Francezet e Republikës së Dytë

Partia socialiste e pa ardhjen e republikës si rast të mirë për t’i çuar teoritë e veta në fitore. Trashëgimtari i Furierit, z. Considérant, u zgjodh deputet në Asamblenë Kushtetuese nga departamenti Loiret. Z. Enfantin, që jetonte i harruar si njeri privat, u përpoq ta ringjallte gazetën Globe me emrin Crédit public. Z. Pierre Leroux, që u kishte mbetur besnik ideve të krahut të djathtë të ndjekësve të Sen-Simonit, u zgjodh nga departamenti i Senës në zgjedhjet e pjesshme të 4 qershorit 1848.

Jo vetëm u rishfaqën doktrinat që kishin ndezur aq shumë imagjinata të zjarrta në vitet e para të mbretërimit të Luigj-Filipit, por edhe disa gra u përpoqën të merrnin pjesë në jetën politike. Përpjekjet e tyre ishin të ndryshme, por të gjitha përfunduan njësoj. Zonja Moniot mbajti më kot një fjalim ku kërkonte të drejtat politike për gruan. As zonja Pauline Roland, që kërkonte leje të zgjidhte përfaqësuesit dhe të zgjidhej vetë, nuk pati më shumë fat: kur shkoi të votonte, e përzunë nga kutia e votimit. Edhe zonja Eugène Niboyet dështoi kur u përpoq të themelonte një klub grash. Që në vitin 1844, zonja Niboyet drejtonte një gazetë socialiste, la Paix des deux mondes. Pas revolucionit të shkurtit themeloi gazetën la Voix des femmes (Zëri i grave), e cila synonte të kërkonte, në emër të parimit të barazisë, që gratë të gëzonin edhe ato të drejta që deri atëherë i ushtronin vetëm burrat. Por klubi i sallës Bonne-Nouvelle u mbyll me urdhër të autoriteteve, dhe gazeta, pasi mori titullin e padëmshëm l’Avenir (E ardhmja), s’vonoi të zhdukej.

Republikanët i shihnin këto lëvizje me sy të ndryshëm. Demokratët që donin t’i ruanin revolucionit karakter thjesht politik zemëroheshin kur shihnin se “po komprometohej republika”. As vetë socialistët nuk ishin aspak në një mendje. Disa, si Pjer-Zhozef Prudoni, talleshin me zhurmën që bënin gratë; të tjerë, si z. Pierre Leroux, i duartrokisnin këto përpjekje, sepse nuk i quanin as të rrezikshme, as të parakohshme.

Z. Leroux njihej tashmë nga libri i tij Mbi njerëzimin dhe nga Enciklopedia e re. Më shumë njeri i imagjinatës se filozof, ai ishte dhënë me pasion pas dogmave të lashta të brahmanizmit dhe përpiqej t’i vinte ato në vend të mësimeve të krishterimit. Por, ndonëse u merr brahmanëve shpërnguljen e shpirtrave dhe idenë e një zoti që është vetë bota, ai është kundërshtar i hapur i sistemit të kastave. Autori i La Grève de Samarez e shtyn zellin për barazinë deri atje sa kërkon që gratë të pranohen në të gjitha detyrat politike. Ide të tilla nuk mund t’i pranonte një asamble që nuk guxoi kurrë ta rikthente divorcin, dhe që u tregua po aq e pafuqishme sa ishte treguar e vendosur Asambleja Kushtetuese e vitit 1789. Z. Pierre Leroux, që i paraqet idetë e veta në një mënyrë të çuditshme, nuk ishte avokati më i përshtatshëm për ta fituar Asamblenë Kombëtare në anën e teorive të tij. Kolegët e ndërprisnin dhe e përqeshnin pa pushim, por ai megjithatë arriti, në një çast kur ata nuk e prisnin, të nxirrte një ligj që u hiqte të drejtat politike atyre që kishin kryer tradhti bashkëshortore. Ky ligj, që është ende në fuqi, është i vetmi rezultat i përpjekjeve të tij.

