Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Tre popujt e Zvicrës. — Zviceranet e shekullit XVIII. — Zonjusha Huber. — Zonjat Necker, de Stal, Necker de Saussure dhe de Charrière. — E ardhmja e konfederatës. — Gjendja e zviceraneve. — Arsimi. — Ligjet për marrëdhëniet e paligjshme midis gjinive. — Ligjet kundër joshjes së grave. — Debatet për moralin zviceran. — Vajzat si trashëgimtare. — Fejesa. — Martesa. — Paja. — Tradhtia bashkëshortore. — Divorci. — Vejëria. — Shkaqet që e kanë vonuar zhvillimin e ligjeve zvicerane.
Ashtu si Britania e Madhe para dyndjeve gjermanike, edhe Zvicra banohej nga një popullsi kelte. Por helvetët, që jetonin midis Galisë, Germanisë dhe Italisë, u detyruan, si britanët, të tërhiqeshin para pushtuesve. Romakët ua shtuan këto lugina perandorisë së tyre të gjerë. Më vonë, perëndimi dhe një pjesë e qendrës, deri te lumi Reuss, ranë në duart e burgondëve, ose burgundëve, që u shtrinë shumë përtej Jurës. Veriun dhe një pjesë tjetër të qendrës i zunë alemanët, që zotëronin toka të gjera përtej Rinit. Fiset gjermanike që erdhën njëri pas tjetrit në veri të Gadishullit Italian, gotët, vizigotët dhe langobardët, pushtuan Ticinon dhe pjesën jugore të Retisë. Dikur Retia u kishte dhënë strehë disa kolonive që, siç mendohet, e kishin lënë tokën etruske për t’i shpëtuar tërbimit të galëve. Në kantonet ku alemanët kishin pas shpine masat gjermanike, gjermanishtja fitoi më në fund. Përkundrazi, perëndimi dhe jugu, fqinjë të Francës dhe të Italisë, ruajtën, bashkë me gjuhët latine, edhe një qytetërim latin, i cili në Graubünden po u lëshon tani vend gjuhës dhe zakoneve të Gjermanisë. Regjistrimi i vitit 1857, i miratuar nga Asambleja federale, tregon se gjermanishtja mbizotëron në Konfederatë: e flasin një milion e gjashtëqind e shtatëdhjetë mijë zviceranë, ndërsa frëngjishten e përdorin vetëm katërqind e shtatëdhjetë e katër mijë, italishten njëqind e tridhjetë e tre mijë e pesëqind dhe romançishten dyzet e dy mijë e pesëqind. Elementi gjermanik fiton si në gjuhë, ashtu edhe në fe, sepse i njëjti regjistrim numëron një milion e katërqind e shtatëmbëdhjetë mijë e shtatëqind e shtatëdhjetë e tre protestantë dhe nëntëqind e shtatëdhjetë e një mijë e tetëqind e njëzet e një katolikë. Sa për elementin semit, ai përfaqësohet vetëm nga tetë mijë e njëqind e dyzet e tetë hebrenj, të cilët krenohen se Rachel[1] lindi mes hebrenjve të Argaut.
Kantonet gjermane, Zvicrën franceze dhe Zvicrën italiane i kam përshkruar shkurt te Zvicra gjermane dhe te Në brigjet e liqeneve zvicerane. Në pjesën e dytë dhe të tretë të veprës Gratë në Perëndim,[2] që u botua në revistën Pandore të Athinës (1860–64), kam bërë portretin e zviceraneve të shquara, nga mbretëresha Berta deri te zonja Necker de Saussure, dhe jam përpjekur t’i vlerësoj veprat ose shkrimet e tyre. Që nga vdekja e autores së Edukimit progresiv, duket se gratë e konfederatës kanë pushuar së marri pjesë aktive në lëvizjen intelektuale. Prandaj autorja e Jetës në botën e vjetër, zonjusha Bremer, thotë se në Zvicër nuk gjeti asnjë grua aq të famshme sa t’u fliste për të lexuesve të saj të shumtë. Është e vërtetë se metodizmi, që e përhapi zonja de Krüdener, e ndihmoi popullin e thjeshtë të bëhej më i moralshëm, por mbi mendjen e grave të kamura nuk pati një ndikim aq pjellor sa lëvizja filozofike e shekullit XVIII. Te Gratë në Perëndim besoj se kam treguar që në atë kohë gjinia jonë shkëlqeu fort te bashkatdhetarët e zonjushës Huber,[3] të zonjës Necker, të zonjës de Stal, të zonjës Necker de Saussure (që vdiq më 1841), si dhe në atdheun e zgjedhur të zonjës de Charrière. Zviceranet janë aq krenare për kujtimet e asaj kohe, sa që një ditë a një tjetër do të përpiqen patjetër të ndjekin gjurmët e shkrimtareve që janë nderi i konfederatës. Por disa do të thonë se e ardhmja e këtij shteti është shumë e rrezikuar nga zgjimi i kombësive, e se gratë që jetojnë në të s’kanë si të mendojnë për ta ripërtërirë traditën e tij letrare. Unë mendoj ndryshe. Kombet e ndryshme që përbëjnë Zvicrën janë lidhur aq fort me rendin republikan; janë aq të kënaqura që nuk kanë për të mbajtur as ushtri të përhershme, as taksa të rënda, as shpenzime të kota e joprodhuese; janë mësuar aq shumë të diskutojnë krejt lirisht; institucionet e tyre përputhen aq mirë me traditat dhe me karakterin e tyre, saqë asgjë nuk do t’i bindte të bëheshin pjesë e monarkive që i rrethojnë. Veç kësaj, për përparimin e Evropës ka shumë rëndësi që popuj të cilët janë shpallur aq herë të padenjë për liri, si latinët, për shembull, të vazhdojnë të provojnë, me urtësinë dhe vendosmërinë e qëndrimit të tyre, se mund ta durojnë rendin më demokratik. Ata tregojnë se vendi i tyre nuk bëhet pre e atyre fatkeqësive me të cilat publicistët në shërbim të absolutizmit i kërcënojnë pa pushim popujt e lirë, dhe se demokracia e tyre nuk ka nevojë që një “pushtet i fortë” — kështu i quajnë sot, me eufemizëm, pushtetet pak a shumë absolute — t’i bëhet kujdestar urdhërues.
