Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Prejardhja e romëve. — Ardhja e tyre në Perëndim. — Romët në Spanjë. — Marrëdhëniet e tyre me mbretërit. — Bukuria e grave rome të Spanjës. — Edukimi i tyre. — Dëlirësia e grave rome të Spanjës. — Veshja e një gruaje rome spanjolle. — Martesa dhe mëmësia. — Feja e grave rome. — Romët në Francë. — Shtrigat. — Një magjistare dhe një fshatare nga Vosges. — Dinakëria e shtrigave rome. — Romët në Gjermani. — Maria Tereza dhe edukimi i romëve. — Prirjet artistike të grave të tyre. — Romët në Angli. — Trupi i fortë i romëve. — Një vajzë dhe një mbretëreshë.
Meqë të gjitha racat aziatike kanë disa tipare të përbashkëta, nuk është për t’u habitur që disa historianë e kanë lidhur me kombin hebre atë popull enigmatik[1] që francezët e quajnë bohémiens, spanjollët zincali dhe gitanos, anglezët gypsies dhe gjermanët zigeuner. Këta emra të ndryshëm vijnë pjesërisht nga idetë e ndryshme që kishin njerëzit për prejardhjen e tyre. Francezët mendonin se vinin nga Bohemia, vendi i husitëve, që në sytë e tyre ishin më keq se paganët. Vende të tjera i besuan legjendës së Mesjetës dhe thoshin se atdheu i tyre ishte Egjipti. Në të vërtetë, kleri shihte kudo të fshehta hyjnore dhe ndëshkime për mëkate. Te gjendja e mjerë e hebrenjve ai shihte dënimin për “vrasjen e Zotit”, ndërsa te jeta endacake e romëve shihte ndëshkimin e atyre bijve të Egjiptit që nuk u kishin dhënë strehë Marisë dhe Jezusit, kur i ndiqte Herodi.
Këta të ashtuquajtur egjiptianë e quajnë veten Romany. Burrat janë roms, gratë juwas. Fjala Romany, që e ka burimin në sanskritisht, tregon prejardhjen e tyre të vërtetë, të cilën e ka provuar edhe Grellmann në librin e tij Sprovë historike mbi romët (botimi i dytë, Gëtingen, 1787). Ky gjuhëtar i ditur e studioi thellë gjuhën e romëve dhe provoi se ata kishin ardhur nga Hindustani. Këtë mendim e kam mbrojtur edhe unë, kur shkrova për gratë rome të Evropës Lindore dhe tregova se zakonet e tyre u ngjajnë zakoneve të çandalëve,[2] për të cilët flasin ligjet e Manusë (Manava-Dharma-Sastra). Sot ky mendim pranohet nga të gjithë. Njerëzit ndahen vetëm për kohën kur u shpërngulën këta hindusë; por shumica mendojnë, si Grellmann, se ata e lanë gadishullin indian duke ikur nga Timurlengu dhe mongolët e tij të egër, që therën njëqind mijë robër para Delhit.
Gratë rome arritën në Perëndim gjatë shekullit XV: në Bohemi më 1417, në Zvicër më 1418, në Itali më 1422, në Francë më 1427, më vonë në Spanjë dhe më në fund në Angli. Në atë kohë, shoqëria e Mesjetës ishte tronditur thellë. Shekulli XIV, me të cilin nis shndërrimi i Perëndimit, kishte parë “zambakun” për të cilin flet Dante[3] t’i binte shuplakë papatit në personin e Bonifacit VIII. Në shekullin që pasoi, emri i Jan Husit kishte jehuar nga muret e Pragës së artë deri në luginat e Helvecisë. Vendet e Perëndimit, tashmë shumë të trazuara, panë me tronditje të madhe të shfaqeshin këto fise endacake, krejt të huaja për besimet dhe ritet e krishtera. Në sytë e turmave, pamja e tyre e egër dukej si shenjë e ndëshkimit që qielli u kishte ruajtur të pafeve dhe heretikëve. Këta barbarë me lëkurë të zezë e me vathë argjendi në vesh, këto gra me fytyra të errëta e me sy që xixëllonin, me flokë që i krahasonin me bishtin e kalit, këta fëmijë lakuriq, këto grupe endacake çandalësh, llumi i përbuzur i kastave të Hindustanit, të cilëve askush nuk ua njihte as prejardhjen, as gjuhën, as fenë, lanë mbresë të thellë në mendjet e trazuara të njerëzve, siç dëshmojnë bashkëkohësit.
