Holandezet

Veriu i Vendeve të Ulëta nuk është, si jugu, një vend ku qytetërimi latin dhe qytetërimi teuton grinden se kush do ta ketë në dorë. Ndërsa Belgjika po u mësohet gjithnjë e më shumë zakoneve franceze, Holanda ka mbetur një shtet thelbësisht gjermanik. Disa dijetarë i kanë lidhur belgët me galët, ose të paktën kanë pohuar se te ta gjenden shumë elemente keltike; por asnjë hipotezë e tillë nuk mund të vlejë për Holandën. Banorët më të vjetër të këtij vendi që i mban mend historia janë një fis gjermanik, batavët, dhe historianët holandezë në përgjithësi mendojnë se bashkatdhetarët e tyre rrjedhin prej tyre. Sido që të jetë, frizët, saksonët dhe frankët, që e pushtuan vendin dhe u përzien me batavët, me siguri nuk ishin popuj galë. Veç kësaj, karakteri i belgëve, që u ngjan aq shumë francezëve të Veriut, mund të ngjallë ndonjë dyshim për prejardhjen e tyre. Por mjafton të bisedosh një orë me një holandez të mirëfilltë, me një friz ose me një banor të Gelderlandit, për t’u bindur se të gjitha pjesët e popullit holandez janë me gjakun më të pastër gjermanik.

Banorët e Holandës, që Karli i Madh i detyroi të pranonin katolicizmin, e rifituan pavarësinë politike nën pasardhësit e tij të dobët. Që në shekullin X, Holanda e mirëfilltë kishte kontët e saj, ndërsa provincat e tjera që sot përbëjnë mbretërinë qeveriseshin nga krerë që vareshin, pak a shumë, nga Perandoria e Shenjtë. Kurorën e kontëve të Holandës mund ta mbanin edhe gratë. Në fakt, dinastia e Alsacës ka dy kontesha, Gertrudën e Saksonisë (1062–66) dhe Adën (1203–1204); po dy ka edhe dinastia e Bavarisë, Margaritën (1345–51) dhe Zhaklinën e famshme, që pati një jetë si në roman (1417–36).

E bija e Vilhelmit VI, kontit të Holandës, të Zelandës dhe të Hainaut-it, kishte mbetur tashmë e ve nga princi trashëgimtar i Francës kur mori në dorë frenat e qeverisjes. Johani IV, duka i Brabantit, me të cilin u martua për herë të dytë, shpejt nisi të mos i pëlqente. Ky princ i butë e i plogët nuk ishte i bërë për të magjepsur një grua krenare dhe të pasionuar. Zhaklina, grua energjike, kishte turp nga dobësia e burrit, i cili ia kishte lëshuar për dhjetë vjet Holandën, Frizinë dhe Zelandën Johanit të Bavarisë. Prandaj iu drejtua papës Martini V dhe iu lut t’ia prishte martesën. Martini nuk pranoi. Por Kisha romake e shekullit XV nuk ia kishte dalë ta ruante “unitetin” e saj të famshëm, dhe atë që s’ta jepte një papë mund ta merrje nga një koleg i tij. Zhaklina iu drejtua Benediktit XIII, të cilin romakët e quanin antipapë. Ky, i gëzuar që kontesha ia njihte autoritetin, nxitoi t’i jepte leje të martohej me dukën e Glosterit, vëllanë e Henrikut V, mbretit të Anglisë. Por duka nuk e kishte energjinë e të vëllait, fitimtarit të Azenkurit, dhe nuk ishte në gjendje t’i bënte ballë dinastisë së fuqishme të Burgonjës. Ai iku si frikacak në Angli dhe e la gruan të binte në duart e Filipit të Mirë, dukës që ia lakmonte shtetet. Zhaklina arriti të arratisej e veshur si burrë dhe ia besoi mbrojtjen e vet partisë së “Grepave” (emblema e tyre ishte një grep, koek, me të cilin kapen bakalarët), rivale e partisë së “Bakalarëve” (kabeljaauws, emblema e partisë së fisnikëve: peshq që gllabërojnë peshqit e vegjël). Mbrojtjen ia besoi edhe kontit François de Borselen, me të cilin ishte martuar fshehurazi, pa u shqetësuar për lidhjen që e mbante ende me dukën e Glosterit; sepse në atë “kohë të mirë të dikurshme” njerëzit nuk çanin shumë kokën për ligjin. Për fatin e keq të Zhaklinës, që e donte me pasion burrin e katërt, Borselen-i ra rob në duart e dukës së Burgonjës. Për ta shpëtuar, kontesha u detyrua të hiqte dorë nga provincat mbi të cilat autoriteti i saj tashmë kontestohej fort.

