Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Valonët dhe flamandët. — Përleshjet e tyre në Mesjetë. — Rikilda, armikja e flamandëve. — Konteshat e Flandrës. — Guvernatoret e Vendeve të Ulëta. — Margarita e Austrisë dhe Margarita e Valuas. — Margarita e Parmës. — Rënia e Belgjikës nën sundimin austriak. — Mbretëria e Vendeve të Ulëta. — Arsimi nën Vilhelmin I. — Mbretëria e Belgjikës. — Belgët pranojnë ligjin salik. — Ligjet për martesën. — Vdekja civile. — Pengesat për martesë dhe lejet e posaçme. — Divorci. — Ndarja e bashkëshortëve. — Gjendja e murgeshave. — Manastiret dhe edukimi i vajzave. — Si pasurohen murgeshat. — Pasojat politike të edukimit që u japin grave manastiret. — Beginat. — Gratë e qyteteve. — Punëtoret dhe fshataret. — Artistet. — Zonja Pleyel. — Zonja Geefs.
Ashtu si Zvicra, edhe Vendet e Ulëta janë një vend ku qytetërimi latin dhe ai gjermanik ndeshen për të fituar terren. Kjo trevë e pasur, që në vitin 1830 ishte ende një mbretëri e vetme, sot është e ndarë midis dy shteteve: mbretërisë së Belgjikës dhe Nederlandës, ose Holandës. Do t’ju flas së pari për pjesën jugore të Vendeve të Ulëta, për Belgjikën, që ka më shumë rëndësi sesa do të linte të kuptohej madhësia e saj dhe ku kam qëndruar disa muaj në vitin 1855.
Belgët, që duket se nuk i përkasin racës kelte, por asaj gjermanike, ishin pjesë e Galisë kur Cezari nisi ta pushtonte. Ata i bënë diktatorit të ardhshëm një qëndresë që tregon se fryma e pavarësisë ka rrënjë të thella te këta popuj. Pasi u krye pushtimi, një pjesë e belgëve u latinizua me kohë. Këta belgë, që përqafuan qytetërimin latin, sot quhen valonë. Ata banojnë në provincat Hainaut, Liezh, Namur, Luksemburg dhe në një pjesë të Brabantit. Në Luksemburg gjendet edhe një grup i madh që flet gjermanisht. Flamandët, që u mbetën besnikë zakoneve teutonike, banojnë në dy Flandrat dhe në provincat e Antverpenit dhe të Limburgut. Midis valonëve dhe flamandëve ka dallime që ndonjëherë kthehen në përleshje të vërteta. Që në Mesjetë shohim se kontesha Rikilda ushqente kundër flamandëve një antipati që arrinte deri në tërbim. E bija e Rainierit III, kontit të Hainaut-it, Rikilda u martua në vitin 1050 me Balduinin VI, kontin e Flandrës. Kjo martesë i bashkoi nën të njëjtin sundim valonët e Hainaut-it dhe flamandët. Por Balduini, kur vdiq, nuk i la së vesë asnjë autoritet mbi fëmijët. Atëherë kjo grua ambicioze dhe hakmarrëse pretendoi se konti, duke u caktuar bijve si kujdestar një flamand, të vëllanë e vet Robertin, të quajtur Frizoni, kishte dashur t’i siguronte Flandrës sundimin mbi Hainaut-in. Ajo e përfshiu gjithë vendin në hakmarrjen e saj: u mbyll me fëmijët në kështjellën e qytetit Lessines, thirri pranë vetes fisnikët e Hainaut-it dhe, me energjinë dhe intrigat e saj, më në fund e detyroi Robertin të ikte. Guillaume d’Osbern, një nga aventurierët që e kishin ndjekur dukën e Normandisë në pushtimin e Anglisë, e kishte ndihmuar me zjarr, dhe ajo e shpërbleu për përkushtimin duke u martuar me të.
Por në atë shekull XI, që me të drejtë është quajtur “shekulli i hekurt”, rrallë dikush dinte ta përdorte fitoren me masë. Augustin Thierry, në veprën e tij të dijshme e plot dramë, na ka treguar si i trajtuan normanët saksonët e mundur. Guillaume d’Osbern, që kishte marrë pjesë në kaq shumë dhunime, nuk ishte njeri që ta shtynte Rikildën drejt maturisë. Prandaj ajo i la flamandët në mëshirë të tërbimit të valonëve të saj. Për t’u treguar valonëve se i ndante mëritë e tyre, i dorëzoi xhelatit të gjithë ata që guxonin të ankoheshin, si kryegjykatësin e qytetit Ypres, Jean de Gavre, që gëzonte respektin e të gjithëve.
Plaçkitja e qytetit Messines, që Rikilda e drejtoi vetë me një ftohtësi të egër, dhe vdekja e gjashtëdhjetë të dërguarve të Ypres, të cilëve ajo ua preu kokën, e çuan në kulm zemërimin e flamandëve. Sapo Roberti Frizoni u shfaq sërish mes tyre, ata u ngritën si një trup i vetëm me thirrjen: “Flandër, rreth luanit!” Lëvizja ishte aq e njëzëshme, saqë shpejt Rikilda, e rrethuar në Lessines, u detyrua të ikte në Lil. Atje u përpoq t’i hiqte qafe kundërshtarët me tradhti, pastaj shkoi në Francë t’i lutej për mbrojtje mbretit Filip I. Ky princ i dha një ushtri, dhe ajo i dha Robertit një betejë të përgjakshme në malin e Kaselit, ku e priti armikun si më trimi i ushtarëve. Humbja e betejës dhe vdekja e burrit nuk ia thyen guximin. U shpall vasale e peshkopit të Liezhit, i cili i dha para dhe trupa. Por në betejën që u zhvillua në Brouqueroy ra në duart e kundërshtarëve dhe kaloi trembëdhjetë vjet në një kala, prej nga doli vetëm për ta mbyllur jetën në manastirin e qytetit Messines. Jeta e trazuar e Rikildës, që i dha z. Coomans lëndën për një roman (Rikilda, ose episode nga historia e Flandrës në shekullin XI), tregon mjaft qartë si i shfrytëzonte ambicia e të mëdhenjve antipatitë që i ndanin racat.
