të mbretërimit (1832–33), shpallën me bujë të madhe se polemika e ndjekësve të Furierit dhe të Sen-Simonit kundër martesës nuk do të mbetej brenda mbledhjeve të fshehta të sekteve socialiste. Në romanet e saj të parë, zonja Sand u shfaq e tëra si artiste dhe, siç e dini, askush sot nuk ia mohon një nga vendet e para në letërsinë e vendit të saj. Për teoritë e saj, përkundrazi, mendimet janë larg së qeni kaq të njëzëshme. Për veten time, e pranoj se komunizmi i romanit Le Compagnon du tour de France nuk më duket më i lehtë për t’u mbrojtur se teologjia e Spiridion-it ose morali i Horace-it. Mësimet fetare të zonjës Sand — siç vuri në dukje në vitin 1863 një redaktor i la Presse — u japin shkas të gjitha kundërshtimeve që u bëhen besimeve katolike. Më duket se, po ta kishte studiuar më gjatë historinë e njerëzimit, do të ishte treguar më e matur në pohimet e nxituara. Një studim i vëmendshëm i feve dhe i filozofive do t’i kishte treguar se Zoti që njësohet me gjithësinë, rimishërimi i shpirtrave, jeta me pronë të përbashkët, heqja e martesës etj. nuk janë aspak fjala e fundit e përparimit. Përkundrazi, ato do ta kthenin njerëzimin prapa, në atë epokë fëminie që vetëm mitet mund ta quajnë “epokë të artë”.
Megjithatë, do ta kishim tepër të zmadhuar rëndësinë e romanit, po ta bënim zonjën Sand të vetmen përgjegjëse për gabimet e asaj kohe. Zakonisht romani vetëm sa i bën popullore idetë që preokupojnë mendimtarët e kohës. Që të kuptohen, Indiana dhe Valentine duhen vendosur me mendje në mjedisin ku lindën. Dhe ai mjedis ishte thellësisht i trazuar nga propaganda e ndjekësve të Sen-Simonit dhe të Furierit.
Sektet socialiste nuk janë fryt i një revolucioni thelbësisht liberal, siç është thënë shpesh për ta bërë të urryer Revolucionin e Korrikut. Ato ekzistonin para tij dhe thjesht përfituan nga liria e diskutimit që ai u dha të gjitha mendimeve. Socializmi është një reagim kundër absolutizmit perandorak dhe një hakmarrje e “ideologëve”[8] kundër një shtypjeje që bëhej çdo vit e më e padurueshme. Sharl Furieri e botoi në vitin 1808 veprën e famshme Teoria e katër lëvizjeve. Shkrimet e tjera të tij dolën gjatë Restaurimit. Doktrina e tij njihej mirë kur, me ndihmën e nxënësve të vet, ai themeloi le Phalanstère (1832).[9] Një vit më vonë, një franceze e lindur në Belgjikë, zonjusha Zoé Gatti de Gamond, botoi në Bruksel Letrat mbi gjendjen e grave në shekullin XIX, të cilat i kishte nxjerrë më parë në Revue encyclopédique.
Shkolla e Sen-Simonit lindi nga të njëjtat shkaqe dhe në të njëjtën kohë me atë të Furierit. Në të vërtetë, Hyrja në punimet shkencore të shekullit XIX është e vitit 1808, kurse Enciklopedia e re e vitit 1810. Konti Henri de Sen-Simon, nga familja fisnike e konteve të Vermandois, vazhdoi t’i botonte veprat e veta gjatë Restaurimit. Reformatori i famshëm kishte vdekur tashmë në krahët e nxënësve të vet (maj 1825), kur zonja Joséphine Lebassu shtypi Ndjekësja e Sen-Simonit (1833).
Kështu, në vitin 1833 dolën njëherësh Letrat e zonjushës Gatti, Ndjekësja e Sen-Simonit, Valentine dhe Indiana. Zonja G. Sand mund të kishte thënë, si doktor Strauss, se nuk ishte “një valë e vetmuar”.