Holanda ishte pjesë e territoreve të gjera që Maria, e bija e Karlit të Guximshëm (1477–82), ia la trashëgim dinastisë së Austrisë, dhe, si Belgjika, iu nënshtrua guvernatoreve të Vendeve të Ulëta. Por pasardhësit e batavëve krenarë dhe të frizëve luftëtarë do të tregoheshin më pak të bindur se valonët dhe flamandët. Që në vitin 1523, Reforma kishte zënë vend në Holandë dhe atje përparoi shpejt. Populli holandez ishte i bindur se, kush do të bëhet popull i lirë, duhet të çlirojë së pari shpirtin. Prandaj u nda me zellin më të madh nga papati dhe, pa pasur më frikë nga komplotet e priftërinjve dhe të manastireve, nisi kundër Spanjës së fuqishme atë luftë heroike që e ka treguar J.-L. Motley (Themelimi i Republikës së Provincave të Bashkuara). Kjo luftë i detyroi mbretërit katolikë ta njihnin pavarësinë e shtatë provincave (Holanda, Zelanda, Gelderlandi, Utrehti, Frizia, Overijseli dhe Groningeni). Pasi e mbrojti kundër Luigjit XIV lirinë e ndërgjegjes dhe autonominë e shteteve protestante, Holanda u pushtua në vitin 1795 nga republikanët francezë dhe u bë Republika Batave. Sot mbretërinë e Vendeve të Ulëta e qeveris dinastia e Nasaut, e cila dha aq shumë për dëbimin e spanjollëve dhe pjesëtarët e së cilës, në kohën e Republikës së Provincave të Bashkuara, e mbajtën disa herë detyrën e lartë të stathouder-it (mëkëmbësit). Është një nga ato pak shtete ku kushtetuta liberale nuk është letër e vdekur dhe ku mbreti, njeri i ndershëm, i respekton plotësisht liritë e kombit. Në krye të një vendi që, bashkë me kolonitë holandeze në Afrikë, në Amerikë dhe në Oqeani, ka më shumë se njëzet milionë banorë, Vilhelmi III u ka mbetur besnik zakoneve të kursimit, të rregullit dhe të thjeshtësisë, që nuk i gjen te disa princër të vegjël gjermanë. Pushteti i këtij princi shtrihet mbi territoret më të pasura të Malajzisë (Java, Sumatra etj.), e megjithatë shuma që i jep shteti çdo vit, lista civile, është vetëm 800.000 florinë.

Në Holandë ka një grup të rëndësishëm katolikësh (1.220.087 në vitin 1858). Megjithatë, meqë anëtarët e Kishës romake zakonisht u shmangen universiteteve të mbretërisë dhe i qëndrojnë larg lëvizjes intelektuale, qytetërimi holandez është thelbësisht protestant. Ky qytetërim e ndihmon zhvillimin e gjinisë sonë; prandaj s’duhet të habitemi që holandezet nisën të merreshin me letërsi sapo mbaruan luftërat e gjata që, në shekujt XVI dhe XVII, e kishin vënë në rrezik pavarësinë e Provincave të Bashkuara. Në shekullin XVIII, Élisabeth Bekker, Agathe Deken dhe Agnès Isabelle-Émilie de Tuyll van Seeroskerken fituan me shkrimet e tyre një emër që kritika e kohës sonë e ka konfirmuar plotësisht.

Élisabeth Bekker, një nga lavditë e letërsisë holandeze, lindi në vitin 1738 në Flisingen (Zelandë), vendlindja e admiralit hero Ruyter. Pas vdekjes së burrit, pastorit Wolff, ajo u lidh aq ngushtë me Agathe Deken, bijë fshatari e rritur në jetimoren e Amsterdamit, saqë sot nuk mund të thuash cila prej tyre ka dhënë më shumë në veprën e përbashkët. Romanet e tyre, sidomos Historie van Willem Lewend, Historie van Sara Burgehart, Brieven van Abraham Blankaart dhe, së fundi, Historie van Cornelia Wildschut, numërohen ndër veprat klasike të Holandës. Në to gjendet një pasqyrë e zakoneve kombëtare që u bën nder të madh mprehtësisë së autoreve. Agathe Deken shkroi edhe poezi lirike, dhe shumë nga himnet e saj fetare janë futur në liturgjinë protestante. Ajo prehet bashkë me mikeshën e saj, së cilës i mbijetoi vetëm disa ditë, në varrezat e Scheveningen-it, një fshat që në stinën e banjave në det ka po aq vizitorë sa porti belg i Ostendës.

Zonjusha de Tuyll kishte lindur në Utreht. I ati kishte qenë ambasador i Shteteve të Përgjithshme, domethënë i qeverisë së Provincave të Bashkuara, pranë Frederikut të Madh. Në shtëpinë e të atit e thërrisnin Belle (shkurtim i emrit Isabelle), dhe oborri i stathouder-it gjeti se ky emër i shkonte për mrekulli.^[1] Guvernantja e saj ishte njëfarë zonjushe Prévot nga Gjeneva, me të cilën, që shumë e re, bëri një udhëtim në kantonin e Vaud-it; aty qëndruan në Rolle, në shtëpinë e z. de Salgas. Kur erdhi koha të martohej, iu paraqitën disa kandidatë të shkëlqyer. Por ajo nuk pranoi të martohej me markezin de Bellegarde, nga një familje shumë e nderuar e Savojës, sepse papa kërkonte që ajo të bëhej katolike; kurse lordi Wemmys e gjeti pajën shumë të vogël. Pas shumë lëkundjesh, Isabelle vendosi t’ia jepte dorën z. de Charrière, i cili e mori me vete në Colombier (Neshatel). Te Gratë në Perëndim^[2] kam treguar ç’marrëdhënie pati ajo me zviceranët dhe si, pasi e nisi rrugën letrare në Holandë me një novelë (Fisniku, 1763), mori pjesën më aktive në jetën letrare të atdheut të saj të ri.

