Gjermania Veriore — Prusianet

Çfarë trajton kjo letër

Oborri i Prusisë nën sundimin e Frederik Vilhelmit IV. — Idetë dhe karakteri i mbretit. — Mbretëresha Elizabeta Luiza. — Bashkëshortet e Frederik Vilhelmit III. — Princesha e Liegnitz-it dhe martesa morganatike në Prusi. — Një mbrëmje te princesha. — Henriette Sontag. — Princesha Augusta e Prusisë. — Perandoresha e Rusisë, motra e mbretit. — Gratë shkrimtare. — Rachel Varnhagen dhe rrethi i saj. — Bettina d’Arnim. — Karakteri i Bettinës. — Bettina dhe kanonikesha de Günderode. — Bettina dhe Gëte. — Bettina dhe Achim d’Arnim. — Bettina dhe mbreti i Prusisë. — Bettina dhe Klemens Brentano. — Zonja Louise Aston. — Zonja Aston në Berlin. — “Emancipimi” dhe “dëbimi” i saj. — Zonja L. Aston dhe Zhorzh Sand. — Zonja Aston në luftë. — Shkrimet e zonjës Aston. — Zonja Robinson dhe këngët popullore të serbëve. — Zonja Kinkel dhe socializmi prusian. — Zonja Henriette Hanke dhe romanet e saj. — Baronesha Ida de Reinsberg dhe këngët popullore të çekëve. — Idetë e baroneshës për gjendjen e grave. — Zonja Fanny-Lewald-Stahr. — Udhëtimet, romanet dhe politika e saj. — Çështja e “emancipimit të grave” në Prusi. — Qytetërimi prusian. — Gjendja juridike e grave prusiane. — Gjermania veriore. — Mbretëria e Hanoverit. — Gjergji V dhe ligji salik. — Dukatet e mëdha të Meklenburgut. — Zonja Tarnow. — Zonja Louise Muhlbach. — Dukati i Madh i Oldenburgut. — Ish-mbretëresha e Greqisë. — Dukati i Brunsvikut. — Sharlota Kristina, Sofia Dorotea dhe Karolina e Brunsvikut. — Dukati i Holshtajnit. — Zonja Schoppe. — Hamburgu. — Elpis Melena. — Bremeni. — Zonja Kohl. — Lybeku.

Kur monarkia ishte në kulmin e saj, oborri i Prusisë ndryshonte në çdo gjë nga oborri i Maria Terezës. Mbreti filozof, Frederiku II, i rrethuar nga mendimtarë të lirë, e harronte me qejf se ishte “shërbëtor i Zotit”. Ai u besonte më shumë gjenisë së vet ushtarake dhe aftësive të veta politike sesa teorive të vjetëruara për të drejtën hyjnore të mbretërve. Kur mbërrita unë në Berlin, puna nuk qëndronte më kështu. Kundër doktrinave të shekullit XVIII ishte ngritur një reaksion, që në Angli, në Zvicër dhe në Francë quhet metodizëm, në Prusi pietizëm, kurse vetë ithtarët e tij e quajnë “zgjim”. Me Frederik Vilhelmin III, ky reaksion kishte arritur të ulej në fron. Megjithatë, në një vend protestant, një ndryshim i tillë nuk arrin ta shtypë hovin e papërmbajtshëm të mendjes njerëzore. A nuk ishte vallë mbretërimi i Frederik Vilhelmit III koha më e shkëlqyer e mësimit të Hegelit? Frederik Vilhelmi IV, edhe pse në fund mendja iu dorëzua sëmundjes së fshehtë që ia gërryente, ishte një mendje e epërme po ta krahasoje me perandorin Ferdinand I. Madje mund të thuhet se ky nxënës mbretëror i mësuesve si Savigny, Ritter dhe Ancillon do të kishte dalë me nder edhe përballë njerëzve më të shquar të Evropës, po të kemi parasysh larminë dhe gjerësinë e dijeve të tij. Për fat të keq, një prirje e çuditshme drejt misticizmit ia paralizonte tashmë mbretit të Prusisë aftësitë e tij të shkëlqyera. Më shumë se një herë më ka habitur kur e kam dëgjuar të fliste për tmerre të paqarta dhe për parandjenja të çuditshme, me po atë ton si gratë e thjeshta të brigjeve të Spree-së. Atëherë e kisha të pamundur t’i shpjegoja kontradiktat e kësaj mendjeje që kishte nisur të turbullohej. Mënyra si mbaroi mbretërimi i tij tregon se cili ishte shkaku i vërtetë i këtij ndërrimi të dritës me errësirën. Nuk dua të zgjatem në këtë temë të dhimbshme, aq më tepër që kam kujtimin më të mirë për dashamirësinë atërore të mbretit.

Nën Frederik Vilhelmin IV, ndikimi i mbretëreshës së Prusisë nuk të kujtonte aspak rolin e shkëlqyer që kishte luajtur mbretëresha Luiza gjatë mbretërimit të paraardhësit të tij. Sa e sa herë e kam soditur në Mauzoleun e Sansusit statujën e mrekullueshme të skulptorit Rauch, që i ka riprodhuar aq bukur tiparet e hijshme të asaj gruaje fisnike, në të cilën u mishërua patriotizmi gjerman! Luiza e Meklenburg-Strelicit vuajti më shumë se kushdo nga poshtërimet e pamatura që ambicia e Napoleonit i shkaktoi Gjermanisë. Ajo u përpoq të zgjonte në shpirtrat e njerëzve dashurinë për atdheun e fyer. Dhe kur disfatat e Jenës dhe të Fridlandit ia shuan çdo shpresë, ajo dha shembullin e një durimi pa poshtërim, ashtu siç kishte dhënë më parë shembullin e vendosmërisë. Nuk pati fatin ta përshëndeste ditën e ringjalljes politike të vendit të saj, as të shihte bashkatdhetarët e Hermanit dhe të Vitikindit^[1] të këndonin si një trup i vetëm “këngën e husarëve të vdekjes”,^[2] atë Marsejezë të gjermanëve.

Kishin kaluar disa vjet që kur Gjermania, e çliruar nga i huaji, kishte rënë përsëri nën zgjedhën e pushtetit absolut dhe të feudalizmit, kur Frederik Vilhelmi III, i ve që nga viti 1810, u njoh në llixhat e Teplicit me Augustën, konteshën Harrach. Harrach-ët janë një derë e vjetër austriake dhe katolike, që titullin e kontit të Perandorisë së Shenjtë ia detyron perandorit Ferdinand II. Augusta e re, e lindur në Vjenë më 1800, ishte një bukuri e rrallë, dhe butësia e karakterit i shkonte për shtat hijeshisë së fytyrës. Mbreti ra në dashuri me të dhe i dha titullin princeshë e Liegnitz-it dhe konteshë e Hohencolernit. U martua me të në mënyrë morganatike në Sharlotenburg, më 9 nëntor 1824, dhe i caktoi një pasuri të madhe, që ajo do ta gëzonte kur të mbetej e ve.

