Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Aziatikët në Perëndim. — Ardhja e hebrenjve në Evropën Perëndimore. — Gjendja e tyre nën perandorët e Perëndimit. — Ligjet e perandorit të Lindjes, Justinianit, kundër tyre. — Paduresia e spanjollëve dhe e mbretërve të tyre vizigotë. — Përndjekjet në Francë nën merovingët dhe nën karolingët. — Hebrenjtë në Gjermani dhe në Itali. — Fajdeja dhe këshilla që kërkoi Alix de Bourgogne. — Gratë hebreje gjatë përndjekjeve. — Përndjekjet nuk e pengojnë zhvillimin e fesë së Moisiut. — Fitorja përfundimtare e spiritualizmit. — Majmonidi dhe besorja e tij. — Gruaja e rabinit Moisi dhe ringjallja. — Triumfi i monogamisë. — Gershomi dhe kuvendi i Vormsit. — Bestytnitë e grave të krishtera dhe të grave hebreje. — Kisha romake dhe Sinagoga. — Kryqëzatat dhe hebrenjtë. — Vdekja tragjike e shumë grave hebreje. — Flagjelantët, mrekullitë dhe padituria, të bashkuar kundër hebrenjve. — Gratë e varrosura të gjalla në Francë. — Turrat e druve në Zvicër. — Përndjekja arrin kulmin. — Bijat e Izraelit në Spanjë para mbretërimit të Izabelës I. — Rakela dhe Alfonsi IX. — Dëbimi nga Spanja dhe nga Portugalia. — Nënat dhe fëmijët e rrëmbyer. — Dom Manueli, shembull për Piun IX. — Gjendja e trishtë e hebrenjve në Perëndim në fillim të shekullit XVI. — Reforma dhe agimi i çlirimit. — Hebrenjtë në Holandë pas Reformës. — Gratë hebreje në Itali në shekullin XVII. — Lindja e vajzave. — Pushteti i babait mbi vajzën. — Martesa. — Përzënia e gruas nga burri dhe leja e posaçme e papës. — Pushteti i pakufishëm i burrit. — Të vejat dhe martesa me kunatin. — Dy gratë e Adamit. — Hebrenjtë në Francë në shekullin XVIII. — Triumfi i frymës së Rilindjes. — Dekretet çliruese të Asamblesë Kushtetuese. — Pasojat e mbara të emancipimit. — Përparimi i shpejtë i arsimit te hebrenjtë. — Gratë shkrimtare. — Zonjushat Hertzveld. — Grâce Aguilar. — Artistet. — Rashela dhe motrat e saj. — Zonjusha Judith.
Te libri Gratë në Lindje kam folur për popullsitë aziatike që jetojnë mes popujve të Evropës Lindore. E njëjta gjë ndodh edhe në Perëndim, ku kam gjetur armenë, romë dhe hebrenj.
Armenët dhe fiset endacake që në Francë i quajnë bohémiens, domethënë romët, nuk kanë në Evropën Perëndimore atë rëndësi që kanë në vendet tona. Sigurisht, armenë gjen në Vjenë, në Londër, në Amsterdam dhe në Livorno, por nuk janë aq të shumtë sa të kenë aty ndonjë ndikim të dukshëm. Sa për romët, në Perëndim ata përbëjnë më tepër grupe sesa fise. Me hebrenjtë puna është krejt ndryshe. Së pari, në disa vende të Perëndimit ata janë një pjesë e rëndësishme e popullsisë: në Holandë, për shembull, janë më shumë se gjashtëdhjetë mijë. Së dyti, shumë prej tyre kanë vënë pasuri aq të mëdha, saqë qytete të tëra, madje edhe qeveritë, janë të detyruara ta kenë parasysh qëndrimin e tyre.
Hebrenjtë nuk janë, si armenët dhe romët, një komb indoevropian. Ata i përkasin racës semite, ose siro-arabe, që shtrihej nga brigjet e Eufratit deri në brigjet e Mesdheut dhe në skajin e Gadishullit Arabik. Që nga mërgimi në Babiloni, hebrenjtë filluan të quheshin judenj (fr. Juifs), emër që vjen nga Jehudi (Juda). “Por, — thotë Samuel Cahen, përkthyesi i Biblës, — fjala juif ka marrë prej kohësh një kuptim aq poshtërues, sa përdoret edhe për njerëz që nuk janë të fesë hebraike. Prandaj ndjekësit e Moisiut menduan se në ditët tona duhej të merrnin përsëri emrin e tyre biblik, izraelitë. Të krishterët, që nuk duan ta vazhdojnë poshtërimin e atyre që u paraprinë në besimin te një Zot i vetëm, e miratuan këtë ndryshim, që e nisi Franca.”[1]
Zakonisht mendohet se hebrenjtë erdhën në Perëndim pasi Titi pushtoi Jerusalemin. Kjo nuk është aspak e saktë. Vetë ata pohojnë se, në një kohë shumë të lashtë, i ndoqën në Spanjë fqinjët e tyre, fenikasit. Është e sigurt se ishin përhapur tashmë në vendet e Perëndimit që në fund të Republikës Romake dhe se Cezari i përkrahu. Por epigramet e Horacit, të Marcialit dhe të Juvenalit, që nuk ndryshojnë shumë nga gjykimi i ashpër i Tacitit, tregojnë se romakët nuk kishin simpati për ta. I akuzonin për një patriotizëm që nuk njihte asnjë lëshim, i qortonin se ishin lidhur kokëfortësisht pas një feje që nuk duronte fe të tjera dhe, më në fund, se e urrenin njerëzimin. Është e vërtetë se Taciti nuk duket se i ka dalluar mirë të krishterët me prejardhje hebraike nga hebrenjtë. Dihet, veç kësaj, se ai nuk i çmonte mësimet e Jezusit më shumë se ligjin e Moisiut.
Qysh në atë kohë hebrenjtë kishin një tipar thelbësor, që e kanë ruajtur deri në ditët tona. Raca semite besonte me vendosmëri në një Zot të vetëm, dhe ky monoteizëm do ta vinte patjetër përballë shpirtit indoevropian. Ajo i neveritej figurave të zotave, që indoevropianëve u ishin aq të dashura, dhe kjo mjaftonte për ta bërë po aq të urryer për paganët, adhuruesit e “zotave të pavdekshëm”, sa edhe për njerëzit e Mesjetës, që gjunjëzoheshin para statujave të shenjtorëve. Ideja që kishte kjo racë për “idhujtarinë” nuk ishte vetëm bindje e dijetarëve dhe e teologëve. Ajo ishte po aq e fortë te gratë sa te priftërinjtë. Më shumë se një herë, gratë i trajtuan adhuruesit e “idhujve” me një ashpërsi që do t’i kishte hije një Samueli ose një Elie, ose ngritën zërin kundër hyjnive të Greqisë, para ithtarëve të helenizmit, me një guxim të jashtëzakonshëm. Mjafton të kujtojmë historinë e Jaelës dhe atë të nënës së shtatë vëllezërve Makabe.[2]
Në shekujt e parë të Kishës, kundërshtia midis krishterimit, që ishte trashëgimtar njëkohësisht i Platonit dhe i Moisiut, dhe judaizmit, që përpiqej ta pajtonte Akademinë e Platonit me sinagogën, nuk mori trajta të dhunshme. Perandorët kishin shumë punë me arianët dhe me nestorianët, që përpiqeshin, pak a shumë, ta pajtonin dogmën ortodokse me mësimet e Platonit për Logosin, Fjalën hyjnore. Kostandini, biri i perandorit të parë të krishterë, u kishte ndaluar hebrenjve “nën dënim me vdekje” të martoheshin me të krishtera; spanjolli Theodosi i kishte trajtuar kundërshtarët e Kishës me paduresinë e zakonshme të bashkatdhetarëve të vet. Megjithatë, deri në shekullin V hebrenjtë patën patriarkun e tyre, gëzonin liri të plotë fetare dhe i ndiqnin mjaft të qetë zakonet e tyre kombëtare.
Me sllavin Justinian, pasardhësit e Izraelit, që te perandorët kishin gjetur zakonisht mbrojtës dhe gati etër, panë të fillonte koha e shtypjes. Kodi i Justinianit hedh të gjitha themelet e atyre ligjeve të padrejta, viktimë e të cilave ata qenë për aq kohë. Ata e humbin “për gjithë përjetësinë” të drejtën të kërkojnë poste civile. Nuk mund të dëshmojnë në gjyq kundër të krishterëve, ndërsa të krishterët mund të dëshmojnë kundër tyre. Baballarët dhe nënat nuk mund t’i lënë më pa trashëgim fëmijët që duan ta braktisin fenë e Moisiut. Ligjvënësi nuk mjaftohet t’i kthejë në të përjashtuar të shoqërisë: i njollos me fjalët më fyese, i trajton qëllimisht si llumin e shoqërisë dhe përpiqet t’ua presë me dhunë çdo lidhje me botën e krishterë.
Në fillimet e saj, Mesjeta, siç duket, s’kishte ç’të shtonte mbi ediktet e Justinianit. Për fatin e keq të hebrenjve, te disa popuj latinë fshiheshin prirje të rrezikshme, që prisnin vetëm rastin për të shpërthyer.