Qeveria ishte e ndarë në dy grupe, socialistët dhe republikanët kundërshtarë të socializmit, dhe ashtu si Asambleja, ishte e dënuar të mbetej spektatore e ngjarjeve. Z. Ledru-Rollin, që nxitonte të vepronte më shumë se shumica e kolegëve, iu drejtua zonjës Zhorzh Sand për ta bërë republikën të dashur për popullin. Autorja e romanit Indiana ishte prishur prej disa vitesh me Revue des Deux Mondes. I ndjeri Lerminier, profesor në Kolegjin e Francës, i ka shpjeguar shkaqet e kësaj prishjeje në vetë Revue (artikulli “Zonja Sand”, mars 1844). “Erdhi një kohë, — thotë ai, — kur veprat që zonja Sand i ofronte kësaj reviste binin aq çuditshëm ndesh me parimet shoqërore dhe letrare që mbroheshin aty, saqë nuk mund të gjenin më vend në të. Si mund të botoheshin në këtë revistë romani Horace dhe Le Compagnon du tour de France? Mospërputhja midis vrullit demokratik të zonjës Sand dhe frymës së revistës ishte tepër e dukshme, dhe vetë rrjedha e gjërave solli ndarjen.”

Revue indépendante u themelua në vitin 1841 që t’u kundërvinte ideve monarkiste të Revue des Deux Mondes pikëpamjet e partisë republikane. Z. Pierre Leroux dhe zonja G. Sand, themeluesit kryesorë të kësaj reviste të re, u bënë aty luftë të vendosur konservatorëve dhe filozofisë së Kuzenit. Romanet Horace, Consuelo dhe La Comtesse de Rudolstadt u botuan në Revue indépendante. Më vonë (1847), zonja Sand botoi Letrat drejtuar Marsisë te le Monde, gazetë që e themeloi Lamennais për të mbrojtur pikëpamjet radikale.

Meqë ishte e lidhur me krerët e partisë republikane, ishte e natyrshme që zonja Sand të merrte pjesë në polemikën e zhurmshme që pasoi revolucionin e shkurtit. Mendimi i përgjithshëm është se ajo ndihmoi në hartimin e atij Buletini të Republikës të famshëm, që ngjalli aq shumë zemërim. “Kam parë, — shkruante z. Alexandre Thomas në Revue des Deux Mondes (1850), — të ngjiteshin nëpër mure, para syve të borgjezëve të shushatur, ato buletine prekëse që e zbulonin gjininë e autorit. E zbulonin me zellin xheloz me të cilin i mbronin herkulët e Qeverisë së Përkohshme nga fjalët se e kishin kaluar kohën duke tjerrë lesh vetëm te këmbët e aktoreve të mëdha.”^[1] Këto pak fjalë japin një ide për zemërimin që shkaktoi në të gjitha rrymat e partisë konservatore ndërhyrja e një shkrimtareje komuniste në punët e Republikës Franceze. Nga ana tjetër, as vetë shumë demokratë nuk kishin besim të madh te zgjuarsia politike e poetëve dhe e romancierëve. Imagjinata i sundon, thoshin ata; dhe pikërisht kjo aftësi, që u sjell sukses veprave të tyre, i bën të paaftë për qeverisjen dhe për studimet filozofike. Midis botës së fantazisë dhe realitetit të historisë ka një humnerë. Buletini i Ministrisë së Brendshme dukej se u jepte të drejtë këtyre mendimeve. Në vend që ta shtonte famën e zonjës Sand dhe ta forconte Republikën, ai e çoi në kulm pakënaqësinë e shtresës së mesme.