Kjo fjalë madhështore, “morganatikisht”, tingëllon çuditshëm për çdo vesh latin. Sepse në vendet ku ende gjallon kujtimi i “matronës së fuqishme” romake, cila grua do të pranonte një martesë që e shpall të padenjë të mbajë mbiemrin e burrit të saj? Por në Gjermani, që është një vend thellësisht feudal dhe ku sistemi i kastave — them kastave, jo klasave — lulëzon ende, martesa morganatike është gjithnjë në fuqi. Për prejardhjen e kësaj fjale të bukur, mendimet ndryshojnë. Disa e nxjerrin nga morgengabe (dhurata e mëngjesit), duke u nisur nga dhurata që burri i bën gruas të nesërmen e dasmës. Të tjerë, më bindshëm, e nxjerrin nga fjala gotike morjan (shkurtoj, pakësoj). Francezët e quajnë këtë martesë “martesë e dorës së majtë”, sepse burri i jep gruas dorën e majtë në vend të së djathtës. Sipas kodit prusian, martesa morganatike nuk i siguron gruas të gjitha të drejtat e familjes dhe të rangut që ligjet ia njohin një bashkëshorteje të zakonshme, dhe fëmijët e saj, për disa të drejta civile e politike, quhen të paligjshëm. Në Prusi, një martesë e tillë nuk është privilegj vetëm i anëtarëve të familjes mbretërore dhe të aristokracisë së lartë. Edhe një fisnik i vogël krahine ose një “këshilltar mbretëror” i thjeshtë mund të kujtojë se po zbret nga pozita e tij e lartë kur merr për grua një borgjeze, dhe të martohet me të vetëm morganatikisht.

Meqë mes nënshtetasve të tij sundonin ide të tilla, Frederik Vilhelmi III nuk ishte aq i prirur për risi sa ta ulte konteshën Harrach në fron pranë vetes. Ajo e pranoi pozitën mjaft delikate që i krijonte martesa morganatike dhe arriti të fitonte dashamirësinë e të gjithëve. Nën mbretërimin e Frederik Vilhelmit IV, pozita e saj natyrisht ishte bërë edhe më e përulur. Kam dëgjuar të thuhet se një herë, kur ajo kishte harruar rregullat e etiketës, princesha e Prusisë ia kujtoi ashpër largësinë që ndan një gjysmë-mbretëreshë nga trashëgimtarja e kurorës. Qoftë e vërtetë apo jo kjo anekdotë, e veja e Frederik Vilhelmit III priste miq në Sansusi me atë mirësjellje të ëmbël që jo gjithmonë i mbijeton humbjes së bukurisë. Te princesha kam dëgjuar shpesh një artiste gjermane. Edhe para saj ishte ulur pengesa që i ndan oborret nga pjesa tjetër e kombit, por më pas ajo u detyrua të kthehej në gjendjen që e kishte pasuruar dhe e kishte bërë të famshme.

Henriette Sontag, një nga këngëtaret më të famshme të kohëve të reja, lindi më 1805 në Koblenc (Prusia e Rinit). Qysh në moshën gjashtë vjeç i besuan role fëmijësh në teatrin e Frankfurtit. Në pesëmbëdhjetë vjeç doli për herë të parë në skenë si këngëtare. Që nga ajo kohë, karriera e saj artistike qe një varg i pandërprerë triumfesh.

Parisi e miratoi gjykimin e Vjenës dhe të Berlinit. Më 1829 ajo e la skenën, pasi u martua me kontin Rossi, të ngarkuarin me punë të oborrit të Sardenjës në Hagë; martesa u bë publike vetëm vitin që pasoi. Meqë e shoqëronte burrin në misionet e tij të ndryshme, pata fatin të ndodhesha me të në Potsdam. Dhe gëzohesha aq më shumë, sepse atëherë askush nuk priste që ajo të dilte sërish në skenë. Megjithatë thuhej se në izbën e saj në Potsdam (një shtëpi si ato të fshatarëve rusë), ku dukej se bënte një jetë familjare shumë të lumtur, shpesh e merrte malli për shkëlqimin që rrethon mbretëreshat e artit. Shumë shpejt, rrënimi i pasurisë do t’i jepte rastin të shkëlqente sërish në skenat e Londrës, të Parisit, të Vjenës dhe të Berlinit. Më 1852 deshi madje të shkonte të kërkonte duartrokitje edhe në Amerikën e Veriut. Më 1854, kolera ia rrëmbeu atë adhurimit të zjarrtë të meksikanëve.

Mbretëresha Elizabeta Luiza, e lindur më 1801, ishte pothuajse moshatare me princeshën e Liegnitz-it. E bija e mbretit të Bavarisë, Maksimilianit I, ajo është motra e mbretëreshës së ve të Saksonisë, e arqidukeshës Sofia, dhe motra binjake e mbretëreshës që mbretëron sot në Saksoni. Ndryshe nga arqidukesha, ajo nuk ishte e thirrur të bëhej një nga shtyllat më të forta të Romës. Mbretëresha e Prusisë e kishte lënë katolicizmin, sepse e kuptonte shumë mirë mosbesimin që do të kishte zgjuar një sovrane katolike në një vend thellësisht protestant. Por aftësitë dhe bukuria e princeshës së Prusisë e linin mbretëreshën disi në hije. Veç kësaj, princesha kishte pasur fatin t’u jepte trashëgimtarë Hohencolernëve, dhe kjo, në një vend shumë monarkik, ia shtonte edhe më tepër nderin që e rrethonte.

Gëte i ka kënduar fëmijërisë së Maria Luiza Augusta Katerinës në një letër shumë të njohur. Ajo i përket një dinastie, historia e së cilës, falë Karl Augustit, të kujton ditët më të bukura të letërsisë gjermane. Nën Karl Augustin, qyteti ku banonin dukët e Saksoni-Vajmarit mund të quhej “banesa e Muzave”. Pas luftës për pavarësi dhe disfatës së Napoleonit, Duka i Madh i Saksoni-Vajmarit nuk u tregua mosmirënjohës ndaj popullit të vet, siç u treguan shumica e princërve gjermanë. I biri, Karl Frederiku, u martua me dukeshën e madhe Maria Pavlovna, motrën e Aleksandrit I dhe të Nikollës I, një princeshë e dashur dhe e zgjuar. Prej saj pati mbretëreshën Augusta, tek e cila ringjallet fryma e lartë e gjyshit të saj, mbrojtësit të Gëtes, të Shilerit dhe të Herderit.

Princesha e Prusisë ishte e lidhur me idetë e shtëpisë së saj, por ndodhej në një mjedis që nuk i ndihmonte aspak ato të zhvilloheshin. Frederik Vilhelmi IV ishte më i dhënë pas Mesjetës se pas kohëve të reja. Sa për princin e Prusisë, ai ende nuk ishte hidhëruar, si sot, nga luftërat që ka bërë kundër prirjeve të papërmbajtshme të vendit të tij. Megjithatë, partia absolutiste dhe feudale shpresonte te mbështetja e trashëgimtarit të fronit, madje e mendonte atë edhe më të huaj se të vëllanë ndaj ideve të shekullit XIX. E di që më vonë kjo parti kujtoi se princi ishte kaluar në kampin liberal. Prandaj e rrethuan me njerëz që e mbikëqyrnin, ndërsa princeshën, që e rrethonin artistë dhe poetë, një klikë e caktuar bigotësh e qortonte ashpër për dashurinë e saj ndaj letërsisë. E lodhur nga akuzat e tyre, ajo u mësua ta parapëlqente Koblencin mbi Berlinin, megjithëse populli shumë i zgjuar i kryeqytetit nuk linte rast pa i shprehur simpatinë e tij të ngrohtë. Kjo u pa qartë kur ajo festoi “dasmën e argjendtë”, njëzet e pesë vjetorin e martesës, më 11 qershor 1854.

Sa për mua, jam e mendimit të popullit të Berlinit, dhe për një kohë të gjatë kam ruajtur një manushaqe trengjyrëshe që ajo e kishte këputur për mua pas një dreke në kështjellën e Babelsbergut.

Që nga viti 1861, princesha e Prusisë e ndan fronin me Vilhelmin I, por me siguri pa i pranuar teoritë e çuditshme që ky princ duket se i ka përqafuar sot. Në fakt, një nga biografët e saj gjermanë thotë se “në prag të pleqërisë, ajo e ka ruajtur të tërë rininë e mendjes dhe është po aq e gatshme sa kur ishte princeshë e re të marrë pjesë në veprimtarinë fisnike të njerëzimit.”