Kur bëhet fjalë për fanatizëm, Spanjën duhet ta vësh gjithmonë në vend të parë. Popullsia iberike, e huaj për racën indoevropiane dhe fqinje me Afrikën e egër, prej nga ndoshta kishte ardhur në Spanjë, kishte me gjasë instinkte paduresie. Me kohë, këto instinkte do t’i shtynin bashkatdhetarët e njerëzve si Shën Domeniku dhe Ignac Lojola t’i rikthenin flijimet njerëzore. Pushtuesit indoevropianë nuk i ndryshuan këto prirje të hershme. Edhe gotët, që në Itali i trajtuan hebrenjtë me butësi, në Spanjë u treguan të pamëshirshëm. Është e vërtetë se fanatizmin e tyre e ndiznin peshkopët. Që në atë kohë, kleri spanjoll kishte ndër mend ta shfaroste “sektin e urryer” (detestanda secta). Kodi i vizigotëve, i hartuar në koncilet e Kishës, është i denjë për Inkuizicionin: dënimet trupore dhe dënimi me vdekje janë kudo në të. Bijve të Izraelit u ndalohet të kremtojnë martesat e tyre, përndryshe vriten me gurë ose digjen të gjallë. Martesat midis tyre dhe të krishterëve anulohen, dhe fëmijët e lindur nga martesa të tilla dënohen të bëhen murgj ose murgesha. Qysh atëherë, mbreti Sisebut, kur i dëboi hebrenjtë nga tokat e veta, u përgjigjej kështu: “Njerëzve duhet t’u lihet liri e plotë të refuzojnë të mirat e kësaj bote; por të mirat e shpirtit duhet t’i detyrosh t’i pranojnë, ashtu si e detyron një fëmijë të mësojë mësimin.” Thuhet se, me kamxhik, me dëbime dhe me konfiskime, ky princ, i matur dhe i urtë sa herë që nuk bëhej fjalë për dishepujt e Moisiut, ktheu në fenë e krishterë nëntëdhjetë mijë hebrenj. Pushtimi i maurëve i shpëtoi hebrenjtë nga kjo tirani e tmerrshme dhe e bëri Spanjën një nga vendet më të qytetëruara të Perëndimit. Kisha spanjolle pati turpin që, pranë islamit, të dukej si një shkollë që i trullos dhe i egërson njerëzit!
Trimëria e Karl Martelit e shpëtoi Kishën e Francës nga e njëjta provë. Kur u bë katolike, Galia nuk kishte hequr dorë krejtësisht as nga fryma e druidëve, priftërinjve të saj të lashtë, as nga traditat e egra të një feje që derdhte aq lehtë gjak njerëzor. Prandaj përndjekjet, që Samuel Cahen me të drejtë i quan “të tmerrshme”, nisën në Francë qysh në shekullin VI. Kishte hebrenj në Provancë, në Dofine, në Bresë, në Dukatin e Burgonjës dhe në Franş-Konte. Meqë gjatë shekullit V nuk ishin keqtrajtuar shumë, nuk ishte e rrallë që një bir i Izraelit të martohej me një të krishterë, dhe po ashtu një i krishterë me një hebreje. Por, sa më shumë zhvillohej fryma e Mesjetës, kjo tolerancë do t’ua lëshonte vendin shtypjeve nga më të ndryshmet. Një princ thellësisht i shthurur, merovingu Dagoberti I, u bë i famshëm në shekullin VII për përndjekjet e tij kundër sinagogës. Nën karolingët, kleri përfitoi nga dobësia e mbretërve për t’i vazhduar këto përndjekje.
Gjermanët dhe italianët ishin më pak të paduruar se francezët dhe spanjollët. Megjithatë, në tokat e “Perandorisë së Shenjtë”, hebrenjtë ishin pronë e cezarëve gjermanikë, domethënë e perandorëve, që i shisnin e i falnin si të ishin një tufë bagëtish. Në Itali gjendja e tyre qe gjithmonë më e mirë. Italianët — mjafton të përmendim bankierët e famshëm lombardë — nuk kishin ndaj “fajdesë” paragjykimet që përhapte teologjia romake. Kjo teologji mbështetej në një ligj të Moisiut që ndalon huadhënien me kamatë midis bijve të popullit të zgjedhur (Eksodi XXII, 25), dhe çdo fitim të nxjerrë nga paraja e quante mëkat që të çon në mallkim të përjetshëm. Hebrenjtë, përkundrazi, paranë që u jepnin hua të krishterëve e shihnin si një mall të zakonshëm, që i nënshtrohet ligjit të kërkesës dhe të ofertës. Pa e ditur, ata u paraprinë kështu ideve ekonomike që Benthami i bëri të njohura me librin Mbrojtja e fajdesë dhe që z. About sapo i ka përsëritur te Përparimi. Por nuk kishte asnjë garanci, dhe kapitalet ishin tepër të rralla në një shoqëri të varfër e të zhytur në anarki. Prandaj ata kërkonin kamata të larta — kërkesa që, sipas ekonomistëve të kohës sonë, nuk janë aspak të padrejta. Dhe populli ishte aq më i gatshëm të sulej mbi këta “fajdexhinj të mallkuar”, sepse, kur e zhdukte huadhënësin “nga zelli për fenë”, shpëtonte edhe nga borxhi.
Më njerëzorët tërhiqeshin para këtyre ekzekutimeve pa gjyq. Mjaftoheshin të kërkonin që hebrenjve t’u konfiskohej pasuria. Megjithatë, disa të krishterë, më pak të verbuar se të tjerët, nuk e kishin ndërgjegjen krejt të qetë. Te dukesha Alix de Bourgogne, e veja e Henrikut III të Brabantit, shohim një shembull kurioz se si zgjohej ndërgjegjja te gratë e Mesjetës. Baroni de Reiffenberg, që ka shkruar historinë e hebrenjve të Belgjikës, na tregon se kjo princeshë i kishte rënduar hebrenjtë me taksa të mëdha dhe u kishte marrë pasuritë me pretekste të ndryshme, që në ato kohë të lumtura nuk mungonin kurrë. Në një çast shqetësimi, ajo iu drejtua Shën Thomës së Akuinit, i cili në shekullin XIII ishte orakulli i Kishës romake dhe që nuk e ka humbur autoritetin as sot. Dominikani i famshëm iu përgjigj se hebrenjtë, “për shkak të fajësisë së tyre” (domethënë të fajit), janë të dënuar me skllavëri të përjetshme, prandaj zotërit e tokës mund ta përdorin pasurinë e hebrenjve “si të ardhurat e veta”. Ai shton se, meqë “fajdeja” nuk është një e drejtë, atyre mund t’u merret gjithçka që kanë fituar prej saj. Kjo doktrinë, e denjë për kundërshtarët më të paturpshëm të pronës, u dukej fare e natyrshme murgjve. Dhe sot ata habiten shumë kur dëgjojnë shkencën jo vetëm ta barazojë kamatën e parasë me qiranë e shtëpisë dhe me qiranë e tokës, por edhe të shprehet kundër “të gjitha ligjeve që bëhen për ta kufizuar në një shifër të caktuar normën e kësaj kamate, sepse paraja, si çdo mall tjetër, i nënshtrohet konkurrencës, e cila sot, në industri, është bërë rregulli i përgjithshëm në shumicën e shoqërive.”
Bota e krishterë e trajtonte si “hajdut”, sepse fajdeja dhe vjedhja viheshin në një rrafsh; prandaj dishepulli i Moisiut u strehua pranë vatrës së shtëpisë. Aty, në vend të poshtërimeve me të cilat ishte ngopur në qytet, gjente nderimin që aziatikët i tregojnë kryefamiljarit. Ligjet që i atribuohen Moisiut nuk i jepnin gjinisë sonë një vend më të lartë se ligjet e tjera të Azisë. Gjermani J. D. Michaelis ka bërë një përmbledhje të ditur të tyre te E drejta e Moisiut (1770–75), kurse në ditët tona një hebre francez, z. Salvador, i ka idealizuar te Institucionet e Moisiut (1828). Hebrenjtë kishin arritur t’i mbanin gratë në atë jetë të errët e të mbyllur që është fati i grave te shumica e popujve të Lindjes aziatike. Martoheshin shumë të reja, në një moshë kur s’mund të mendosh as të zgjedhësh, dhe ishin të detyruara të mbuloheshin me kujdes nga koka te këmbët, siç bëjnë ende gratë turke. Madje nuk u lejohej as t’u dukeshin flokët. Rabinët u mësonin se detyra e vetme e një hebreje të devotshme është të kujdeset për shtëpinë. Disa dijetarë u mohonin madje edhe të drejtën të mësonin dhe nuk i lejonin të studionin ligjin hyjnor.
Megjithatë, asnjë shoqëri e organizuar në Evropë nuk mund t’i shpëtojë ligjit të përparimit. Mësimet dhe zakonet hebraike pësuan ndryshime të mëdha, dhe duhet treguar sa të rëndësishme ishin.
Si të gjitha fetë që mburren se mbështeten në një zbulesë hyjnore, feja e Moisiut pohon se nuk ka ndryshuar kurrë. Por gjithçka që jeton ndryshon pa pushim, dhe feja e Moisiut, siç mund ta vërtetonin, po të duhej, një mijë fakte, ka ndryshuar vazhdimisht. Themeluesi i saj — dhe saducenjtë kishin të drejtë kur e thoshin — nuk e pranonte besimin te shpirtrat, dhe mësimi i tij për Zotin përputhej me pikëpamjen e tij të arsyeshme për shpirtin e njeriut. Një nga studiuesit më të ditur të Biblës në kohën tonë kishte të drejtë t’i përgjigjej një hebreu, që e admironte teologjinë e Ligjit të Përtërirë, se Jehovai i Ligjit të Përtërirë nuk ndryshon aspak nga Jehovai i Eksodit, i Levitikut dhe i Numrave. Emri që mban shpreh pa dyshim një ide filozofike dhe abstrakte, por fjalët dhe veprat e tij janë krejt si të një njeriu. Mund të përmendeshin shumë shembuj. Mjafton t’ju drejtoj te këto vende të Ligjit të Përtërirë: II, 7, 9, 15, 22, 33; — III, 23–28; — IV, 20, 21, 25, 36, 37; — V, 2, 5, 23–31; — VI, 20, 25; — VII, 7, 8, 12–15, 18, 24; — VIII, 1, 3, 5 etj.
