Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Tri mbretëritë skandinave. — Bashkimi i tyre nën mbretërimin e Margaritës. — Reforma te skandinavët. — Arsimi në Suedi, në Norvegji dhe në Danimarkë. — Shkrimtaret e Suedisë. — Zonjusha Frédérique Bremer, shkrimet, karakteri dhe idetë e saj. — Zonja Carlén dhe romanet e saj. — Artistët. — Jenny Lind. — Mbretëreshat. — Një mbretëreshë e Suedisë dhe një gjysmë-mbretëreshë e Danimarkës. — Të drejtat civile të suedezeve dhe të norvegjezeve.
Pjesa e racës gjermanike që e ka gjakun më të pastër nga përzierjet e huaja është pa dyshim familja skandinave. Në veri të Evropës ajo përbën dy shtete me shtrirje shumë të pabarabartë: mbretërinë e Suedisë dhe të Norvegjisë dhe mbretërinë e Danimarkës. Rëndësia e skandinavëve në histori nuk duhet matur me territoret që zënë sot. Themeluesi i Perandorisë Ruse ishte Ruriku, një norman (862); një prijës skandinav, Rollo, themeloi Dukatin e Normandisë (919); Mbretëria e Dy Sicilive u lind falë guximit heroik të disa aventurierëve normanë (1043); dhe, më në fund, madhështia e Anglisë nis me mbretërimin e një pasardhësi të Rollos, Uilliam Pushtuesit (1066–87).
Pas kësaj periudhe të stuhishme, kur u zgjeruan jashtë vendit të tyre, skandinavët u përpoqën të organizoheshin që t’u bënin ballë fqinjëve. Në shekullin XIV, një grua gjeniale, Margarita e bukur, e bija e Valdemarit, mbretit të Danimarkës, i bashkoi tri mbretëritë skandinave në një shtet të vetëm (1397). Por Bashkimi i Kalmarit, vepër e heroinës së Falköpingut,[1] shpejt u vu në rrezik nga pasionet anarkike të njerëzve të Mesjetës. Në shekullin XVI skandinavët nuk merreshin vesh me njëri-tjetrin në çështjet politike, por të gjithë njëzëri ndoqën shtysën që Luteri i dha Gjermanisë. Kombet që dikur i kishin mbështetur me vendosmëri saksonët në luftën e tyre të patrembur kundër ushtrive dhe murgjve të Karlit të Madh, nuk mund të ngurronin as edhe një çast t’i bindeshin zërit të reformatorit të madh sakson.
Si pothuajse të gjitha vendet ku triumfoi Reforma, mbretëritë skandinave u japin grave një arsim shumë të kënaqshëm. Në Suedi është e vështirë të ngrihen shkolla fillore, sepse shtëpitë shpesh janë larg njëra-tjetrës; megjithatë të gjitha fshataret dinë të lexojnë, dhe shumica mund të shkruajnë qartë. Te danezët, kultura intelektuale ka bërë përparime nga më të shënuarat. Meqë arsimi fillor është i detyrueshëm prej më shumë se gjysmë shekulli, nuk gjen më asnjë vajzë të rritur që të mos dijë të lexojë e të shkruajë në mënyrë të përsosur. “Duke folur për këtë, — thoshte me trishtim para disa vitesh një shkrimtar francez, — është vështirë të mos e krahasosh këtë rezultat të shkëlqyer me gjendjen e mjerueshme ku ndodhet ende arsimi fillor në Francë, pavarësisht nga premtimet e bukura të secilit prej dhjetë a dymbëdhjetë revolucioneve tona.”
Në këtë mbretëri të Suedisë, ku mbretëresha Kristina dhe mbretëresha Ulrika Eleonora treguan aq zell për letërsinë dhe dijen, nuk do të habiteni kur të gjeni gra, shkrimet e të cilave kanë tërhequr vëmendjen e Evropës së qytetëruar. Më e famshmja, pa dyshim, është zonjusha Frédérique Bremer.