Thuhet se sot në Evropë jetojnë tetëqind mijë romë, ndonëse disa shkrimtarë do ta ulnin këtë shifër në dyqind e tetëdhjetë mijë. Nga të gjitha vendet e Perëndimit, Spanja është vendi ku hindusët e shpërngulur duket se janë përshtatur më mirë. Prandaj aty kanë koloninë e tyre kryesore, atë që i ruan më mirë traditat dhe zakonet e tyre. Këto zakone i ka përshkruar me dashuri (con amore) z. G. Borrow, autori i librave Zincali (1841) dhe Bibla në Spanjë (1843). Nomadët nuk i duan shumë vendet e punuara me kujdes dhe të përparuara në qytetërim, ku çdo gjë u bëhet pengesë dhe kurth. Por në Spanjë të përbuzurit e gadishullit indian duket se kanë gjetur një atdhe të dytë. Aty grykat e maleve dhe rrafshnaltat e gjera e të shkreta duken si të bëra për njerëz që, nga zakoni i grabitjes, bien shpesh në duart e ligjit. Aty përtacia duket se nuk llogaritet më ndër mëkatet e rënda. Aty teokracia katolike është po aq e fuqishme sa brahmanët “e lindur dy herë”.
Megjithatë, për një kohë mjaft të gjatë romëve iu desh të luftonin kundër neverisë që ndjente vendi i Torkemadës, inkuizitorit të madh, për të gjithë popujt jokatolikë. Më 1499, Izabela I dhe Ferdinandi, pa i trajtuar aq mizorisht sa hebrenjtë, i internuan në disa qytete dhe i kërcënuan se, po të largoheshin prej tyre, do t’i dëbonin nga mbretëritë e tyre brenda gjashtëdhjetë ditësh. Më 1539, Huana e Çmendur dhe Karli I (Karli V i gjermanëve) e vërtetuan dekretin e Medina del Campos dhe e bënë edhe më të ashpër. Filipi II mori masa të ngjashme, por të birit, Filipit III, nuk iu dukën të mjaftueshme. Ky mbret, që me dëbimin e një milion moriskëve e kishte çuar deri në fund shpopullimin e Spanjës fatkeqe, të nisur nga paraardhësit e tij, urdhëroi më 1619 që romët ta linin tokën spanjolle brenda gjashtë muajsh. Megjithatë, disa prej tyre morën leje të qëndronin me disa kushte. Më i çuditshmi ishte që të mos e mbanin më emrin “egjiptianë” dhe as veshjen e tyre. Këtë ndalim e përsëriti Filipi IV, i cili i mbylli në lagje të veçanta, ashtu si hebrenjtë në Itali. Më 1692, Karli II vendosi që ata që do ta braktisnin fshatin e tyre të dënoheshin me gjashtë vjet galera. Por te romët spanjollët nuk e gjetën kurrë atë bindje fetare të palëkundur që kishin gjetur te popujt semitë. Prandaj, ndonëse i mallkonin këta romë që edhe në shekullin XVIII nuk u linin fshatarëve as qetësi, as siguri, në fund i lanë të qetë. Këta njerëz ua cenonin pronat, por nuk ua trazonin kurrë mosdurimin fetar. Në të vërtetë, romët e Spanjës kishin harruar deri edhe emrat e perëndive të brahmanizmit dhe, sapo mbërritën në Spanjë, nisën të kërcenin “për nder të Trupit të Krishtit”. Për fat të keq, këto shfaqje devotshmërie ndikonin aq pak në moralin e tyre, saqë Servantesi shkruante te Gitanilla de Madrid: “Duket sikur romët, burra e gra, kanë ardhur në këtë botë vetëm për të vjedhur: lindin nga etër hajdutë, rriten mes hajdutësh dhe mësojnë për t’u bërë hajdutë.”