Është e vështirë të japësh të dhëna të sakta për gjendjen ligjore të zviceraneve. Në të vërtetë, çdo kanton — madje në disa raste çdo gjysmëkanton — ka kushtetutën[4] dhe ligjet e veta. Do të shkoj edhe më tej: në shumë kantone, rrethet, madje ndonjëherë edhe komunat, kanë ligje të ndryshme, sidomos për trashëgiminë dhe për rregullat e policisë. Para vitit 1830, vetëm në Argau kishte të paktën një duzinë ligjesh të ndryshme për trashëgiminë. Prandaj do të mjaftohem t’ju jap një ide të përgjithshme për gjendjen e grave zvicerane dhe t’ju them mendimin tim për debatet e zjarrta që janë bërë kohët e fundit në Perëndim për zviceranet dhe për disa zakone të Zvicrës.
Edhe udhëtarët që nuk kanë asnjë simpati të veçantë për konfederatën, e pranojnë zellin e qeverive për arsimin e popullit. “Institucioni më i mirë i Zvicrës, i përbashkët për të dyja gjinitë, — thotë me shumë të drejtë z. Norbert Billiart, — është, sipas meje, ky: Arsimi fillor është i detyrueshëm.”
Nuk mjafton ta bësh arsimin të detyrueshëm; duhet t’ua besosh njerëzve të zgjuar. Dhe mësuesit e shkollave fillore jetojnë mjaft mirë, saqë këtë punë të dobishme e të thjeshtë e marrin përsipër njerëz të shkolluar. Në Bazel, rroga vjetore më e ulët është 2.200 franga dhe më e larta 2.800. Pas dy vjetësh shërbim u jepet një shtesë prej 200 frangash, dhe pas pesëmbëdhjetë vjetësh një shtesë tjetër prej 500 frangash. Në Cyrih, rroga më e ulët është nga 2.000 deri në 3.000 franga. Në Shën Gal, 2.000 franga. Në Biel (Bernë) dhe në Friburg, 1.100 franga. Në Friburg, pas katër vjetësh pune, për çdo tre vjet u shtohen 100 franga, dhe pas pesëmbëdhjetë vjetësh pune, e njëjta shtesë jepet çdo dy vjet. Në Francën e pasur, rroga më e ulët është e shumta 600 franga.
Nëse në këtë fushë konfederata është kaq më përpara se fqinjët e saj të fuqishëm, kjo i detyrohet këmbënguljes së kombit, që bashkon energjinë e keltëve me mendjen politike të gjermanikëve. Në të vërtetë, ky rezultat nuk u arrit pa mundim. Në kantonet katolike, murgjit dhe kleri, dikur të plotfuqishëm e sot ende tepër të fuqishëm, ishin shumë të kënaqur me një demokraci të pashkolluar, si të gjitha pushtetet që i kuptojnë interesat e vërteta të absolutizmit. Në kantonet protestante, qeveritë, të sunduara nga fryma aristokratike dhe nga traditat e Aleancës së Shenjtë, tregonin pak zell për arsimin e popullit. Revolucioni francez i vitit 1830, që i zgjoi mendjet në Zvicër, ashtu si në Portugali, në Spanjë e madje edhe në Itali, hapi një epokë të re për arsimin. Ligji i Gizosë, që e miratuan Dhomat në Paris më 1833, nxiti një garë të shëndetshme. Më 1847, disfata e Sonderbundit,[5] domethënë e partisë së murgjve, e përshpejtoi këtë lëvizje, që sot nuk ndalet dot më. Megjithatë dituria lufton ende me vështirësi kundër murgjërisë, e cila në Zvicrën e vogël katolike ka ende rreth pesëdhjetë manastire, dhe kundër ndikimit të nuncit të papës, që rri në Lucernë. Në tokën zvicerane, ky nunc ka autoritetin e dyfishtë të një mitropoliti dhe të një përfaqësuesi politik të “mëkëmbësit të pagabueshëm të Zotit”.