Zonjusha Bremer lindi në Finlandë më 1802, kur kjo krahinë i përkiste ende Suedisë. E la vendlindjen tre vjeçe dhe që atëherë ka jetuar gjithmonë në Gadishullin Skandinav, përveç viteve kur bëri ato udhëtime që i ka treguar te Jeta në Botën e Re dhe te Jeta në Botën e Vjetër. Kontesha de Hahn-Hahn, që e takoi kur vizitoi Suedinë, ka përshkruar me kujdes shtëpinë e saj, krahinën përreth dhe tiparet kryesore të pamjes së saj: “sytë plot shprehje, ballin e kthjellët e të gjerë, fytyrën e vogël, por plot hir.”
Zonjusha Bremer shkruante vjersha qysh tetë vjeçe, dhe njëzet vjet më vonë botoi romanin E bija e presidentit, që bëri bujë të madhe në Suedi. Fqinjët, që dolën më pas, ia çuan famën në kulm. Shkrimet e saj e kapërcyen shpejt kufirin skandinav dhe s’vonuan të përktheheshin në gjermanisht, frëngjisht, anglisht dhe holandisht. Që nga ajo kohë ajo ka vazhduar të shkruajë romane, dhe një përmbledhje e tyre doli në Stokholm (1835–1843) me titullin Skica nga jeta e përditshme. Kësaj përmbledhjeje i pasoi një tjetër e po atij lloji (1844–1848). Vetë titulli të jep një ide për llojin e talentit të kësaj shkrimtareje të shquar. Ajo është mjeshtre në përshkrimin e skenave nga jeta e familjeve skandinave, dhe nuk mund të gjeni udhërrëfyes më të mirë për të njohur ndjenjat dhe zakonet e suedezeve. Ajo tregon se e gjykon drejt botën, dobësitë e së cilës i sheh me një ironi dashamirëse; njëkohësisht ushqen për natyrën e ashpër të Veriut një entuziazëm të sinqertë, që u jep tablove të saj një ngjyrë vërtet origjinale dhe poetike. Më 1831, Akademia Suedeze i dha një medalje ari shkrimtares që ka bërë aq shumë për lavdinë e letërsisë kombëtare.
Me zonjushën Bremer kisha pasur vetëm letërkëmbim, kur pata fatin ta takoja në Athinë, më 1860. Këtë takim e quaj një nga fatet e mira të udhëtimit tim. Në të vërtetë, karakteri i zonjushës Bremer është në harmoni të plotë me shkrimet e saj. Sot edhe kronikani më i panjohur e lodh publikun me entuziazmin që ka për veten. Në një kohë të tillë, autorja e Fqinjëve, që Amerika e priti me po aq dashamirësi sa Evropa, ka ruajtur modestinë që shoqëron gjithmonë talentin e vërtetë. Ndonëse zonjusha Bremer i shpreh hapur të gjitha mendimet e veta, nuk përpiqet t’ua imponojë të tjerëve me mendjemadhësinë e një pedanti. Tek ajo nuk gjen kurrë as gjurmën më të vogël të asaj zilie të hidhur që është murtaja e shekujve të rënies letrare. Pa dyshim, ajo i jep mendimit të publikut të ndritur rëndësinë që i takon, por nuk mendon se, për ta fituar atë, duhet t’i nënçmojë shkrimtarët që e nisën rrugën e letrave më vonë se ajo. Përkundrazi, shkrimet e saj tregojnë se ajo gëzohet kur i jepet rasti t’u shfaqë atyre një simpati vëllazërore.
Suedezëve shpesh u është qortuar një mungesë tolerance që nuk shkon me parimet protestante. Te zonjusha Bremer nuk vura re asgjë të tillë. Zelli i saj për Reformën nuk shkon deri atje sa t’i quajë të denja për admirim ëndërrimet e pietizmit dhe teprimet e metodizmit. M’u duk se në përgjithësi ajo nuk u jepte shumë rëndësi pretendimeve të sekteve; se besonte, bashkë me Ungjillin, se dashuria për të afërmin është thelbi i ligjit të ri, dhe se nuk duhet të kërkosh të jesh më i rreptë në doktrinë se vetë themeluesi i krishterimit.