Sot njerëzit nuk i druajnë më aq sa në kohën kur një bandë prej tetëqind romësh endej nëpër Aragonë dhe nëpër Kastilje (1618), ose kur ata përpiqeshin të plaçkitnin Logronjon. Por romët e Spanjës, burra e gra, nuk kanë më shumë skrupuj se në kohën e Servantesit. Ata vazhdojnë të mos marrin asnjë lloj arsimi, nuk lidhin kurrë martesë me evropianët dhe nuk kanë moral tjetër përveç atij të kastave të ulëta, të cilat teokracia brahmane i quante të padenja për t’u njohur me të vërtetat e larta të zbulesës hyjnore. Vështirë se një popullsi e tillë mund të ndryshojë në një vend ku kaq shumë të krishterë kanë arritur t’i shmangen çdo ndikimi vërtet përparimtar.
Edhe ju, në brigjet e Nilit, si në të gjitha vendet që u nënshtrohen turqve ose janë vasale të Sulltanit, keni një koloni të këtyre të ashtuquajturve egjiptianë. Duhet t’ju ketë rënë në sy, siç më ka rënë edhe mua në Evropën Lindore dhe në Perëndim, bukuria e disa prej këtyre bijave të Indisë. Pa dyshim, në shtresat e ulëta të shoqërisë hinduse gjaku i pastër i arjanëve është prishur shumë nga përzierja me popullsitë e zeza dravide, që e banonin vendin para ardhjes së racës indoevropiane. Megjithatë, te disa vajza të reja rome mund ta njohësh ende tipin e hershëm të racës. Te shumica, ky tip është shpërfytyruar thellë nga mjerimi, nga vuajtjet e jetës endacake dhe, së fundi, nga ajo papastërti e pashërueshme për të cilën Azia nuk është skuqur kurrë. Sidomos në Spanjë, i gjen më rrallë se në Angli dhe në Gjermani ato hijeshi që u frymëzuan kaq shumë këngë të larta autorëve të Mahabharatës, të Ramajanës dhe të Shakuntalës. Në të vërtetë, z. Esquiros beson se mund të pohojë që “kur bukuria e përkryer gjendet te gratë rome, mund të admirosh një nga kryeveprat e krijimit”. Përkundrazi, z. Merime, që e njeh mirë Spanjën, pohon se “bukuria është shumë e rrallë te gratë rome të Spanjës” dhe se, “kur janë shumë të reja, mund të kalojnë për shëmtaka të këndshme, por, sapo bëhen nëna, bëhen të neveritshme”.