Dhunat e Rikildës nuk i penguan flamandët t’u ruanin grave të drejtën për të mbajtur kurorën e kontit. Në dinastinë e Alsasës dhe të Hainaut-it dallojmë Margaritën I (1191–94), Johanën (1206–44) dhe Margaritën II (1244–80); në dinastinë Dampierre, Margaritën III (1384–1405); dhe në dinastinë e Burgonjës, Marinë (shekulli XV). Mbretërimet e Johanës, të Margaritës II dhe të Marisë japin një ide të trazirave që tronditën Belgjikën. Por këto trazira aq pak e pengonin borgjezinë punëtore dhe të pavarur të këtij vendi të pasurohej, saqë Johana e Navarës, bashkëshortja e mbretit të Francës, Filipit të Bukur, e mahnitur nga stolitë e shkëlqyera të grave të Brugës, thirri: “Kujtoja se isha e vetmja mbretëreshë këtu, por paska edhe një mijë të tjera!”
Duke i dhënë dorën Maksimilianit, që më vonë u bë perandor i Gjermanisë, Maria i siguroi dinastisë austriake sundimin mbi Vendet e Ulëta. Nga e bija e Karlit të Guximshëm, Maksimiliani I pati Margaritën e Austrisë, të cilën në vitin 1506 e ngarkoi ta zëvendësonte, me titullin guvernatore, në shtetet që i kishin përkitur së shoqes. Në pallatin e saj madhështor në Mechelen, guvernatorja dukej se e harronte lehtë që kishte mbetur tri herë e ve: i ishte dhënë e tëra punëve të politikës dhe kënaqësive që sjellin letërsia dhe artet. Pikërisht aty Erazmi gjeti një pritje të denjë për mendjen dhe talentet e tij. Aty Margarita e bukur shkruante për zonjushat e oborrit të saj këto vargje, ku duket sa pak i donte dinastia austriake kalorësit e rrëmbyer të Galisë:
Fjalë të bukura për pagesë
këtyre djelmoshave mendjemëdhenj,
që shtiren si të dashuruar
me pamje të hijshme a ndryshe.Jo me kredi, por në çast,
si shpërblim jepuni atyre
fjalë të bukura për pagesë.Fjalë për fjalë, kjo është e drejtë.
Një për një, dy për dy gjithashtu;
kur ata flasin me hir,
përgjigjuni me hir
fjalë të bukura për pagesë.[1]
Guvernatorja i urrente protestantët edhe më shumë se francezët. Për pjesëtarët e dinastisë austriake, Reforma ishte një vepër thelbësisht satanike. Pa dyshim, Margarita ishte një nga princeshat më të ndritura të kohës dhe një nga mendjet më të forta politike të epokës së saj. I donte letrat dhe shkruante vetë; i mbronte artet; e kuptonte se duhej nxitur bujqësia dhe se duhej punuar për mirëqenien e popullit që i ishte besuar. Përbërja e bibliotekës së saj, ku galanteria aspak e pafajshme e shekullit XVI zinte vend të gjerë, tregon se nuk e mundonin skrupujt. Por sapo bëhej fjalë për Kishën dhe për papën, Margarita bëhej grua tjetër. Prandaj, me persekutime të përgjakshme, ajo i rralloi radhët e atyre protestantëve që donin t’i çlironin Vendet e Ulëta nga zgjedha e Romës dhe e Spanjës. Ediktet e saj e kthyen Holandën në një “kasaphanë” (carnificine), siç e quante miku i saj Erazmi. Nga ana tjetër, kur kleri katolik i dilte përpara politikës së saj, as ai nuk i shpëtonte absolutizmit të saj: më të guximshmëve prej tyre u kanosej se do t’i ndëshkonte duke i “futur në thes ose në një varkë, që të mbyten në fund”.