Pa dyshim, pikëpamjet tona politike ndryshonin në më shumë se një pikë. Kur i thoja se në Greqi një revolucion ishte i pashmangshëm, ajo dukej se besonte që qeveria do të ishte aq e zonja dhe aq e fortë sa ta parandalonte.[2] Por, ashtu si unë, ajo interesohej për të ardhmen e një populli, emri i të cilit të sjell ndër mend kujtime kaq të bukura dhe shërbime kaq të mëdha ndaj qytetërimit evropian. Ajo dëshironte sinqerisht që Lindja e krishterë të ripërtërihej dhe ta rimerrte vendin e vet në botë. Në këtë pikë ajo ishte shumë më lart se një vjeneze e famshme, zonja Pfeiffer. Kjo e fundit kishte kaluar me guxim grykat e tmerrshme të Afganistanit, por në Greqi u besonte të gjitha përrallave që i tregonin austriakët e ambasadës; dhe te Udhëtimi i parë rreth botës (kap. XXIV) tregoi se grekët i kishte studiuar me shumë më pak kujdes se parsët e Bombeit dhe kurdët e Ravandusit.
Edhe zonja Carlén dhe baronesha Knorring, sidomos e para, kanë tërhequr vëmendjen e shtypit evropian. Zonja Carlén nuk e ka famën e poetit suedez Isaïe Tegner, të zonjushës Bremer apo të danezit Kristian Andersen, por ka shumë lexues në Gjermani, dhe emri i saj nuk është aspak i panjohur në Francë. Pak më e re se zonjusha Bremer, Émilie Schmidt lindi në Stokholm më 1810. Ashtu si autorja e Fqinjëve, edhe ajo tregoi qysh herët prirje për letërsinë. Megjithatë, u rendit ndër shkrimtarët vetëm pasi u martua me muzikantin Flygare. Kjo martesë u zgjidh me divorc, dhe më 1841 ajo u martua me një jurist nga Stokholmi, z. Carlén. Nuk ka botuar kurrë libra udhëtimesh, sepse ka jetuar gjithmonë e tërhequr në kryeqytetin e Suedisë.
Në romanet e zonjushës Bremer gjejmë ironinë dashamirëse, hirin dhe frymën poetike të “Suomit të ëmbël”;[3] zonja Carlén, përkundrazi, ka në stilin e saj diçka krenare dhe të guximshme, si skandinavët energjikë. Fatkeqësisht, ajo shkruan shumë më tepër se ç’duhet: që nga viti 1838 boton afërsisht pesë a gjashtë vëllime të trasha në vit. Prandaj në tregimet e saj të panumërta mund të vihen re zgjatime të lodhshme, që të kujtojnë fjalën e Paskalit: “Nuk pata kohë ta bëja më të shkurtër.” Një përkthyes i zoti, që do të bënte me romanet e saj atë që bën z. Forgues me romancierët anglezë,[4] do të mund të nxirrte në pah një talent krijues të padiskutueshëm dhe një frymë vëzhgimi mjaft të mprehtë, dhe do t’i bënte të njohura shumë hollësi për jetën e shtresave të ulëta, sidomos të fshatarëve.
Ndër artistët suedezë duhet përmendur në radhë të parë Jenny Lind, e lindur në Stokholm më 1821. Triumfet e saj në të dyja botët kanë bërë aq jehonë, saqë mjafton ta përmendim këtu emrin e kësaj këngëtareje. Pasi u martua me z. Goldschmidt, Jenny Lind u vendos në Dresden, ku vdiq më 1860.[5]
Ngjarjet dramatike nuk duhen kërkuar në jetën e shkrimtareve dhe të artisteve skandinave të kohës sonë, por më shumë në jetën e grave që ndanë fatin e sovranëve të Gadishullit Skandinav (Suedisë dhe Norvegjisë) dhe të Danimarkës.