Gratë rome, ashtu si burrat e tyre, nuk kanë besim fetar, dhe kjo i bën njerëzit të mendojnë përgjithësisht se ato nuk kanë asnjë ndjenjë morale dhe se te ky popull mbretërojnë të gjitha veset. Ky mendim është shumë i tepruar, siç e ka treguar plotësisht z. G. Borrow. Sigurisht, këto bija të Indisë nuk kanë, si hebrenjtë dhe të krishterët, një ligj aq të plotë sa dhjetë urdhërimet e Moisiut. Për shembull, do ta kishe të vështirë t’u mbushje mendjen se nuk lejohet t’i vjedhësh një pulë një të krishteri ose një stoli një të krishtere. Por nënat nuk e lënë krejt pas dore edukimin e tyre. Ndonëse nuk i dimë të gjitha hollësitë e katekizmit rom, disa tipare domethënëse mund të na japin një ide për të tërën. Z. Esquiros tregon se një grua rome në Angli i thoshte së bijës: “Në këtë botë duhet të kesh frikë vetëm nga një gjë: të humbasësh dëlirësinë. Krahasuar me këtë, të humbasësh jetën është pak gjë. E tani ha këtë bukë, shko dhe vidh sa të mundesh.” Është e vërtetë se këto mësime të nënës gratë rome i mbajnë aq besnikërisht edhe sepse ndiejnë tmerr për racën e papastër të “qenve”, domethënë të evropianëve, pa e marrë me mend se këta janë të afërm të të parëve të tyre. Prandaj z. Borrow, që u bë i famshëm nga lidhjet e tij me romët dhe nga shkrimet për zakonet e tyre, pohon se nuk ka ndodhur kurrë që një grua rome t’i jetë dhënë një të krishteri. Nga ana tjetër, fjala “dëlirësi” nuk ka te aziatikët të njëjtin kuptim si te evropianët. Edhe autori i librit Anglia dhe jeta angleze, që zakonisht e ndan me dëshirë optimizmin e z. Borrow, pranon se “gratë rome janë të dëlira, por nuk janë të virtytshme”. Së fundi, duhet llogaritur diçka edhe klima e Anglisë dhe shembulli i anglezeve. Sepse z. Merime, kur flet për gratë rome të Spanjës, e ka të vështirë t’i marrë fjalë për fjalë lavdet që z. Borrow i thur “virtytit” të tyre. Sipas këtij senatori mendjemprehtë, shumica e tyre janë si e shëmtuara e Ovidit (“e dëlirë është ajo që s’e ka lypur askush”),[4] kurse të bukurat, ashtu si spanjollet, janë shumë të zgjedhura kur zgjedhin dashnorët.
Por z. Esquiros pajtohet me z. Merime kur vjen puna te dashuria e grave rome për stolitë. Duhet ta pranojmë se jo gjithçka është llogari në koketërinë e tyre. Popujt e jugut e duan me pasion çdo gjë që shkëlqen, dhe mjafton ta njohësh pak letërsinë e pasur të hindusëve për të kuptuar se as ata nuk bëjnë përjashtim. Në Spanjë, cila grua rome nuk ëndërron të dalë me një fund të shkurtër të kuq, me çorape mëndafshi të bardha (qofshin edhe me më shumë se një vrimë), me një mantilë tafte dhe me këpucë lëkure marokeni po aq të kuqe sa fundi? Po t’i duhet të kërcejë vallen romalis para një mbledhjeje oficerësh, do t’i duhen ar e shirita kudo, xixa mbi fustan dhe mbi këpucë, lule dhe gajtanë me shumicë; me një fjalë, do të dojë të jetë e stolisur si ikonë kishe. Në Angli, gratë rome nuk e kanë humbur shijen për ngjyrat e ndezura, as nën qiellin e trishtë të Veriut. Pelerina e tyre e vogël është zakonisht e kuqe. Vajza e gra mbulohen me dantella, qoftë edhe të zeza e të grisura, me stoli prej ari të dyshimtë dhe me perla të rreme. Të gjitha i duan me pasion kuajt, kamxhikët dhe t’u bien në sy të tjerëve. Kur nuk kanë stoli të punuara nga industria, ato ngjeshin në flokët e zinj luleshqerat dhe lule të tjera të fushës, që populli i quan gypsies flowers (lulet e romëve). Kjo stoli e hijshme u shkon shumë më tepër kokave të tyre zeshkane se ata vathë të gjatë, për të cilët çmenden.
Por jeta e një gruaje rome nuk i kushtohet vetëm koketërisë. Siç ju thashë, edhe ajo ka moralin e vet dhe e merr shumë seriozisht detyrën e bashkëshortes dhe të nënës. Shpesh kujtohet se te këta popuj endacakë gjithçka është e përbashkët dhe mbretëron shthurja, por këto ide janë krejt të pabaza. Çdo familje, si ata skithët për të cilët flet Horaci, e ka shtëpinë në qerren e vet, dhe në sytë e grave rome lidhja me një burrë të racës së tyre është vërtet e shenjtë. Z. Merime, që nuk ka ndër mend t’i lajkatojë, vëren se gratë rome të Spanjës u tregojnë burrave “një përkushtim të jashtëzakonshëm” dhe se nuk ka “rrezik apo mjerim” që nuk e përballojnë për t’u dalë në ndihmë. Ky vetëmohim nuk buron nga bindja se burrat e tyre kanë mendje më të madhe. Përkundrazi, bashkë me z. Esquiros, mund të thuash për gruan rome atë që një bashkëpunëtor i Revue nationale thotë për gruan ruse: “ajo është shumë më e zgjuar se burri”.