Maria nuk arriti ta shuante Reformën, por e shfrytëzoi me mjeshtëri mendjelehtësinë e Françeskut I për t’i imponuar Francës kushtet më të rënda. Ajo kishte punuar për traktatin e Madridit, që e detyronte Françeskun t’i kthente Burgonjën dhe Sharolenë. Pastaj nipi i saj, Karli V, e ngarkoi ta përfaqësonte në bisedimet e Kambrait. Atje doli në skenë një princeshë, karakteri i së cilës ngjall shumë më tepër simpati se ai i hallës së perandorit. Po flas për Margaritën e Valuas, motrën e Françeskut, autoren e Marguerites de la Marguerite des princesses.[2] Kjo poete e zgjuar dhe e dashur e lulëzoi tregtinë dhe i përkrahu letrat në mbretërinë e saj të Navarës. Motra e Françeskut I ishte po aq tolerante sa guvernatorja ishte fanatike, dhe në shtetet e saj u dha strehë Kalvinit dhe Dolet-it. Margarita u duk sikur rilindi, por më e rreptë, te e bija, Zhana d’Albre, nëna e Henrikut IV. Ishte një princeshë zemërmadhe, që i ruajti dhe i zgjeroi institucionet e ngritura nga e ëma dhe që, megjithë zellin e saj për Reformën, la në një vend aq katolik sa Bearni një kujtim që nderohet ende sot. Fatkeqësisht për Francën, gjendja ku e kishte futur mosparashikimi i Françeskut ishte aq e keqe, saqë e ëma, e motra dhe Louise de Vendôme nuk arritën të merrnin asnjë lëshim nga një politikane aq e vendosur dhe aq e zonja sa guvernatorja e Vendeve të Ulëta. “Paqja e Zonjave” ia shtoi Margaritës famën në Evropë. Megjithatë kjo princeshë, që kishte treguar aq vendosmëri, madje edhe gaz, dhe që dinte
. . . . . të këndonte e të qeshte,
të kërcente, të luante, të qeshte me gjithë shpirt e të shkruante,[3]
në fund të një jete që z. Altmeyer na e ka treguar me gjithë ngjarjet e saj të larmishme (Liezh, 1841), u pushtua nga frika të çuditshme, që priftërinjtë nuk arritën t’ia qetësonin. U tërhoq në manastirin e murgeshave anunciate në Brugë, ku donte, si Rikilda, të shlyente mëkatet, kur vdekja e zuri natën e 30 nëntorit drejt 1 dhjetorit 1530. Maria e Hungarisë, motra e perandorit, jetën e së cilës e ka shkruar një historian belg, z. Théodore Juste, pasoi Margaritën e Austrisë si guvernatore e Vendeve të Ulëta.
Margarita e Parmës, bijë e paligjshme e Karlit V dhe e një belge, u thirr në vitin 1559 nga Filipi II për të marrë detyrën e lartë të guvernatores. Ashtu si Margarita e Austrisë dhe Maria e Hungarisë, edhe ajo u vendos në Mechelen. I ngjante shumë Margaritës së Austrisë, hallës së saj. Si ajo, e donte me pasion gjuetinë me kuaj e me zagarë dhe ushtrimet burrërore. Por këto shije nuk e pengonin të kishte karakter paqësor. Kishte gjykim të shkëlqyer, kuptonte shpejt dhe dinte t’u përshtatej rrethanave. Prandaj e shihte më mirë se Filipi i papërkulur se kryengritësit nuk mund të trajtoheshin me një ashpërsi që e acaronte shpirtin e pavarur të popujve të Vendeve të Ulëta. U soll me aq maturi e butësi, saqë ndoshta do të arrinte ta shuante kryengritjen. Por Filipi II, që nuk e donte aspak një politikë të butë, e ngarkoi dukën e egër të Albës t’i jepte fund “revoltës”. Atëherë guvernatorja e pa të arsyeshme të jepte dorëheqjen; pastaj iu bashkua burrit në Itali, ku vdiq në vitin 1586.
Terrori katolik dhe “gjykata e gjakut”, tradhtitë e klerit dhe të aristokracisë e penguan Belgjikën të ndiqte shembullin e Holandës. Holanda, e ripërtërirë nga liria që secili ta shqyrtonte vetë fenë, jepte shembullin e të gjitha virtyteve heroike dhe punonte me zjarr për përparimin e shkencave e të filozofisë. Ndërkohë Belgjika, që kishte mbetur nën zgjedhën e huaj, ecte me hapa të shpejtë drejt rënies. Butësia e asaj Izabele, jetën e së cilës e ka treguar z. Potvin,[4] dhe karakteri dashamirës i Maria Elizabetës mund t’i lehtësonin disi vuajtjet e vendit, por nuk ia përmirësonin gjendjen. Komunat krenare të Mesjetës e humbën pasurinë, dhe bujqësia ra bashkë me tregtinë. Pasuroheshin vetëm murgeshat dhe murgjit, dhe ndikimi i tyre u bë aq i madh, saqë, kur perandori Jozef II u përpoq të shuante urdhrat soditës, të shpallte tolerancën fetare dhe të vendoste martesën civile, Belgjika u ngrit si një trup i vetëm. Megjithatë, pas revolucionit të vitit 1789, iu desh të pranonte nga dora e francezëve reforma edhe më radikale. Por kur, pas rënies së Napoleonit, u krijua Mbretëria e Vendeve të Ulëta, kleri i famullive dhe manastiret i nisën sërish komplotet kundër lirive kombëtare. Mbretëria e re kishte ligje shumë liberale për atë kohë reaksioni. Gratë nuk ishin të përjashtuara nga froni, Kodi i Napoleonit nuk ishte cunguar fare, dhe mbreti propozoi një kushtetutë që garantonte lirinë e besimit, lirinë e shtypit dhe të drejtën e barabartë të të gjithë qytetarëve për të hyrë në shërbimin publik. Peshkopët e dënuan solemnisht kushtetutën, dhe kuvendi i parisë pati dobësinë ta hidhte poshtë me 796 vota kundër 527.
Por kundërshtimi i klerit nuk e pengoi Vilhelmin të punonte për përhapjen e arsimit. Padituria ishte e përgjithshme në Belgjikë. Gratë e popullit, sidomos në Flandër, ishin zhytur në errësirë të thellë: gjuha e ndan këtë vend nga bota e qytetëruar, ashtu si Bretanjën. Dihet sa i zellshëm është populli holandez për arsimin fillor. Mbretit i vinte turp për gjendjen e mjerë të arsimit te nënshtetasit e tij të Jugut. Brenda njëmbëdhjetë vjetëve u ndërtuan ose u ndreqën 1.146 shkolla dhe 668 banesa mësuesish, dhe morën dëshminë e mësuesisë 1.977 mësues e 168 mësuese. Megjithë këto përpjekje dhe megjithë kërkesat e liberalëve belgë, “Kisha e lirë”, zonjë e arsimit, nuk e ka lënë as sot Belgjikën të ndjekë shembullin e Holandës. Masat atje janë ende aq të paditura, saqë partia katolike ka filluar të flasë për atë votim të përgjithshëm që në Francë i sjell shërbime kaq të shkëlqyera.