Një shkrimtar mendjehollë nga partia legjitimiste dhe katolike u bë zëdhënës i këtij zemërimi. Konti de Pontmartin thotë, te E enjtet e zonjës Cherbonneau, se zonja Sand ishte ndër shkrimtarët që ai i ka trajtuar më ashpër. Autori i Bisedave të së shtunës ishte kundërshtar i natyrshëm i pikëpamjeve politike dhe fetare të zonjës Sand. Revue des Deux Mondes e kishte thënë tashmë mendimin e vet për utopitë socialiste të autores së romanit Consuelo. Ndoshta do të kishte mbetur asnjanëse në këtë luftë, sikur zonja Sand, pas një pajtimi të shkurtër me revistën (1851, Le Château des Désertes), të mos kishte treguar te Historia e jetës sime (1854), nga këndvështrimi i saj, si ishte prishur me drejtuesit e revistës, duke hedhur poshtë rrëfimin e z. Lerminier. Z. Charles de Mazade iu përgjigj në po atë revistë që kishte botuar shpjegimet e profesorit të Kolegjit të Francës, me një gjykim të rreptë për shkrimet e zonjës Sand. Nga ky gjykim kuptohej mjaft qartë se, sipas kritikut, duhej bërë një dallim i thellë midis autores së romanit Indiana dhe asaj të Le Péché de Monsieur Antoine.

Pas rënies së Republikës, botimi i romanit Ajo dhe ai (1859) i ringjalli debatet që publiku francez po i harronte me aq më shumë dëshirë, sepse zonja Sand, duke u pajtuar përfundimisht me Revue des Deux Mondes, dukej se kishte hequr dorë nga pikëpamjet e saj socialiste. Z. Paul de Musset e pa këtë vepër si fyerje për kujtimin e të vëllait.^[2] Në një roman tjetër, Ai dhe ajo, të shkruar, siç thuhet, me shënimet e të ndjerit, ai dha një version shumë të ndryshëm të marrëdhënieve të autorit të poemës Rolla me zonjën Sand. Një poete, zonja Louise Colet, mori pjesë në këtë debat me një roman të tretë, Ai. Gjithë partia katolike e ndoqi debatin me interesin më të madh, e kënaqur që shihte të kapur me njëri-tjetrin shkrimtarë që nuk i kishte dashur kurrë shumë.

Por kundërshtari më i rrezikshëm i teorive të zonjës Sand nuk është as z. P. de Musset, as z. de Pontmartin. P.-J. Prudoni nuk kishte pritur revolucionin e shkurtit për t’u shprehur kundër pikëpamjeve të saj. Socialistët që flisnin për ta “emancipuar” gruan i dukeshin maniakë të vërtetë, kurse shkrimtarët që e kishin pranuar pak a shumë këtë ide të “emancipimit”, armiq të rrezikshëm të drejtësisë, të moralit dhe të popullit. “Askush nuk e di, — thoshte ai që në vitin 1841, në memorien e dytë mbi pronën, — sa marrëzi dhe sa poshtërsi fsheh sistemi i falanstereve.” Ai e qortonte këtë sistem të Furierit sidomos sepse zhdukte “zotërimin, familjen dhe atdheun, tri shprehjet e personalitetit njerëzor”. Këto deklarata linin të kuptohej se në cilën anë do të rreshtohej Prudoni. Ky logjicien mizantrop, që i zhvishte plagët më të rënda të socializmit, do të mbante patjetër, në grindjen që i ndante socialistët, anën e kundërshtarëve më të vendosur të zonjës Sand. Ogyst Konti, themeluesi i shkollës pozitiviste, që kundërshtarët e tij e quajnë shkollë ateiste, në thelb pajtohet më shumë me Prudonin sesa me romancieren e famshme. Në të vërtetë, autori i Katekizmit pozitivist dhe i Politikës pozitive mendon se mënyra më e mirë për t’i “neutralizuar” teoritë që ai i quan “përçartje të mendjes” është t’u predikosh grave maksimën “e admirueshme” të Aristotelit: “Forca më e madhe e gruas qëndron te kapërcimi i vështirësisë për t’u bindur.” Kështu, ndërsa zonja Sand dhe ithtarët e saj e gjenin moralin e Dhiatës së Re tepër despotik, disa dishepuj të socializmit apo mbrojtës të “pozitivizmit” donin t’i kthenin prapa, në “udhët” e paganizmit.