Gjithë ato që tregohen ende për martesën e tyre dhe për ceremoninë e shtambës së thyer duhen radhitur ndër përrallat e vjetra. Ka të ngjarë që, kur erdhën në Evropë, romët të ndiqnin ndonjë rit të lejuar ndër të përbuzurit e Hindustanit. Por zyrtarisht ata u përkasin, në lindje të Evropës, Kishës lindore, dhe në Perëndim, Kishës katolike ose Kishës së reformuar; prandaj asgjë nuk i pengon t’u drejtohen priftërinjve. Nga vendi i tyre sollën zakonin e fejesës, që e ruajtën aq më lehtë, sepse atëherë e kishin të gjithë të krishterët. Po aq dorëlëshuar sa edhe të varfër, ata bëjnë sakrifica të pabesueshme për gostinë e dasmës, që zgjat disa ditë. Në Angli nuk e pranojnë divorcin, të paktën kështu mendon z. Esquiros. Por, po t’u besosh shkrimtarëve të tjerë, burrat atje i përzënë gratë sipas qejfit, si hebrenjtë në kohën e Krishtit: “Kur burrit i mërzitet gruaja, e përzë”, thotë një francez.
Besnikëria e burrave mund të vihet në dyshim, por jo dashuria e nënave për fëmijët. Ato krenohen me pasardhësit e tyre, sepse kujtojnë se në damarët e tyre rrjedh gjaku i popullit që u dha të tjerëve shembullin e qytetërimit, i popullit që ndërtoi piramidat dhe e mbushi luginën e Nilit me monumente gjigante. Këto kujtime të atdheut të tyre të supozuar u janë aq më të shtrenjta nënave dhe fëmijëve, sepse për të lashtët Egjipti ishte djepi i një dijeje të fshehtë. Po t’u besosh romëve, falli që bëjnë gratë e tyre është një mbeturinë e asaj dijeje.
Romët e Spanjës, që janë të shumtë në Katalonjë, kalojnë shpesh në Francë, ku dekretet e dëbimit të viteve 1561 dhe 1612 nuk kanë më asnjë fuqi. I sheh në të gjitha panairet e Jugut, sepse kudo i duan këto tubime, ku mund të tregojnë aftësitë e tyre si tregtarë kuajsh, akrobatë ose hajdutë.
Magjistarë, hokatarë, mashtrues,
o romë të gëzuar, nga vini ju?[5]
Shumica enden nëpër Langedok, Provancë dhe Vosges, ku shpesh bëjnë kallajxhinj, një zanat që përgjithësisht e duan. Te hindusët, si te të gjithë popujt që jetojnë nën sistemin e kastave, zanatet trashëgohen brenda të njëjtave familje. Ashtu si në Indi lindje prift, luftëtar, tregtar ose bujk, ashtu duhej të lindje edhe qethës qensh ose arnues tiganësh. Sa për gratë rome, ato lypin, bëjnë një mjekësi pak a shumë të rrezikshme për klientët e tyre naivë, marrin përsipër me qejf të çojnë fjalë dashurie dhe, mbi të gjitha, u hedhin fall njerëzve. Shëmtia e çuditshme e plakave të kësaj race duket sikur i ka paracaktuar për rolin e magjistareve dhe të shërbëtoreve të djallit. Por dinakëria e tyre e natyrshme u shërben edhe më shumë se fytyra e tyre prej djalli. Ato e kuptuan shpejt sa mund të përfitonin nga padija dhe nga besëtytnia e shtresave të ulëta në disa vende. Një grua rome, pasi e kishte shpallur si parim se “barbarët me gjak të zbehtë janë aq budallenj, saqë s’ka asnjë meritë t’i mashtrosh”, tregonte se një fshatare nga Vosges e kishte thirrur t’i bënte një magji, që soba të mos i nxirrte më tym. “Unë, — shtonte shtriga, — në fillim bëra të më jepte një copë të mirë dhjami derri. Pastaj nisa ta vë sobën në rregull, duke i thënë me zë të fshehtë në gjuhën rome: Je e trashë, ke lindur e trashë, e trashë do të vdesësh!.. Kur e mbarova magjinë, i thashë gjermanisht kësaj bushtre (në lindje të Francës jo pak fshatare e flasin këtë gjuhë): Mënyra më e sigurt që soba të mos të nxjerrë tym është të mos ndezësh zjarr në të.”