Më 8 nëntor 1781 lindi në një koloni greke[6] Bernardine-Désirée-Eugénie Clary. Asaj i ishte shkruar një fat i lartë, dhe vetëm një tekë e të atit do t’ia merrte kurorën perandorake. Z. Clary, tregtar i pasur nga Marseja, e kishte martuar një nga vajzat e tij me më të madhin e vëllezërve Bonapart, mbretin e ardhshëm të Napolit dhe të Spanjës. Kur Napoleoni i kërkoi dorën e Eugénie-së, ai u përgjigj: “Mjafton një Bonapart në familje!” Por fati ia sillte me këmbëngulje vajzës diademën që i ati kishte refuzuar. Më 1798 ajo u martua me një ish-avokat gaskon, atëherë gjeneral i Republikës Franceze, më pas princ i Pontekorvos dhe më në fund mbret i Suedisë dhe i Norvegjisë, me emrin Karl Johan XIV. Kjo bijë e Jugut e kishte aq të vështirë të largohej nga vendlindja, saqë e la Bernadotin ta ndërronte titullin e princit të kurorës me atë të mbretit (1818), pa u vendosur dot të nisej për në Suedi. Ajo u largua nga Franca vetëm më 1829, kur i shoqi ishte vendosur në Stokholm prej gati njëzet vjetësh. Por ajo arriti aq shpejt të bëhej e dashur për “francezët e Veriut”, saqë suedezët ia falën shpejt ngurrimin për të jetuar nën qiellin e tyre të akullt. Kjo grua e shkëlqyer, me zemër fisnike e të lartë, që ndihmoi ta bënte të dashur dinastinë franceze, pa gjatë jetës së saj të gjatë të vdisnin e motra, i shoqi dhe madje edhe i biri, mbreti Oskar. Kur u nda edhe ajo vetë nga kjo botë, vdekja e saj e veshi me zi gjithë gadishullin.
Louise, kontesha de Danner, doli nga një gjendje edhe më e thjeshtë se mbretëresha Eugénie. Historia e saj është një roman i vërtetë, ku shfaqet në gjithë naivitetin e vet karakteri sentimental i racave gjermanike. Princi Frederik, më vonë mbret i Danimarkës, tregoi qysh në rini një dashuri të madhe për popullin dhe një prirje për idetë demokratike, gjë shumë e rrallë te princat e soit të tij. Udhëtimet dhe një qëndrim i gjatë në Gjenevë ia forcuan shijet e thjeshta dhe mendimet liberale. Por një mënyrë e tillë të menduari nuk pajtohej aspak me politikën e mbretit Frederik VI. Ky sovran nuk e përfilli fare dëshirën e princit për të zgjedhur një grua sipas zemrës, dhe, kur ai u kthye në Danimarkë, e detyroi të martohej me vajzën e tij më të vogël. Kjo martesë e detyruar mbeti pa fëmijë, dhe mbreti, i pakënaqur që dhëndri nuk i bindej sa duhej, e dërgoi larg, në Jutlandë. Aty princi takoi një vajzë gjashtëmbëdhjetëvjeçare, që e magjepsi me bukurinë dhe me karakterin e saj të dashur. Kur u bë i lirë me anë të divorcit, ai do të ishte martuar me gjithë qejf me Louise-Christine Rasmussen. I ati, i shpallur mbret me emrin Kristian VIII, besoi se do ta shkëpuste nga Louise duke e sjellë në Kopenhagë dhe duke e martuar me Karolinën e bukur të Meklenburg-Strelicit. Louise u detyrua të linte Danimarkën dhe të endej nëpër vende të huaja, prandaj dukej një pengesë e vogël për planet e Kristianit. E megjithatë edhe kjo martesë e dytë, si e para, do të përfundonte me divorc. Është thënë se princi Frederik, që nuk kishte mundur të merrte asnjë lajm për Louise-n, e gjeti sërish në rrëmujën e një zjarri, kur rreziku kishte mbledhur gjithë banorët e Kopenhagës; nuk e di nëse është e vërtetë. Sido që të jetë, kur u bë mbret, më 20 janar 1848, Frederiku mundi t’i zbatonte në qeverisje idetë e veta liberale dhe, njëkohësisht, t’i jepej prirjeve të zemrës, që i ishin penguar për aq kohë. Louise Rasmussen, që larg Danimarkës kishte bërë punët