Shkolla e Sen-Simonit dhe ajo e Furierit kanë një pikënisje të përbashkët. Furieri dhe Sen-Simoni nuk ishin të prirur të ndanin pikëpamjet e një sovrani (Napoleonit) që e quante një nga sukseset e tij më të mëdha rivendosjen e hierarkisë së Kishës romake. Prandaj e shikonin me sy të keq çdo rikthim të institucioneve të Mesjetës. I pari u përpoq me një zell domethënës ta bënte të urryer dhe qesharake shoqërinë dhe moralin katolik. Polemika e tij e ashpër, por shumë shpesh therëse dhe plot mençuri, nuk jep idenë më të mirë për Kishën që e mban vetëm për vete epitetin “e shenjtë”; dhe talentin e tij si vëzhgues mund ta vënë në dyshim vetëm ata që kanë interes. Në të vërtetë, Furieri tregon shumë mirë se doktrina mistike që predikoi krishterimi i hershëm u kthye në një absolutizëm të ngushtë, që shtyp prirjet më të ligjshme të natyrës njerëzore. Por, meqë një tepri sjell gjithmonë teprinë e kundërt, nga urrejtja për misticizmin e murgjve, që dënon edhe “kënaqësinë shqisore që jep një lule”, ai shkon aq larg sa t’i rehabilitojë të gjitha instinktet. Ashtu si Zhan-Zhak Rusoi, ai e paraqet njeriun si një qenie thelbësisht të mirë dhe, si filozofi i Gjenevës, ia hedh shoqërisë së ngritur keq përgjegjësinë për marrëzitë, gabimet dhe veset e njerëzimit. Për të pasur një ide për këtë teori, nuk keni nevojë të lexoni manifestet e ndjekësve të Furierit. Mjafton të kujtoni Misteret e Parisit dhe Hebreun endacak të Ezhen Syit. Autori i la Vigie de Koat-Ven, që në romanet e tij të parë ishte absolutist dhe katolik, ishte dhënë pas doktrinës së Sharl Furierit. Atij i dukej se, po të shfrytëzoheshin prirjet e secilit — për shembull, po ta vije në krye të thertores njeriun që ka shije për gjak — toka do të bëhej parajsë. Për fat të keq, ndërlikimet e çështjes i shpëtojnë imagjinatës së tij të zjarrtë, dhe shkolla e Furierit është krejtësisht e paaftë t’i realizojë mrekullitë që ëndërroi romancieri naiv.
Nga këto utopi, dua t’jua tërheq vëmendjen te një anë: te roli që i caktohet gruas. Në shoqërinë katolike, veset e burrave trajtohen me një zemërgjerësi të skajshme (nuk flas për teorinë, por për praktikën), ndërsa opinioni dhe ligji i quajnë krime të gjitha dobësitë e grave. Furieri nuk i pranon këto dallime. Si Platoni te Republika, ai nuk bën asnjë dallim midis burrit dhe gruas. “Gjinisë së fortë” i lë lirinë të ndjekë prirjet që ai i quan të ligjshme, dhe me “gjininë e dobët” nuk tregohet më i rreptë. Madje do të shkoj më tej: këto epitete, që nënkuptojnë pabarazinë morale, politike dhe shoqërore midis dy gjinive, do të jepnin një ide të pasaktë për mënyrën si mendon ai. Kur gruaja rifiton plotësisht të drejtat që ai i njeh, kjo është “emancipimi” i saj, dhe tani e tutje ajo mund të quhet “grua e lirë”.