Mbreti Vilhelm, i zemëruar nga qëndresa e fanatizmit, përfundoi duke marrë masa arbitrare, që e mërzitën partinë liberale. Kjo parti u bashkua me katolikët, u mbështet te Franca dhe arriti t’i ndante Vendet e Ulëta në dy shtete të vogla. Më jugori prej tyre e ndien veten sot aq të kërcënuar nga oreksi pushtues i francezëve, saqë mbreti Leopold, princ largpamës dhe mbrojtës i vendosur i lirive dhe i pavarësisë së Belgjikës, e ka parë të nevojshme të nxitojë punimet për fortifikimet e Antverpenit.
Një nga veprimet e para të Belgjikës së pavarur ishte t’i përjashtonte “përgjithmonë” nga froni gratë dhe pasardhësit e tyre. Ishte ide fatkeqe të shpallej kaq solemnisht pabarazia e gjinive, sidomos kur traditat kombëtare nuk ishin aspak në favor të ligjit salik, që ua mohon grave fronin, dhe sidomos në një vend ku guvernatoret e Vendeve të Ulëta kishin dhënë prova të një mendjeje të lartë politike. Ndoshta në këtë vendim duhet parë një lëshim ndaj teorive të partisë klerikale. Por ky lëshim — dhe i janë bërë edhe disa të tjerë, me pasoja jo më të vogla — nuk e ka ndryshuar në thelb politikën e kësaj partie, siç e dëshmojnë gazetat e saj, sidomos Bien public i Gentit.
Kongresi që hartoi kushtetutën belge pati të paktën mendjen e mirë të mos ndiqte shembullin që kishte dhënë në Francë “dhoma e pagjetshme”,[5] dhe ta ruante Kodin e Napoleonit ashtu siç ishte në fillim. Ky kod përbën sot, si edhe atëherë, të drejtën civile të Belgjikës. Gjendja juridike e grave rregullohet, pra, nga të njëjtat parime si në Francë, përveç disa dallimeve, njëri prej të cilëve ka rëndësi shumë të madhe.
Kodi i vjetër i Napoleonit pranonte se martesa zgjidhet “kur njëri nga bashkëshortët dënohet, me vendim të formës së prerë, me një dënim që sjell vdekjen civile”.[6] Këtë dispozitë perandori e kishte marrë nga e drejta romake, duke e rënduar më tepër se duke e zbutur. Ajo e katandiste gruan e të dënuarit në rolin e një konkubine, kurse fëmijët që mund t’u lindnin i quante fëmijë jashtëmartesorë. Kushtetuta belge (neni XIII) shpall se “vdekja civile është shfuqizuar dhe nuk mund të rivendoset”. Franca vendosi të ndiqte të njëjtën rrugë, dhe dispozitat për vdekjen civile u shfuqizuan me një ligj të majit 1854.
Kodi i Napoleonit e quante farefisninë natyrore, në shkallët e përcaktuara nga nenet 161–163, pengesë të pakapërcyeshme për martesën. Kongresi belg, me ligjin e 28 shkurtit 1831, zgjodhi një rrugë tjetër.
"Kongresi Kombëtar,
"Duke pasur parasysh se neni 162 i Kodit Civil e ndalon plotësisht martesën midis personave të lidhur me krushqi në shkallën e vëllait dhe të motrës, domethënë midis kunetërve, dhe se megjithatë në disa raste mund të jetë e dobishme të jepen leje të posaçme,
"Vendos:
"Nen i vetëm. Qeverisë i lejohet që, për shkaqe të rënda, ta heqë ndalimin e vendosur nga neni 162 i Kodit Civil për martesën midis kunetërve.
“Megjithatë, leja e posaçme mund të jepet vetëm kur martesa është zgjidhur nga vdekja natyrore e njërit prej bashkëshortëve.”
Megjithëse partia katolike kishte shumë vota në kongres, vendimet e Kodit të Napoleonit për divorcin u mbajtën. Kongresi e kuptoi se këto vendime ishin pasojë e pashmangshme e lirisë së besimit. E kuptoi gjithashtu se, pas vitit 1789, Kodi nuk do të kishte guxuar kurrë t’i jepte burrit një pushtet kaq të madh, po të mos i kishte dhënë gruas, me divorcin, një mjet mbrojtjeje kundër abuzimeve që mund të sillte pushteti absolut i burrit në martesë.
Ja shkaqet e divorcit që pranonte Kodi i Napoleonit në formën e tij të parë dhe që i ka marrë edhe ligji belg. Nuk do të them asgjë për ato që lidhen me vdekjen civile, sepse për të ju kam folur tashmë.
Burri mund të kërkojë divorc kur gruaja e tij ka kryer tradhti bashkëshortore (neni 229).
Gruaja ka të njëjtën të drejtë, por këtu shkelet sërish parimi i barazisë. Që gruaja të kërkojë divorc për tradhtinë e burrit, duhet që ky “ta ketë mbajtur dashnoren në shtëpinë e përbashkët” (neni 230).
Bashkëshortët mund të kërkojnë divorc edhe për dhunë, keqtrajtime ose fyerje të rënda të njërit ndaj tjetrit.