më të thjeshta, u bë baroneshë dhe pastaj konteshë de Danner. Më 7 gusht 1850, në kishën e Friedericksbourg-ut, kontesha e re u bë bashkëshortja morganatike[7] e mbretit Frederik VII. Por kjo nuk ia lehtësoi shumë pozitën. Partia aristokratike, që e duartrokiste reaksionin që po ndodhte në Gjermani, shpresonte se do ta tërhiqte mbretin në anën e vet. Kontesha, sipas saj, u mbante anën aspiratave popullore; prandaj, për t’ia dobësuar ndikimin, kjo parti nuk linte rast pa u përpjekur të bindte të tjerët se kombi ishte kundër saj. Por në një vend ku arsimi është i përgjithshëm dhe ndjenja politike shumë e zhvilluar, shumica e popullit danez e kuptoi se e kishte në interes ta mbështeste bashkëshorten e Frederikut VII, të cilën karakteri i vendosur dhe bujar e bënte vërtet të denjë për fatin e saj. Danimarka nuk pati pse të ankohej për ndikimin e saj. Kur pa reaksionin që triumfonte pothuajse kudo, Frederiku VII u duk për një çast i lëkundur në bindjet e veta; por shpejt e kuptoi se ishte fjala për një krizë kalimtare, dhe se mbretëria e tij, falë arsimit të popullit, ishte gati të gëzonte institucione liberale të qëndrueshme. Prandaj, kur vdiq (1863), danezët e vajtuan shumë, edhe pse, për arsye që do të ishte shumë e gjatë t’i shpjegoja, ai nuk kishte pasur po aq sukses te nënshtetasit e tij gjermanë.
Dihet se ç’pasoja pati për Danimarkën ky acarim i gjermanëve të dukateve.[8] Sot danezët, nëse duan t’i shpëtojnë pushtimit gjerman, nuk kanë rrugë tjetër veçse të punojnë për rivendosjen e Bashkimit të Kalmarit, veprës së Margaritës së madhe. Një mbretëri skandinave, e përbërë nga Suedia, Norvegjia dhe Danimarka, do të ishte pa dyshim një fuqi që do të respektohej. Por, qoftë e përthithur nga Konfederata Gjermanike, qoftë nga një konfederatë skandinave, Danimarka, në trajtën e saj të sotme, ka një ekzistencë aq të pasigurt, saqë nuk e shoh të nevojshme të merrem me mënyrën si i rregullon ligji danez të drejtat e grave. Më duket më e rëndësishme t’ju flas për ligjet e Suedisë dhe të Norvegjisë.
Kodi suedez, që daton nga viti 1734, ka pësuar dhe vazhdon të pësojë pa pushim ndryshime.
Deri më 1845, ky kod i njihte çdo djali, fisnik apo fshatar qoftë, të drejtën të merrte nga trashëgimia e prindërve një pjesë të dyfishtë. Që nga viti 1845, kur nuk ka testament, vajzat trashëgojnë njësoj si vëllezërit. Në moshën njëzet e pesë vjeç ato mund të kërkojnë të shpallen madhore dhe ta marrin vetë në dorë administrimin e pasurisë së tyre.
Si bashkëshorte, gruaja ka më pak të drejta. Vetëm burri mund të administrojë pasurinë e përbashkët të çiftit. Madje ai bëhet pronar i gjithë pasurisë së luajtshme. Por nuk mund të shesë asnjë pasuri të paluajtshme pa pëlqimin e gruas. Fëmijët janë vetëm nën autoritetin e burrit. Në rast divorci për shkak të tradhtisë bashkëshortore, pushteti prindëror i jepet bashkëshortit që gjykata e shpall të pafajshëm. Ligji e pranon divorcin vetëm edhe për një shkak tjetër: impotencën.
E veja nuk mund të bëhet kujdestare e fëmijëve; megjithatë, deri në një farë mase, e ndan autoritetin me kujdestarin.
Kur vdes njëri bashkëshort, tjetri, burrë a grua qoftë, trashëgon gjysmën e gjithë pasurisë së luajtshme dhe të pasurive të paluajtshme që ndodhen në qytet. Pasuritë e paluajtshme në fshat u kalojnë fëmijëve ose trashëgimtarëve më të afërt, përveç rastit kur ka testament.
Ligji lejon që atësia e një fëmije të kërkohet me gjyq.