Élisabeth Bekker dhe Agathe Deken nuk jetuan deri në vendosjen e monarkisë, kurse zonja de Charrière vdiq pikërisht në vitin kur ardhja e Luigj Bonapartit në fron i dha fund Republikës Batave. Por perandori shpejt e gjeti mbretin tepër të pavarur. I vëllai parapëlqeu të hiqte dorë nga froni se sa të luante rolin që donte t’i jepte fitimtari i Marengos, dhe kështu Holanda iu bashkua Francës. Holandezët i shfrytëzuan me zellin më të madh disfatat e sunduesit të Evropës për ta hedhur tej zgjedhën e huaj; megjithatë e mbajtën Kodin e Napoleonit. Ky kod rregullon ende gjendjen civile të grave. Natyrisht, dispozitat e urta për divorcin u ruajtën, sepse përputheshin plotësisht me parimet e lirisë fetare, me të cilën Holanda është aq e lidhur. Nuk ndodhi e njëjta gjë me ligjin salik, që binte ndesh me traditat e vendit. Ligji Themeltar i 24 gushtit 1815 i caktoi të drejtat e grave të dinastisë së Nasaut mbi kurorën e Vendeve të Ulëta. Nëse mungojnë pasardhës meshkuj në vijë të drejtë, e drejta e trashëgimit kalon te vajzat, por gjithmonë sipas së drejtës së të parëlindurit.

Karakteri holandez nuk ka ndryshuar në thelb që nga koha kur Élisabeth Bekker dhe mikesha e saj e përshkruanin me një saktësi të admirueshme. Këmbëngulës, punëtorë, kursimtarë dhe gjakftohtë, banorët e Holandës ndizen më rrallë se gjermanët, te të cilët ftohtësia e zakonshme nuk i përjashton hovet e zjarrta. Megjithatë, qetësia nuk e bën aspak holandezin të paaftë për t’iu kushtuar një çështjeje, kur mendja e tij e shëndoshë e ka bindur se ajo është e drejtë. Sa herë që atdheu dhe Reforma kanë qenë në rrezik, sa herë që është dashur të mbrohet lavdia e flamurit holandez mes popullsive të egra të ishujve të Malajzisë, ky popull ka treguar një heroizëm të papërkulur, që historia e ka dëshmuar qindra herë. Por në jetën e përditshme llogaria dhe maturia duken më shumë se fryma kalorësiake. Prandaj është thënë se holandezi ka më shumë ndershmëri se bujari. Megjithatë, kjo thënie nuk duket se vlen pa rezerva edhe për holandezet. “Në Holandë, — thotë një shkrimtar që e ka studiuar thellë jetën holandeze, — në zanafillë të pothuajse çdo institucioni bamirës gjen emrin e një gruaje.” Z. Esquiros përmend, ndër të tjera, zonjën Heasje Klaas, që themeloi jetimoren për fëmijët e shtresës borgjeze në Amsterdam, si dhe institucionet e po këtij lloji që ia detyrohen baroneshës de Reed de Renswoude.

Kur dëshira për t’u marrë me vepra bamirësie, ose ndonjë arsye po aq serioze, e shtyn një holandeze ta lërë shtëpinë e saj të rehatshme, ajo nuk tërhiqet, si gratë franceze ose belge, nga argëtimet jashtë shtëpisë, nga shëtitjet apo nga teatri. Ju kam thënë tashmë se gjermanet dhe anglezet rrinë me qejf të mbyllura në vatrën e familjes. Te holandezet kjo prirje është edhe më e fortë. Është aq e fuqishme, saqë do ta kishit të vështirë t’i shpjegonit një zonje nga Amsterdami ose nga Haga si jetojnë italianet dhe spanjollet. Në vend që të vërsulet nëpër corsi, shëtitoret e mëdha të qyteteve italiane, ose të vrapojë në teatër, holandezja kënaqet ta zbukurojë shtëpinë, ta bëjë të këndshme, ta stolisë me lule, të mbledhë aty porcelanet e bukura të sjella nga Japonia ose sendet kineze që vijnë nga Batavia. Por, meqë edhe njerëzit më seriozë kanë nevojë të çlodhen pak, ajo ulet e qetë në karrigen e saj dhe kalon orë të tëra duke parë ç’ndodh në rrugë me anë të dy pasqyrave të vendosura në kënd, të cilat populli i quan “spiunë”. Të shohësh pa u parë, gjë që për një vajzë të Jugut do të ishte torturë, duket se është argëtimi më i madh për bukuroshet e ndrojtura dhe të zbehta, si të tejdukshme, të Holandës.

Siç e shihni, punët dhe kënaqësitë e holandezeve që jetojnë në qytete kanë një karakter thelbësisht borgjez. Në fakt, Holanda nuk është, si Austria, një vend aristokratik. Fisnikëria feudale u zhduk herët, dhe prej kohësh në këshillat e vendit sundon shtresa e mesme. Si tregtarë dhe detarë që ishin, republikanët e Provincave të Bashkuara u linin fisnikëve vetëm një ndikim të kufizuar. Sot veprimtaria e kombit po kthehet drejt bujqësisë, por asgjë nuk të bën të besosh se ky ndryshim prirjesh do t’u kthejë fisnikëve privilegje që bien ndesh me traditat dhe zakonet e vendit.

Kur flas për “ndryshim prirjesh”, përdor një shprehje jo fort të saktë. Rrethanat e kishin shtyrë holandezin pothuajse vetëm drejt tregtisë; por, si të gjithë popujt gjermanikë, ai është naturfreund, siç do të thoshin gjermanët, mik i natyrës: e do dhe do ta dojë gjithmonë jetën në fshat. Dashurinë për fshatin e gjen si te borgjezja e Roterdamit, ashtu edhe te fshatarja e Frizisë. Dhe që kur u shembën muret e vjetra të ngritura kundër spanjollëve, qytetet kanë marrë një pamje thellësisht fshatare, sikur fusha e përqafon dhe e pushton qytetin. Arti holandez, që Luigjit XIV nuk i pëlqente, por që me të drejtë admirohet, ka ndjekur të njëjtat prirje. Mjafton të përmendim piktorë si Jean Both, Wouwermans, Ruisdael, Paul Potter dhe Van de Velde.