Kur të dy bashkëshortët janë vazhdimisht dakord për divorcin dhe e shprehin këtë pëlqim në mënyrën që cakton ligji, me kushtet dhe pas provave që ai kërkon, kjo mjafton për të provuar se jeta e përbashkët u është bërë e padurueshme dhe se ka një shkak të prerë për divorc (neni 233).
Ligjvënësi, i shqetësuar se pëlqimi i të dy palëve mund të keqpërdoret, këmbëngul te “kushtet” që i duken të domosdoshme para se ta miratojë divorcin.
Pëlqimi i të dy palëve nuk pranohet nëse burri është nën njëzet e pesë vjeç ose nëse gruaja ka vetëm njëzet e një vjet (neni 275).
Divorci me pëlqimin e të dy palëve mund të kërkohet vetëm pas dy vjet martese (neni 276).
Nga ana tjetër, ai nuk mund të kërkohet pas njëzet vjet martese, as kur gruaja ka mbushur dyzet e pesë vjeç (neni 277).
Pëlqimi i bashkëshortëve mjafton vetëm nëse e miratojnë babai dhe nëna e tyre, ose, kur këta nuk janë më, gjyshërit dhe të parët e tjerë që janë gjallë (neni 278).
Bashkëshortët që vendosin të ndahen me pëlqimin e të dy palëve janë të detyruar, para së gjithash, të bëjnë inventarin dhe vlerësimin e gjithë pasurisë së tyre dhe të rregullojnë të drejtat e secilit, për të cilat megjithatë mund të bien në ujdi (neni 279).
Ata duhet gjithashtu të shënojnë me shkrim marrëveshjen e tyre për tri pikat e mëposhtme:
1° Kujt do t’i besohen fëmijët, qoftë gjatë periudhës së provës, qoftë pas divorcit;
2° Në cilën shtëpi do të banojë gruaja gjatë periudhës së provës;
3° Sa para do t’i paguajë burri gruas gjatë së njëjtës kohë, nëse ajo nuk ka të ardhura të mjaftueshme për të mbajtur veten (neni 280).
Le të shohim tani cilat janë pasojat e divorcit:
Bashkëshortët që ndahen, për çfarëdo arsyeje, nuk mund të bashkohen më (neni 295).
Kur divorci shpallet për një shkak të caktuar, gruaja e divorcuar mund të martohet sërish vetëm dhjetë muaj pas divorcit (neni 296).
Nëse divorci vjen nga pëlqimi i të dy palëve, asnjëri prej bashkëshortëve nuk mund të lidhë martesë të re para se të kalojnë tre vjet nga shpallja e divorcit (neni 297).
Kur gjykata e pranon divorcin për tradhti bashkëshortore, bashkëshorti fajtor nuk mund të martohet kurrë me personin me të cilin ka tradhtuar. Me po atë vendim, dhe me kërkesë të prokurorisë, gruaja tradhtare dënohet me burgim në një shtëpi korrektimi për një kohë të caktuar, jo më pak se tre muaj dhe jo më shumë se dy vjet (neni 298). Nëse fajtori është burri, prokuroria nuk mund t’i bëjë asgjë.
Për çfarëdo shkaku të bëhet divorci, përveç rastit kur ka pëlqim të të dy palëve, bashkëshorti kundër të cilit është pranuar divorci humbet të gjitha përfitimet që i ka dhënë tjetri, qoftë me kontratën e martesës, qoftë pasi është lidhur martesa (neni 299).
Bashkëshorti që e ka fituar divorcin i ruan përfitimet që ka marrë nga tjetri, edhe nëse ishte rënë dakord që ato të ishin të ndërsjella dhe tani kjo ndërsjellje nuk zbatohet më (neni 300).
Nëse bashkëshortët nuk i kanë dhënë njëri-tjetrit asnjë përfitim, ose nëse ato që janë caktuar nuk duken të mjaftueshme për ta siguruar jetesën e bashkëshortit që e ka fituar divorcin, gjykata mund t’i caktojë këtij, nga pasuria e bashkëshortit tjetër, një pension ushqimor që nuk duhet ta kalojë një të tretën e të ardhurave të tjetrit. Ky pension mund të hiqet kur të mos jetë më i nevojshëm (neni 301).
Fëmijët i besohen bashkëshortit që e ka fituar divorcin, përveç rastit kur gjykata, me kërkesë të familjes ose të prokurorit të mbretit, urdhëron për të mirën e fëmijëve që të gjithë ose disa prej tyre t’i besohen bashkëshortit tjetër ose një personi të tretë (neni 302).
Cilitdo t’i besohen fëmijët, babai dhe nëna ruajnë secili të drejtën të mbikëqyrin mbajtjen dhe edukimin e tyre, dhe janë të detyruar të kontribuojnë për to sipas mundësive të veta (neni 303).
Kur martesa zgjidhet me divorc të pranuar nga gjykata, fëmijët e lindur nga kjo martesë nuk humbasin asnjë nga përfitimet që u janë siguruar me ligj ose me marrëveshjet martesore të prindërve. Por këto të drejta ata mund t’i gëzojnë vetëm në të njëjtën mënyrë dhe në të njëjtat rrethana si të mos ishte bërë divorci (neni 304).
Në rastin e divorcit me pëlqimin e të dy palëve, gjysma e pasurisë së secilit bashkëshort u kalon vetvetiu në pronësi fëmijëve të lindur nga martesa, që nga dita e deklaratës së parë të prindërve. Megjithatë, babai dhe nëna e gëzojnë këtë gjysmë derisa fëmijët të bëhen madhorë, me detyrimin që t’i ushqejnë, t’i mbajnë dhe t’i edukojnë sipas pasurisë dhe pozitës së tyre. E gjithë kjo pa cenuar përfitimet e tjera që mund t’u jenë siguruar fëmijëve me marrëveshjet martesore të prindërve (neni 305).