Gruaja e princit Karl të Prusisë (Maria Luiza Aleksandrina) është motra e mbretëreshës Augusta. Ajo vetë më thoshte se “kishte në damarë gjak carësh”. Pavarësisht nga kjo lidhje gjaku, Nikolla I nuk mund të mbështetej aspak njëlloj te të dyja princeshat e Saksoni-Vajmarit. Qysh në atë kohë, princesha Augusta ishte kundër politikës së perandorit të Rusisë, sepse mendonte se ajo nuk u përgjigjej nevojave të kohës. Ndryshe qëndronte puna me mbretin Frederik Vilhelmin IV, motra e të cilit ishte atëherë në fronin e Katerinës II.

Asgjë nuk i ngjante më pak gruas së Pjetrit III sesa bashkëshortja e perandorit Nikolla. Ajo nuk i kishte as prirjen për studim, as thellësinë e mendjes, as pasionet e zjarrta të Katerinës. Po ashtu, nuk kishte asgjë nga misticizmi i të vëllait. Kur u martua me dukën e madh Nikolla, u bë ortodokse, por nuk dukej se e kishte mall kultin e rreptë të vendlindjes, as se ishte dashuruar shumë me ritin tonë. Do të thoje se sllavët i kishin ngjallur një dëshirë të fortë për shkëlqim, që binte ndesh me thjeshtësinë dhe kursimin, tipare të racës gjermanike. Edhe në një vend ku njerëzit nuk i grumbullojnë paratë, binte në sy se në punët e parave ajo ishte po aq ruse sa vetë aristokracia. Por e kishte ruajtur të tërë mirësjelljen e përzemërt të Hohencolernëve. Sa për mua, besoj se perandoresha Aleksandra nuk ishte vetëm një sovrane dashamirëse, por edhe një grua me zemër. Mos harroni se në kohë reaksioni gratë i teprojnë me qejf masat e ashpra që mbrojnë. Kush nuk ka dëgjuar, që nga viti 1848, persona shumë të këndshëm të lavdërojnë në mënyrë të neveritshme trekëmbëshin dhe të shprehin dëshirën e zjarrtë që të shihnin të varur aty të gjithë liberalët e Evropës? Sikur motra e Frederik Vilhelmit III të mos kishte pasur në thelb një mirësi të vërtetë, nuk do të kishte hezituar ta shtynte perandorin në rrugën e mbrapshtë që të çonte pashmangshmërisht në kaq fatkeqësi. Por asgjë e tillë nuk mund t’i qortohej. E di që, kur partia e vjetër ruse ishte më e zemëruar me idetë e mia, perandoresha nuk e nxiste aspak fanatizmin absolutist të njerëzve që donin të ishin “më mbretërorë se vetë mbreti”. Përkundrazi, ajo u kujtonte atyre se një “grua e re me mendjen dhe karakterin tim” kishte njëfarë të drejte t’i shprehte mendimet e veta.

Berlini atëherë nuk ishte një qytet si Vjena, ku vëmendja pothuajse e tëra shkonte te oborri. Pa përmendur burrat e shquar që kishte ky qytet i zgjuar, disa gra nga fisnikëria ose nga borgjezia kishin, secila në mënyrën e vet, një ndikim më të madh ose më të vogël mbi opinionin.

Rachel Varnhagen kishte vdekur disa vjet më parë. Në një shkrim të këndshëm të z. Édouard Schmidt-Weissenfels, me titull Rachel dhe koha e saj (Lajpcig, 1857), do të gjeni të dhëna që japin idenë më të mirë për hirin dhe origjinalitetin e guximshëm të zonjës de Varnhagen.^[3] Në një vepër të të shoqit, Galeri portretesh nga shoqëria dhe nga letërkëmbimi i Rachel-ës (Lajpcig, 1836), do të shihni të ringjallen mysafirët e një salloni ku mblidhej në atë kohë ajka intelektuale e Evropës. Aty erdhën Henriette Mendelson, e bija e filozofit të shquar hebre, dhe Caroline de Humboldt, gruaja e një burri shteti që ishte njëkohësisht edhe shkrimtar i njohur.

Rachel Levin, që Varnhagen e kishte njohur për herë të parë në Berlin më 1803, nuk kishte as shkëlqimin e rangut, as hijeshinë e bukurisë. Por ishte e pajisur me një mendje aq të jashtëzakonshme, saqë, në një vend ku njerëzit dashurohen lehtë pas dhuntive të mendjes, dinte t’i magjepste burrat më të shquar të Gjermanisë. Këtë ndikim e përdorte për t’i shtyrë shpirtrat e plogështuar drejt vendimeve patriotike. Pasi e dëgjoi atë, princi Louis Ferdinand u shkëput nga dashuritë e tij të rëndomta dhe shkoi të vdiste me lavdi në Jenë, në radhët e para të ushtrisë prusiane. Prandaj Varnhagen, pa u akuzuar për tepri entuziazmi, ka mundur të thotë se “ajo i paraqitej si tipi ideal i natyrës njerëzore, në lulëzimin e plotë të aftësive të saj.” Në këto ditë, kur ortodoksia fetare sheh rrezik kudo, ky gjykim do të ngjallte me siguri shumë protesta.

Rachel, që ishte qendra e shoqërisë filozofike në Gjermaninë e Veriut, ishte shumë larg pietizmit. Në një kohë kur filozofia po i kthente Gjermanisë së mposhtur energjinë burrërore të gjermanikëve të lashtë, ajo e kishte admiruar Fihten dhe i kishte duartrokitur fjalimet e tij madhështore, Fjalime drejtuar kombit gjerman. Për të, Gëte i madh, të cilin që pas vitit 1848 e shohin me dyshim, ishte “pasqyra që natyra kishte krijuar për ta soditur veten”. Edhe konservatorët më dashamirës të sotëm do ta gjenin këtë pikëpamje mjaft “të guximshme”. Rachel e dëgjonte të shoqin, një burrë të mprehtë dhe të ditur, të fliste me admirim të zjarrtë për autorin e Kandidit, dhe ndoshta i ndante idetë e tij se, për përparimin e botës, duhej një bashkim intelektual midis atdheut të Volterit dhe vendlindjes së Kantit. Megjithatë, ajo ruante një dashamirësi të sinqertë për disa mistikë që as Volteri, as Kanti nuk do t’i kishin çmuar shumë. Lexonte me kënaqësinë më të madhe shkrimet e Sen-Martenit, “filozofit të panjohur”, dhe vjershat e poetit Johann Scheffler (Angelus Silesius). I shoqi botoi një përmbledhje me pjesët më të mira të filozofit francez dhe të poetit të Silezisë, bashkë me disa shënime që tregojnë sa shumë i çmonte ata Rachel. (Angelus Silesius dhe Sen-Marteni, 1834.)

Pak kohë pasi zonja Varnhagen i mbylli sytë (1833), në Berlin doli Letërkëmbimi i Gëtes me një fëmijë (1835).

Rachel — e pranon edhe i shoqi — nuk ishte aspak kundër ideve të “Gjermanisë së Re”.^[4] Megjithatë, ajo nuk mund të quhej, si kontesha d’Arnim, “sibila dhe profetesha” e kësaj shkolle. Pa marrë përsipër këto epitete jo fort të sjellshme, do ta pranoj se mendimet e Bettinës do të binin në kontrast të habitshëm me ato që mbizotërojnë sot në Perëndim. Do ta pranoj gjithashtu se përbuzjen e saj për idetë që i pranojnë të gjithë ajo e shfaqte me shumë më pak rezervë se zonja Varnhagen d’Ense.