Mbrojtësit e “parimit të autoritetit”, që prej ca kohësh nuk i kursejnë Zvicrës republikane as thumbat, as sulmet, shpesh shfaqen të skandalizuar nga ligjet e saj që lejojnë të kërkohet në gjyq babai i një fëmije të lindur jashtë martese. Është për t’u habitur që njerëz të cilët zakonisht tregojnë aq zell për moralin publik, ngrihen kundër ligjeve të bëra pikërisht për ta mbrojtur atë. Kritikat e tyre do të dëgjoheshin më me dëshirë, po të kufizoheshin te pjesët vërtet të dobëta të këtyre ligjeve. Në Zvicër, si në Gjermani, ligjvënësit kanë ngatërruar shumë lehtë dy lloje gjërash që duhen mbajtur krejt të ndara, dhe kanë vepruar më shpesh si teologë se si burra shteti. Edhe mënyra si janë organizuar komunat zvicerane, që u sigurojnë përparësi të mëdha anëtarëve të tyre, të quajtur “qytetarë”, i shtynte ligjvënësit t’i shihnin me sy shumë të keq lindjet e fëmijëve që hynin në “qytetari” pa e kënaqur nëna e tyre Kishën me një martesë dhe Shtetin duke kërkuar pëlqimin e tij për këtë martesë. Kështu interesi i forconte skrupujt fetarë dhe i bënte edhe më të ashpër.
Marrëdhëniet e paligjshme midis gjinive mund të shihen në dy mënyra: ose faji është krejt i vullnetshëm nga të dy fajtorët, ose burri e ka joshur dhe e ka mashtruar gruan.
Në përgjithësi, ligjet zvicerane, duke ngatërruar fakte krejt të ndryshme nga natyra, e quajnë vepër penale çdo marrëdhënie të turpshme. Dy kantonet e Zvicrës italiane, Ticino (katolik) dhe Graubünden (i përzier), e dënojnë: i pari me gjobë dhe me “arrest shtëpie”, i dyti si kundërvajtje që i takon policisë. Në Zvicrën frëngjishtfolëse, dy kantonet më të rëndësishëm kanë ligje të ndryshme. Vaud (protestant) nuk ka asnjë dënim për shkeljen e urdhërimit të gjashtë nga Dhjetë Urdhërimet, atij që ndalon kurvërinë, kurse Friburgu (katolik) dënon vetëm shtatzëninë e tretë (me një ose dy vjet në shtëpi korrektimi). Zvicra gjermane është shumë e ndarë. Cyrihu (protestant) dhe Turgau (i përzier) nuk i futin marrëdhëniet e papastra ndër veprat penale. Shën Gali (i përzier) dhe Lucerna (katolike) nisin me gjobë, dhe kur faji përsëritet, dënojnë me burg: Shën Gali që në përsëritjen e parë, Lucerna në të dytën. Nga ana tjetër, këto dënime u jepen pa anësi fajtorëve të të dy gjinive. Përjashtim bën Argau (i përzier), ku zakonisht dënohet vetëm vajza, kur mbetet shtatzënë.
Le të jetë e vërtetë se në disa kantone dënimet “shkojnë, siç është thënë, deri në mizori” dhe se gratë “i fshikullojnë deri sa t’u dalë gjak”. Por shkrimtari që flet me indinjatë të drejtë për këto ndëshkime të tmerrshme nuk duhet të harrojë se këto skena të trishta ndodhin në vende që i përkasin Kishës ku bën pjesë edhe ai vetë, “sidomos në kantonet Shvic, Zug, Lucernë, Unterwalden”, si dhe në Apencelin e Brendshëm. Thuhet se faktet më të neveritshme kanë ndodhur kohët e fundit në Sarnen dhe në Lucernë, domethënë në vise ku mbretëron ende fanatizmi i Mesjetës, midis atyre përkrahësve të Sonderbundit që sapo ia rrëmbyen me paturpësi fëmijët anabaptistit lucernez Laubert. Për fat të keq, votimi i përgjithshëm, ky ilaç për të gjitha të këqijat në ditët tona, nuk e shëron fanatizmin. Në kantonet Vaud dhe Cyrih, midis popullsive të ndritura dhe protestante, ai sigurisht nuk do të lejonte asgjë të tillë. Por në vise ku mbretërojnë bestytnitë e vjetra, ai mund të bëhet vegla më e tmerrshme e shtypjes dhe të miratojë verbërisht veprimet më arbitrare dhe më të neveritshme. Me këto në mendje, është shumë e mundur që demokratët ortodoksë të Shvicit, Zugut, Lucernës, Unterwaldenit dhe Apencelit të Brendshëm t’i lejojnë vetes ato gjëra kaq “të hijshme” për të cilat akuzohen. Është e mundur që në këto kantone të përdoret “kamxhiku prej nerve kau”, ndërsa “thuprat u takojnë veçanërisht grave”; që në Zug burgu paraprak të jetë “një kafaz i ndyrë, një kafaz vdekjeje”; që në Shvic, i cili ende nuk ka kod penal, “shtylla e turpit të qëndrojë e ngulur përgjithmonë”; që “tortura primitive, ky tmerr i Mesjetës”, të mbijetojë në Unterwalden; që në Apencelin e Brendshëm të ketë ende “stolin e rrahjes” (Prügelbank); që atje kamxhiku “të jetë pjesë thelbësore e sistemit penal, si dhe një mjet për të zbuluar të vërtetën”; dhe, më në fund, që atje “gjinia e bukur të fshikullohet në mes të sheshit”.