Ligji belg, edhe pse lejon divorcin, nuk e përjashton ndarjen e bashkëshortëve pa e zgjidhur martesën.[7]
Kur ka arsye për të kërkuar divorc për një shkak të caktuar, bashkëshortët janë të lirë të kërkojnë, në vend të tij, ndarjen e bashkëjetesës (neni 306).
Kërkesa për ndarje ngrihet, shqyrtohet dhe gjykohet njësoj si çdo padi tjetër civile. Ajo nuk mund të bëhet me pëlqimin e të dy bashkëshortëve (neni 307).
Ndarja e bashkëjetesës sjell gjithmonë edhe ndarjen e pasurive (neni 311).
U ndala gjatë te kjo pjesë e ligjeve belge për dy arsye. Së pari, sepse ligje të ngjashme kanë qeverisur, nën Napoleonin I, perandorinë e madhe franceze, e cila më pas ra sërish nën një regjim që u përgjigjet më shumë traditave romake se parimeve të vitit 1789. Së dyti, sepse këto ligje tregojnë sa më lart qëndron liberalizmi i belgëve mbi teoritë e popujve të jugut dhe të Perëndimit. Nëse kujtoni çfarë ju kam thënë për ligjet e Spanjës dhe të Portugalisë dhe për projektin e kodit që u përgatit për Mbretërinë e Italisë, do ta shihni lehtë se në Bruksel kanë për lirinë e ndërgjegjes ide shumë më të drejta se ato që mbizotërojnë në Lisbonë dhe në Torino.
Gjendjen civile të murgeshave e rregullon gjithashtu Kodi i Napoleonit. Liberalët që punuan për Kushtetutën belge kujtonin me naivitet se dispozitat e këtij kodi do t’i pengonin abuzimet me pasuritë që manastiret dhe institucionet e tjera fetare i mbanin përgjithmonë në duart e tyre, pa i shitur e pa i lënë kurrë trashëgim. Klerikalët, që ishin shumë në kongres, u pajtuan me heqjen e privilegjeve të vjetra të manastireve, sepse ishin të bindur se Kodi Civil nuk do t’i vinte asnjë pengesë serioze ringjalljes triumfale të jetës murgjërore. Dhe nuk u gabuan. “Kisha e lirë në shtetin e lirë” e ka mbuluar tokën belge me manastire të të gjitha urdhrave, që kërcënojnë të rrëmbejnë pasuritë e mbretërisë.
Një ditë, në Gent, duke shfletuar një udhëzues për udhëtarët, u habita nga numri i jashtëzakonshëm i manastireve që kishte qyteti i Artevelde-s.[8] Qysh në vitin 1830 Belgjika numëronte 251 bashkësi fetare, me 3.645 murgj ose murgesha. Në vitin 1846 ishin 11.968 murgj e murgesha, po aq sa nën sundimin austriak. Dhjetë vjet më vonë, mbretëria kishte 993 kongregata me 14.630 veta. Këtë vit (1864) manastiret janë më shumë se 1.200, domethënë ka më shumë se një manastir për çdo dy komuna! Kisha belge, që u ka dhënë jezuitëve kreun e tyre të sotëm, gjeneralin e urdhrit, ka pra në dispozicion 15.000 murgj e murgesha, pa folur për 100.000 anëtarë shoqatash fetare laike, 3.000 foltore predikimi, 6.000 rrëfyestore dhe një mori gazetash. Edukimi i vajzave, që është në duart e manastireve, ia siguron Kishës sundimin mbi familjen. Mund të thuhet se kleri, që e ka në dorë arsimin, ka pothuajse po aq ndikim te djemtë sa edhe te vajzat. Përveç shkollave të manastireve, ai drejton edhe shkollat fillore të shtetit dhe ka dy herë më shumë shkolla të mesme se pushteti civil. Falë Universitetit katolik të Leuvenit, kleri mund t’u japë të rinjve edhe arsim të lartë sipas parimeve ultramontane, domethënë të ithtarëve të pushtetit të plotë të papës.
Natyrisht, të lind pyetja si kanë arritur manastiret në një begati të tillë nën një regjim kaq liberal. Nën sundimin austriak, që i njihte betimet solemne murgjërore dhe i shihte manastiret si “persona juridikë”, kuptohet pse ato mund të shumoheshin e të pasuroheshin. Por Kodi i Napoleonit e ndalon grumbullimin e përhershëm të pasurive në duart e institucioneve fetare, prandaj është më e vështirë të kuptosh lulëzimin e sotëm të jetës murgjërore. Mirëpo gjyqet e shumta për të cilat ka shkruar kohët e fundit l’Indépendance belge na kanë mësuar se vetë Kodi, falë dinakërisë së manastireve, është bërë vegla e bindur e lakmisë së pangopur të murgjve dhe të murgeshave. Kontrata e shoqërisë, testamenti dhe akti i shitjes kanë mjaftuar për të grumbulluar pasuri të mëdha në duart e urdhrave fetarë. 1° Me kontratën e shoqërisë krijohet një shoqëri civile pa afat. 2° Me testament, secili anëtar i kësaj shoqërie ia lë pasurinë e vet këtij apo atij anëtari tjetër. 3° Së fundi, për t’u mbrojtur nga ankesat që mund të ngrejë babai ose nëna, bëhen akte shitjeje private, me datën dhe emrin e blerësve të lëna bosh, që mund të plotësohen, po të duhet, pas vdekjes. Kisha romake, e kthyer në një institucion të madh politik e financiar, grumbullon në një pjesë të Evropës një sasi të madhe kapitalesh. Në një shekull ku fuqia e parasë ka zënë vendin e nderit që gëzonin dikur fisnikëria dhe talenti, këto kapitale i sigurojnë asaj në politikën e sotme një ndikim që rritet çdo ditë.