Është e vërtetë se zonja d’Arnim nuk i përfaqësonte me besnikëri gratë e shkolluara gjermane të asaj kohe, sidomos ato të Veriut. Ishte e bija e bankierit italian Brentano, që ishte martuar në Frankfurt mbi Majn. Kjo vajzë me sy të zjarrtë, me faqe të flakta dhe me flokë të zeza kaçurrela, që në takimin e parë i hipi Gëtes në gjunjë dhe i dremiti në gjoks, të kujton shumë më tepër gjallërinë e zhurmshme latine sesa gjakftohtësinë gjermanike. Por dashuria e zjarrtë që ndiente për natyrën, një dashuri që shpërthente në ndjenja panteiste, është një tipar mjaft i huaj për Italinë. Lufta që këto dy elemente kaq të ndryshme zhvillonin domosdo në shpirtin e saj duket në më shumë se një faqe të Letërkëmbimit me Gëten. Mikesha e saj, kanonikesha de Günderode,^[5] e kishte këshilluar të studionte filozofinë, për të cilën gjermanët e kanë prirjen të lindur. Mënyra si Bettina i paraqet përfundimet e këtij studimi të bën të kuptosh sa shumë i lodh ai zakonisht latinët dhe sa trazim mund t’u sjellë imagjinatës së tyre të zjarrtë: “Sapo mbyllja sytë, më shfaqeshin vegime të pamasa dhe të kthjellëta… sapo i hapja, gjithçka zhdukej… Vetëm se nuk arrija ta dalloja botën që quhet e vërtetë — atë ku njerëzit e tjerë ndiejnë se jetojnë — nga kjo botë e fantazisë; nuk e dija kur isha zgjuar dhe kur po ëndërroja!”

Jeta e Elizabetës, ose Bettinës, është e tëra në veprat e saj; por duhet ta zhveshësh nga stolitë që fantazia e saj e pashtershme u shton vazhdimisht. Günderode (Die Günderode, Berlin 1840) është një tablo idilike vërtet e hijshme, ku autorja ka ditur të pikturojë me mjeshtëri dy karaktere vajzash aq të kundërta sa jugu dhe veriu. Bettina ishte tashmë aq e trazuar, saqë i vëllai, Klemens Brentano, katolik i zjarrtë, e besonte “të pushtuar nga djalli”. Ishte gjithashtu aq e çuditshme, saqë në mbrëmje hipte në çati “për t’i rënë me fyell një serenatë diellit që perëndonte”. Kanonikesha e bukur, Caroline de Günderode, ishte përkundrazi e dhënë pas studimit, ëndërrimtare, e druajtur dhe melankolike. Ajo “mendonte me dhimbje”, dhe kishte zgjedhur si moto këtë maksimë, që duket se paralajmëronte fundin e saj të afërt: “Të kuptosh shumë dhe të vdesësh i ri.” Te Letërkëmbimi me Gëten, Bettina ka treguar vetëvrasjen e mikes së saj. Kanonikesha e vrau veten për shkak të Creuzer-it, autorit të Simbolikës, një libër që, po ta lexosh, nuk do ta merrje kurrë me mend se ky filolog i ditur mund të ngjallte pasione kaq tragjike.

Dy ditë pas vdekjes së kanonikeshës Caroline, Bettina hyri befas te “zonja këshilltare”,^[6] nëna e Gëtes, që banonte edhe ajo në Frankfurt. “Sapo humba mikeshën time, kanonikeshën de Günderode, — i tha, — dhe ju duhet të zini vendin e saj.” — “Të provojmë!” — iu përgjigj me gjakftohtësi zonja këshilltare. Prej një viti Bettina e kishte mendjen vetëm te Volfgangu. Në bisedat e gjata me nënën e poetit, asaj i lindi ai pasion i çuditshëm, që Letërkëmbimi i Gëtes me një fëmijë e shpreh me një adhurim si për idhull. Kjo “dashuri pa fre”, siç thotë një nga biografët e saj gjermanë, i ngjalli dëshirën e zjarrtë të shkonte në Vajmar, ku ndodhi skena e çuditshme që ju kam treguar. “Fëmija” (das kind) ishte të paktën shtatëmbëdhjetë vjeç — dhe ndoshta njëzet e dy — ndërsa Gëte të paktën pesëdhjetë e tre. Platonik apo jo, pasioni i “fëmijës” nuk i pëlqeu gruas së Gëtes, që ndryshe nuk ishte xheloze. Kështu, autori i matur i Faustit u detyrua t’ia mbyllte derën vajzës nga Frankfurti. Megjithatë, ai vazhdoi t’i shkruante dhe ta pranonte me një madhështi “olimpike” kultin që ajo i bënte.

Më 1811 Bettina u martua me kontin Achim d’Arnim. Takimi i saj i parë me poetin romantik të kujton disi takimin e famshëm me Gëten. Konti, i ri dhe i pashëm, po shëtiste “nën Bliret” — kështu quhet shëtitorja kryesore e Berlinit.^[7] Bettina iu afrua, e kapi me vendosmëri për dore dhe i tha: “Po të doni, unë martohem me ju.” Kjo mënyrë për të zgjedhur burrë është më shumë latine se gjermanike, sepse gjermanët në këtë punë të rëndë janë të matur, si zakonisht. Megjithatë kjo martesë, nga e cila lindën shumë fëmijë, nuk qe e pafat. Por, siç thotë diku Clément Brentano, “Arnimin e mundoi deri në fund historia me Gëten.”

Pas vdekjes së kontit (1831), Bettina jetoi herë në Berlin e herë në Wieperdorf, pranë Dahme-s, në një pronë që i kishte mbetur nga i shoqi, dhe nisi të botonte shkrimet e veta. Letërkëmbimi dhe Günderode dolën në Berlin, më 1835 dhe më 1840. Letërkëmbimi i mahniti gratë dhe studentët, por u kritikua edhe rëndë, si për saktësinë, ashtu edhe nga ana artistike. Sot është provuar mirë se Bettina i trajton faktet mjaft shkujdesur. Sa për talentin e saj, ai nuk mund të mohohet, por admiruesit e kanë zmadhuar. Letërkëmbimi ka improvizime vërtet poetike, por monotone. Himnet për natyrën janë pa dyshim ndër krijimet më të bukura të shkollës romantike; por në ndjenja gjen një teprim, dhe në teori një mungesë mase, që i fyejnë të gjithë njerëzit me shije të hollë. Mund të mos e duash despotizmin dhe filistinët më shumë se Bettina — filistini është Joseph Prudhomme-i i Gjermanisë^[8] — dhe prapëseprapë të parapëlqesh, në vend të arsyetimeve të mjegullta për lirinë e pakufishme dhe për dashurinë, pikëpamje të qarta, praktike e të arsyeshme, që bashkëkohësve tanë u duhen më shumë se çdo gjë.

Te Ky libër i përket mbretit (1843) vihet re e njëjta mungesë logjike dhe fryme praktike. Sikur Bettina të kishte pasur qoftë edhe idenë më të vogël për karakterin e Frederik Vilhelmit IV, nuk do të ishte përpjekur as për një çast t’i propozonte të luante rolin e “demokratit të parë të Gjermanisë”. Napoleoni, me një shkathtësi që e kishte nga vendlindja e tij, mund të paraqitej si mbrojtës i barazisë; dhe, ndërsa i ulte të mëdhenjtë dhe popullin nën nivelin e pamëshirshëm të despotizmit, mund të mburrej se ishte më liberal se njerëzit e vitit 1789. Një qëndrim kaq i dyfishtë do t’i ishte dukur krejt i neveritshëm mbretit të ndjerë të Prusisë, me karakterin që kishte. Nga ana tjetër, a është e mençur t’i drejtohesh një diktatori, kur synon të vendosësh njëherësh mbretërimin e lirisë dhe të barazisë? Diktatori do të pajtohet lehtë me barazinë, por te liria nuk do të lërë pa parë plot “pretendime aristokratike”. Me pak fjalë, vepra e Bettinës mban vulën e mënyrës së zakonshme të të menduarit të autores dhe të papërvojës politike të asaj kohe. Ajo flet me të njëjtën përbuzje për Biblën dhe për Kishën romake — ishte katolike — dhe duket se beson që shkollës së Sen-Simonit dhe asaj të Furierit u pret një e ardhme e madhe. Nuk e kupton — as zonja Zhorzh Sand nuk u shpëtoi dot këtyre iluzioneve — se një sistem fetar nuk mund të zëvendësohet nga ide filozofike që nuk janë më të larta se ai.