Është e vërtetë se në Holandë fjalët “fshat” dhe “fshatar” nuk zgjojnë mendimet e zymta që i sillnin ndër mend La Brujerit.^[3] Është e vërtetë se Holanda — strehë e lavdishme e të përndjekurve — nuk është një tokë e papunuar dhe gjysmë e shkretë, si disa krahina spanjolle që i shpopulloi fanatizmi i egër i murgjve, i inkuizitorëve dhe i “mbretërve katolikë”. Le të shkojmë për një çast në ultësirat, në krahinën e gjelbër të Frizisë: atje, në krye të fermës, gjejmë mbretëreshën e shtëpisë, “zonjën e fermës me diademë ari”, që drejton bulmetoren dhe dybekun. Holandezet e qyteteve kanë marrë modat franceze, kurse fshataret e kanë ruajtur veshjen kombëtare dhe u kanë mbetur besnike stolive të pasura e të çuditshme që mbanin nënat e tyre. Dikur, gratë fisnike të Veriut mbanin në kokë rrathë ari. Sot fshataret e gati gjithë Holandës mbajnë “hekura ari”, forma e të cilëve ndryshon nga një krahinë në tjetrën. Këto diadema kushtojnë mjaft shtrenjtë, nga dyqind deri në treqind florinë (florini holandez vlen 2 franga e 16 centime). Një luks i tillë nuk duhet të habisë në një vend ku, falë punës këmbëngulëse dhe durimit të banorëve, pasuria bujqësore vlerësohet nëntë miliardë franga, një shifër e madhe për një vend kaq të vogël.

Stolia e kokës së grave nuk është e vetmja shenjë pasurie që vihet re te fshatarët. Me sa habi e sheh udhëtari në Beemster argjendurinë dhe vazot e Kinës e të Japonisë, të vëna mbi tavolina dhe mbi raftet që rreshtohen në vetë stallat e lopëve! Brenda shtëpisë shihen dollapë masivë plot me çarçafë e mbulesa, me stoli dhe me fustane mëndafshi, pasuri të trashëguara nga të parët, me të cilat krenohen zonjat e shtëpisë. Që kur gjalpi dhe djathi pothuajse e dyfishuan çmimin, këta fshatarë nuk mjaftohen më me lugë, pirunë e servise çaji prej argjendi: kanë porositur prej këtij metali edhe vazo të mëdha dhe vegla shtëpie. Disa, duke e parë argjendin si diçka të rëndomtë, kanë dashur servise prej ari. Një bujk që ka një “ton ari” (216.000 franga) nuk quhet i pasur në këtë krahinë pjellore, që dikur ishte liqen dhe u tha nga viti 1608 deri më 1612. Në fakt, në këtë vend kaq punëtor, një liqen thahet si gjetkë një pellg; dhe nën mbretërimin e Vilhelmit III pamë si u kthye në tokë pjellore liqeni i madh që quhej “deti i Harlemit”. Madje u fol edhe për ta tharë një gji të tërë të Detit të Veriut, Zuiderzenë.

Sado zell që tregojnë holandezët për ta zgjeruar tokën e tyre, në dimër mbeten mjaft ujëra të ngrira ku të shfaqin mjeshtërinë patinatorët… dhe patinatoret. Në Frizi, këtë vend liqenesh, ka klube patinatorësh dhe patinatoresh. Fshataret e bukura frize kalojnë mbi akull “si vegime — po përdor fjalët e njërit prej admiruesve të tyre — të bukura, të guximshme dhe solemne, me kokën të kurorëzuar nga një aureolë ari e dantellash”. Djemtë frizë, kjo racë e papërkulur, e lakmojnë nderin t’ua lidhin patinat në këmbë këtyre vajzave të hijshme të Veriut, dhe e kërkojnë këtë nder aq më me zjarr, sepse shpërblehet me një puthje.

Papastërtia që në gati gjithë Evropën i turpëron banesat e punëtorëve të bujqësisë u është po aq e neveritshme fshatareve sa edhe borgjezeve të Holandës. Të gjithë udhëtarët pajtohen për këtë. Që në kohën kur mbretëronte vëllai i Napoleonit I, një francez që shkroi Shënime për oborrin e Luigj Bonapartit (Paris, 1828) mbeti i habitur nga një pamje që binte shumë në sy krahasuar me gjendjen e bujqve në vendin e tij. Për këtë gjendje, edhe sot z. About, te Përparimi (1864), jep një ide aspak të kënaqshme. Ky pasazh është aq kurioz, sa ia vlen ta citoj fjalë për fjalë:

“S’mund të mos e admirosh, — thoshte autori i Shënimeve, — mirëqenien që duket se gëzon në përgjithësi fshatari holandez; as te ai vetë, as në shtëpinë e tij, nuk sheh asnjë shenjë të asaj varfërie që të trishton kur sheh fshatarin francez. Banesat e fshatarëve holandezë mbahen po aq mirë sa rrobat e tyre janë të pastra e të mira; gjithçka flet për bollëk dhe begati. Shumica e fshatarëve të këtyre anëve kanë kopsa ari në jakë dhe në mëngët e këmishës, kopsa të tjera ari ose argjendi në brez, orë dhe zinxhir argjendi, tokëza ari te lidhëset e çorapeve dhe tokëza argjendi në këpucë. Gratë nuk mbeten aspak pas tyre për pasurinë e pëlhurave dhe të stolive.”