Gjatë robërisë në Babiloni, hebrenjtë u gjendën në marrëdhënie të ngushta me persët, adhuruesit e Ormuzdit (Ahura Mazdës), që, ashtu si ata, i urrenin idhujt dhe që i kanë quajtur puritanët e paganizmit. Prej tyre morën disa dogma të rëndësishme, mbrojtësit më të zjarrtë të të cilave në kohën e Jezu Krishtit ishin farisenjtë. Shkatërrimi i Tempullit dhe shpërndarja e popullit e rritën aq shumë autoritetin e kësaj shkolle, saqë saducenjtë u zhdukën nga skena. Më vonë (në shekullin VIII) dështoi edhe përpjekja, mjaft e druajtur, e karaitëve, dishepujve të Anan ben Davidit, për t’u kthyer te teksti i Pentateukut, pesë librave të Moisiut; dijetari z. S. Munk e ka krahasuar këtë përpjekje me fillimet e Reformës. Megjithatë, ithtarët e Talmudit, librit të traditave të rabinëve, nuk arritën t’i ruanin të paprekura mësimet e farisenjve të kohës së Krishtit. Mërgimi mes të krishterëve nuk mbeti pa ndikim te rabinët. Nuk mund të luftosh kurrë një doktrinë pa i bërë shumë lëshime. Kështu, në shekullin XI, ndërsa sinagoga po përgatitej të pranonte përfundimisht një dogmatikë shumë të ndryshme nga teologjia e vjetër e Moisiut, hebrenjtë e shpallën solemnisht monogaminë evropiane më të lartë se poligamia aziatike.
I shquari Moisi Majmonidi (Moshe ben Majmon), dijetar spanjoll, dishepull i Averroesit dhe mjeku i parë i Saladinit, duhet parë si Thoma i Akuinit i hebrenjve të Mesjetës. Ashtu si “Doktori engjëllor”, siç e quanin Shën Thomën, përmbledh punën e gjatë të dogmatikës katolike deri në shekullin XIII, ashtu edhe autori i famshëm i Mësuesit të të hutuarve (More Nevokim) u përmblodhi bashkatdhetarëve të vet teologjinë hebraike, ashtu siç e kishin formuar shekujt para Jezusit dhe shekujt e krishterë. Nëse doni të dini se ku ndryshonin besimet e një hebreje të shekullit XII nga ato të një të krishtere, duhet të mendoni thellë mbi besoren e famshme të dijetarit nga Kordova. Ajo është një kredo e vërtetë e fesë së Moisiut, ashtu siç e shndërroi filozofia spiritualiste.
1° Besoj me bindje të plotë se Zoti (qoftë i bekuar emri i tij) është krijuesi, sunduesi dhe burimi i të gjitha gjërave; se ai ka bërë, bën dhe do të bëjë gjithçka përjetë;
2° Besoj me bindje të plotë se krijuesi (qoftë i bekuar emri i tij) është një, dhe se njësia që është në të nuk mund të gjendet te asnjë tjetër; se vetëm ai ka qenë gjithmonë Zoti ynë dhe do të jetë përjetë;
3° Besoj me bindje të plotë se krijuesi (qoftë i bekuar emri i tij) është një qenie jomateriale dhe se asnjë lëndë trupore nuk mund të krahasohet me të;
4° Besoj me bindje të plotë se krijuesi (qoftë i bekuar emri i tij) është i pari dhe i fundit; se asgjë nuk ka qenë para tij dhe se ai do të jetë përgjithmonë;
5° Besoj me bindje të plotë se krijuesi (qoftë i bekuar emri i tij) duhet adhuruar;
6° Besoj me bindje të plotë se të gjitha fjalët e profetëve janë të vërteta;
7° Besoj me bindje të plotë se profecitë e Moisiut, mësuesit tonë (pushoftë në paqe), janë të vërteta; se ai është ati dhe prijësi i të gjithë të urtëve që kanë qenë dhe që do të vijnë;
8° Besoj me bindje të plotë se i gjithë ligji, ashtu siç e kemi sot, iu dha nga vetë Zoti Moisiut, mësuesit tonë (paqja e Zotit qoftë me të).
9° Besoj me bindje të plotë se ky ligj nuk do të ndryshojë kurrë dhe se nuk do të marrim ligj tjetër nga Zoti, qoftë i bekuar përjetë emri i tij.
10° Besoj me bindje të plotë se Zoti (qoftë i bekuar emri i tij) i lexon të gjitha mendimet e njerëzve dhe i dëgjon të gjitha fjalët e tyre, siç është shkruar te profetët: “Ai u jep trajtë zemrave të tyre dhe i kupton të gjitha mendimet e tyre.”
11° Besoj me bindje të plotë se Zoti do t’i shpërblejë ata që zbatojnë urdhërimet e tij dhe do t’i ndëshkojë ata që i shkelin.
12° Besoj me bindje të plotë se Mesia nuk ka ardhur ende; dhe, ndonëse vonon të shfaqet, do ta pres pa pushim.
13° Besoj me bindje të plotë se të vdekurit do të ringjallen kur të dojë Zoti krijues (qoftë i bekuar emri i tij dhe i lavdëruar kujtimi i tij në shekuj të shekujve). Amen.
Siç e mbani mend, qysh në kohën e Krishtit ky nen i fundit u jepte shkas kundërshtimeve tallëse që saducenjtë i bënin atij. Në Mesjetë, askush nuk bënte shaka me gjëra të tilla. Pyetja e fundit që një hebreje e asaj kohe, një Lukrecie e dytë,[3] i bëri një rabini do t’ju tregojë se gratë hebreje i kishin harruar fare talljet e epikurianëve të Judesë.
Për ringjalljen, rabini Abraham tregon (Kabala, f. 13) se një kapiten maur lundronte, me urdhër të mbretit të Granadës, përgjatë bregut të Sirisë. Ai kapi një anije hebreje ku ndodheshin katër rabinë dhe i vuri në hekura. Njëri prej tyre, rabini Moisi, kishte një grua, bukuria e rrallë e së cilës i bëri përshtypje të madhe ndjekësit të Muhamedit. Meqë ai nuk e linte rehat me fjalë dashurie, ajo vendosi t’i shpëtonte duke vrarë veten. Por, në çastin kur do të hidhej në det, e ndali një dyshim i rëndë. Pyeti veten me ankth nëse ata që vdesin në dallgë mund të ringjallen. Ia bëri këtë pyetje rabinit në hebraisht. Ai iu përgjigj me vargun e njëzet e tretë të psalmit të gjashtëdhjetë e tetë: “Zoti ka thënë: Do të të kthej nga humnerat e detit.” Sapo e dëgjoi këtë përgjigje, gruaja e Moisiut iu shkëput nga duart kapitenit dhe u hodh pa ngurruar në humnerë. Nuk duhet të çuditemi, pra, që gra të mbështetura nga një besim kaq “i fortë” parapëlqyen aq shpesh, në kohën e kryqëzatave, vdekjen sesa rrezikun që u kanosej po të binin në duart e të parrethprerëve, domethënë të krishterëve.
Një ngjarje jo më pak e rëndësishme se botimi i kredos së Majmonidit, domethënë i parimeve të besimit që ai hartoi dhe që u bënë themeli i mësimit fetar në shkollat hebraike, është heqja e poligamisë në shekullin XI. Talmudi, përmbledhja e traditave të rabinëve, e kishte ruajtur poligaminë, por e kishte kufizuar numrin e grave. Megjithë këtë lejim, poligamia vazhdonte të humbiste terren në Perëndim që kur u kthye në krishterim Shën Kostandini. Prandaj njëqind rabinët që u mblodhën në Vorms, të kryesuar nga rabini Gerschom, vetëm sa miratuan diçka që ishte bërë tashmë. Ata u kthyen te monogamia e patriarkëve, ashtu siç kishte qenë para Lamekut, burrit të parë që sipas Biblës mori dy gra (Zanafilla, IV, 19). Në atë kohë zakonet e semitëve ishin shumë më të favorshme për gratë, sepse te bijtë e Semit, ashtu si te hindusët, ligjvënësit nuk e përmirësuan aspak gjendjen e gjinisë sonë. Ky vendim i Vormsit shënoi shkëputjen e hebrenjve nga ligjet e dëmshme të Azisë dhe duhet parë si fillimi i hyrjes së tyre në qytetërimin evropian.