[6] Meqë nuk e kam vizituar Zvicrën prej disa vjetësh, nuk kam mundur ta verifikoj në vend vërtetësinë e tregimeve që i kanë bërë udhëtarit që sapo citova. Di vetëm se disa kantone i trajtojnë ndonjëherë mizorisht nënat e pamartuara dhe se, në përgjithësi, ligjvënësit katolikë kanë pasion për ndëshkimet e pamëshirshme. Spanja pati për shekuj me radhë flijime të tmerrshme njerëzish, dhe i kishte ende në kohën e Monteskjësë dhe të Volterit; edhe sot i dërgon në galera ata që lexojnë Bibla protestante. Në Savoja, autori më i famshëm i asaj krahine, konti J. de Maistre, e ka bërë në kohën tonë trekëmbëshin themel të rendit shoqëror dhe ka guxuar ta hyjnizojë xhelatin dhe Inkuizicionin. Në Francën e vitit 1864, gazeta më me autoritet e Kishës, le Monde, që e mbron Inkuizicionin ashtu si autori i librit Mbi papën, e quajti kohët e fundit fushatën kundër dënimit me vdekje — fushatë mjaft e vonë — “një shenjë se ndjenja morale po dobësohet”. Vlerësime të tilla në fillim e habitin një prusian a një sakson, por ai shpejt kujton se vendi ku ato janë të mundshme ka qenë, në kohë të ndryshme, skena e kasaphanave më të tmerrshme katolike: masakrave të Mérindol-it dhe të Cabrières-it, Natës së Shën Bartolomeut, dragonadave dhe Terrorit të Bardhë.[7] Pa miratuar asnjë nga veprimet për të cilat qortohen ultramontanët e konfederatës, kemi prapëseprapë të drejtë të pohojmë se Zvicra katolike ka ditur t’u ruhet teprimeve të tilla.
Çdo mendje e ndritur duhet t’i përgëzojë kantonet e Cyrihut, të Vaud-it dhe të Turgaut që shkeljet e thjeshta të urdhërimit të gjashtë ua kanë lënë gjykimit të ndërgjegjes. Po ashtu, çdo mik i barazisë do t’i lavdërojë që nuk iu nënshtruan frymës antidemokratike dhe i mbajtën dënimet kundër joshjes së grave. Ligji i Cyrihut, që nuk i kursen as kodoshët, i dënon joshësit me burg dhe me një gjobë që mund të shkojë deri në 400 franga. Vaud i kërcënon me shtëpi korrektimi (nga një deri në gjashtë vjet) dhe me heqjen, të përkohshme ose të përjetshme, të pushtetit atëror. Edhe Turgau i dënon me burg (deri në dy vjet), duke u hequr të drejtat civile dhe nëpunësinë. Pa i shtuar shembujt nga Zvicra franceze dhe Zvicra gjermane, mjafton të shtoj se as Zvicra italiane nuk është më pak e rreptë. Ticino e dënon joshjen e një të mitureje me burg të shkallës së dytë (nga pesë deri në dhjetë vjet), dhe, kur ka rrethana rënduese, me burg të shkallës së tretë (nga njëmbëdhjetë deri në pesëmbëdhjetë vjet).
Ashpërsia e këtyre ligjeve, numri i vogël i fëmijëve jashtë martese që tregojnë statistikat dhe ndalimi i prostitucionit në shumicën e kantoneve i kanë shtyrë disa shkrimtarë të mendojnë, si z. de Laveleye, redaktor i Revue des Deux Mondes, se Zvicra është një vend ku dëlirësia lulëzon më shumë se gjetiu. Të tjerë, si avokati z. Billiart, mbështeten në disa fakte, sidomos te Kiltkang-u, për të mbrojtur një tezë krejt të kundërt. Këtu ndeshemi sërish me debatin që i ndez gjermanikët dhe latinët: një shkrimtar nga një vend gjermanik (z. de Laveleye është belg) duhej ta mbronte, kundër një latini, virtytin e një vendi ku mbizotëron qytetërimi teuton. Më duket se asnjëri prej tyre nuk u ka shpëtuar teprimeve që dalin gjithmonë kur kërkon t’i zgjidhësh në mënyrë absolute probleme të këtij lloji.