Fjala “emancipim”, që është përsëritur aq shumë dhe me të cilën është qeshur aq shumë, fatkeqësisht është shumë e errët. A duhet kuptuar se gruaja ka mbetur “skllave”, ose të paktën “bujkrobëreshë”? Sikur Furieri dhe gratë që i përqafuan idetë e tij t’i kishin parë nga afër “bujkrobërit”, siç i kam parë unë, do të ruheshin mirë të mos e përdornin një fjalë kaq të rëndë për gjendjen e gruas perëndimore! Ajo trajtohet si “e mitur”, kjo është e vërtetë e pastër; dhe emancipim quhet akti me të cilin një i mitur lirohet nga kujdestaria. Po a nuk sjell plot telashe përdorimi i një fjale që mund të ketë tri kuptime kaq të ndryshme?
Edhe sikur të ishte fjala për “bujkrobëri”, a është vallë kjo mënyra për t’i siguruar gruas pavarësinë dhe dinjitetin: t’i lejosh të ndjekë këshillat e instinktit, i cili te njeriu nuk është, si te kafsha, një udhërrëfyes i sigurt? A nuk do të thotë, përkundrazi, ta dorëzosh te skllavëria më mizore, bindja ndaj pasioneve të shfrenuara, që janë po aq të dëmshme për lirinë e popujve sa edhe për lirinë e individëve? Si mund të ishte shfrenimi, që e kanë nxitur pushtetet despotike të të gjitha kohërave, një mjet i pagabueshëm për rilindjen e llojit njerëzor, e veçanërisht të gjinisë sonë? Pa dyshim e mbani mend Pulchérie-n te Lélia. A mund të besohet se gratë që i ngjajnë një personazhi të tillë janë vërtet të afta të punojnë për përparimin e njerëzimit? Po të ishte kështu, do të duhej të shkonim sërish të digjnim temjan në altarët e Afërditës!
Një pasazh kurioz te Katër lëvizjet e Furierit (f. 169–70, 188) tregon qartë se nuk i zmadhoj pasojat e utopive të tij. Bëhet fjalë për martesën në periudhën e shtatë, që pra mund të realizohet menjëherë.
“Liria në dashuri”, që po fillon të lindë, i shndërron në virtyte shumicën e veseve tona, ashtu si shumicën e “mirësjelljeve” tona i kthen në vese. Në “bashkimet e dashurisë” vendoset një hierarki e vërtetë.
Tri shkallët kryesore të kësaj hierarkie janë:
Të dashurit dhe të dashurat zyrtarë;
Bashkëprindërit, burra e gra;
Bashkëshortët dhe bashkëshortet.
Të fundit duhet të kenë të paktën dy fëmijë me njëri-tjetrin; të dytët kanë vetëm një; të parët s’kanë asnjë.
Ndoshta do t’ju shkojë mendja se këta personazhe vijnë njëri pas tjetrit. Aspak. Një grua mund të ketë njëkohësisht një bashkëshort, një bashkëprind, një të dashur, dhe veç këtyre edhe “zotërues” të thjeshtë, të cilët, shton Furieri me gjithë seriozitet, “nuk janë asgjë para ligjit”.
Pa dyshim, këto nuk janë mendimet e të gjithë nxënësve të Furierit. Meqë e shohin atë vetëm si filozof dhe jo si profet, ata kanë të drejtë të zgjedhin midis ideve të tij. Ndjekësit e Sen-Simonit e kishin edhe më të lehtë të hidhnin poshtë disa ide që i kishte pranuar një pjesë e shkollës së tyre. Në të vërtetë, autori i Krishterimit të ri nuk do t’i kishte pranuar kurrë si të vetat teprimet shthurëse të Katër lëvizjeve. Pas vdekjes së tij, ashtu si te hegelianët, u formuan një e djathtë, një qendër dhe një e majtë, prandaj e djathta nuk mund të mbajë përgjegjësi për të gjitha idetë e së majtës. Në fillim skenën e zunë më të moderuarit. Të gjithë e ndienin se duhej ta kursenin një borgjezi të fuqishme, që ishte skandalizuar tashmë nga predikimet e tyre dhe që acarohej nga karikaturat e mprehta që bënte Henri Monnier (Skena popullore, 1830). Prandaj në fillim nuk treguan asnjë armiqësi ndaj martesës. E djathta arriti madje të botonte një manifest (1 tetor 1830), një pjesë e të cilit ka interes të veçantë.