Pamphilus dhe Ambrozia (1847) është një libër i të njëjtit lloj. Kurora e Clément Brentano-s, vepra e fundit e autores, i kushtohet një vëllai që ishte edhe më i ekzaltuar se ajo, dhe që në fund ia kishte kushtuar gjithë mendjen ëndërrimeve më të marra të misticizmit katolik. Ky mistik i shfrenuar, ky sekretar vizionar i motrës Emmerich, kishte ndonjëherë frymëzime të goditura, gjë që nuk është aspak e rrallë te njerëzit që shohin vegime. Për të motrën thoshte me mprehtësi: “Është një tufë lulesh e zgjidhur: lulet janë aty, madje ka mes tyre edhe disa shumë të rralla, por s’ka asnjë fije që t’i lidhë bashkë!”

Kontesha d’Arnim vdiq më 1859, në moshën shtatëdhjetë e tre vjeçe. E bija, Gisèle, që u martua me z. Hermann Grimm dhe ka botuar dy vëllime me drama, i ka trashëguar dhuntitë poetike të së ëmës.

Një prusiane nga provinca e Saksonisë, zonja Louise Aston, e mishëronte më mirë se Bettina tipin e “gruas së lirë”, siç e ëndërronin atëherë socialistët francezë të një shkolle të caktuar. Lindi më 1820, rreth Halberstadt-it, dhe shumë e re u martua me një tregtar të pasur anglez, z. Aston. Idetë e “emancipimit”, që i kishte formuar që në rini, vështirë se mund të zbatoheshin në Angli, ku zakonet përputhen plotësisht me ligjet. Kjo solli ngatërresa në familje, që përfunduan me ndarjen e bashkëshortëve pa e zgjidhur martesën.^[9] Më 1846 zonja Aston erdhi në Berlin, të cilin e quan “qyteti i inteligjencës dhe i mendimit”, ku, siç thotë ajo, “shija për dijen numërohet ndër elegancat e një zonje të shoqërisë së lartë”. Ky qytet i dukej “krejt i përshtatshëm për të zbatuar planet e saj, për të përmbushur thirrjen e saj letrare”. Po të ishte kufizuar te “kjo thirrje letrare”, me siguri asnjë berlinas nuk do të ishte ankuar; por ajo nisi të endej rrugëve e veshur si burrë dhe me puro në gojë. Francezët e kujtojnë ende përshtypjen që la një shkrimtare e famshme e gjinisë sonë, kur u shfaq tek ata me një veshje të tillë.^[10] Në vendet gjermanike, teka të tilla janë edhe më të rënda se në vendin e galëve. Policia gjermane nuk e quan veten të ngarkuar vetëm me mbrojtjen e qeverisë dhe të pronës: ajo kujton se ka për detyrë t’i detyrojë qytetarët të respektojnë moralin luteran, kalvinist ose katolik… sipas vendit. Policia prusiane, besnike ndaj “këtyre parimeve të urta”, e arrestoi zonjën Aston. Fillimisht ajo doli para një nëpunësi; pastaj, meqë çështja ishte e rëndësishme, iu lejua ta shpjegonte sjelljen e saj para ministrit, z. de Bodelschwing, i cili i tha:

— Pse e shpallni kaq hapur se nuk besoni në Zot?

— Shkëlqesi, sepse nuk jam hipokrite.

Në shkrimin ku mbron veten (Emancipimi im)^[11] ajo shton se nuk beson ta ketë fyer shtetin as duke pirë duhan, as duke ftuar vetë kavalierë për të kërcyer në ballo. “Nuk ka, — thotë ajo, — sallon ministri prusian ku të mos lejohen ftesa të tilla, sa herë që aty kërcehet një kotijon gjermanik dhe i krishterë.”^[12]

Në fund të fundit, as Luteri, as Melanktoni nuk e kishin parashikuar rastin — shumë pak të mundshëm në shekullin XVI — që një pjesëtare e gjinisë sonë të kishte aq pak koketëri sa të vishte rrobat e gjinisë tjetër. Prandaj çështja nuk pati pasoja të rënda. U mjaftuan ta këshillonin zonjën Aston të largohej nga Berlini. Megjithatë, ajo e pa të nevojshme t’i shpjegonte publikut arsyet që e kishin shtyrë të merrte një rrugë kaq larg prirjeve të racës së saj. Këtë qëllim deshi të arrinte kur shkroi Emancipimi im, dëbimi im dhe justifikimi im (Bruksel, 1846).^[13] Po atë vit botoi në Berlin një vëllim me vjersha, me titull Trëndafila të egër.

Emancipimi im hapet me një parathënie, ku autorja bën një rrëfim besimi që të jep një ide për doktrinat e saj:

“E drejta jonë më e lartë si gra, shenjtërimi ynë më i lartë, është e drejta e personalitetit të lirë: e drejta ta zhvillojmë gjithë qenien tonë pa na penguar e pa na shqetësuar asnjë forcë e huaj; e drejta t’u bindemi lirisht fuqive të brendshme që krijojnë harmoninë e shpirtit, edhe kur kjo harmoni mund të duket si disonancë përballë besimeve që mbretërojnë në këtë botë.”

Toni i kësaj deklarate dhe nofka “Aspazia”, që autorja ia vë vetes në fund të parathënies,^[14] do të mjaftonin për të na treguar se zonja Aston ishte admiruese e ideve që mbronte atëherë zonja Zhorzh Sand. Fillimi i rrëfimit, nga ana tjetër, nuk na lë asnjë dyshim: “E ndjeva thellë, — thotë ajo, — atë që zëri profetik i Zhorzh Sand u shpallte brezave të ardhshëm: dhembjen e kohës, rënkimin e viktimës që torturohet deri në vdekje në lidhje kundër natyrës.”

Mbetet të shqyrtohet nëse martesa, ashtu siç është në Prusi, mund të quhet “bashkim kundër natyrës”; nëse ajo “e shkel me këmbë dhe e fyen personalitetin në shenjtëroren e tij”; nëse një besimtar i Kishës së reformuar vepron me maturi kur kërkon “forma më të lira”, sidomos kur ëndërron “të ardhmen e bukur”, “profeteshë e së cilës është Zhorzh Sand”. Këtë do ta gjykojmë kur t’ju flas për gjendjen civile të grave në Prusi. Por drejtësia kërkon të vëmë re që tani se në atë kohë martesa në Angli ishte në fakt e pazgjidhshme, dhe ligjet ishin, siç janë ende, mjaft dashakeqe ndaj gruas. Prandaj zonja Aston, e martuar me një anglez, mund të kishte parasysh më shumë gjendjen e anglezeve sesa atë të prusianeve.