Në kohë revolucioni, mes teprimeve të kundërta të partive, është shumë e vështirë t’i qëndrosh besnik filozofisë së vërtetë dhe liberalizmit të sinqertë. Z. Ernest Legouvé, sot anëtar i Akademisë Franceze, pati nderin të jepte në Kolegjin e Francës një shembull që meriton shumë ndjekës. I ati kishte botuar në vitin 1801 një poemë shumë të njohur me titull Meritat e grave, në një kohë kur poetët frymëzoheshin pothuajse vetëm nga lavdia e kushtueshme e armëve. Përveç traditës së të atit, profesori i ri, siç na tregon vetë, kishte studiuar posaçërisht shkrimet e z. Édouard Laboulaye, sot profesor i legjislacionit të krahasuar në Kolegjin e Francës dhe anëtar i Institutit. Vëmendjen e tij e kishte tërhequr sidomos libri i z. Laboulaye Mbi gjendjen civile të grave, nga romakët deri në ditët tona, i botuar në vitin 1843 dhe i shpërblyer nga Akademia e Shkencave Morale dhe Politike. Dihet sa i palëkundur është përkushtimi i këtij autori ndaj ideve liberale. Me parimet e tij, ishte e pamundur që ai t’i shihte me sy të mirë “dispozitat gjoja mbrojtëse” me të cilat janë mbushur kodet. “Ligjet e Mesjetës, — thoshte ai, — i kanë parë gratë si qenie me pozitë më të ulët se burrat. Ky është një fakt i pamohueshëm, që vazhdon edhe sot në ligjet tona civile. Nga kjo ide e inferioritetit, që e përvetësuan edhe ligjet kanonike (ligjet e Kishës), dolën të gjitha ato dispozita gjoja mbrojtëse që e kanë bërë gruan një të mitur të përjetshme. Prej saj doli ajo kujdestari që, pasi u zhduk herët në vendet e jugut, vazhdoi gjatë në vendet gjermanike; prej saj doli ai wehrgeld^[3] që për gruan nuk është as gjysma e wehrgeld-it të burrave; prej saj dolën kufizimet në të drejtën për të bërë testament, për të ngritur padi në gjyq, për të dëshmuar dhe për të marrë përsipër detyrime.”

Qeveria republikane e ftoi z. Legouvé të mbante një kurs në atë institucion të famshëm ku i ati kishte dhënë mësim në vend të poetit Delille. Z. Legouvé mendoi se, po t’u ndizej grave zemërimi kundër vështirësive të gjendjes së tyre, i vetmi përfundim do të ishte që burrat të reagonin, me verbërinë e zemërimit, kundër kërkesave më të drejta të gjinisë sonë. Ai mendoi se, e shtruar kështu, çështja do t’u shtonte grindjeve të jetës civile, që atëherë ishin të tmerrshme, edhe trazirat e familjes. Prandaj i lindi ideja fatlume t’i drejtohej ndjenjës së drejtësisë, që duhet të jetojë në thellësi të zemrës së çdo njeriu të lirë. Në vend që t’u bënte jehonë fjalimeve bombastike të socialistëve mbrojtës të grave për “emancipimin” dhe për “gruan e lirë”, ai iu kushtua një studimi të qetë e të thelluar të së drejtës. Tregoi kështu se çdo hap përpara i qytetërimit sjell domosdo një përmirësim në gjendjen e grave. Pasi i numëron këto përmirësime me dije të vërtetë, z. Legouvé habitet se sa pak zell tregoi Republika e Parë për ta vazhduar veprën e Justinianit dhe të ligjvënësve të mëdhenj që u frymëzuan nga filozofia greke. Më pak e habit indiferenca e Napoleonit ndaj çështjes së grave. Napoleoni i përkiste kombit italian, ku gruaja, në fund të shekullit XVIII, e kishte humbur çdo ndikim; ishte i prirur t’i ruante kudo traditat despotike; dhe e kishte rimëkëmbur Kishën romake në Francë. Ishte e natyrshme, pra, që të kujdesej shumë më tepër për kujtimet e regjimit të vjetër sesa për aspiratat e botës moderne.