Ndjekësit e Sen-Simonit pranojnë se për të ardhmen e pronës dhe për të ardhmen e grave kanë pikëpamje “të veçanta”, që rrjedhin nga sistemi i tyre fetar dhe shoqëror.
Ata e hedhin poshtë komunizmin. Qëllimi që duan të arrijnë është heqja e trashëgimisë. Mirëqenien dhe pasurinë qytetari do t’i presë vetëm nga puna e vet.
Ashtu si nuk pranojnë pronën e përbashkët, nuk pranojnë as gratë e përbashkëta. Ata duan vetëm ta plotësojnë veprën e krishterimit. Ungjilli e nxori gruan nga skllavëria, por e dënoi të mbetej në një pozitë të varur. Kudo në Evropën e krishterë, asaj i janë mohuar të drejtat civile, politike dhe fetare.
Ndërsa kërkojnë “çlirimin përfundimtar”, “emancipimin e plotë” të grave, ata nuk kanë aspak ndër mend të shfuqizojnë “ligjin e shenjtë të martesës, të shpallur nga krishterimi”. Për ta bërë lidhjen bashkëshortore më të fortë dhe më të paprekshme, ata kërkojnë që gruaja, e barabartë tashmë me burrin, t’i bëhet shoqe në familje, në shtet dhe në tempull. Kështu individi shoqëror, që deri sot ka qenë vetëm burri, do të jetë tani e tutje burri dhe gruaja.
“Feja e Sen-Simonit, — thonë në fund hartuesit e manifestit, — vjen vetëm për t’i dhënë fund kësaj tregtie të turpshme, këtij prostitucioni të ligjshëm, që, nën emrin e martesës, shpesh bekon sot bashkimin përbindësh të vetëmohimit me egoizmin, — të diturisë me padijen, — të rinisë me pleqërinë e rrënuar.”
Por sukseset e papritura të predikimit të ndjekësve të Sen-Simonit ua ndezën imagjinatën anëtarëve më të zjarrtë të sektit. Z. Enfantin, që duket se kishte përvetësuar më shumë se një ide të Furierit, shpejt i gjeti të druajtura pikëpamjet e z. Bazard për proletariatin dhe për gjendjen e gruas. Pas tërheqjes së z. Bazard dhe pas disa shpjegimesh mjaft të ashpra midis dy fraksioneve (nëntor 1831), familja e ndjekësve të Sen-Simonit u nda në dy kampe. Opozita, domethënë zonja Bazard, i ndjeri Jean Reynaud, z. Pierre Leroux, z. Pereire etj., u tërhoq mënjanë. Me z. Enfantin mbetën zonja Julie Fanfernaut, z. Michel Chevalier, sot senator, z. Félicien David, autori i Shkretëtirës, që e kam njohur në Dresden dhe e kam parë sërish në Vjenë, i kthyer tashmë “në botë”, etj. Më pas z. Rodrigue, që e kishte mbështetur kundër z. Bazard, përfundoi duke e akuzuar për “shthurje në emër të fesë” dhe u largua. Kur z. Enfantin u bë zot i plotë i situatës, ai u drejtoi besimtarëve një proklamatë që nuk lë asnjë dyshim për shkaqet e ndarjes së tij nga e djathta.