Për fat të keq, ndryshimi i zakoneve nuk ishte e vetmja pengesë që të afroheshin dy shoqëritë. Hebrenjtë dhe të krishterët ishin njëlloj fanatikë. Te njerëzit që binin përmbys para statujave të shenjtorëve, hebrenjtë shihnin ata idhujtarë që Dhiata e Vjetër i godet me mallkime të tmerrshme. Edhe vetë Majmonidi fisnik, krenaria e Izraelit në Mesjetë, arsyeton ndonjëherë si Shën Thoma i Akuinit. Ai mëson “se idhujtarin duhet ta kthesh në besim ose ta vrasësh”. Ashtu si në summat e Mesjetës, në ato përmbledhjet e mëdha të teologjisë, vendimet fëminore gjenden krah këshillave që i frymëzon mungesa e tolerancës. “Nëse një hebre kalon pranë një kishe dhe rreth saj ka ndonjë figurë a statujë, e pikërisht në atë çast i hyn një gjemb në këmbë, ai nuk duhet të përkulet për ta nxjerrë gjembin, që të mos mendojë njeri se po i përkulet statujës për t’i bërë nderim.” Gratë e të dyja feve, njëlloj nën drejtimin e një hierarkie egoiste e prapanike, tregonin të njëjtën mendje të ngushtë. Të krishterat u dhanë me zjarr pas mrekullive absurde të Madonave, ndërsa vajzat e Izraelit u besonin pa kufi hajmalive, besëtytnisë më të dashur të popujve semitë. Mbanin me vete vargje të Biblës të shkruara në rripa pergamene; besonin te syri i keq dhe përpiqeshin t’i ruanin fëmijët prej tij. Fantazmat dhe ogurët e zinj ua trazonin shpirtin, që ishte plot frikëra të kota. Për të larguar çdo fatkeqësi nga shtëpitë dhe nga familjet e tyre, ato kryenin rite të panumërta e të çuditshme.
Me një fjalë, Kisha dhe Sinagoga, të qeverisura nga murgjit dhe nga rabinët, të dyja armiqësore ndaj çdo dijeje të vërtetë, imitonin njëra-tjetrën, edhe pse e mbulonin njëra-tjetrën me mallkime. Ngjashmëria ishte aq e madhe, saqë një shkrimtar hebre, autori i Librave të Zotit, z. Weill, pohon se talmudizmi, pra feja e ndërtuar mbi Talmudin, dhe krishterimi janë një e njëjta gjë. “Është e vërtetë, — thotë një profesor i shquar i fakultetit të teologjisë në Montauban, z. Michel Nicolas, — se ekziston një formë e krishterimit që, si talmudizmi, e rregullon me urdhra ndërgjegjen e njeriut. Por kjo formë nuk është e vetmja, as ajo që pasqyron më mirë krishterimin e hershëm; dihet shumë mirë nga ç’rrethana lindi.”
Për sa kohë Kisha nuk ishte kthyer ende në monarki absolute, katolicizmi merrej më shumë me organizimin e vet të brendshëm se me nënshtrimin e popujve semitë. Prandaj nuk u lëshua kundër hebrenjve me atë tërbim vërtet mizor që shënoi kohën e kryqëzatave. Por pastaj Shën Gregori VII e ngriti teokracinë mbi themele që mendjeve të trasha të atij shekulli të hekurt u dukeshin të palëkundura, dhe patriarkët e Romës filluan ta shihnin veten si përfaqësues të Fjalës së mishëruar, pra të vetë Krishtit. Atëherë Evropa perëndimore dhe qendrore u dukej një skenë tepër e ngushtë për ambicien e tyre. Urbani II, të cilin Gregori e kishte bërë peshkop të Ostias dhe që u bë papë pas Viktorit III, pasardhësit të Gregorit, i bindi të krishterët të suleshin mbi Azinë, që t’u rrëmbenin një pjesë të saj ndjekësve të profetit arab. Por fanatizmi ka logjikën e vet, ashtu si filozofia. Turmat e ndezura që i thirri “mëkëmbësi i Zotit”, kur merrnin kryqin ngjyrë gjaku, natyrisht do ta pyesnin veten: para se të shkonin në Palestinë për të pushtuar varrin e Krishtit, a nuk duhej të hiqnin qafe më parë bijtë e Semit, që e kishin kryqëzuar? Ky arsyetim, bindës për mendësinë e kohës, shumë shpejt solli në gjithë Evropën e kryqtarëve një terror të vërtetë katolik. “Po nisemi për një udhë të pafund, për të luftuar në Lindje armiqtë e Zotit, — thoshin normanët e Ruanit, — kur kemi para syve armiqtë më të mëdhenj që ka pasur ndonjëherë Zoti!” Franca, vatra e kryqëzatave, nisi një varg masakrash, për të pasur kënaqësinë t’i dërgonte “hebrenjtë në ferr” (ad Tartara). Toka e saj u përgjak nga kasaphana të tmerrshme, që u përsëritën për një shekull të tërë. Perëndimi i Francës (Bretania, Poitou, Anzhuja), që më vonë do të nxirrte shuanët dhe “zuavët” e Castelfidardos,[4] u shqua për tërbimin e vet në emër të besimit të drejtë. Më në fund Filip Augusti, një nga heronjtë e kryqëzatës, që në një çast zelli kishte djegur tetëdhjetë hebrenj në Bray, i dëboi nga mbretëria “vrasësit e Zotit” (1181) dhe, s’ka nevojë ta themi, ua konfiskoi të gjitha pasuritë e patundshme.
Gjermanikët e lashtë nuk kishin derdhur gjak njeriu mbi altarët e druidëve; megjithatë, në fund të shekullit XI, gjermanët bashkuan forcat me xhelatët e huaj. Shumë hebrenj vranë gratë dhe vajzat e tyre, që t’i shpëtonin nga epshi i ushtarëve të kryqit. Për këtë epsh sjell kaq shumë prova Michaud, historiani i kryqëzatave, që ishte ithtar i Burbonëve. Gjysmë shekulli më vonë, një murg me emrin Radulphe e ndezi sërish këtë tërbim gjakatar në brigjet e Rinit. Vetë Shën Bernardi, një nga predikuesit e kryqëzatës, u detyrua të predikonte kundër vrasësve. “Hebrenjtë, — thoshte ai, — janë vërtet fajdexhinj, por atje ku s’ka hebrenj, fajdexhinjtë e krishterë janë edhe më keq.” Në të vërtetë, fajdexhinjtë e krishterë — në Itali piemontezët, toskanët dhe lombardët; në Francë kaorsinët, domethënë ata të Cahors-it; në Gjermani e në Zvicër ata që quheshin Kawertsches — krahasoheshin me banorët e qyteteve mbi të cilat Jehovai lëshoi zjarr nga qielli.
Prandaj rrethi më i vogël me vulën e vet
shënon edhe Sodomën, edhe Kaorsin.[5][6]
Në Angli, hebrenjtë në fillim ishin trajtuar mirë nga mbretërit normanë, të cilët z. kont de Montalembert i quan “armiq të Zotit dhe të Kishës”. Uilliami Pushtuesi kishte shpallur se ata ishin “nën mbrojtjen e tij mbretërore”. I biri, Uilliami i Kuq, i vinte priftërinjtë dhe rabinët të debatonin para tij dhe betohej “për fytyrën e Shën Lukës” se do ta përqafonte judaizmin, po të fitonin dishepujt e Moisiut. Me kryqëzatën ndryshoi gjithçka. Për këtë fushatë, Henri II deshi t’u vinte hebrenjve një taksë prej 60.000 paund sterlina. Nën Rikard Zemërluanin, paratë nuk mjaftonin më. Mbretit i vinte keq për përndjekjen, por, ndonëse dihej sa trim ishte, nuk guxoi t’ua ndalte dorën vrasësve. Kryqtarët i përgjakën qytetet Norwich, Stamfort dhe Lincoln. Në York, hebrenjtë e rrethuar në kështjellë i groposën thesaret e tyre, therën gratë dhe fëmijët, dhe pastaj vranë njëri-tjetrin. Shihet se nuk donin t’ua linin shoqet e tyre dëlirësisë katolike. Në të vërtetë, Uollter Skoti tregon te Ajvenhoi se, në kohën e Rikardit I, vajzat e Izraelit ishin pre e poshtërimeve më mizore.
Spanja nuk deshi të mbetej pas. Masakra e Toledos (1212) është e famshme për keq. Hebrenjtë u tmerruan aq shumë saqë, po t’i besojmë bashkatdhetarit të tyre, të diturit Abrabanel, atëherë dolën nga Spanja më shumë hebrenj se sa kishte nxjerrë Moisiu nga Egjipti.
Fanatizmi që ndezën kryqëzatat nuk shuhej lehtë. Mjaftonte një shpërthim zelli katolik për ta zgjuar sërish tërbimin e popullit: për shembull, ndonjë shfaqje e jashtëzakonshme e flagelantëve, një sekte mistike e të shthurur që e fshikullonte veten, historinë e së cilës e ka shkruar prifti Boileau, vëllai i poetit (1701). Kështu, në shekullin XIV, për të përmendur vetëm një shembull, u vranë të gjithë hebrenjtë e Frankfurtit (1349).