Që nga mbretërimi i Luigj Bonapartit, holandezet e kanë ruajtur famën e amvisave të zellshme. Z. de Laveleye është mrekulluar me “pastërtinë e përsosur” të fermereve frize. “Në Holandë, — thotë nga ana e vet z. Esquiros, — njerëzit janë të pastër pa e vënë re as vetë.” I njëjti shkrimtar shton se në ditët e “pastrimit të përgjithshëm” (tri herë në javë), shërbyeset, zakonisht aq të qeta, ngjajnë me “bakante të pastërtisë”. Sipas tij, “shëndeti i mirë” i holandezëve vjen pikërisht nga ky kujdes, kaq i dobishëm për higjienën. Kur mblidhen të dielave nëpër fshatrat e tyre, ata përbëjnë “një popullsi të fortë, të shëndetshme dhe të veshur bukur”.

Që në fillim të shekullit, holandezët e kuptuan se mirëqenia materiale vlen pak, po të mbeten mendjet në errësirën e padijes dhe të bestytnive. Ligji i vitit 1806 për arsimin fillor hodhi në Holandë themelet e arsimit publik. Nuk u harruan as shtresat më të varfra. Z. Kuzen, që vëren “gjendjen e lulëzuar të arsimit fillor”, u njeh një ndikim të madh moral atyre “shkollave të shkëlqyera për të varfrit” që i gjeti kudo (Mbi arsimin publik në Holandë). Falë këtyre institucioneve të dobishme, dashuria për librin është aq e përhapur, saqë në Flandrën e Zelandës jo vetëm qytezat, por edhe fshatrat e mëdha kanë shtypshkronja që nuk rrinë pa punë. Në provincën e begatë të Groningenit, që në shekullin e kaluar ishte vend i varfër, ka sot fermerë që zotërojnë disa “tonelata ari”.^[4] Në fermat e pasura të kësaj province, bujqit nuk ndjekin vetëm përparimin e shkencës bujqësore: ata nuk duan të mbeten të huaj as ndaj lëvizjes filozofike të shekullit XIX. Sidomos fshatarët menonitë merren me zjarr me debatet teologjike që zhvillohen sot në Holandë. Historinë e këtyre debateve e ka shkruar te Revue des Deux Mondes (15 qershor 1860) një pastor nga Roterdami, z. Albert Réville.

Ushqimi i fshatareve holandeze nuk mund të jetë krejtësisht në përputhje me begatinë e vendit. Meqë kullotat zënë shumë vend, Holanda korr pak drithë, dhe bukë gruri gjen vetëm te të pasurit. Zakonisht, si në fshat ashtu edhe në qytet, hahet bukë thekre. Një milion e gjysmë hektolitra hikërror shkojnë kryesisht për ushqimin e bujqve. Edhe patatet zënë një vend të madh në ushqimin e popullit. Sa për pijet, ato lënë shumë për të dëshiruar: kafe dhe çaj shumë të hollë, si dhe raki dëllinje, që shpesh pihet tepër, megjithëse më pak se në Angli. Por popullsia e fshatit konsumon shumë ushqime shtazore. Me një fjalë, holandezi e ka më mirë se kushdo tjetër në kontinentin tonë: në Holandë prodhimi bruto arrin 150 franga për frymë, kurse në Belgjikë, ku bujqësia ka përparuar shumë, vetëm 110 franga.

Por kjo pamje e shkëlqyer ka edhe hijet e veta. Holandezët iu kthyen bujqësisë mjaft vonë, prandaj punimi i tokës ende nuk e ka shndërruar gjithë vendin, dhe gjendja e fshatareve nuk është e njëjtë në gjithë mbretërinë. Përtej tokave të pasura aluvionale, që i rrethojnë pothuajse kudo brigjet, shtrihet një krahinë më e lartë dhe shumë më pak e begatë. Zona ranore zë rreth 1.700.000 hektarë. Kjo përbërje e tokës në një pjesë të vendit sjell një dallim të madh midis zandboer-it (bujkut të rërës) dhe kleiboer-it (bujkut të argjilës). Prandaj udhëtari që do ta gjente veten papritur nga Beemster-i në Veluwe mund të kujtonte se e ka lënë Holandën dhe po viziton ndonjë stepë të Evropës Lindore. Megjithatë, ndonëse toka paraqet vështirësi shumë të mëdha, bujqësia po përparon në krahinat e ndryshme të zonës ranore, dhe gjithçka të bën të shpresosh se këmbëngulja dhe zelli i holandezëve do ta mundin më në fund një natyrë kryeneçe.