"Ati suprem drejtuar ndjekësve të Sen-Simonit,
"Fëmijë të dashur,
“Kur një njeri, në guximin e tij fetar, unë, Ati juaj, kur unë, them, në guximin tim të shenjtë, guxova t’u vë dorë themeleve të familjes së vjetër, më duhej, si mjeshtrit tonë të lavdishëm e hyjnor, më duhej që në fillim të mos kuptohesha. Njeriu të cilit Zoti i dha misionin ta thërrasë gruan në priftërinë përfundimtare, ai që duhet të hedhë me të dhe përmes saj themelet morale që Zoti ia ruan së ardhmes, ai prej të cilit duhet të lindë një familje e re, ai nuk mund dhe nuk duhej t’i mbante me dëshirë lidhjet e familjes së krishterë. Dhe ky njeri jam unë… Rodrigue dhe Bazard, të përkulur, të kërrusur nën zgjedhën e familjes së vjetër, u përpoqën për pesëmbëdhjetë muaj ta frenonin mendimin tim fetar.”
Z. Enfantin shpjegoi se këto braktisje, në vend që t’ia lëkundnin guximin, e bënin të kuptonte se misioni i hebreut (Olinde Rodrigue) dhe i të krishterit (Bazard) kishte mbaruar. Pastaj u njoftoi nxënësve se misioni i tij po fillonte vërtet. “Ati suprem”, papa i një teokracie të re, zgjodhi Ménilmontant-in, afër Parisit, për të ngritur bashkësinë e ndjekësve të Sen-Simonit. Pikërisht atëherë ndërhyri drejtësia. Ati kërkoi më kot ta mbronin në gjyq dy zonja, nxënëse të zjarrta të tij, Cécile Fournal dhe Aglaé Saint-Hilaire. Juria e dënoi me burg bashkë me ithtarët e tij, dhe shtëpia e Ménilmontant-it u mbyll.
Gratë që morën pjesë në lëvizjen e Sen-Simonit nuk shkuan më mirë me njëra-tjetrën se krerët e sektit. La Tribune des Femmes, e themeluar në vitin 1831 nga zonjat Angélique dhe Suzanne, iu duk shumë e përmbajtur nxënëseve më të zjarrta të Sen-Simonit. Claire Démar, që përfaqësonte të majtën, u zemërua me qetësinë relative të Tribune-s. Ajo botoi një thirrje drejtuar popullit për çlirimin e gruas, e cila u pasua nga një vepër e botuar pas vdekjes, ku gjen po ato teori që Pulchérie i shpalos me aq zjarr te Lélia. Claire Démar mendonte se vetëm shpallja e “ligjit të paqëndrueshmërisë” mund ta çlironte gruan. Detyrat e mëmësisë e pengonin gruan të kryente një funksion “sipas aftësisë së saj” dhe e detyronin të duronte mbrojtjen e burrit; prandaj “ajo duhej ta çonte të porsalindurin në krahët e nënës shoqërore, të tajës nëpunëse”. Kjo gjoja risi është një nga ligjet e Republikës së Platonit.
Claire Démar nuk jetoi gjatë pas shpërbërjes së shkollës së Sen-Simonit (gusht 1832). Ajo vrau veten në vitin 1833.
Fati i shkollës së Furierit ishte më i qetë se ai i shkollës së Sen-Simonit. Kur ndjekësit e Sen-Simonit po shpërndaheshin, dy anëtarë të kësaj shkolle, z. Lechevalier dhe z. Transon, kaluan nën flamurin e Furierit. Propagandën që nisën ata e mbështetën disa vepra, si Fjalët e Providencës të zonjës Clarisse Vigoureux dhe Fati shoqëror i z. Victor Considérant, nxënësit kryesor të Furierit. Falë përpjekjeve të zonjës Vigoureux, të një deputeti, z. Baudet-Dulary, dhe të një ndjekësi tjetër të Furierit, u themelua Phalanstère.