Mjaftonte një mrekulli e shpikur ose një fakt i keqkuptuar që të niste një përndjekje. Hebrenjtë ishin kthyer në Francë qysh para fundit të mbretërimit të Filip Augustit. E dini cili qe shkaku i dëbimit të ri, që e urdhëroi Filipi i Bukur, një koprrac që s’priste dot t’ua konfiskonte pasuritë? Duhet t’i dëgjoni shkrimtarët më të njohur të shekullit XIV. “Një grua nga rruga des Jardins në Paris, — shkruan Villani në Historitë e Firences, — i kishte lënë peng rrobat një hebreu për gjysmë marke argjendi. Rreth festës së Pashkëve të vitit 1290, ajo iu lut hebreut t’ia huazonte rrobat vetëm për atë ditë. Por ai, si shpërblim për këtë nder, kërkoi bukën e kungatës që ajo do të merrte. Kur erdhi dita e Pashkëve, ajo mori kungatën e shenjtë, e ruajti me kujdes dhe ia dha hebreut. Ai e goditi disa herë; gjaku rrodhi çurg (sic), dhe ai e hodhi në një kazan me ujë që vlonte. Peshkopi Simon, kur e mori vesh këtë punë, ia dorëzoi hebreun dhe familjen e tij pushtetit laik (në atë kohë Inkuizicioni i dominikanëve e kishte mbushur Francën me turra drush për të djegur njerëz), dhe fajtori u dogj.” Hostia “mrekullibërëse”, pra buka e shenjtë e kungatës, u ruajt me shumë kujdes në manastirin e Billettes-ve. Ajo i hapi rrugën dekretit të dëbimit, që u nënshkrua trembëdhjetë vjet më vonë.
Turma injorante ua vishte armiqve të Jezusit edhe të gjitha fatkeqësitë që vinin nga shpërfillja dhe papastërtia e saj; sepse, siç thotë z. Mishle, “Mesjeta jetoi mbi pleh”. Meqë hebrenjtë merreshin me mjekësi, duket se murtaja e tmerrshme e shekullit XIV (1348) bëri më pak viktima në radhët e tyre se në familjet e krishtera. Populli i Parisit, i cili gjatë kolerës i ndiqte mjekët që ishin ngarkuar ta shëronin, ka qenë, në Mesjetë dhe në kohën e Reformës, një nga më fanatikët e Evropës. Hebrenjtë që arriti të kapte, i dogji ngadalë, në zjarr të butë, dhe për qejf hidhte qen në flakët që gllabëronin viktimat. Në Chinon, as gratë nuk u kursyen. Njëzet e tetë vetë, burra e gra, u varrosën të gjallë, dënim që jezuitët ua dhanë më vonë grave protestante të Vendeve të Ulëta. Në Zvicër, Cyrihu dhe Berna i dogjën hebrenjtë, dhe një qytet i vogël si Kybourg dogji treqind prej tyre.
Shkaqe të tjera po aq absurde sillnin të njëjtat pasoja. Kudo besohej se hebrenjtë flijonin fëmijë. Në fund të shekullit XIII, një burrë nga Dissenhofen vrau një fëmijë dhe pastaj pretendoi se një hebre me emrin Michel i kishte ofruar tre florinë për gjakun e atij fëmije. S’duhej aq shumë për t’i ndërsyer zviceranët kundër hebrenjve. Në Shafhauzen dhe në Vinterthur, tetëmbëdhjetë hebrenj u hodhën në zjarr. Ata që shpëtuan nga tërbimi i turmës e lanë një vend që nuk ka qenë kurrë mikpritës për dishepujt e Moisiut. Megjithatë, marrëveshja e lidhur me Francën (shtator 1864), që dhomat e parlamentit zviceran e miratuan me shumicë të madhe votash, tregon se paragjykimet e kohëve barbare kanë humbur shumë terren. Sepse kjo marrëveshje i vë francezët hebrenj në të njëjtin rrafsh me francezët katolikë dhe protestantë.
Shekulli XV u rezervonte hebrenjve shumë sprova të tjera. Pasi mundën maurët, Ferdinandi dhe Izabela menduan të hiqnin qafe edhe hebrenjtë. Spanja ishte fushë beteje midis dy qytetërimeve: qytetërimit semit, që e përfaqësonin arabët dhe hebrenjtë, dhe qytetërimit të krishterë, që e përfaqësonin popullsitë vendase. Fitoi katolicizmi. Gadishulli kishte lulëzuar nën sundimin e të pafeve, në kohën kur hebrenjtë jetonin aty në paqe (shih Viardot, Historia e arabëve të Spanjës). Por pas dëbimeve që urdhëruan Mbretërit Katolikë, ai do të binte në vendin e fundit ndër vendet e krishtera.
Nuk do t’jua tregoj hollësitë e dëbimit të hebrenjve. Më mjafton t’jua tërheq vëmendjen te dhembjet e vajzave të Izraelit. Këto sprova qenë aq më të rënda, sepse nën sundimin e maurëve gjendja e hebrenjve kishte qenë më e mirë. Edhe kur të krishterët filluan të merrnin epërsinë, u desh t’i kursenin hebrenjtë për sa kohë që përfundimi i luftës dukej ende i pasigurt. Në kohën e Alfonsit IX, mbretit të Kastiljes, një hebreje, Rakela, e pushtoi aq shumë zemrën e mbretit, saqë nënshtetasit e tij, të zemëruar që monarku linte pas dore punët e mbretërisë për dashurinë e një gruaje të një feje tjetër, e vranë gjatë një trazire. Stolitë ua shtonin hijeshinë natyrore vajzave të bukura të Semit. Burrat vishnin rroba mëndafshi, ndërsa gratë kishin veshje të qëndisura e të mbuluara me xhevahire. Koncilet i ndaluan sërish e sërish këto martesa, por fisnikët spanjollë, hidalgos, më lakmitarë se të devotshëm, u kërkonin me zell dorën vajzave hebreje. Me këto martesa me gra të një feje tjetër, ata shpresonin t’i ndreqnin pasuritë e tyre të rrënuara. Hebrenjtë ishin të shumtë në Spanjë dhe kishin dijetarë të famshëm e shkolla të shkëlqyera për kohën. Prandaj familjet e tyre mund të rrinin krah familjeve më krenare të Gadishullit, pa humbur asgjë nga krahasimi.
Viti 1492 i dha fund kësaj mbarësie. Të dëbuarve iu dhanë dy muaj për të dalë nga Spanja, dhe “Inkuizicioni i shenjtë” i ndaloi çdo të krishteri, nën kërcënimin e shkishërimit, t’u jepte atyre çfarëdo ndihme, qoftë edhe për gjërat më të domosdoshme. As i famshmi Isaac Abrabanel, bankieri i mbretëreshës, që pretendonte se rridhte nga Davidi, nuk u përjashtua. Dyqind mijë familje — tetëqind mijë, sipas jezuitit Mariana — e lanë tokën spanjolle. Po aq familje mbetën, por dominikani Torquemada nuk u la asnjë çast qetësie “të sapokthyerve në fe”. Për një kohë të gjatë, prej tyre dolën viktimat e flijimeve njerëzore që e ndotën përgjithmonë emrin spanjoll. Në shekullin XVI, më shumë se gjashtë mijë veta, të dyshuar se u përmbaheshin ende besimit të të parëve, u tërhoqën zvarrë në turrën e druve, me gjithë madhështinë e festave më solemne. Më 1501 u dogj një vajzë gjashtëmbëdhjetëvjeçare, të cilën hebrenjtë e Toledos e shihnin si një Debora të re, si atë profeteshë të Biblës. Mbreti Ferdinand e mori shpërblimin për veprën e vet: titullin “katolik”, që ia dha i poshtri Aleksandri VI dhe që pasardhësit e tij e kanë mbajtur.
Boshllëku që la dëbimi në Spanjë duhet t’u ketë dhënë xhelatëve idenë e tmerrshme t’u rrëmbenin nënave fëmijët. Kjo ide nuk ishte e re: populli i Parisit, për shembull, e kishte vënë tashmë në zbatim (1380), dhe Piu IX do të provonte dy herë se Roma nuk ka hequr dorë prej saj.[7] Por në Gadishullin Iberik ajo u zbatua në mënyrën më të pamëshirshme. Kështu, mbreti i Portugalisë, dom Emanueli, për të marrë për grua vajzën e Ferdinandit dhe të Izabelës, vendosi të ndiqte shembullin e tyre. Ai i ndaloi hebrenjtë të hipnin në anije gjetkë përveç Lisbonës. Sapo arritën në atë qytet, princi urdhëroi t’u merreshin të gjithë fëmijët nën katërmbëdhjetë vjeç, për t’i rritur në fenë katolike. U panë etër fatkeqë, të çmendur nga dhembja, që i vranë fëmijët dhe pastaj veten, për të mos ua dorëzuar portugezëve. Historia na flet për dëshpërimin e etërve, por nuk thotë asgjë për nënat. Duket sikur ka dashur të imitojë atë piktor të lashtësisë,[8] i cili, duke menduar se ishte e pamundur të pikturonte fytyrën e Agamemnonit në çastin kur flijohej Ifigjenia, ia kishte mbuluar me vello kokën mbretit të Mikenës. Shumë të dëbuar u bënë katolikë që të mos ndaheshin nga fëmijët; por këto kthime patën të njëjtat pasoja si në Spanjë, sepse më 1506, vetëm në qytetin e Lisbonës, u therën më shumë se 2.000 hebrenj që ishin pagëzuar.