Pushuesit nga të gjitha vendet që shkojnë në plazhin e Scheveningen-it rrezikojnë të krijojnë një ide jo fort të saktë për gjendjen e grave të popullit në Holandë. Peshkimi në brigjet holandeze është në gjendje të rëndë, dhe kjo i dënon peshkatarët dhe familjet e tyre me një jetë plot ngushtica. As në Holandë, as gjetkë nuk janë marrë masat e nevojshme për ruajtjen dhe shumimin e peshkut. Në Itali kam parë mijëra herë të shitet në kosha të mëdhenj pjellë ngjalash dhe peshqish të tjerë. Kjo mënyrë veprimi, që të kujton proverbin “ta hash grurin pa u pjekur”, është aq më për të ardhur keq, sepse “bujqësia e detit”, e kuptuar deri sot kaq keq, mund t’u sillte atyre që merren me të më shumë fitim se prodhimet më të pasura të tokës. Prandaj Franklini thoshte: “Kushdo që zë një peshk, nxjerr nga dallgët një monedhë.” Këtë pohim e bëjnë të kuptueshëm rezultatet e peshkimit në brigjet holandeze: në Zuiderze peshkimi i ngjalave sjell ende 40.000 fiorinë në vit, kurse peshkimi i açugeve 260.100 fiorinë. Por blini dhe salmoni, peshq të mrekullueshëm që dikur ishin pasuria e familjeve të peshkatarëve në këto brigje, janë zhdukur tashmë krejtësisht. A nuk mund të parashikohet, pra, se varfëria e detarëve do të rritet sa më të rralla të bëhen llojet që i kanë shpëtuar shfarosjes? Ndërkaq, merreni me mend si mund të jetë jeta e grave në këto familje punëtore, pa kryefamiljarin, që është gjithmonë në det, dhe pa shërbyese, sepse s’kanë me se ta paguajnë. Rritja e shumë fëmijëve, puna e tokës, kërpi që duhet tjerrë për litarët e anijeve, rrobat që duhen qepur dhe arnuar, të linjtat që duhen larë, shtëpia dhe kuzhina: ja punët që, që nga mosha njëzet e ca vjeç, mbushin jetën e këtyre grave, kaq të ndryshme në shumë drejtime nga jeta e fshatareve të tokave të ulëta. Në Francë, këtyre vuajtjeve u shtohet edhe ligji drakonian që quhet “regjistrimi detar”: ai i lejon shtetit t’ua marrë nënave dhe grave detarët që kanë mbushur tetëmbëdhjetë vjeç dhe s’kanë arritur ende pesëdhjetë. E ky regjistrim detar vetëm është rritur prej tridhjetë vjetësh: më 1854 ai kërkonte dyzet e nëntë mijë e shtatëqind e dy burra. Autori i librit Përparimi do t’ju thotë sa miliarda ka kushtuar ushtria tokësore që nga viti 1815 dhe sa miliona burra i ka rrëmbyer bujqësisë.

Në Holandë ka liri të plotë fetare, prandaj aty gjen, përveç hebrenjve, shumicën e sekteve në të cilat ndahet sot krishterimi.

Po nis me fenë e shumicës. Holandezet protestante nuk ndjekin të gjitha të njëjtin drejtim. Disa prej tyre, si poeti i ndjerë Da Costa, hebre i kthyer në krishterim, dhe z. Groen van Prinsterer, një nga njerëzit më të shquar të vendit të vet, kanë pikëpamje po aq konservatore në fe sa edhe në politikë. Vetëm rrëfimet e besimit që hartuan teologët e rreptë kalvinistë të shekullit XVI u duken atyre në përputhje me mësimin e Jezu Krishtit dhe të apostujve. Qendra e këtij besimi të rreptë kalvinist është universiteti i Utrehtit.

Të tjera kanë përqafuar idetë që sot kanë aq ndikim në universitetet gjermanike dhe u afrohen pak a shumë mësimeve që një prift i famshëm predikoi dikur në kishën tuaj të Aleksandrisë.^[5] Arianizmi i ringjallur ka sot në Holandë jo pak ithtarë. Universiteti i Groningenit, afër Hanoverit, pikëpamjet e të cilit i përfaqëson revista E vërteta në dashuri (Waarheide in Liefde), ishte i pari që i përkrahu novatorët. Por Lejdeni, ku japin mësim dy profesorë të shquar, zotërinjtë Kuenen dhe Scholten, ka shkuar sot edhe më larg. Shkolla e re e hedh poshtë dogmën e Trinisë. Ajo e mohon edhe paracaktimin që predikonte Kalvini, sepse, sipas saj, ai nuk ndryshon aspak nga fatalizmi dhe bie ndesh me idenë që duhet të kemi për mirësinë e Zotit. Së fundi, ajo e hedh poshtë dogmën e shëlbimit, të cilën e quan “teologji gjaku”. Ditën kur mbreti ndoqi në Amsterdam një predikim të pastorit Meyboom, kundërshtarët e dogmës zyrtare besuan se dogmatika e vjetër kalviniste kishte marrë një goditje vdekjeprurëse. Është e sigurt se teologjia ariane ka sot ithtarë në të gjitha shtresat. Një ditë, duke udhëtuar nga Bazeli për në Karlsrue, gjeta në vagon një kryetar bashkie holandez, njeri shumë i nderuar, që i ndante plotësisht idetë e teologëve të Lejdenit. E shoqja mendonte krejt si ai, dhe unë nuk lodhesha duke admiruar qetësinë me të cilën ajo shtronte pikëpamje që, sipas z. Gizo dhe shumë të tjerëve, tronditin themelet e shoqërisë moderne. Gruaja e mirë as që e kishte idenë! Për zotërinjtë Athanase Coquerel, Colani dhe Zaalberg, teologë arianë francezë e holandezë, ajo fliste si për të krishterë shumë të mirë, dhe vetë dukej shumë e lidhur me krishterimin. Ky çift kishte një pamje ndershmërie dhe sinqeriteti krejt të ndryshme nga fytyra që u veshin zakonisht kundërshtarëve të “fesë, familjes dhe pronës”. Burri mbante në xhaketë shiritin e Urdhrit të Luanit Holandez dhe fliste për mbretin dhe për institucionet e vendit të vet me përkushtimin më të sinqertë. Ai do të habitej shumë po ta quanin armik të “rendit shoqëror”. Është e qartë se zelli i polemistëve i çon përtej kufijve të arsyes së shëndoshë, dhe përzierja e politikës në çështjet filozofike e fetare i nxjerr shumë mendje nga rruga. Përvoja e përditshme duhej t’u tregonte këtyre grindavecëve kokëfortë se mund të mendosh ndryshe për mënyrën si shpjegohen disa tekste jashtëzakonisht të errëta, të shkruara greqisht gati dy mijë vjet më parë, pa qenë aspak jakobin apo babuvist.^[6]