Në të vërtetë, është e sigurt që në këtë fushë statistikat japin vetëm të dhëna të paplota (në Lucernë, për shembull, këto të dhëna nuk duken aspak të kënaqshme). Por as ndalimi i prostitucionit nuk është ndonjë provë vendimtare. Kur ndalohet në format e tij të zakonshme, prostitucioni mund të marrë forma të tjera, si në Romë; dhe, duke i shpëtuar mbikëqyrjes së autoriteteve, të këqijat e tij nuk pakësohen aspak. Nga ana tjetër, vetë ekzistenca e Kiltkang-ut nuk më duket aspak arsye e mjaftueshme për ta akuzuar si të pamoralshëm një vend që klima e tij duhet ta ruajë nga pasionet e furishme, të cilat më shumë se një herë kanë shpërthyer me aq vrull në brigjet përvëluese të Mesdheut ose të Adriatikut.
Kiltkang-u ka gjasë të ketë lindur nga tmerri që kanë gjermanikët prej martesave të nxituara. Ata tallen me latinët, që e kanë bërë martesën një lidhje të pazgjidhshme dhe martohen pa e njohur fare njëri-tjetrin. Latinët, nga ana e tyre, qeshin me këta “të fejuar” që jetojnë aq afër njëri-tjetrit: me natyrën e tyre të rrëmbyer, latinët nuk arrijnë ta përfytyrojnë një afërsi të tillë pa shthurjet më të rënda. Të tillë janë njerëzit; por një gjykatës që do të jetë i paanshëm nuk do t’i lërë kurrë iluzionet e krenarisë kombëtare t’ia drejtojnë gjykimin.
Në një pjesë të madhe të Zvicrës, çdo vajzë e re fshatare mund t’i lejojë një burri të pamartuar ta kalojë te ajo natën nga e shtuna në të dielë. Ky zakon quhet Kiltkang, nga fjala e gjermanishtes së vjetër Kilten (mbrëmje). Por pranë fabrikave kjo shprehje e padëmshme shërben shpesh si mbulesë për shthurje që i gjen në të gjitha vendet ku industria ka marrë epërsi mbi bujqësinë, edhe atje ku as emri Kiltkang nuk njihet.
Sigurisht, ky zakon nuk është pa të meta, madje edhe te malësorët që kanë mbetur jashtë lëvizjes industriale. Megjithatë, duhet pasur parasysh se ai ekziston në kantone ku ligje të rrepta kundër atyre që i joshin vajzat rrinë roje te dera e çdo kasolleje; se opinioni e detyron djalin që vjen natën te vajza (Kilter) të martohet me të; dhe, më në fund, se zakonisht bëhet fjalë për lugina ku dimri i ashpër ua fashit zjarrin të rinjve. Edhe disa malësorë të tjerë e kanë Kiltkang-un: baskët e shpatit francez të Pirenejve, që gëzojnë një klimë më të butë. E megjithatë, s’kam dëgjuar kurrë njeri ta akuzojë si të pamoralshëm këtë popull punëtor e energjik. E njëjta gjë vlen edhe për disa krahina malore të Austrisë, për shembull për Tirolin dhe Stirinë, ku Kiltkang-u njihet me emrin fensterln (të shkosh te dritarja, të hysh nga dritarja). Pra, ky zakon nuk ka lindur nga rendi republikan, përderisa e gjejmë edhe në vendet më monarkike të Perëndimit. Madje mund të thuhet se te tirolasit fensterln-i sjell shthurje më të rënda se te malësorët e tjerë. As nuk mund t’ia veshim ndikimit të kësaj apo asaj Kishe, sepse ai ekziston njëkohësisht në luginat e bernasve dhe në ato të baskëve.
Sa u përket qyteteve zvicerane, shthurjet që mund të ndodhin aty, si kudo tjetër, nuk ia vë kurrë njeri në faj Kiltkang-ut. Natyra njerëzore aty nuk është më e pastër nga mëkati se gjetiu, por qeveritë vazhdojnë të mendojnë se një vajzë pesëmbëdhjetëvjeçare nuk duhet quajtur e rritur për të fituar të drejtën e trishtë të shtojë radhët e prostitutave. Njerëzit janë gjithmonë gati ta shohin qimen në syrin e tjetrit, pa e vënë re trarin që ua nxjerr syrin e vet. Sa francezë, që i zemëron Kiltkang-u, duket se e gjejnë krejt të natyrshëm zakonin e çuditshëm që kam parasysh!