Por, në përgjithësi, gratë rome i trajtojnë më seriozisht ata që mashtrojnë. Në Mesjetë, kur të gjithë, të ditur e të paditur, besonin në leximin e dorës, puna e tyre ishte më e lehtë se sot. Tani duhet shkathtësi. E pikërisht kjo shkathtësi nuk u mungon kurrë grave rome. Racat aziatike e kanë dhunti dinakërinë, dhe evropiani më mosbesues vështirë se mund t’ia fshehë të fshehtat e shpirtit shikimit të tyre depërtues. I ashtuquajturi “shikim i dytë”, arti i leximit të dorës dhe të yjeve, nuk është gjë tjetër veçse aftësia e lindur për të lexuar në zemrat e njerëzve, e zhvilluar me një ushtrim të gjatë. Një spanjolle kalonte, e trishtuar dhe e menduar, nëpër një rrugë të Alkalës. “Zonjë, — i tha një grua rome që e vëzhgonte me vëmendje, — ju ka tradhtuar i dashuri? Doni ta bëj të kthehet?” Ta kthesh pas një të pabesë ka qenë gjithmonë punë fare e thjeshtë për ata që kanë ndonjë lidhje me Satanin. A nuk ka hajmali për t’i mbajtur të lidhura zemrat e paqëndrueshme, ashtu si ka edhe ilaçe dashurie për t’u bërë për vete zemrat e ftohta? Po të dyshoni, cila fshatare nga Langedoku ose nga Provanca do ta ndajë mosbesimin tuaj? Mos harroni se në ato vise të bekuara nga qielli vështirë se gjen bari të vogël a bareshë që, duke ruajtur delet, të mos e shohë mantelin e kaltër të Virgjëreshës së Shenjtë të shndritë mbi shpatet e kodrave!
Romët e ndiejnë veten shumë më keq në Gjermani se në Jug të Francës dhe në Spanjë. Megjithatë, jo pak dijetarë janë marrë me ta, me një interes që do t’ua kënaqte krenarinë, po të mos ishin kaq të paditur. Mjafton të përmendim punimet e dijetarëve Grellmann, Tetzner (1835), Heister (1842) dhe Pott (1844–45). Thuhet se në Prusi ka vetëm një mijë e pesëqind romë dhe dy mijë në shtetet e tjera gjermane. Por në Austri e ndiejnë veten aq mirë, saqë disa shkrimtarë e çojnë në tridhjetë e pesë mijë numrin e atyre që jetojnë në Hungari dhe në Transilvani, dhe në tridhjetë mijë numrin e atyre që enden në pjesën tjetër të perandorisë. Të tjerë pohojnë madje se gjithsej arrijnë deri në njëqind e dhjetë mijë shpirt. Kuptohet, pra, pse Maria Tereza, një nga sovranët më të mëdhenj që janë ulur ndonjëherë në fronin apostolik,[6] u përpoq ta fitonte për qytetërimin evropian një popullsi kaq të madhe. Më 1768 doli një dekret që i urdhëronte të hiqnin dorë nga jeta nomade, t’i vishnin fëmijët, që shkojnë lakuriq deri në dhjetë vjeç, dhe t’i dërgonin në shkollë. Për fat të keq, është shumë e vështirë të mundësh instinkte që janë bërë të trashëguara dhe t’i ngjallësh dëshirën për dije një race të mësuar të kalbet në padije. Edhe urdhëresat e reja, më të rrepta (1773), nuk dhanë përfundim më të mirë se të parat.