Valonët ishin protestantë të dëbuar nga Belgjika prej vrasësve me pagesë të mbretit katolik të Spanjës, ose protestantë francezë që iknin nga masakra e Natës së Shën Bartolomeut dhe nga dragonadat, përndjekjet me ushtarë nën Luigjin XIV. Ata themeluan Kishën valone, e cila e ruan ende gjuhën dhe organizimin e vet. Po të gjykojmë nga shkrimet e z. Albert Réville, pastor i kishës valone në Roterdam, e sidomos nga Doracaku i mësimit fetar (Roterdam, Kramers, 1863), jo e gjithë kjo Kishë e paska ruajtur besimin e rreptë kalvinist. Për z. Réville, “Jezu Krishti është Bir i Zotit nga dashuria e tij për Zotin, një me Zotin nga shenjtëria e tij.” (Doracaku, f. 218.)

Edhe jansenistët janë të dëbuar që kërkuan strehë në Holandë nga tërbimi katolik i “mbretit të madh”, Luigjit XIV. Jansenizmi lindi në Vendet e Ulëta. Një holandez, Janseni, peshkop i Iprës në Belgjikë, donte ta çlironte Kishën belge dhe vendin e vet nga sundimi i papës dhe i Spanjës. Ai e admironte organizimin e Kishës lindore dhe ishte ithtar i zjarrtë i Shën Augustinit dhe i Kalvinit. Planet e tij të mëdha nuk arriti t’i realizonte, por, kur vdiq, la një libër, Augustinus, që pati jehonë të madhe. Një analizë interesante të tij do ta gjeni te Port-Royal i z. Sent-Bëv. Në Francë, shumë gra që historia ua ka ruajtur emrin, si Jacqueline Arnauld, Gabrielle Arnauld, Jeanne Arnauld, Jacqueline Pascal, zonja Périer, motra dhe biografja e Paskalit, autorit të Letrave provinciale, zonja de Sévigné etj., u vunë në anën e jansenistëve kundër jezuitëve, të cilët i përkrahte oborri. I shtypur me forcë, jansenizmi u detyrua t’i shtynte planet e veta për më vonë. Dishepujt e Jansenit, të përndjekur në Francë, gjetën strehë në këtë tokë, që më parë kishte strehuar edhe filozofin e famshëm francez Pier Bejlin, apostullin e tolerancës dhe paraardhësin e Volterit. Pasardhësit e tyre formojnë në qytetin e Utrehtit një bashkësi më vete. Peshkopi i tyre, që papa e shkishëron gjithmonë sapo ai merr fronin peshkopal, mban titullin “peshkop i Kishës katolike holandeze”. Gratë janseniste të Utrehtit banojnë në shtëpi të vogla, pamja e heshtur dhe e qetë e të cilave i shkon shumë karakterit mistik të sektit që themeloi Port-Royal-in.

Në Holandë gjen edhe mbeturina bashkësish të krishtera më të vjetra se Kisha valone dhe ajo janseniste. E kam fjalën për vëllezërit moravë dhe për menonitët.

Emri moravë tregon prejardhjen sllave të të parëve. Pasi reformatori çek Jan Husi, jetën dhe vdekjen e të cilit e kam treguar në fillim të Zvicrës gjermane, u dogj në Konstancë, husitët më të rreptë përqafuan një teologji shumë armiqësore ndaj ideve të Romës. Kjo u solli përndjekje, që i ka treguar Lochner në librin e vet Origjina dhe historia e bashkësisë së vëllezërve në Bohemi dhe në Moravi (Nuremberg, 1832). Pas vuajtjesh që të kujtojnë historinë e valdezëve të Piemontit, ata endeshin nëpër Bohemi e Moravi, kur një fisnik sakson, konti Zinzendorf, u dha strehë në Herrnhut, në Luzaci, ku ndodhet edhe sot kolegji që i drejton. Të tjerë, duke përfituar nga toleranca holandeze, ngritën një ngulim afër Utrehtit, në Zeist. Që prej asaj kohe, moravët kanë krijuar koloni në të dyja botët. Thuhet se në Evropë ka njëqind mijë vëllezër, që jetojnë kryesisht në Holandë dhe në Gjermani. Ata rrojnë në një lloj bashkësish, në organizimin e të cilave duket se ka luajtur rol edhe fryma komuniste e racës sllave. Në Zeist, motrat banojnë në një krah të ndërtesës ku të huajt nuk hyjnë lehtë. Çdo kategori grash e lidh skufjen me një fjongo me ngjyrë të veçantë: e kuqja është për vajzat, bluja për gratë e martuara dhe e bardha për të vejat. Zakonisht ato merren me punë gjilpëre. Më të shkolluarat drejtojnë një shkollë me konvikt.