Para vitit 1830, ligjet ishin marrë më shumë me virtytin e vajzave sesa me të drejtat e tyre si trashëgimtare. Prandaj z. Billiart nuk e ka gabim kur u rekomandon disa kantoneve të prapambetura atë pjesë të Kodit të Napoleonit që i barazon plotësisht vajzat me vëllezërit e tyre. Por që nga Revolucioni i Korrikut, që pati një ndikim aq të mbarë në gjithë Perëndimin, ligjvënësit zviceranë në përgjithësi kanë treguar se duan t’u sigurojnë vajzave pasurinë që u takon. “Në shumicën e kantoneve, vajzat kanë në trashëgiminë e babait dhe të nënës të njëjtat të drejta si djemtë. Megjithatë, kur bëhet fjalë për toka e ndërtesa ose për ndërmarrje industriale, djemtë kanë të drejtë t’i kërkojnë për vete, por duke i paguar me një çmim të drejtë.” Mund të ndodhë, siç është thënë, që vlerësimi i këtyre pronave të mos bëhet gjithmonë në mënyrë të paanshme. Për fat të keq, pak janë vendet ku burrat, kur zbatojnë ligjet, nuk e anojnë peshoren e drejtësisë nga ana e tyre. Vetëm në disa mite ligji merr trajtë gruaje, dhe grekët e lashtë patën çiltërsinë ta bënin atë qenie mashkullore (ὁ νόμος).[8]
Fejesa nuk ka të njëjtën rëndësi në gjithë Perëndimin. Ky zakon ekzistonte te të gjithë popujt e Lindjes aziatike, si te kombet e racës së verdhë, ashtu edhe te kombet e bardha. Te grekët e lashtë vështirë se i gjen gjurmët, kurse romakët e shihnin fejesën si një ceremoni me shumë rëndësi. Fëmijët mund të fejoheshin që në moshën shtatë vjeç, dhe e fejuara e vogël merrte si peng unazën e fortë prej hekuri, shumë të rëndë për duart e saj prej fëmije.
Të krishterët e Perëndimit hoqën dorë, me të drejtë, nga zakoni i marrë i këtyre fejesave të parakohshme, por e ruajtën thelbin e tij. Në Francë, që nga Revolucioni, fejesa nuk ka më vlerë ligjore. “Gjermania protestante dhe mbretëritë e veriut, — thotë z. Pecqueur, — janë vendet ku fejesa merret sot më seriozisht.” Po kështu ndodh edhe në Zvicër. Nëse i fejuari ose e fejuara nuk pranon të martohet pa pasur arsye të mjaftueshme, pala tjetër ka të drejtë t’i kërkojë dëmshpërblim. Nëse njëri nga të fejuarit vdes dhe mbetet një fëmijë, gjykatësi mund ta shpallë fëmijën të ligjshëm.
Ndonëse politika e qeverive të kantoneve synon ta nxitë martesën, në Zvicër nuk është gjithmonë e lehtë të martohesh. Nga ana e prindërve nuk ka asnjë pengesë, sepse pëlqimi i tyre nuk kërkohet. Por Kisha dhe komuna janë më pak lëshuese se familja. Në kantonet ku popullsia u përket dy feve, ligjet e Kishës romake nganjëherë i vështirësojnë martesat e përziera. Nga ana tjetër, kjo Kishë ndonjëherë është tepër zemërgjerë. Në disa kantone ultramontane, domethënë besnike pa kushte të papës, është parë të përpiqet që të pranohen si të vlefshme martesat e çuditshme që lidhen në Itali. Për këto martesa flet Manxoni te Të fejuarit: çifti e zë priftin në befasi, me dy dëshmitarë, dhe i merr me dredhi bekimin e martesës. Në Zvicër kjo sjell mosmarrëveshje që vetëm martesa civile mund t’u japë fund. Prandaj kantonet e përziera, Gjeneva, Turgau dhe Shën Galeni, vendosën ta fusin martesën civile. Por, meqë zviceranët e kantoneve të ndryshme martohen me njëri-tjetrin, edhe kantonet protestante, Cyrihu (Zvicra gjermane) dhe Neshateli (Zvicra franceze), vepruan po ashtu. Për fat të mirë, kjo lëvizje po përhapet. Më e vështirë do të jetë të shfuqizohet “pëlqimi politik”. Në të vërtetë, komunat janë të detyruara të mbajnë barrën e “qytetarëve” të tyre të varfër (kështu quhen në Zvicër ata që kanë të drejtë qytetarie në një komunë), prandaj nuk kanë aspak dëshirë që kjo klasë qytetarësh të shtohet. Veç kësaj, duket se edhe vetë qeveritë e kantoneve e mbajnë fort pëlqimin politik, i cili, sipas tyre, ekziston pothuajse kudo me emra të ndryshëm. A nuk i ka njohur edhe Franca pushtetit civil të drejtën të vendosë pengesa për martesën, disa që e bëjnë atë të pavlefshme e disa që vetëm e ndalojnë (Kodi i Napoleonit, nenet 161–63, 128, dhe Kodi Penal, neni 220)? Në Gjermani “pëlqimi politik” është përdorur e keqpërdorur aq shumë, saqë fshatarët e Meklenburgut nuk mund të martohen pa lejen e zotit të tokës, dhe kjo në një vend ku nënat e pamartuara rrihen me shkop pa mëshirë! Ligjet e sotme të Zvicrës, larg nga admirimi për këto marrëzi të frymës feudale, priren t’i pakësojnë pengesat që “pëlqimi politik” mund t’i vërë martesës. Në shumicën e kantoneve, ligji i përcakton shkaqet që i japin komunës të drejtën të kundërshtojë martesën e dy “qytetarëve”. Këto shkaqe janë: një sëmundje e pashërueshme te njëri prej tyre, një lidhje gjaku tepër e afërt ose pamundësia për të mbajtur familje. Por, meqë komunat mund ta interpretonin tepër rreptë këtë ndalim të fundit, kushdo që e ndien veten të dëmtuar mund t’i drejtohet qeverisë së kantonit, e cila nuk ka asnjë interes në këtë çështje.