Në fillim të shekullit XVI, Perëndimi pothuajse nuk kishte më hebrenj. Gjendeshin ende disa në Gjermani dhe në Itali. Kisha romake triumfonte kudo mbi gërmadha. Të gjitha shtetet ishin mbajtur në bindje me terror dhe ishin pastruar nga elementët e dyshimtë. Në Itali, Arnaldi i Breshias ishte ekzekutuar. Në Francë, shfarosja e albigjezëve dukej se ia kishte hequr “bijës së madhe të Kishës”, siç e quanin Francën, çdo dëshirë për “skizma” dhe për “heretikë”. Në Angli, dishepujt e Lolardit dhe të Uiklifit, “yllit të mëngjesit të Reformës”, nuk kishin arritur t’ua shkëputnin anglezët papatit. Në Gjermani, predikimet e Jan Husit dhe të Jeronimit të Pragës kishin mundur t’i ngrinin në këmbë sllavët perëndimorë, por disfata në Bœhmischbrod i kishte kthyer husitët në bindje. Më në fund, trashëgimtarët e Moisiut, të poshtëruar dhe të dëbuar, e kishin humbur çdo ndikim në Perëndim. Por dita e drejtësisë nuk ishte larg. Më 1789, Rilindja, bija fisnike e shpirtit grek, do të shpallte “të drejtat e njeriut” mbi gërmadhat e Bastijës. Deri atëherë, Reforma do t’i thyente prangat e një pjese të Evropës perëndimore dhe do të hapte një epokë të re për hebrenjtë. Sigurisht, Luteri vazhdonte t’i shihte hebrenjtë si “vrasës të Zotit”; por murgu bujar i Vitenbergut ishte kundërshtar i vendosur i përndjekjeve. Për më tepër, kulti protestant, me thjeshtësinë e vet dhe me neverinë ndaj figurave e statujave, i afrohej kultit të sinagogës. Dhe Bibla, e nderuar sërish, krijonte një “popull të ri të Librit”, për të përdorur shprehjen me të cilën Muhamedi i quan hebrenjtë. Kështu, vetë rrjedha e gjërave solli ngjashmëri midis dy qytetërimeve. Si protestantët, ashtu edhe hebrenjtë e lartësuan martesën mbi beqarinë. Edhe në emrat që u vinin fëmijëve, të reformuarit e parapëlqenin Dhiatën e Vjetër para Ungjillit: Rakela, Rebeka, Estera, Abeli, Joeli, Abrahami ishin pothuajse po aq të shpeshtë në familjet protestante sa në ato hebreje. Presbiterianët e çuan shumë larg këtë zell për Dhiatën e Vjetër. Me siguri nuk e keni harruar predikuesen plakë që Uollter Skoti e ka nxjerrë aq bukur në skenë te Puritanët. Më në fund, shtysa e fuqishme që i dha Reforma arsimit publik nuk mund të mos e afronte shoqërinë protestante me atë hebreje. Ajo i shpërndau në të dyja kampet paragjykimet e Mesjetës dhe u dha hebrenjve mjetet për të dalë nga padituria, ku i kishte zhytur rrënimi i shkollave të tyre më të mira. Ditën kur një Moisi Mendelson mundi të krahasohej me njerëzit që Gjermania i admironte më shumë për tolerancën, diturinë dhe karakterin fisnik, mund të parashihej se nuk ishte larg koha kur hebrenjtë do të fitonin të drejta të barabarta.
Holandezët, qysh në kohët e para të Reformës, u dhanë kombeve protestante një shembull të shkëlqyer. Një hebre që kishte përqafuar kalvinizmin, Da Costa, autori i librit Izraeli dhe johebrenjtë, ka treguar si u vendosën të parët e tij në tokën e Provincave të Bashkuara. Më 1594, dhjetë hebrenj nga familje portugeze arritën në Emden, dhe më 1596 hebrenj portugezë kremtuan në Amsterdam një festë të madhe hebraike, Ditën e Shlyerjes (Jom Kipur). Më 1639, hebrenjtë spanjollë dhe portugezë u bashkuan në një bashkësi të vetme. Pas këtyre hebrenjve të Jugut erdhën hebrenj gjermanë, polakë dhe lituanezë, që formuan sinagogën gjermane. Republikanët trima të Provincave të Bashkuara i morën të gjithë nën mbrojtjen e tyre të fuqishme. Në një shekull (të shtatëmbëdhjetin) kur përndjekja fetare i merrte Francës kaq shumë tregtarë e punëtorë të zellshëm, Shtetet e Përgjithshme, parlamenti i republikës, shpallnin se “e quanin shtetas holandez çdo hebre të vendosur në territorin e republikës, dhe se të drejtat e tij do të mbroheshin me forcë në tokë e në det, po të guxonte kush t’i shkelte”. Është për të ardhur keq që sinagoga nuk e ka praktikuar gjithmonë tolerancën, në një vend ku të krishterët po mësonin t’i shkelnin me këmbë paragjykimet e shekujve. Ngacmimet e pabesueshme që pësoi një nga mendimtarët më të thellë të shekullit XVII, Baruh Spinoza, themeluesi i ekzegjezës moderne, domethënë i studimit kritik të Biblës (shih Saisset, Veprat e Spinozës, 1843), tregojnë mjaftueshëm se fanatizmi i kthen lehtë të përndjekurit në përndjekës.
Lëvizja për ta ndrequr padrejtësinë ndaj hebrenjve nuk mbeti vetëm në Holandë. Danimarka i lejoi hebrenjtë të vendoseshin në mbretërinë e saj në fillim të shekullit XVII, dhe Anglia i pranoi sërish më 1655. Por papët, që në Mesjetë i kishin kursyer, u zemëruan nga ky përparim i tolerancës dhe i përndoqën gjatë shekullit XVII. Nën princërit e tjerë të Italisë gjendja e tyre ishte më e mirë. Në Venecia, në Padova, në Firence dhe, që nga viti 1600, në Livorno, qytet që shumë shpejt pati shkolla të mira hebraike, ata trajtoheshin me butësi. Megjithatë, që nga shekulli XV në gadishull ishte bërë zakon që hebrenjtë të mbylleshin në lagje të veçanta (ghetti), për t’u treguar “besimtarëve” se duhej t’i shihnin si të sëmurë nga murtaja.
Një hebre na ka lënë një tablo interesante të jetës që bënin vëllezërit e tij në gadishullin italian në shekullin XVII. Leon de Modène, kryerabini i Venecias, që vdiq më 1654, botoi në Paris, më 1638, veprën e vet Historia e riteve hebraike (Istoria degli riti hebraici). I famshmi Richard Simon e gjeti aq interesante, sa e përktheu në frëngjisht. Dhe me të vërtetë, përveç njoftimeve të shumta për ritet hebraike, aty gjen edhe disa hollësi për gjendjen e grave hebreje që jetonin në Itali.
Vepra e Leonit na tregon me sa këmbëngulje i ruajnë popujt aziatikë zakonet e tyre të vjetra. Ajo provon se hebrenjtë kishin hequr dorë nga disa zakone që nuk pajtoheshin me doket evropiane, por kishin mbetur besnikë ndaj ideve të të parëve të tyre për vendin e gruas.
Kryerabini i Venecias na mëson se kur lindte një vajzë nuk bëhej asnjë ceremoni. Pas një muaji, nëna mjaftohej të shkonte në sinagogë, ku chassan-i (këngëtari i sinagogës) e bekonte foshnjën dhe i vinte emrin që kishin zgjedhur prindërit (§ 4, kap. VIII). Kështu vepronin edhe hebrenjtë kur jetonin në Palestinë: nuk e festonin lindjen e vajzës, për të treguar se ajo vlente më pak se djali. Për djalin, përkundrazi, festohej jo vetëm lindja, por edhe dita kur e ndanin nga gjiri. Bijve të Izraelit ideja se gratë janë më poshtë se burrat u ngulitej edhe më thellë nga një dallim i urryer: “papastërtia” e nënës që lindte vajzë nuk ishte si “papastërtia” e nënës që lindte djalë. E para duhej të zgjaste gjashtëdhjetë e gjashtë ditë, e dyta vetëm tridhjetë e tri.
Babai, thotë Leoni (§ 4, kap. XIV), mund ta shiste të bijën për martesë, dhe pëlqimi i nuses nuk kërkohej kurrë (krahaso Majmonidin, Hilch. Geruschin, kap. XI). Por ky pushtet nuk kalonte as te nëna, as te vëllezërit. Një vajzë jetime, edhe kur s’e kishte mbushur ende moshën e martesës, kishte të drejtë ta refuzonte burrin që i sillnin ata. Mjaftonte të thoshte se nuk e donte, para dy dëshmitarëve që e shkruanin këtë në një akt. Në ligjin e Moisiut, pushteti i babait mbi të bijën ishte edhe më i plotë, sepse, po ta kishte nevojën, ai mund ta shiste dhe ta bënte skllave. Në ato kohë, e drejta për të vendosur sipas qejfit për vajzat shkonte shumë larg: shohim se një nga çlirimtarët e Izraelit, Jefteu, e flijoi të bijën për të mbajtur një premtim që i kishte bërë Zotit. “Ky flijim, — thotë mjaft naivisht Bosyeja, — mund të justifikohet vetëm me një urdhër të fshehtë të Zotit.”