A duhet të nxjerrim, pra, përfundimin se romët do të mbeten përgjithmonë të huaj për qytetërimin evropian? Po të ishte kështu, kjo degë e familjes së madhe indoevropiane do të ishte e dënuar të zhdukej, si çdo racë që i qëndron përparimit. Por unë parapëlqej të besoj se disa përpjekje të mbara, që u bënë në mbretërinë e Hungarisë nën perandorin Jozef II, do të rinisin në ditët tona dhe më në fund do të kurorëzohen me sukses. Në Mesjetë besohej se hebrenjtë do të mbeteshin gjithmonë një komb më vete në vendin që u jepte strehë. Sot ky mendim nuk mbahet më: dikur thuhej “hebrenj francezë”, kurse tani thuhet “francezë izraelitë”, ashtu si thuhet “francezë katolikë ose protestantë”. Ndoshta kështu do të ndodhë edhe me romët e shekullit XX. Gratë e tyre, ndonëse shumë të paditura, kanë një ndjenjë artistike shumë të zhvilluar, siç e dëshmojnë këngët dhe muzika e tyre. Në Moskë, Angelica Catalani i hodhi në supe një gruaje rome një shall kashmiri që e kishte marrë dhuratë nga papa: “Shalli është i juaji, — i tha, — sepse ishte caktuar për këngëtaren më të mirë të botës.” Kush e di, ndoshta së shpejti nga ndonjë fis rom do të dalë një Rashelë ose një Grisi, ashtu si tragjedianja e madhe hebreje doli nga një kasolle e varfër, ku banonin hebrenj nga Argau.
Në Angli, një shoqatë e themeluar nga pastori G. Crabbe ka bërë ndonjë të mirë. Z. G. Borrow, autori i librave Lavengro (1850) dhe Romany Rye (1858), i vetmi evropian që e njeh gjuhën e romëve,[7] ua përktheu atyre Biblën më 1838. Britania e Madhe, që ka jo më pak se tetëmbëdhjetë mijë romë, dhe Rumania, që ka tetëdhjetë mijë, duhet t’i kushtojnë më shumë rëndësi edukimit të tyre sesa Zvicra, që ka vetëm pesëqind, ose Greqia, ku gjen vetëm dyqind. Ndoshta në fillim do të habiteni kur të shihni kaq shumë bij të Hindustanit të vendosen në një vend si Anglia, klima e së cilës duket se u shkon aq keq natyrës së tyre jugore. Por romët e kanë trupin aq të fortë, saqë mësohen me gjithçka. Autori i librit The Natural History of Selborne tregon se, në netët e shtatorit, ka parë një vajzë rome të flinte në mes të një are, nën shira të rrëmbyeshëm, pa strehë tjetër veç një cope batanijeje të vjetër të shtrirë mbi disa hunj të ngulur në tokë. Kjo vajzë mund të kishte kërkuar strehë në një ndërtesë aty pranë, ku thahej hmeli. Por për këta nomadë një çati nuk ka as për së largu atë tërheqje që ka për një evropian, dhe dashuria e anglezëve për vatrën e tyre (home) nuk ndikon aspak në zakonet e romëve.
Gazetat kanë treguar së fundi (tetor 1864) një ngjarje që provon se edhe plakat e durojnë klimën e Anglisë po aq mirë sa të rejat. “Mbretëresha e romëve” — kështu e quajnë gazetat — kishte vdekur afër Londrës, nëntëdhjetë vjeçe. Hetuesi i vdekjeve (coroner), që duhej ta vërtetonte vdekjen e Barbara Lee, hyri në tendën e saj dhe pyeti si kishte mundur ta përballonte deri në atë moshë lodhjen e një jete endacake.