Pa u zgjatur në ceremonitë e martesës, mjafton të vëmë re se të huajt nganjëherë shohin aty gjëra të çuditshme që ekzistojnë vetëm në imagjinatën e tyre. Për shembull, nuk do të habiteshin aq shumë kur shohin nusen në kantonet gjermane të shkojë në kishë e veshur me të zeza, po ta dinin se kjo ngjyrë, që gjendet në flamujt e Prusisë, të Austrisë dhe të Gjermanisë liberale, nuk u vjen aspak e rëndë gjermaneve, siç u vjen grave latine. Në ditë feste ato veshin rroba të zeza, sepse pamja e tyre e rëndë u duket se shkon mirë me ato të fshehta të shenjta të krishterimit që Boaloi nuk ngurronte t’i quante “të tmerrshme”.
Përveç pajës që zakonisht marrin nga prindërit (në shumicën e kantoneve, prindërit janë të detyruar t’u japin vajzave një pajë të denjë), vajzat marrin nga burri edhe një dhuratë martese. Kjo është “dhurata e mëngjesit” (morgengabe), që sipas zakonit të vjetër gjermanik i takon nuses së re. Kantonet protestante, ashtu si ato katolike, kanë dënime për tradhtinë bashkëshortore. Por z. Billiart pohon se katolikët, në këtë rast si në të tjerat, tregojnë gjithë zellin e tyre për ndëshkimet e Mesjetës. Përveç gjobës, burgut dhe pendesave që cakton Kisha, përdoret edhe kamxhiku. Ju e dini se në Hungari, po t’u përmbaheshim fjalë për fjalë ligjeve të vjetra, burri i fyer mund të kërkonte kokën e gruas; dhe kjo në një vend ku nuk ka asnjë ligj kundër atyre që i joshin vajzat, e ku, pra, nderi i vajzave është i ekspozuar ndaj çdo rreziku! Ky legjislacion mund t’u rekomandohej zotërinjve të Shvicit.
Po këto kantone katolike e provojnë deri në fund zellin e tyre për “parimin e autoritetit” duke e hedhur poshtë divorcin, ndonëse edhe vetë Austria ua ka lejuar atë jokatolikëve, dhe ndonëse Napoleoni, që s’ishte aspak demokrat, nuk deshi t’ua ndalonte as nënshtetasve të vet katolikë. Kantonet protestante, përkundrazi, të gjitha e quajnë divorcin të ligjshëm, edhe pse nuk kanë të njëjtat ligje për të. Nganjëherë pëlqimi i ndërsjellë pranohet si shkak i mjaftueshëm. Gruas që gjykata e divorcit e ka shpallur fajtore mund t’i ndalohet të martohet sërish për disa vjet. Në çdo rast, gruaja e divorcuar e mban mbiemrin e burrit.
Gjendja e së vesë është plot kundërthënie nga më të çuditshmet. Nga njëra anë, ajo trajtohet me aq favor, saqë francezet duhet ta kenë zili. Në të vërtetë, kur një francez vdes pa lënë testament, gruaja e tij ka të drejtë në trashëgimi vetëm nëse ai nuk ka të afërm deri në shkallën e dymbëdhjetë. Z. Billiart e pranon se këtë dispozitë “s’ka arritur kurrë ta kuptojë mirë”. Ai shton se në Zvicër puna është ndryshe, “sepse e drejta e gruas mbi trashëgiminë e burrit zakonisht është kjo: kur nuk ka fëmijë, gjysma e pasurisë i takon si pronë e zhveshur, domethënë pa të drejtën e gëzimit, dhe gjysma tjetër si uzufrukt, domethënë me të drejtën për të gëzuar të ardhurat e saj; kur ka fëmijë, i takon uzufrukti i gjithë pasurisë. Më e pakta që mund të marrë është sa pjesa e një fëmije.” Nga ana tjetër, ndonëse e favorizuar në anën materiale, e veja zvicerane në përgjithësi nuk e ka pavarësinë e së vesë franceze. Ajo nuk ka kujdestar, por ka një “ndihmës” (beistand), mendimin e të cilit duhet ta marrë kur investon paratë e pa të cilin nuk mund t’i shesë pronat e paluajtshme. Megjithatë, disa kantone e kanë çliruar të venë nga kjo varësi. I tillë është Cyrihu, një nga kantonet më të përparuara të Zvicrës. Argau po përgatit një ligj që do ta shfuqizojë “ndihmën”, një ndihmë pa të cilën të vejat e Argaut mund të bëjnë fare mirë.