S’ka nevojë të them se gratë e rritura nga murgeshat — dhe të tilla janë të gjitha belget, përveç disa përjashtimeve në borgjezi — i shërbejnë me zell të devotshëm politikës së “partisë së zezë”, siç quhet partia klerikale. “Kisha e lirë” shihet të veprojë në zgjedhje me një zell që rrallë e gjen te miqtë e përparimit. Prifti heq dorë hapur nga detyra e tij shpirtërore dhe harron se mbretëria e Jezusit “nuk është e kësaj bote” (Joani, XVIII, 36), për t’u kthyer në agjent zgjedhor. Të dielave, predikuesit përsërisin në të gjitha mënyrat se kush do të votojë për liberalët do të digjet përjetë në humnerat e ferrit. Ç’mendim për një grua të gjorë që sheh burrin ose djemtë e saj të lexojnë l’Indépendance ose le Siècle! Në rrëfyestore, famullitari nuk harron ta çojë tmerrin e saj në kulm. Zgjedhësi kokëfortë nuk ka vetëm t’u rezistojë joshjeve të një partie që ka pasuri të pallogaritshme, që ka në radhët e veta aristokracinë dhe pronarët e mëdhenj, dhe që me ndikimin e saj mund t’ia dëmtojë rëndë punët. Ai duhet të luftojë edhe në shtëpinë e vet kundër lutjeve të gruas dhe të vajzës, që i përgjërohen të mos rrezikojë në këtë botë rrënimin dhe në jetën e përjetshme mundimet e ferrit.
Për ta plotësuar këtë pasqyrë, do të duhej të shqyrtoja një për një ushtrinë e murgeshave që edukojnë gratë belge. Por ju kam folur tashmë për kongregatat kryesore. Megjithatë, në Belgjikë ka një lloj murgeshash që, besoj, nuk gjenden as në Francë, as në vendet katolike të Jugut, dhe që kanë një organizim të veçantë. E kam fjalën për beginat, që i gjen në Mechelen dhe në qytete të tjera të Belgjikës.
Një shkrimtar gjerman, z. Hallmann, ka shkruar Historia e prejardhjes së beginave belge (Berlin, 1843). Duket se në fund të shekullit XI (1080) një prift nga Liezhi, i quajtur Lambert le Bèghe, themeloi një institucion të këtij lloji. Në atë kohë bashkësi të tilla kishte si për burra, ashtu edhe për gra. Qysh në shekullin XV beginat kishin marrë aq nam të keq në Francë për shthurjen e zakoneve, saqë institucioni i tyre u zhduk nga toka franceze. Por ai mbijetoi në Vendet e Ulëta dhe në Gjermani. Beginat janë vajza ose gra të veja që, pa bërë betime murgjërore, bashkohen për të jetuar me devotshmëri. Ato duhet të sjellin në manastir sa u duhet për t’u mbajtur. Pasi pranohen, veshin rroba të zeza dhe marrin përsipër t’i binden eprores. Merren me vepra bamirësie, por nuk përzihen në mësimdhënie. Po t’u teket të martohen, mund ta lënë manastirin dhe të kthehen në jetën e botës.
Kur shëtit për herë të parë në Ostende, qytetin ku aristokracia evropiane vjen në stinën e banjave të detit, të vjen të besosh se shumica e grave të qytetit i përkasin ndonjë kongregate si ajo e beginave. Të mbështjella me një pelerinë të zezë të gjerë, me një kapuç të madh që u valëvitet rreth kokës, ato duken si murgesha të vërteta. Ja si e shpjegojnë belgët prejardhjen e kësaj veshjeje të çuditshme, që e mbaja edhe unë vetë kur dilja shëtitje me varkë. Dikur kjo ishte një pelerinë e ngurtë, e tendosur dhe me shkëlqim, që i mbështillte gratë nga koka te këmbët. Sot kjo pelerinë është e zezë, pa asnjë zbukurim, dhe në qytete mund ta veshë si zonja e pasur, ashtu edhe kuzhinierja. Megjithatë, sa më shumë përhapet moda franceze, aq më shumë po zhduken këto veshje kombëtare. Mantel-velloja që quhet faille, e cila dikur ishte stoli e zonjave të Brukselit, sot ruhet vetëm te shtresat më të ulëta të borgjezisë. Fshati, natyrisht, i qëndron më mirë ndikimit të huaj. Në Flandër, në atë krahinë ku romancieri katolik z. H. Conscience pëlqen t’i përshkruajë dhe t’i idealizojë zakonet, veshja e fshatareve të zonës qendrore i ngjan asaj që shihet në statujën e lashtë të hyjneshës Nehalenia. Kjo tregon sa pak ndryshon moda në këtë vend kaq konservator. Përgjatë bregdetit, trashësia e rrobave dëshmon kujdesin e madh që kanë treguar gjithmonë banorët e këtyre brigjeve të lagështa për t’u mbrojtur nga i ftohti.