Në vend që të kërkonin “gruan-mesi”, ndjekësit e Furierit patën kujdes ta mbanin me maturi mësimin e tyre brenda kufijve të filozofisë dhe të ekonomisë. Nga frika se mos e ngatërronin me shoqatat politike që kërcënonin vazhdimisht ekzistencën e qeverisë, ai shtirej sa më paqësor. Predikimet e tij patën aq sukses, sa dy njerëz të pasur, një anglez me emrin Young dhe z. Baudet-Dulary, e kushtuan pasurinë e tyre themelimit të falansterit në Condé-sur-Vesgre. Por prova nuk doli aq e mbarë sa të jepte një ide të lartë për shkollën e Furierit. Megjithatë, Démocratie pacifique, gazeta e z. Considérant, vazhdoi ta mbronte deri në reaksionin që pasoi pas vitit 1848. Shkollën e Sen-Simonit e kishte komprometuar rëndë Claire Démar. Furieri qe më me fat: ai gjeti te zonjusha Gatti de Gamond një interprete, talentin e së cilës nuk e vënë në dyshim as kundërshtarët e socializmit. Autorja e Furieri dhe sistemi i tij (1838) dhe e Realizimi i një komune shoqërore (1840) ka ditur t’i ndryshojë me mjaft mjeshtëri idetë e mësuesit. Ajo është përpjekur t’i pajtojë me një lloj stoicizmi ungjillor, që t’i paraqesë “me ngjyrat më joshëse”, siç shprehet z. L. Reybaud.
Ndjekësit e Sen-Simonit dhe të Furierit ishin kënaqur duke shpallur barazinë e gjinive. Flora Tristan, një vepër e së cilës u botua pas vdekjes, në vitin 1845, me titullin Emancipimi i gruas ose Testamenti i së përbuzurës, nuk u kënaq me një teori që gjithsesi të shumtëve u dukej e guximshme. Thuhet se ajo i përkiste shtresës së lartë. Peripecitë e një jete të trazuar ia kishin ndezur aq shumë mendjen, saqë kërkonte që sovraniteti i burrave të zëvendësohej me sovranitetin e grave. Kjo utopi nuk rridhte nga anatomia apo psikologjia, por nga një ide mjaft origjinale për Zotin. Zoti, që është dashuria supreme dhe forca sovrane, shfaqet në njerëzim përmes gruas, që përfaqëson dashurinë, dhe përmes burrit, që mishëron forcën. E kush do ta mohonte epërsinë e dashurisë së mençur mbi forcën e verbër? Ka gjasë që zonja Tristan t’i njihte punimet kurioze të z. dhe zonjës Huber, dhe që pushteti i asaj mbretëreshe të bletëve, e cila zakonisht urdhëron 20.000 punëtore dhe 1.600 meshkuj, t’i dukej ideali i një qeverisjeje të mirë. Për fat të keq për tezën e saj, bota e insekteve jep edhe shembuj të kundërt: pranë bletëve monarkiste jetojnë milingonat republikane, zejtaria e mrekullueshme dhe zakonet luftarake të të cilave meritojnë padyshim njëfarë respekti.