Viti 1848 i dha zonjës Aston rastin të merrte hak ndaj policisë prusiane. Kjo polici, atëherë po aq e hutuar sa ç’ishte dukur më parë e sigurt në të drejtën e saj, nuk mundi ta pengonte të lidhej me përfaqësuesit e “partisë së lëvizjes”, pra të krahut përparimtar. Duke dashur t’i bashkonte teoritë me veprimin, ajo u nis për në Shlezvig-Holshtajn, ku dy degë të racës gjermanike, skandinavët dhe gjermanët, i bënin tashmë njëra-tjetrës një luftë të ashpër. Në sytë e gjermanëve, të gjitha fajet i kishin danezët; ndaj simpatitë e zonjës Aston shkonin natyrisht nga kundërshtarët e Danimarkës. Ajo u kujdes për të sëmurët dhe të plagosurit në spitalet e Shlezvig-Holshtajnit me një përkushtim që bashkatdhetarët e saj ia kanë njohur gjerësisht. Princesha Belgiojoso pati më pak fat se zonja Aston. Ajo kishte vënë në rrezik pasurinë dhe qetësinë e vet për Italinë; e megjithatë pa një italian, prijësin shpirtëror të njëqind e pesëdhjetë milionë të krishterëve, të ngrinte kundër saj klerin e panumërt që, në të dyja botët, varet nga autoriteti i tij. Nga foltoret e kishave dëgjoi mallkimet që i binin mbi kokë nga të gjitha anët dhe që e ndiqnin edhe në mërgim.^[15]

Kjo periudhë e trazuar e jetës së zonjës Aston është edhe koha e veprimtarisë së saj më të madhe letrare. Pa përmendur romanet e nxjerra nga jeta e saj (Skena nga jeta e një gruaje, Hamburg, 1847; Lydia, Magdeburg, 1848), ajo botoi Revolucion dhe kundërrevolucion (Manhajm, 1849), një libër kundër princit Félix Lichnowsky, që u vra në një kryengritje. Që kur u martua me doktorin Meier nga Bremeni, duket se ka hequr dorë nga letërsia dhe nga zbatimi i teorive të saj të dikurshme. Këto teori kanë më shumë se një ngjashmëri me pikëpamjet e zonjës Mundt (Louise Mühlbach), gruas së një shkrimtari prusian. Por për shkrimet e L. Mühlbach kam ndër mend t’ju flas më vonë.

Kur zonja Aston i jepte kaq telashe policisë prusiane, zonjusha Thérèse de Jacob, e lindur edhe ajo në provincën e Saksonisë, e kishte lënë prej kohësh Prusinë për të ndjekur të shoqin, z. Robinson, në Shtetet e Bashkuara. Kjo grua e shquar, e lindur më 1797 në Halle, ka bërë shumë më tepër për “emancipimin” e vërtetë të gjinisë sonë sesa autorët e aq e aq fjalimeve të bukura, por të kota, për “robërinë” e grave. Në të vërtetë, autorja e Gjuhëve indiane dhe e Vështrimit historik mbi gjuhët sllave provoi se gruaja, ky “fëmijë i sëmurë dhe dymbëdhjetë herë i papastër”,^[16][17] mund të matej me më të aftët në fushën e filologjisë dhe të dijes — madje edhe në Gjermani — dhe të bëhej korrespondente e denjë e dijetarëve si Grimm, Humboldt dhe Ritter.

Sa për ne, lindorët, duhet t’i jemi veçanërisht mirënjohës Talvit — ky është pseudonimi që zgjodhi zonjusha de Jacob — sepse e tërhoqi vëmendjen e Perëndimit te një nga monumentet letrare më të bukura të gadishullit tonë, Ballkanit. Gjatë qëndrimit në Rusi, vajza e re i kishte studiuar gjuhët sllave me po atë kujdes që do të tregonte më vonë në studimin e gjuhëve vendase të Amerikës. Kur u kthye në Gjermani, ishte më e përgatitur se kushdo për t’ua bërë të njohur perëndimorëve përmbledhjen e mrekullueshme të Vuk Stefanoviç Karaxhiqit, Këngë serbe,^[18] që ngjallën një admirim aq të merituar.

Provinca e Saksonisë, atdheu i zonjave Aston dhe Robinson, është formuar kryesisht nga toka që Kongresi i Vjenës ia mori Mbretërisë së Saksonisë. Ky kongres i bashkoi Prusisë edhe vendin e pasur që sot quhet Prusia e Rinit. Në provincën e Rinit lindën zonja Sontag, për të cilën ju kam folur tashmë, dhe zonja Kinkel.

Jeanne Mockel lindi rreth vitit 1810, në qytetin e bukur të Bonit, dhe jeta e saj do të ishte e mbushur me trazirat që i shoqërojnë gjithmonë kohët e kalimit. U martua shumë e re dhe u nda nga burri pothuajse menjëherë pas dasmës. Disa vjet më vonë u njoh me z. Jean Kinkel, poet dhe politikan, që atëherë jepte teologji ungjillore në Bon si pedagog universitar pa rrogë shteti.^[19] Meqë ajo ishte katolike, lejen për t’u martuar me z. Kinkel mund ta merrte vetëm duke kaluar në protestantizëm. Për shkak të këtij divorci, z. Kinkel u bë shënjestër ngacmimesh të shumta në një provincë ku katolicizmi ka ndikim të madh, dhe kjo e bëri të hiqte dorë nga teologjia. Dihet se disa protestantë — mes tyre edhe ish-mbretëresha e Greqisë^[20] — i kanë përqafuar idetë e katolikëve se martesa nuk zgjidhet. Më 1848 z. Kinkel u hodh me zjarr në lëvizjen revolucionare dhe u bë një nga krerët e partisë socialiste në brigjet e Rinit. Më 1849 prusianët e zunë rob në Dukatin e Madh të Badenit, dhe më 1850 u dënua me burgim të përjetshëm në kështjellën e famshme të Spandau-t. E shoqja, që e donte marrëzisht, nuk e braktisi në atë hall. Gjendja dukej aq më e pashpresë, sepse arratisja nga një burg i tillë quhej krejt e pamundur. Por zonja Kinkel, të cilën përkushtimi e kishte bërë të guximshme, nuk e humbi shpresën asnjë çast. Disa plane arratisjeje që kishte kurdisur ajo dështuan, por më në fund ia doli falë guximit të studentit Charles Schurz, nxënës i z. Kinkel. I dënuar vetë me vdekje, Schurz e vuri kokën në rrezik për të çliruar mësuesin e tij të dikurshëm. Zonja Kinkel e ndoqi të shoqin në Londër, ku ai vazhdoi të botonte veprat që i kanë siguruar një vend të rëndësishëm në letërsinë gjermane. Edhe e shoqja, kompozitore e shquar, e bëri vetë emrin si “autore”^[21] me vepra të imagjinatës, që bashkatdhetarët e saj i quajnë “perla të vogla të vërteta”. Tregimet, që i shkroi së bashku me të shoqin, janë shumë më të njohura se Tetë letra për mësimin e pianos, një vepër me vlerë thjesht praktike. Zonja Kinkel vdiq papritur në Londër, më 1858, pa e parë më vendlindjen.

Silezia, ndryshe nga provinca e Saksonisë dhe provinca e Rinit, nuk është aneksuar së fundi. Frederiku i Madh ia mori këtë provincë Austrisë, përveç qarqeve të Troppau-t dhe të Teschen-it, që u mbetën perandorëve apostolikë.^[22] Shkrimtaret sileziane nuk kanë marrë pjesë, si zonja Aston apo zonja Kinkel, në trazirat politike dhe fetare të kohës sonë. Nga karakteri dhe nga prirjet, ato duken si një kalim midis Prusisë, të trazuar nga mendimet më të stuhishme të këtij shekulli, dhe Austrisë, ku mbizotërojnë pikëpamje shumë më të qeta.