Republika, Perandoria dhe Restaurimi treguan në këtë çështje një frymë kaq pak filozofike. A duhet habitur, pra, që ligjet kanë boshllëqe, kundërthënie, madje në disa raste edhe pak moral? Opinioni është i rreptë me vajzat që lënë veten të joshen, ndërsa kodi nuk e dënon kurrë joshjen; për shthurjen e të miturve jep dënime qesharake, dhe është shumë më i rreptë me vjedhjen sesa me përdhunimin. Z. Legouvé habitet kur sheh se atdheu i heroinës Zhana d’Ark i jep nderit të vajzave të veta më pak rëndësi se disa kombe të tjera të Perëndimit. Pasojat e kësaj shpërfilljeje janë, sipas tij, vërtet të frikshme. Pronarët e fabrikave shumë shpesh e kthejnë shtëpinë e tyre në harem, dhe të zotët e shtëpive abuzojnë me pushtetin që kanë mbi shërbyeset. Parent-Duchâtelet, historiani serioz i prostitucionit në Paris (Paris, 1836), numëronte në vitin 1830 në Paris 5083 prostituta. Prej tyre, 285 ishin shërbyese që i kishin joshur zotërinjtë e tyre dhe pastaj i kishin braktisur në mundimet e skamjes dhe të urisë. Shkaqe të tjera, po aq të dhimbshme, i shtojnë prostitucionit çdo ditë e më shumë gra.

Pastaj z. Legouvé shqyrton gjendjen e gruas së martuar. Gruaja e martuar nuk mund as të dhurojë, as të marrë dhurata; me martesën, ajo barazohet me të miturit, madje edhe me ata që gjykata i ka shpallur të paaftë për të vepruar vetë. Liria e lëvizjes i hiqet aq plotësisht, saqë ajo detyrohet ta ndjekë burrin edhe në një vend ku klima do t’i dëmtonte shëndetin e do t’ia rrezikonte jetën. Si nënë, nuk ka as më të voglin pushtet ligjor mbi fëmijën: nuk mund as ta mbajë në shtëpi, as ta largojë nga shtëpia e të atit. Si qytetare, i ndalohet të jetë dëshmitare në një testament, të dëshmojë në zyrën e gjendjes civile lindjen e një fëmije, të bëjë pjesë në një këshill familjeje, të jetë kujdestare e vajzës së një mikeshe. Pabarazia nuk është më e vogël në dënime sesa në të drejta. Tradhtia bashkëshortore e gruas dënohet rëndë, ndërsa burrit kodi i jep vetëm një ndëshkim qesharak. Sipas z. Legouvé, historianit të grave, një pabarazi e tillë është fyerje për moralin publik, “një mësim shthurjeje që e jep vetë ligji”.

Z. Legouvé nuk mjaftohet me studimin e ligjeve: ai tregon se zakonet ose paragjykimet shpesh e bëjnë edhe më të rëndë peshën e tyre. Prandaj ngrihet me forcë kundër zakoneve të këqija, ndërsa kërkon njëkohësisht rishikimin e Kodit të Napoleonit.

Më duket e nevojshme t’jua vë para syve përfundimet kryesore të librit të z. Legouvé.

Në emër të parimit të “barazisë në ndryshim”, ai kërkon:

Së pari, për vajzat:
Reformën e edukimit;
Një ligj për joshjen;
Shtyrjen e moshës së martesës.

Së dyti, për gratë e martuara:
Një moshë pas së cilës të bëhen madhore;
Të drejtën të administrojnë pasurinë e tyre vetjake dhe të disponojnë një pjesë të saj;
Kufizimin e pushtetit të burrit mbi personin e tyre;
Krijimin e një këshilli familjeje që të kontrollojë si e ushtron burri autoritetin e tij si bashkëshort dhe si baba.

Së treti, për nënat:
Një ligj për kërkimin e atësisë;^[4]
Mundësinë të ndërhyjnë në drejtimin e edukimit të fëmijëve;
Të drejtën të japin pëlqimin për martesën e tyre.

Së katërti, për të gjitha gratë:
Pranimin në kujdestari dhe në këshillin e familjes;
Pranimin në profesionet private;
Pranimin, brenda kufijve të aftësive dhe të detyrave të tyre, në profesionet publike.