Në Itali, hebrenjtë e shekullit XVII mjaftoheshin me një grua të vetme. Por kur ajo nuk lindte fëmijë — e në Izrael gruaja shterpë nuk shihej me sy të mirë — ata i drejtoheshin papës për të marrë (skeptikët thonë: për të blerë) lejen që të merrnin një grua të dytë. Në Veri ishin më të rreptë. Gershomi e kishte ndaluar poligaminë, që me të drejtë i neveritej Evropës, me kërcënimin e përjashtimit nga bashkësia, dhe ky ndalim e pengonte këtë zakon të ringjallej (shih Wagenseil, Sota, 1203). Megjithatë thuhet se Moisi de Pinto, një hebre i pasur portugez nga Amsterdami, përveç gruas së vet mbante edhe tri zezake si konkubina. Ky Moisi nuk e shkelte ligjin, sepse ligji tregohet po aq zemërgjerë për konkubinat sa edhe për përzënien e gruas nga burri. Ligjvënësi i hebrenjve kishte urdhëruar që fëmijët e lindur nga konkubinat t’u përkisnin grave të ligjshme. Sa për përzënien e gruas, ai e kishte lejuar me fjalët më të ashpra për ne gratë. “Nëse një burrë, pasi është martuar me një grua, fillon ta neverisë për shkak të ndonjë të mete të turpshme, — thotë Ligji i Përtërirë, — ai do t’i shkruajë një letër ndarjeje, do t’ia vërë në dorë asaj gruaje dhe do ta përzërë nga shtëpia.” Rabinët ua kishin zgjeruar aq shumë kuptimin këtyre fjalëve tepër të mjegullta, “të meta të turpshme”, saqë edhe një grua që s’dinte të gatuante mirë u dukej se meritonte të përzihej (Selden, kap. XVIII). Shihet pra se hebrenjtë e Italisë nuk kishin nevojë t’i drejtoheshin papës për të marrë një grua të dytë, kur e para ishte ende gjallë. Me shumë gjasa, ata vepronin kështu për të mos i zemëruar katolikët, të cilët e besonin autoritetin e atit të shenjtë shumë më të lartë se atë të Jehovait, edhe kur ky fliste me gojën e Moisiut.
Leon de Modène tregon një fakt që e bën të qartë sa i gjithëfuqishëm ishte burri, madje edhe në çështjet e shpirtit. Burri mund t’i anulonte zotimet që gruaja i kishte bërë Zotit, me kusht që ta bënte brenda njëzet e katër orëve pasi i kishte dëgjuar (§ 2, kap. IV). Por në çështjet e kësaj bote, ligjet e krishtera nuk lejonin më të zbatoheshin ligjet mizore me të cilat Moisiu kishte dashur t’i siguronte të drejtat e burrit. Do të ishte e vështirë t’i bindje gjykatësit italianë ta vritnin me gurë një grua që kishte tradhtuar burrin, dhe akoma më e vështirë t’i bindje se faji i saj mund të vërtetohej nga një dëshmitar i vetëm. E megjithatë Moisiu nuk ishte mjaftuar me këto urdhra. Me urdhër të Jehovait, nusja e fejuar që tradhtonte trajtohej si grua e martuar që kishte tradhtuar burrin, dhe digjej e gjallë nëse ishte bijë prifti.
Nga Leoni (§ 4, kap. VIII) mësojmë si zbatohej martesa me kunatin, ligji i leviratit. Sipas këtij ligji (Ligji i Përtërirë, XXIV-V), kur në një familje kishte disa vëllezër dhe njëri prej tyre vdiste pa fëmijë, një nga vëllezërit që mbetën gjallë martohej me të venë e tij, që i ndjeri të kishte pasardhës. Me sa duket, hebrenjtë e Italisë rrallë kujdeseshin “ta përjetësonin në Izrael emrin e vëllait të tyre”: parapëlqenin të merrnin një grua më të re, më të bukur ose më të pasur. Por, që të mbanin pasurinë e të vdekurit dhe pajën e së vesë, ndonjëherë nuk e lironin të venë, siç duhej të bënte kushdo që nuk donte të martohej me të sipas ligjit. Lirimi bëhej me një deklaratë para rabinëve dhe dy dëshmitarëve, në një ceremoni që quhej caliza. Kuptohet sa telashe u sillte të vejave kjo mënyrë e zbatimit të leviratit. Prandaj kishte burra që, në shtratin e vdekjes, e ndanin gruan për sy e faqe, për t’ia kursyer asaj gjithë këto mundime.
Disa zakone të tjera i tregojnë shkrimtarët e krishterë. Trevisani tregon se, kur një hebreje ishte në dhimbjet e lindjes, e vendosnin me madhështi në një kolltuk, dhe vinin rabinët me nxënësit e tyre për të lexuar haptora-n, domethënë pjesën nga libri i profetit Jona, i cili qëndroi i mbyllur në barkun e balenës. Nëse dhimbjet vazhdonin, i binin borisë në veshët e gruas së gjorë. Më në fund, si mjet i fundit, nxirrnin nga arka e shenjtë e sinagogës sepher-tora-n (librin e ligjit) dhe lexonin pjesë prej tij para saj. Në Romë ende sot ua çojnë Bambino-n (Jezusin foshnjë) të sëmurëve që kanë aq para sa ta paguajnë këtë nder të rrallë. Por, që gruaja të lindte mbarë, ishte e domosdoshme të merreshin paraprakisht disa masa. Kështu, tregon G. Morosini, një hebre që kishte kaluar në katolicizëm, në dhomë varnin figurat ose thjesht emrat e engjëjve, për t’u ruajtur nga vizitat e rrezikshme të Lilisës.[9] Sipas traditave të rabinëve, kjo Lilisa ishte gruaja e parë e Adamit. Ajo ishte bërë si ai nga dheu i kuq dhe e quante veten të barabartë me të, prandaj nuk pranoi ta kishte për zot dhe fluturoi tutje. Më kot Jehovai i dërgoi engjëj që ta kthenin në rrugë të mbarë. Ajo nuk pranoi dhe tha se ishte e vendosur të bënte kërdi mes të porsalindurve. Atëherë lajmëtarët e të Përjetshmit e kërcënuan se do ta mbytnin në Detin e Kuq, dhe ajo u premtoi se do t’i kursente fëmijët sa herë që të shihte figurat ose emrat e tyre. Pastaj Jehovai e nxori Evën nga një brinjë e Adamit, që të ishte i sigurt se ajo nuk do ta ndiqte shembullin e Lilisës. Por, ndonëse Eva iu nënshtrua burrit, dihet se e shtyu atë të ngrihej kundër krijuesit të vet, gjë që s’ishte aspak më mirë (Ben Sira te Buxtorf, Synag. jud., kap. IV). Në shikim të parë, kjo traditë e çuditshme duket shumë larg rrëfimit të Biblës, por mund të mbështetej te fragmenti i parë i Zanafillës. Ky fragment ndryshon në kaq shumë pika nga i dyti: aty gruaja e parë nuk “bëhet nga brinja” (Zanafilla, II, 21–22), dhe historiani thotë vetëm se njeriu, i krijuar sipas shëmbëlltyrës së Elohimit (siç quhet Zoti në fragmentin e parë), “ishte mashkull dhe femër” (Zanafilla, I, 27). A nuk të sjell ndër mend kjo Evë e hershme, e ngjashme me Elohimin, Lilisën, e cila u bë si Adami nga dheu i kuq dhe ishte e prirur ta quante veten të barabartë me të?
Në shekullin XVII, hebrenjtë e Francës nuk u desh të duronin të njëjtat ngacmime si protestantët. Megjithatë njerëzit u shmangeshin, dhe shpesh turma i fyente. Por fryma e tolerancës, që e përhapën Volteri dhe miqtë e tij, e zgjoi në shekullin XVIII frymën thellësisht liberale të Rilindjes. Burra të shquar si Malesherbes dhe Grégoire, i cili më vonë u bë peshkop kushtetues i Blois-së[10] dhe shkroi Ese mbi ripërtëritjen fizike, morale dhe fetare të hebrenjve (1789), kërkuan për hebrenjtë atë çlirim përfundimtar që Reforma nuk ua kishte dhënë në Evropë: edhe në Holandë ata nuk gëzonin të njëjtat të drejta si të krishterët. Miraboi, në Asamblenë Kushtetuese, mori në mbrojtje këtë popull të shtypur për kaq gjatë. Dekretet e viteve 1790 dhe 1791 qenë fryti i këtyre përpjekjeve bujare. Që më 1778, republika e Shteteve të Bashkuara i kishte barazuar hebrenjtë me qytetarët e tjerë. Në vitet e fundit, Anglia dhe Portugalia kanë ndjekur këtë lëvizje çlirimi, që sot po e merr me vete edhe Zvicrën. Disa shtete i qëndrojnë kundër (Norvegjia, Spanja), të tjera i binden me një neveri që duket sheshit (një pjesë e Gjermanisë,[11] Rumania etj.).