Vështirë të gjesh një shkrimtare më të huaj ndaj shqetësimeve të disa grave të kohës sonë sesa zonja Henriette Hanke. Është e vërtetë se nuk është më e re: ishte në këtë botë që para Revolucionit Francez (1785). U martua me një pastor të ve, dhe leximi i shkrimeve të kunatës së të shoqit, Charlotte Haselich, i dha idenë të shkruante romane. Suksesi i Bijave të birësuara (1821) e nxiti aq fort, saqë sot Veprat e plota të saj (Hanover, 1841–1850) arrijnë jo më pak se 108 vëllime. Nuk po ndalem t’i tregoj të metat e një prodhimi kaq të tepruar; do të mjaftohem të vë re se idetë e autores vështirë se e kapërcejnë horizontin e ngushtë të një amvise të mirë të borgjezisë sileziane. Por stili i veprave të saj është i hijshëm e i rrjedhshëm dhe morali i patëmetë. Prandaj nënat që besojnë se leximi i romaneve mund t’u bëjë ndonjë dobi vajzave të tyre, ua lejojnë me gjithë qejf Perlat, Njerkën, Tablo të zemrës dhe të botës, Vullnetin e fundit, Motrën, Një pronare në Silezi, që janë romanet më të mira të zonjës Hanke.

Baronesha Ida de Reinsberg, që po vizitonte Zvicrën dhe Italinë kur unë isha në Prusi, i përket një sfere letrare shumë më të lartë se autorja e Bijave të birësuara. Ida de Düringsfeld,^[23] i ati i së cilës, oficer i lartë në shërbim të Prusisë, ishte nga Dukati i Oldenburgut, lindi në fillim të shekullit (1815). Zonja de Reinsberg bëri për sllavët e Perëndimit atë që zonja Robinson bëri për sllavët e Jugut. Trëndafilat e Bohemisë (Breslau, 1851)^[24] kanë një përkthim të mirë në gjermanisht të këngëve dhe të legjendave më popullore të vendit të çekëve. Ky vend krenohet me të drejtë me emrat e mëdhenj të Husit dhe të Podjebradit,^[25] dhe sot mburret se ka nxjerrë një plejadë të vërtetë shkrimtarësh, si Palatzki, Schafarik, Tchelakovski, Hanka, Pressl dhe Jungmann. Por, ashtu si zonja Robinson, autorja e Grave të Bajronit nuk u kufizua në studimet filologjike. Vjershat e saj, romanet, që zakonisht përshkruajnë jetën aristokratike, shënimet e udhëtimeve dhe punimet për historinë e letërsisë kanë bërë që ta krahasojnë me zonjat Trollope, Morgan dhe Gore, me një fjalë, me shkrimtaret më të njohura të Britanisë së Madhe.

Një kritik gjerman, pasi lavdëron veprimtarinë vërtet të jashtëzakonshme të baroneshës, e përgëzon që i ka shpëtuar “drejtimit emancipues” të letërsisë femërore gjermane. Dhe me të vërtetë, është vështirë ta vësh zonjën de Reinsberg në një radhë me Bettinën kur lexon këtë pjesë nga Niko-Veliki:

"Gratë e fisnikërisë hungareze kanë ditur të mbeten zonja të mëdha të vërteta; kanë ditur ta ruajnë, në gjithë pastërtinë e tij, me atë tërësi madhështore dhe me ato hollësi elegante, atë tip të bukur gruaje që gati është zhdukur gjetkë.

“Si mund të mos zhdukej? Duke synuar emancipimin, gratë hoqën dorë nga epërsia që u kishte dhënë shoqëria moderne. Gruaja duhet të jetë ose më poshtë, ose më lart se burri: ose skllave, ose sovrane.^[26][27] Fisniket hungareze e kanë kuptuar këtë: nuk kanë synuar të bëhen të barabarta me burrat, por kanë mbetur mbretëreshat e tyre. (KREU VIII.)”

Në vend të “shoqërisë moderne”, duhej thënë, bashkë me z. Prudon, “Mesjeta”, të cilën ai e quan “epoka e gruas”. Por, edhe sikur të pranonim se e kaluara i ka dhënë vërtet gjinisë sonë përparësi kaq të mëdha, duhet pranuar se epoka feudale ka mbaruar njëherë e mirë. Le të përpiqemi, pra, të pajtohemi me “shoqërinë moderne” të vërtetë, që do të ngrihet jo mbi privilegjin, por mbi drejtësinë dhe barazinë. Ajo nuk do ta lërë gruan “skllave” dhe nuk do të synojë ta bëjë “sovrane”, por do të dijë t’i japë vendin që i caktojnë drejtësia dhe arsyeja.

Kohët e fundit, zonja de Reinsberg botoi një roman-pamflet, Letrarët, ku vë në lojë shkrimtarët gjermanë të të dyja gjinive. Letrarët të sjellin ndër mend E enjtet e zonjës Cherbonneau të kontit de Pontmartin. Në librin e ri të autores së Thécla-s dhe të Skicave nga shoqëria e lartë, Berlini nuk kursehet më shumë se Dresdeni. Ç’mendoj për këtë lloj romanesh jua kam thënë kur fola për Ajo dhe ai. Edhe pse monopolet nuk më pëlqejnë shumë, gjinisë sonë i këshilloj ta lërë pamfletin në dorë të burrave.

Provinca e Prusisë, që është edhe më e madhe se Silezia, i përfaqëson më mirë se ajo prirjet e vërteta të frymës prusiane. Prandaj, në vendlindjen e Kantit dhe të zonjës Lewald, do të gjejmë sërish idetë që sot ndeshen për të fituar mendjet e njerëzve.

Zonja Fanny Lewald-Stahr lindi më 1811 në Kënigsberg, në atë qytet ku unë, më 1855, e gjeta ende të gjallë kujtimin e mendimtarit më të madh të kohëve moderne. Edhe pse ishte bashkëqytetare e autorit të Kritikës së arsyes së kulluar, zonja Lewald-Stahr nuk i përket si ai familjes gjermanike. Ajo i përket racës semite, fryma krijuese e pashtershme e së cilës, pasi nxori themeluesit e tri feve të mëdha, Moisiun, Krishtin dhe Muhamedin, i ka dhënë Gjermanisë së sotme njerëz si Hajnrih Hajneja dhe Majerberi. I ati i vajzës, një tregtar i pasur që quhej Marcus para se të hiqte dorë nga judaizmi, besonte se sinagoga e kishte kryer misionin e saj. Prandaj, pasi i dha së bijës një edukim të shkëlqyer, e nxiti të ndiqte shembullin e tij dhe të hynte në Kishën protestante. Ajo u pagëzua pasi humbi një pastor luteran me të cilin e kishin fejuar. Kjo humbje i dha mundësi t’i vazhdonte studimet dhe të bënte udhëtime, që janë kaq të dobishme për zhvillimin e çdo mendjeje të talentuar. Anglezët këtë e kanë kuptuar për mrekulli: për çdo burrë që përgatitet të kryejë detyrat e qytetarit, një qëndrim në kontinent e quajnë po aq të domosdoshëm sa studimet klasike. Gratë, roli politik i të cilave sot është pothuajse zero, nuk nxjerrin prej udhëtimeve të njëjtin përfitim. Megjithatë, udhëtimet ua zgjerojnë horizontin, ua dobësojnë paragjykimet e racës dhe të edukatës, dhe i pengojnë ta shohin si përbindësh çdo njeri që nuk ha drekë në të njëjtën orë me bashkatdhetarët e tyre, që nuk ka të njëjtat argëtime, që e bën kryqin ndryshe, apo që mendon madje se mund të jesh një i krishterë shumë i mirë pa besuar se kryqi ka ndonjë fuqi. Vepra si Anglia dhe Skocia dhe Tablo nga Italia tregojnë sa me fryt udhëtonte zonjusha Lewald, që ende nuk ishte martuar me z. Stahr. Një burim i besueshëm, Frauen der Zeit, pohon se “këto skica i kalojnë dukshëm ato që kanë shkruar burrat në këtë gjini”. Me siguri, e njëjta gjë nuk mund të thuhet as për Letrat e udhëtimit, as për Kujtimet nga Franca të konteshës de Hahn-Hahn. Po për romanet? As këtu krahasimi nuk del në favor të autores së Lewin-it.