Norvegjia ka një legjislacion të përbashkët për gjithë mbretërinë. Nenet e tij kryesore janë marrë nga Kodi i Veriut,[9] që e botoi mbreti Kristian V më 1687. Megjithatë, ky kod është ndryshuar thellësisht nga ligjet që janë shpallur që prej asaj kohe.
Në çështjet e trashëgimisë, ligji norvegjez nuk bën asnjë dallim midis djemve dhe vajzave; vajzat bëhen madhore në tetëmbëdhjetë vjeç, si vëllezërit e tyre. Për sa kohë nuk janë martuar, pasurinë që mund të kenë fituar me trashëgim ose me dhuratë ua administron një kujdestar i caktuar nga gjykata. Nëse një vajzë, me pëlqimin e babait dhe të nënës, ka zënë një punë që e ndan prej tyre, për shembull, nëse ka hyrë shërbyese në një shtëpi, prindërit nuk mund të pretendojnë asgjë nga ajo që ajo fiton në këtë gjendje.
Fëmijët e paligjshëm nuk bien në ngarkim të nënës; çdo norvegjez është i detyruar ta mbajë fëmijën që ka bërë jashtë martese.
Para moshës njëzet e pesë vjeç, një vajzë nuk mund të martohet pa marrë pëlqimin e prindërve.
Regjimi i pasurisë së përbashkët, që në Norvegji është rregulli i përgjithshëm, i jep burrit administrimin e pasurisë së gruas, kurse gruas, në rast se i vdes burri, gjysmën e pasurisë së përbashkët. Megjithatë, nëse gruaja kishte ndonjë pasuri personale, qoftë në bazë të një marrëveshjeje të lidhur para ose pas dasmës, qoftë nga një testament në favor të saj, kjo pasuri duhej të administrohej nga një kujdestar.
Divorci mund të bëhet me dekret mbretëror ose me vendim gjykate. Në rastin e parë, nuk mund të martohesh përsëri pa lejen e mbretit, dhe kjo leje nuk merret lehtë. Nëse martesa është zgjidhur me vendim gjyqësor, të dyja palët kanë të drejtë të martohen sërish. Bashkëshorti që ka tradhtuar dënohet me ndalim të përkohshëm martese. Pas tri vjetësh, nëse mund të provojë me dëshmi të rregullta se sjellja e tij ka qenë e patëmetë, ndalimi hiqet.
Çdo e ve konsiderohet madhore dhe e administron lirisht pasurinë e saj. Ajo mund t’i mbajë fëmijët pranë vetes për sa kohë nuk martohet përsëri. Nëse kërkon leje “të banojë me fëmijët pa e ndarë pasurinë”, ajo ka të drejtë t’i gëzojë të ardhurat e pasurisë që la i shoqi. Por kjo gjendje merr fund ose kur ajo martohet për herë të dytë, ose kur fëmijët mbushin njëzet e pesë vjeç.
Në betejën e Falköpingut (1389) ushtria e Margaritës mundi dhe zuri rob mbretin Albert të Suedisë. Tetë vjet më vonë, në Kalmar, Danimarka, Norvegjia dhe Suedia u bashkuan nën një kurorë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në tetor 1862 një kryengritje e rrëzoi nga froni mbretin Oto të Greqisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Suomi: emri finlandisht i Finlandës, vendlindjes së zonjushës Bremer. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Paul-Émile Daurand-Forgues (1813–1883) i paraqiste romanet angleze para lexuesit francez në përkthime të shkurtuara e të përshtatura. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në të vërtetë Jenny Lind jetoi deri më 1887 dhe vdiq në Angli. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Marseja, qytet i themeluar nga kolonë grekë rreth vitit 600 para Krishtit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Martesë morganatike: martesa e një sovrani me një grua pa gjak mbretëror, e cila nuk merr titullin e mbretëreshës dhe fëmijët e së cilës nuk trashëgojnë fronin. Prandaj autorja e quan konteshën “gjysmë-mbretëreshë”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Dukatet e Shlezvigut dhe të Holshtajnit, që i përkisnin mbretit të Danimarkës, por kishin shumë banorë gjermanë. Në luftën e vitit 1864, Prusia dhe Austria ia morën Danimarkës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ligji norvegjez (Norske Lov) i Kristianit V. — Shënim i përkthyesit. ↩︎