Pa shqyrtuar nëse ky plan do të ishte më i përshtatshmi për të ndrequr të metat e Kodit të Napoleonit, do të shtoj se z. Legouvé, edhe pse në parim nuk e sheh me sy të mirë divorcin, e quan megjithatë gabim të madh ligjin e 8 majit 1816, që e bëri sërish martesën të pazgjidhshme. Sepse, në rrethanat ku ndodhet Franca, kjo pazgjidhshmëri ka pasoja nga më shkatërrimtaret.

Z. Legouvé nuk mban aspak anën e grave që kërkojnë të gëzojnë të drejta politike, qofshin këto më të gjera apo më të ngushta. Ai shqyrton një nga një francezet që, nga viti 1789 deri në themelimin e Perandorisë, u përzien në punët publike, dhe përpiqet të tregojë se kjo përvojë nuk u ka dhënë të drejtë pretendimeve të disa grave. Një anglez nuk do të linte pa thënë se në Francë as burrat nuk kanë ndjenjë politike më të zhvilluar se gratë. Historiani i madh i Anglisë së sotme ka shkruar ç’mendon për teoritë e personazheve më të famshëm të Revolucionit Francez, dhe e ka shkruar në një mënyrë të tillë, saqë detyrohesh të pranosh se mendimi i lordit Macaulay është mendimi i preferuar i bashkatdhetarëve të tij. Po të flasim jo më për francezet, por për gratë në përgjithësi, duhet pranuar se detyrat e mëmësisë, njëherësh të ëmbla e të shenjta, ua bëjnë të vështirë shumicës së tyre një rol politik shumë aktiv. Megjithatë, një shkrimtar që i përket një populli i cili vetë thotë se fjala “e pamundur” duhet fshirë nga fjalori i bijve sipërmarrës të Galisë,^[5] do të duhet ta pranojë se sot është shumë e vështirë të caktosh kufijtë e “të mundshmes”. Politika mund të ketë në shekullin XX një karakter tjetër nga ai i shekullit XIX. Filozofët më të guximshëm të lashtësisë do ta kishin quajtur me siguri ëndërrimtar një mendimtar aq të guximshëm sa të parashikonte ardhjen e një shoqërie të ngritur mbi barazinë — të një shoqërie ku nuk do të kishte as skllevër, as bujkrobër, as njerëz pa të drejtën për të zgjedhur përfaqësuesit e vendit. Një papë si Gregori VII apo si Inocenti III do ta kishte quajtur të çmendur të vërtetë novatorin aq të guximshëm sa të paralajmëronte se në vitin 1864 shoqëritë më të përparuara të Evropës sonë, si Anglia e Prusia, si Suedia e Holanda, do t’ia dilnin aq mirë pa papë, pa kardinalë, pa peshkopë e pa murgj, saqë heqja e teokracisë do të shihej atje si ngjarja më e lumtur për vendin. Në kohën kur isha në Vjenë dhe shihja triumfin e politikës së princit Meternih, po të më kishte thënë dikush se, sa të jem gjallë, Austria do t’i jepte gjinisë sonë të drejta të gjera politike, do ta kisha pasur të vështirë, e pranoj, të mos e quaja një pohim të tillë shumë të çuditshëm. E them këtë, megjithëse nuk habitem lehtë nga fitoret e idesë liberale.

Por diskutimet për të ardhmen kanë rëndësi të dorës së dytë, kur mund të arrihet ndreqja e abuzimeve shumë më të rënda se përjashtimi i plotë i grave nga punët e qeverisjes. Prandaj mendoj se z. Legouvé bëri më mirë që u mor me rishikimin e Kodit të Napoleonit sesa me hamendje për rolin politik që zhvillimi i qytetërimit u rezervon francezeve. Më duket se ato do të veprojnë me mençuri po ta ndjekin në këtë rrugë. Le t’i lënë mënjanë idetë e mjegullta, fëminore ose kontradiktore që romanet i kishin mësuar t’i merrnin për “filozofi shoqërore”, dhe le të tregojnë, me dijen, me veprimtarinë, me atdhedashurinë dhe me ndjenjën e detyrës, se ka ardhur koha që motrat e heroinave Zhana d’Ark dhe Jeanne Hachette^[6] të mos trajtohen më si “të mitura”.