Vështirë se do t’i njihje te menonitët e qetë dhe punëtorë trashëgimtarët e atyre anabaptistëve të tmerrshëm që e bënë Evropën të dridhej në shekullin XVI. Emri grek i këtij sekti (anabaptist do të thotë “ai që pagëzon sërish”) e bën mjaft të qartë pse themeluesi i tij, Stork, u nda nga Luteri. Stork pohonte se të krishterët duhej ta kishin arritur moshën e arsyes që të pagëzoheshin. Në mbështetje të tezës së vet ai sillte vende të panumërta nga Dhiata e Re. Kur i kundërvinin autoritetin e traditës, ai përgjigjej se me këtë argument ishin justifikuar gabimet dhe krimet që binin më shumë ndesh me mësimin e Ungjillit, si praktikat idhujtare dhe flijimet njerëzore që urdhëronte Inkuizicioni. Por shpejt, kur në krye të tij doli fanatiku Munzer, sekti u shndërrua në një parti politike të ekzaltuar. Atëherë anabaptistët u ndoqën pa mëshirë dhe u shfarosën pothuajse krejt para mesit të shekullit XVI.

Shumë ripagëzues ishin ndër protestantët që duka i Albës ua dorëzoi xhelatëve në Vendet e Ulëta. Një ish-prift katolik, Menno, i lindur në Frizi më 1496, që pati njëfarë lidhjeje me ta, e ndjeu nevojën ta shkëpuste idenë themelore të Stork-ut nga elementet socialiste dhe komuniste që e kishin komprometuar. Ky teolog i shquar dhe i matur banoi gjithmonë kryesisht në Frizi, por bëri disa udhëtime në provincat e tjera holandeze dhe në Gjermani. Ai arriti t’i mblidhte anabaptistët e shpërndarë në bashkësi të organizuara mirë, të cilat në Vendet e Ulëta dhe në vendet e Veriut filluan të quheshin menonitë. Në vend që ta skandalizonin Evropën me shthurje si ato që kishte parë Mynsteri kur sundonte aty Jan i Lejdenit, familjet menonite u shquan për zakonet e tyre të rrepta, dhe gratë e tyre mund të jepeshin në Holandë si shembull rregulli dhe kursimi. Zelli që treguan menonitët në tregti u dha mundësi të ndihmonin bujarisht me paratë e tyre për çlirimin e Provincave të Bashkuara, ku shpejt fituan lirinë e plotë të ndërgjegjes.

Ngulimi i anglosaksonëve në Amerikën e Veriut do t’u hapte anabaptistëve horizontet më të gjera. Në shekullin XVIII shumë menonitë kishin themeluar koloni në Amerikën e Veriut. Më 1842 numri i tyre arrinte tashmë gjashtë milionë shpirt. Ndër pasardhësit e anabaptistëve të vjetër dallohen dunkerët, që rrjedhin nga refugjatë gjermanë të dikurshëm. Këta dunkerë, që kanë pasuri të mëdha, predikojnë për marrëdhëniet midis dy gjinive mësime mistike që nuk pajtohen fort me frymën e protestantizmit. Ai prej tyre që martohet nuk quhet më pjesë e vëllezërve dhe motrave “në gjendje përsosmërie”. Por asnjë anabaptist evropian nuk do të donte t’i shpenzonte paratë e veta për të mbajtur gjoja “të përsosur”. Nderi që gëzojnë dishepujt e Mennos ka ndihmuar në përhapjen e mësimeve të tyre. Sot ata kanë shumë anëtarë në provincat e Rinit, në Prusinë Lindore dhe në Zvicër. Madje gjenden edhe në Alsacë e në Lorenë. Në Holandë kanë më shumë se njëqind e njëzet bashkësi.

Katolikët holandezë i përkasin opozitës më të skajshme. Nën një qeveri liberale, je i sigurt se do t’i gjesh gjithmonë në radhët e kundërshtarëve. Shkrimi kurioz me titull L’Univers i gjykuar nga vetvetja (Paris, Dentu, 1856), kushtuar gazetës katolike me këtë emër, tregon se nën Luigj-Filipin francezët më të përkushtuar ndaj papatit kishin ndjekur të njëjtën taktikë. Kapitulli me titull L’Univers dhe fryma revolucionare deri më 1852 provon se, kur u leverdis, ithtarët e Romës dinë ta kujtojnë “frymën demokratike” të “Lidhjes së shenjtë”. Ky liberalizëm i shtirur, që s’ka si pajtohet me deklaratat e përsëritura e solemne të papëve, nuk u jep familjeve katolike as më shumë zell për arsimin, as më shumë dritë. Ideali i tyre mbetet gjithmonë jeta murgjërore. Vepra e njohur e baronit Hugenport, Manastiret në Holandë (de Kloster in Nederland, botimi i gjashtë), vërteton se mënyra si i kuptojnë ata institucionet murgjërore nuk ndryshon nga pikëpamjet e ultramontanëve belgë, ithtarëve të pushtetit të plotë të papës.

Siç e shihni, holandezët i përkasin shumë kishave me dogma aspak të njëjta. Prandaj pushteti civil ka marrë një masë të shkëlqyer: u ka ndaluar klerikëve të feve të ndryshme të hyjnë në shkolla dhe t’ua turbullojnë mendjen fëmijëve me debate teologjike. Mësuesit lënë mënjanë çdo çështje dogmatike dhe mjaftohen t’u tregojnë nxënësve historinë biblike dhe rregullat e moralit. Me të drejtë, shkolla shihet si një terren asnjanës, dhe mësuesi duhet të përpiqet ta edukojë zemrën e të rinjve për të bërë të mirën, pa u marrë me grindjet, shpesh të pakuptueshme, që i përçajnë bashkësitë e krishtera.