Lavdia e çlirimit përfundimtar të hebrenjve i takon frymës tolerante të shekullit XVIII, republikës së madhe amerikane dhe Francës. Ky çlirim do të kishte ndikimin më të mbarë në gjendjen e grave hebreje. Gjatë gjithë Mesjetës ishte e vështirë t’i nxirrje nga mbyllja lindore, si në një harem, aq më tepër që baballarët dhe burrat e tyre nuk mund t’i linin në mëshirë të fanatizmit të të krishterëve dhe të epsheve të tyre të shfrenuara, që ishin edhe më të rrezikshme se mosduresa e tyre. Këto gra dalin në skenën e historisë vetëm për të vdekur në kryengritje popullore të tërbuara, ose në ato “akte besimi”, djegiet publike të Inkuizicionit, që në Spanjë ishin argëtimi kryesor i mbretërve dhe i turmës katolike. Për to, në atë kohë, mund të thuhet vetëm kjo: para xhelatëve treguan të njëjtën qëndresë që kishin treguar të krishterat e kohëve të para para gjykatësve të Romës perandorake, dhe shpesh parapëlqyen vdekjen sesa turpin që u rezervonte epshi i nxënësve të padenjë të Ungjillit. Por që nga viti 1789, në vendet vërtet të qytetëruara, ato nuk kanë më pse të kenë frikë as nga martirizimi, as nga përndjekjet. Mund të marrin pra pjesë aktive në ripërtëritjen e popullit të lashtë të Izraelit. Dhe mund ta bëjnë këtë aq më lehtë, sepse çdo ditë, në mendjen e baballarëve dhe të burrave të tyre, filozofia po zë vendin e kultit të ideve të vjetra aziatike. Në Francë, për të përmendur vetëm një shembull, njerëz si J. Salvador, S. Munk, Franck dhe Crémieux, autorët e ditur të Institucioneve të Moisiut, të Palestinës, të Kabalës dhe të Kodit të kodeve, nuk janë më skllevër as të ligjeve të Moisiut, as të vendimeve të Majmonidit. Duke ndjekur prirje thelbësisht evropiane, hebrenjtë e Perëndimit kujdesen gjithnjë e më shumë për shkollimin e djemve dhe të vajzave. Në shtëpinë e Jehovait gratë mbahen ende mënjanë, në galeri të larta, sepse ligji i Moisiut nuk i lejon të hyjnë në pjesën e brendshme të tempullit; por të paktën u lejohet të marrin pjesë në jetën intelektuale të shekullit XIX. Në Holandë, familjet hebreje nuk e meritojnë më qortimin që u bëhej dikur, se e linin krejt pas dore edukimin e vajzave. Vjetari që boton Shoqëria për të Mirën Publike, e themeluar nga z. de Pinto, mbledh dëshmi të shumta për prirjet letrare të hebrenjve, mes tyre edhe sprovat e goditura të zonjushave Estelle dhe Marie Hertzveld. Në Britaninë e Madhe është vënë re se hebrenjtë ngrenë shkolla me po aq zell sa edhe tempuj. Shkollat e tyre falas presin një numër të madh fëmijësh, djem e vajza, dhe dija e disa grave të shquara dëshmon për frytet e mira të këtij arsimi të përhapur gjerësisht. E ndjera Grace Aguilar, autore romanesh dhe shkrimesh morale, një talent i thjeshtë dhe i hollë, e shprehte në një mënyrë vërtet biblike dashurinë për popullin e saj dhe atë kult të vatrës familjare që e kanë të përbashkët hebrenjtë dhe anglezët. Edhe Fanny Lewald dhe Betty Paoli, që zënë një vend kaq të nderuar në letërsinë e Prusisë dhe të Austrisë, janë me origjinë hebreje.
Por në ditët tona asnjë grua hebreje nuk ka pasur famën e Rashelës (Rachel Félix). Ajo arriti t’i jepte për një kohë jetë tragjedisë franceze, një gjini krejt artificiale. Rashela lindi në Munf, në Argau, në një familje të varfër shitësish shëtitës (1820), dhe më shumë se një herë e pa fatin e shkëlqyer që e priste të varej nga rastësitë më të çuditshme. Në fillim luajti pa rënë në sy në teatrin Gymnase, te la Vendéenne. Kur më 1837 u paraqit para anëtarëve të Komedisë Franceze, “zotërinjtë aktorë në shërbim të mbretit” nuk u kënaqën as me paraqitjen e saj, as me shqiptimin, as me mënyrën e recitimit; dhe pa ndërhyrjen e zonjushës Mars do ta kishin refuzuar njëzëri. Kur doli për herë të parë në skenë, më 7 shtator 1838, para rreth pesëdhjetë dashamirësve të teatrit, arkëtimi për këtë aktore, e cila në shtatëmbëdhjetë vjet do t’i sillte Teatrit Francez 4.394.231.000 franga, qe rreth 300 franga. Por z. Jules Janin, që më 2 maj 1837 (në fejtonin e Débats të asaj dite), kishte parë te vajza e la Vendéenne artisten e madhe, të vetmen që mund t’u jepte jetë të re heroinave të Kornejit, të Rasinit dhe të Volterit. Më 10 shtator 1838, ai guxoi të shpallte në një fejton të dytë se Franca kishte gjetur te hebreja e re një aktore tragjike të pashoqe.
Më 1853, kur Rashela erdhi në Petersburg, ishte në kulmin e lavdisë. Kam qenë dëshmitare e entuziazmit që ngjalli në kryeqytetin e perandorisë së carëve, dhe një entuziazëm më i madh nuk mund të ketë. Më ngarkuan mua, bashkë me disa zonja të tjera, ta prisja kur ajo dha një shfaqje paradite në ndihmë të shkollave patriotike. Por triumfet nuk e bënin kurrë të harronte hesapet e parave, që ia veshin racës së saj. Për disa shfaqje ajo kërkoi shumën e jashtëzakonshme prej 400.000 frangash, dhe 100.000 franga për trupën e saj. Lakmia ishte, pa dyshim, ana e dobët e këtij talenti të mrekullueshëm. Por nuk duhet harruar se ajo nuk kishte marrë asnjë edukatë, sepse prindërit e saj e nxirrnin bukën me shumë mundim, dhe se gjendja e mjerë e hebrenjve të Zvicrës, në kohën kur ajo jetonte në Argau, nuk ishte aspak e përshtatshme për t’ia fisnikëruar karakterin. As shkollimi i saj nuk qe më i kujdesshëm se edukata. Cilido qoftë burimi i të metave që iu qortuan, ato i sollën shumë kundërshtarë në teatër dhe në shtyp (këtyre kundërshtarëve mund t’u shtohej edhe mitropoliti i Moskës, Filareti, që nuk e linte të luante pjesët ku dilnin figura biblike). Kur doli në skenë zonja Ristori, disa gazetarë e vunë mbi aktoren e famshme nga Argau, më pak nga bindja e më shumë nga antipatia për karakterin e Rashelës. E lodhur nga sulme që shpesh e kalonin masën, më 1855 ajo u nis për në Amerikë (shih Beauvallet, Rashela dhe Bota e Re, 1856). Por që nga viti 1849 ajo i kishte përdorur dhjetë muajt e lejes që i jepte Teatri Francez për të shëtitur nëpër provincat e Francës. Nga këto shëtitje ajo solli shuma të mëdha, por e shkatërroi shëndetin, dhe udhëtimet në Rusi e në Amerikë e rënduan përfundimisht. Për më tepër, amerikanët nuk kishin fare shije për tragjeditë franceze dhe nuk e pritën si rusët, që në mes të dimrit ia mbulonin shkallët me kamelie të bardha. Prandaj ajo u nis për në Kajro, e rraskapitur dhe e zhgënjyer. Meqë nuk i mori forcat në Egjipt, u kthye të vdiste në Francë, pranë Tulonit (1858). Shtypi francez, që shpesh e kishte keqtrajtuar, e paraqiti njëzëri vdekjen e saj si një humbje të pazëvendësueshme për artin dhe për atdheun që ajo kishte zgjedhur.
Familja e Rashelës i ka dhënë teatrit disa emra të shquar. Motra e saj më e madhe, zonjusha Sara Félix, ka luajtur në komedinë e lartë; zonjusha Lia i është kushtuar dramës; Rébecca, që vdiq më 1854, premtonte ta vazhdonte në tragjedi traditën e lartë të Rashelës; dhe më në fund zonjusha Dina ka pasur sukses në vodevil. Kësaj familjeje i përket edhe zonjusha Judith, aktore e punësuar në Komedinë Franceze që nga viti 1852.
Në frëngjisht fjala juif kishte marrë një ngjyrim fyes, afërsisht si “çifut” në shqip, prandaj hebrenjtë e Francës e parapëlqenin emrin israélite. Në këtë përkthim, për të dyja fjalët përdoret zakonisht “hebre”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Jaela vrau Siserën, prijësin e ushtrisë kananease, duke i ngulur një kunj çadre në tëmth (Gjyqtarët, IV). Nëna e shtatë vëllezërve Makabe i nxiti bijtë të vdisnin më mirë sesa të shkelnin ligjin e Moisiut dhe pastaj u vra edhe vetë (Libri i dytë i Makabenjve, VII). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Lukrecia, fisnike romake që, sipas legjendës, e vrau veten pasi u përdhunua nga i biri i mbretit Tarkuin, për të mos jetuar e çnderuar. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Shuanët (chouans): fshatarët mbretërorë që u ngritën kundër Revolucionit Francez në perëndim të Francës (1793–1800). Castelfidardo: beteja e vitit 1860 ku vullnetarët katolikë francezë, shumë prej tyre nga perëndimi i Francës, luftuan për papën kundër piemontezëve; prej tyre dolën më pas zuavët e papës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ferri, XI. ↩︎
Në origjinal: E però la minor giron suggella / Del segno suo e Sodoma et Caorsa. Dante i vë fajdexhinjtë, që i quan me emrin e qytetit Cahors (Caorsa), në të njëjtin rreth të Ferrit me banorët e Sodomës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Autorja ka parasysh rastin e Edgardo Mortaras (1858), një fëmijë hebre nga Bolonja që autoritetet e papës ua morën prindërve sepse e kishin pagëzuar fshehurazi, dhe një rast të ngjashëm në Romë më 1864. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Timanthi, piktor grek rreth vitit 400 para Krishtit. Në pikturën e tij për flijimin e Ifigjenisë, ai ia mbuloi fytyrën Agamemnonit, babait të saj. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Lilisa është Lilith e legjendave hebraike, një demone që besohej se u sillte rrezik lehonave dhe foshnjave. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Peshkop kushtetues: peshkop i zgjedhur sipas Kushtetutës civile të klerit (1790), që i bëri priftërinjtë nëpunës të shtetit francez. Papa nuk e njohu këtë kushtetutë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Hebrenjtë, që i kishte thirrur sërish në Rusi Katerina II, u dëbuan nga Nikolla I. Megjithatë u lejuan të banonin në disa krahina, për shembull në Poloni. ↩︎