Gjithçka të bën të besosh se, po të ishte çuar përpara me vendosmëri lëvizja që solli disfatën e Sonderbundit, ligjet e Zvicrës sot do të kishin shumë më pak të meta. Por, pas fitores së partisë kombëtare dhe liberale mbi partinë katolike, që ishte vegël e të huajve, u mor një rrugë lëshimesh që nuk i kanë shkuar mirë dinjitetit të demokracisë. Kështu, kushtetuta e re ka ligjëruar një dallim që nuk i përket më kohës sonë, atë midis të krishterëve dhe jo të krishterëve. Kështu, fryma prapanike, e dëbuar nga Këshilli Federal, por e etur për t’u hakmarrë në kantone, ka mbajtur me kokëfortësi rregullore që bien ndesh me vetë frymën e rendit të ri. Si rrjedhim, kur në vitin 1863 u bë fjalë për të nënshkruar një marrëveshje tregtare me Francën, gjendja e hebrenjve dhe pengesat e bezdisshme për lirinë e lëvizjes dhe të vendosjes, që mbeten pavarësisht nga shembulli i shkëlqyer i Anglisë, i Shteteve të Bashkuara, i Suedisë, i Belgjikës, i Holandës, i Spanjës etj., u dhanë gazetave gjysmëzyrtare të Parisit raste tepër të volitshme, që s’mund të liheshin pa u shfrytëzuar, për të vajtuar “frymën e ngushtë dhe ngacmuese të demokracive”. L’Indépendance belge i kishte vënë në dukje që më parë këto abuzime, dhe kishte të drejtë ta bënte, sepse në tokën e Belgjikës ato janë zhdukur. Por në Francë liria e lëvizjes është larg së qeni e plotë: ajo ekziston vetëm për anglezët dhe për kombet që në vendin e tyre ua njohin këtë liri nënshtetasve të perandorit Napoleon, por jo për francezët. Veç kësaj, kur di se cila ishte gjendja e Zvicrës në vitin 1847, kur mendon se ç’forca kanë ende në dorë, këtu politika e jezuitëve, atje traditat burokratike nga të cilat fryma gjermanike shkëputet me aq vështirësi (pasojat e tyre të çuditshme i ka treguar aq mirë z. E. Reclus te Korporatat dhe industria e vogël në Gjermani[9]), nuk do të habitesh aspak nga qëndresa që fryma e shekullit has ende në disa kantone, të cilat, për shkak të pozitës së tyre, janë më të mbrojturat nga fryma e kohës. Por një vend që ka një shtyp krejt të pavarur dhe kuvende të zgjedhura lirisht nga një popull me një prirje të lindur për politikën, që përparon çdo ditë në arsim dhe që punon me këmbëngulje të çlirohet nga ndikimet teokratike, një vend i tillë, jam e bindur, nuk do të vonojë t’i zhdukë nga kodet e veta mbeturinat e fundit të Mesjetës, së cilës ushtarët heroikë të Morgartenit, të Sempahut, të Nefelsit, të Gransonit dhe të Moratit i dhanë dikur goditje kaq të rënda.[10]
Rachel (Élisa Félix, 1821–1858), aktore e madhe franceze me origjinë hebreje, e lindur në Mumpf të kantonit Argau. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në pjesën e parë flitet për gratë e Perëndimit para krishterimit. ↩︎
Autorja e Letrave mbi fenë thelbësore për njeriun. ↩︎
Shih Tekstin zyrtar të Kushtetutës federale dhe të njëzet e pesë kushtetutave kantonale (Friburg, Marchand). ↩︎
Sonderbund: lidhja e kantoneve katolike zvicerane, e mundur në luftën e shkurtër civile të vitit 1847. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Norbert Billiart, Në Zvicër, 1863. ↩︎
Mérindol dhe Cabrières: fshatra valdezë në Provancë, banorët e të cilëve u masakruan më 1545. Nata e Shën Bartolomeut (1572): masakra e protestantëve francezë. Dragonadat: persekutimi i protestantëve nën Luigjin XIV, kur dragonjtë (ushtarë kalorës) u vendosën me forcë nëpër shtëpitë e tyre. Terrori i Bardhë (1815): dhuna e mbretërorëve kundër bonapartistëve dhe protestantëve në jug të Francës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në frëngjisht fjala “ligj” (la loi) është e gjinisë femërore, prandaj autorja thotë se ligji është “i gjinisë sonë” vetëm në disa mite. Në greqisht ho nómos, “ligji”, është i gjinisë mashkullore, si edhe në shqip. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Revue germanique, 1 maj 1864. ↩︎
Beteja të fituara nga zviceranët: te Morgarteni (1315), Sempahu (1386) dhe Nefelsi (1388) kundër Habsburgëve; te Gransoni dhe Morati (1476) kundër Karlit të Guximshëm, dukës së Burgundisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