Nuk duhej ndonjë mprehtësi e madhe për të kuptuar se morali i shkollës së Sen-Simonit dhe i asaj të Furierit po i bënte dëmin më të madh popullaritetit të komunizmit. Z. Cabet, i strehuar në Angli për shkak të sulmeve të tij kundër qeverisë së Luigj-Filipit, gjeti aty (1834) përfaqësuesin e komunizmit, Robert Ouenin, aq të respektuar saqë vetë pronarët e zgjidhnin për arbitër në mosmarrëveshjet me punëtorët e tyre. Vepra e famshme e z. Cabet, Udhëtimet dhe aventurat e lordit William Carisdall në Ikari (1840), s’është gjë tjetër veçse një kopje e kolonive të Robert Ouenit, New Lanark dhe New Harmony. Z. Cabet e kishte ndier nevojën ta vinte Ikarinë nën mbrojtjen e gjinisë sonë, e cila në republikën e tij do t’i ndante me burrat nderet e priftërisë. Prandaj kishte shkruar Gruaja, fati i saj i keq në shoqërinë e sotme, lumturia e saj në bashkësi, një libërth që në vitin 1847 kishte dalë tashmë në gjashtë botime. Ai hoqi nga teoritë e veta disa mendime të komunistëve të asaj kohe dhe tregoi aq zell për martesën, saqë e dënonte beqarinë; kështu z. Cabet pati shumë më tepër sukses te punëtorët se ndjekësit e Sen-Simonit dhe të Furierit. Megjithatë, ashtu si z. Bazard në shkollën e Sen-Simonit, edhe ai u desh të luftonte me një të majtë jashtëzakonisht të vendosur. L’Humanitaire, gazeta e opozitës, e qortonte se i mungonte logjika dhe vendosmëria. Sipas saj, çdo komunist i vërtetë duhet të udhëtojë dhe ta ndërrojë shpesh gruan, që racat të përziehen sa më plotësisht dhe që të mos krijohen as familja, as ato lidhje që do ta sillnin pa dyshim sërish pronën e mallkuar. Z. Cabet u përgjigj se këto ide ndoshta ishin të vërteta, por se nuk e shihte me vend t’i nxirrte tani në pah. A nuk i kishin “vrarë” ato ndjekësit e Sen-Simonit? A nuk kishin ato “pamjen” e shthurjes dhe të imoralitetit? A nuk ishin të tilla sa t’i trembnin kundërshtarët e shumtë të bashkësisë?
Duket se disidentët nuk arritën ta zvogëlonin besimin që gëzonte z. Cabet te masat e paarsimuara. Gazeta e tij, Populaire, dhe Ikaria e tij e bënë emrin e tij aq të dashur për shtresat e ulëta, saqë, ditën kur shpërtheu Revolucioni i Shkurtit, ky ëndërrimtar pa talent dhe pa origjinalitet u bë një fuqi në Paris. Borgjezia korrte frytet e mospërfilljes së saj për arsimimin e shtresave të ulëta. Kjo padije, sidomos në çështjet ekonomike, e ekspozon shoqërinë ndaj trazirave me pasoja të pallogaritshme.
Luigj-Filip Jozefi, duka d’Orléans (1747–1793), i ati i Luigj-Filipit. Gjatë Revolucionit mori emrin Philippe Égalité (“Barazia”) dhe, si anëtar i Konventës, votoi për vdekjen e Luigjit XVI. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Egjeria: nimfa që, sipas legjendës, këshillonte fshehurazi Numën, mbretin e dytë të Romës. Prandaj “egjeri” quhet një grua që këshillon një burrë të pushtetshëm. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Këto fakte janë vërtetuar te Zvicra gjermane. ↩︎
Në origjinal: Nos pères, sur ce point, étaient gens bien sensés / Qui disaient qu’une femme en sait toujours assez. Fjalët janë të Krizalit, borgjezit shpirtmirë të komedisë Gratë e ditura (Les Femmes savantes) të Molierit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Figaroi, heroi i komedisë Martesa e Figaroit (1784) të Bomarshesë, shërbëtori mendjemprehtë që tallet me privilegjet e fisnikëve. Këtu është simbol i borgjezisë që erdhi në pushtet në vitin 1830. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Terrori i Bardhë: dhuna e rojalistëve kundër revolucionarëve dhe bonapartistëve pas rikthimit të Burbonëve në vitin 1815. Nën Restaurimin, në vitin 1816, divorci u hoq nga Kodi i Napoleonit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ligji salik: rregulli i vjetër francez që i përjashtonte gratë nga froni. Të tri pushtetet janë mbreti dhe dy Dhomat, që në vitin 1842 miratuan ligjin e regjencës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
“Ideologë” i quante me përbuzje Napoleoni filozofët liberalë të kohës së tij. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Le Phalanstère ishte gazeta e shkollës së Furierit (1832–1834). Falanster Furieri e quante ndërtesën ku do të jetonte dhe do të punonte bashkë një bashkësi e tij ideale. — Shënim i përkthyesit. ↩︎