Sa për mënyrën e jetesës së grave të popullit, ajo ndryshon shumë sipas punës që bëjnë dhe pjellorisë së tokës. Dantelpunueset e Mechelenit dhe të Brugës, me gishtat e tyre magjikë që i njeh gjithë Evropa, nuk u ngjajnë aspak fshatareve të Kampinës shterpë (Antverpen dhe Limburg) apo të Ardeneve të egra (Luksemburg). Si shumica e shteteve evropiane, Belgjika ka krahina shumë të pasura dhe toka pak a shumë të papunuara. Por në këtë vend që manastiret e shfrytëzojnë kaq mirë, fshatarja zakonisht nuk jeton në mirëqenie. Z. Émile de Laveleye, profesor në Universitetin e Liezhit, që ka studiuar thellë ekonominë bujqësore të Vendeve të Ulëta, beson se mund të pohojë që “gjendja e këtyre njerëzve punëtorë, që e kanë çuar bujqësinë në një shkallë kaq të lartë përsosmërie, nuk përputhet me sasinë e madhe të prodhimeve që korrin”. Ai shton se “punëtori bujqësor i Flandrës është ndoshta, nga të gjithë punëtorët evropianë, ai që punon më shumë dhe ushqehet më keq”. Në fakt, gjendja e fshatarëve dhe e fshatareve lë shumë për të dëshiruar në Evropë. Në vendet latine, padija e tyre zakonisht është po aq e madhe sa varfëria. Në vendet gjermanike, mendja e tyre është shumë më e kultivuar dhe jetesa më e mirë. Por traditat feudale — tradita që shumë shpesh përmblidhen në përdorimin e shkopit si mjet qeverisjeje — ua bëjnë jetën aq të rëndë, saqë çdo vit mijëra gjermanëve u duket më mirë të mërgojnë në Australi ose në Shtetet e Bashkuara se sa të durojnë “regjimin atëror” që gëzojnë në vendlindje. Në Belgjikë, ku popullsia është kaq e dendur, karakteri liberal i ligjeve nuk i shtyn fshatarët të mërgojnë. Por pse një qeveri e ndritur si ajo e mbretit Leopold të mos mendojë të ndjekë shembullin e Holandës, që në kolonitë e saj të lulëzuara gjen një mënyrë për ta vënë në punë dhe për ta pasuruar një pjesë të popullsisë holandeze?
Ndoshta për përmirësimin e gjendjes së fshatareve belge do të punohej me më shumë zell, sikur në shtresat e larta të kishte gra të afta të mbronin interesat e gjinisë së tyre. Por në një vend ku kleri dhe murgeshat u japin grave të gjitha idetë, kanë kujdes t’i nxitin të rrinë larg shqetësimeve të tilla. Prandaj gratë belge që kanë tërhequr vëmendjen në ditët tona i përkasin artit dhe jo filozofisë apo shkencës. Të tilla janë, në pikturë, zonja Fanny Geefs, e veja e skulptorit Guillaume Geefs, e njohur për pikturat me skena nga jeta e përditshme dhe për portretet, dhe, në muzikë, zonja Pleyel (Marie-Félicité Moke), pianiste që ka dhënë koncerte në gjithë Evropën. Autori belg i librit Vështrim mbi gjendjen e shkencave, të letrave dhe të arteve në Belgjikë që nga viti 1830 u shton emrave të zonjave Geefs dhe Pleyel edhe emrat e disa poeteve: zonjushën Poulet, “të korrur nga vdekja kur shpresat e saj sapo kishin çelur”, zonjën de la Motte dhe zonjushën Louisa Stappaerts, “naiviteti prekës dhe fetar i së cilës të kujton zonjën Tastu”. Ai thotë gjithashtu se zonjusha Gatti de Gamond, “me shkrimet e saj për detyrat dhe edukimin e grave, ka zënë vend fare pranë zonjës de Saussure dhe zonjës Guizot”. Por, ndonëse autori i librit Letra mbi gjendjen shoqërore të grave në shekullin XIX ka lindur në Bruksel, ai është bir prindërish francezë. Dhe prirjet filozofike, që shkrimet e tij i tregojnë në kaq shumë mënyra, nuk duket se kanë ndikuar shumë te gratë që janë pa asnjë dyshim belge.
Në origjinal: Belles paroles en paiement / À ces mignons présomptueux / Qui contrefont les amoureux, / Par beau semblant ou aultrement. // Sans nul credo, mais promptement, / Donnez pour récompense à eulx / Belles paroles en paiement. // Mot pour mot, c’est fait justement. / Ung pour ung, aussi deulx pour deulx ; / Le devis ils font gracieux, / Respondez gracieusement / Belles paroles en paiement. Fjala credo këtu do të thotë “kredi”, pra “pa u dhënë borxh”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Margaritat e Margaritës së princeshave (1547), përmbledhje me poezi. Titulli luan me emrin e autores, që në latinisht (margarita) do të thotë “margaritar”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: . . . . . chanter et rire / Danser, jouer, tant bien rire et escrire. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shih Alberti dhe Izabela, mbretërimi i tyre. ↩︎
Kështu u quajt Dhoma e Deputetëve që u zgjodh në Francë në vitin 1815, pas rënies së Napoleonit. Ishte aq besnike ndaj mbretit, saqë Luigji XVIII tha se një dhomë e tillë “nuk gjendej”. Në vitin 1816 ajo e shfuqizoi divorcin. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Vdekja civile ishte një dënim plotësues, i lidhur me dënimet më të rënda, që ia hiqte të dënuarit të gjitha të drejtat civile, sikur të kishte vdekur. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal séparation, séparation de corps: bashkëshortët jetojnë veç dhe nuk kanë më detyrim të bashkëjetojnë, por martesa mbetet në fuqi dhe asnjëri prej tyre nuk mund të martohet përsëri. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Jacob van Artevelde (rreth 1290–1345), qytetar i pasur i Gentit, që në vitet 1338–1345 udhëhoqi qytetin e tij kundër kontit të Flandrës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