— Ah! — u përgjigj një nga gratë që qëndronin pranë shtratit të së vdekurës. — Po të kishte jetuar në ndonjë workhouse (strehë bamirësie), mbretëresha jonë e shkretë do të kishte vdekur prej kohësh. Ne romëve na duhet liria dhe ajri i pastër. Sot jemi në fushë, nesër në mal.
— Pra, ju e quani Barbarën mbretëreshën tuaj?
— Barbara ishte mbretëresha e fisit tonë, dhe për këtë e nderonim; por ne njohim vetëm një sovrane të Britanisë së Madhe, mbretëreshën Viktoria, Zoti e ruajtë.
Duket, në të vërtetë, se romët e Anglisë ndahen në klane të ndryshme, që kanë krerët e tyre, dhe se ligji salik, që ua mohon grave fronin, nuk zbatohet te ata, ashtu si nuk zbatohej në mbretërinë e lashtë të faraonëve, prej nga pretendojnë se kanë ardhur. Fiset kryesore janë Stanleys, Lowels, Coopers, Hernes dhe Smiths. Fisi Lee duket se u jep shpesh krerë këtyre klaneve, sepse z. Esquiros ka parë të varrosej një “mbretëreshë” me këtë mbiemër, që kishte mbushur njëqind e tre vjet. Por kjo, më e moshuar se Barbara, kishte pranuar në fund të jetës të vendosej në një shtëpi bamirësie. Trupin e saj e çuan në kishë me një karrocë mortore, pas së cilës ecnin shtatë romë të veshur në zi të rëndë, dhe qindra njerëz e rrethuan me respekt varrin. Sa lojëra të çuditshme bën fati! Sot Anglia sundon mbi atdheun e romëve, dhe mbretëreshat e Hindustanit vijnë të varfra e të harruara[8][9] t’i kërkojnë një varr kësaj toke. Këtu jetojnë e vdesin bijat dhe “mbretëreshat” e atyre çandalëve të përbuzur, që kastat krenare të Indisë i shkelën me këmbë për kaq shekuj!
Në titull të letrës autorja i quan këto gra “hinduse” (fr. Hindoues), sepse romët e kanë prejardhjen nga India, siç shpjegon ajo më poshtë. Në përkthim, emrat që përdor ajo (bohémiens, gitanos, gitanas, gypsies, zigeuner) jepen zakonisht me “romët” dhe “gratë rome”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Çandalët (sanskr. caṇḍāla): njerëzit më të përbuzur, jashtë çdo kaste, në Indinë e lashtë. Manava-Dharma-Sastra, ligjet e Manusë, është përmbledhja më e njohur e ligjeve të lashta hinduiste. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Zambaku është stema e mbretërve të Francës. Dante (Purgatori, XX) flet për Filipin e Bukur, njerëzit e të cilit e fyen dhe e zunë rob papën Bonifaci VIII në Anagni, më 1303. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ovidi, Dashuritë, I, 8: casta est quam nemo rogavit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Sorciers, bateleurs ou filoux, / Gais bohémiens, d’où venez-vous ? Vargjet janë nga kënga Les Bohémiens e Béranger-it. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Mbretërit e Hungarisë mbanin titullin “mbret apostolik”; froni apostolik është, pra, froni i Hungarisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Lavengro është një lloj autobiografie, ku shfaqen herë pas here romët. Romany rye është vazhdimi i Lavengro-s. ↩︎
Si mbretëresha e famshme e Avadhit. ↩︎
Mbretëresha nënë e Avadhit, në Indinë veriore, erdhi në Londër më 1856 për të protestuar kundër aneksimit të mbretërisë së saj nga anglezët dhe vdiq në Paris më 1858. — Shënim i përkthyesit. ↩︎