Që nga viti 1842, zonja Lewald-Stahr i është kushtuar pa pushim këtij lloji letërsie. Veprat e para, Clémentine, Jenny dhe Një çështje jete, tregojnë njëfarë papërvoje në ndërtimin e tyre. Por, falë natyrës së mbarë të shkrimtares, aty nuk gjen ato shmangie të tepërta nga tema dhe ato ëndërrime sentimentale që atëherë u pëlqenin aq shumë shkrimtareve në Gjermani. Me të drejtë, kritika gjermane e vinte prirjen e shëndoshë të mendjes së saj përballë pikturave të sforcuara të jetës aristokratike që e magjepsnin konteshën Hahn. Këto krahasime mjaftonin tashmë për ta dekurajuar konteshën. Pastaj doli Diogena, një shkrim kundër saj që ia atribuonin zonjës Lewald-Stahr, dhe suksesi i këtij shkrimi, për një çast, dukej se ia neveriti konteshës fare jetën letrare.

Po afroheshin revolucionet, por ato nuk do të ndikonin te shpirti i fortë i zonjës Lewald-Stahr njësoj si te ndjeshmëria e paqëndrueshme e konteshës Ida. Kujtime nga viti 1848 (Braunshvajg, 1850) dëshmojnë se bindjet e saj thellësisht liberale nuk u lëkundën aspak nga trazirat, për të cilat princat gjermanë kishin më shumë faj se popujt e tyre. Në të vërtetë, si ua kishin shpërblyer princat nënshtetasve përkushtimin gjatë sprovave të rënda të vitit 1813? Pasi u kishin premtuar gjërat më të bukura për t’i hedhur kundër shtypësit të Gjermanisë, a nuk i kishin harruar, pas Vaterlosë, betimet më të shenjta? Zonja Lewald-Stahr e kishte ndjenjën e drejtësisë shumë të fortë. Nuk mund t’ua vinte në faj gjermanëve pasojat e një zemërimi krejt të ligjshëm, as të merrte shkas nga disa trazira kalimtare që t’i mohonte, në këmbët e despotizmit dhe të jezuitizmit, bindjet që kishte mbrojtur deri atëherë. “Më mirë, — do të kishte thënë pa dyshim, — një liri e trazuar sesa një skllavëri e qetë!”

Revolucioni i vitit 1848 ende s’e kishte mbyllur rrugën e vet, kur zonja Lewald-Stahr po botonte romane të reja. Princi Louis-Ferdinand (1849) është një ide e mbarë, por e realizuar dobët. Nuk ndodh e njëjta gjë me Shëtitjet (1853), që bënë bujë. Shndërrimet^[28] janë një pasqyrë e plotë e jetës gjermanike, sidomos e zhvillimit politik, fetar dhe shoqëror të Prusisë gjatë tridhjetë vjetëve para botimit të librit. Në këtë libër bien në sy njëkohësisht risia e ideve, forca dhe hijeshia e shprehjes. Do të ishte po aq e padrejtë të mos përmendeshin shkrime si Tregime nga duna dhe mali (1851). Por, ashtu si romancierja e Kënetës së djallit,^[29] autorja e Jetës gjermane nuk e pikturon botën aristokratike me aq sukses sa shtresat fshatare. Koha jonë ende pret një Charles de Bernard grua.^[30]

Nëse doni t’i plotësoni mangësitë e kësaj skice të papërsosur, mund t’i drejtoheni autobiografisë që zonja Lewald nisi ta botojë më 1860. Në këtë libër do të gjeni një interes krejt tjetër nga ai i të ashtuquajturave rrëfime të konteshës Hahn. Sinqeriteti dhe emocioni i vërtetë bashkohen aty me cilësi vërtet letrare: qartësinë, thjeshtësinë, harmoninë. Janë pikërisht këto cilësi që i sigurojnë autores së Adelës, të Shërbëtores dhe të Helës një vend të veçantë ndër shkrimtaret e vendit të saj.

Ky vështrim i shpejtë mbi Prusinë e sotme ju tregon se edhe atje u shfaq një lëvizje e ngjashme me atë trazirë që francezët e quajtën “emancipimi i grave”. Kjo lëvizje nuk duket të ketë pasur atë spontanitet që s’mund t’ia mohosh në Francë. Duket më shumë si pasojë e ndikimit të letërsisë franceze sesa si shfaqje e natyrshme e frymës gjermanike. Edhe vetë zonja Aston, që luajti një rol mjaft të rëndësishëm në shkollën e “emancipimit”, shpejt hoqi dorë nga jeta e saj e jashtëzakonshme. Gjermanet nuk kanë as traditat e së drejtës romake, as personalitetin e vështirë për t’u zbutur të latineve, as gjallërinë e vrullshme të grave të Jugut. Ndaj ishte e natyrshme që, në përgjithësi, t’i prisnin me mjaft mospërfillje disa përpjekje që nuk paraqiteshin në një formë mjaft praktike. A duhet të nxjerrim prej kësaj se edhe reformat që kërkon gjendja e tyre do t’i prisnin me po atë shpërfillje? Jam shumë larg këtij mendimi. Në Evropë s’ka gra që të duken më të pandjeshme ndaj gjendjes së tyre se savojaret. E megjithatë, kur u desh të zgjidhnin atdheun,^[31] ato nuk treguan aspak ngut të binin nën kujdestarinë e përhershme që, siç e shihnin, rëndonte mbi gratë e kantonit Vaud. Të gëzuara që do t’i shpëtonin kodit të Karl Albertit, që ishte më pak i favorshëm për gjininë tonë se Kodi i Napoleonit, të gjitha, vajza e gra, të reja e plaka, vendosën të punonin për bashkimin me Francën. Politikanët dritëshkurtër, që kujtonin se duhej menduar vetëm si të kënaqeshin shtresat e ndryshme të burrave, mbetën njëkohësisht të shtangur dhe të indinjuar para një shfaqjeje të tillë. Mund t’i presin edhe befasi të tjera, po të vazhdojnë t’i përmbahen asaj fjale të vjetër: “S’është gjë, është një grua që po mbytet!”^[32]

Pasi ju fola për prusianet më të shquara, do të doja t’ju jepja një ide për gjendjen e grave në këtë vend.

Prusianet, në shumicën dërrmuese, janë të racës gjermanike. Megjithatë, në mbretëri jetojnë rreth dy milionë sllavë, që i përkasin kryesisht degës polake të sllavëve perëndimorë. Në pjesën lindore të Pomeranisë, sllovincët, kashubët ose polakët që janë protestantë do të jenë gjermanizuar plotësisht para fundit të shekullit. Në Prusinë Perëndimore, popullsia është pothuajse krejt kashube ose polake. Sllavët e kësaj pjese të provincës së Prusisë janë katolikë, dhe gjermanizimi te ta ka ecur më pak se te sllovincët e Pomeranisë. Mazurët protestantë, që përbëjnë një pjesë të madhe të popullsisë së Prusisë Lindore, pjesa tjetër e provincës së Prusisë, shpejt do të gjermanizohen. Dukati i Madh i Posenit, që ishte pothuajse krejt polak kur iu bashkua Prusisë, tani është për gjysmë gjermanik. Ky përshkrim i shkurtër tregon se zakonet e Gjermanisë, që tashmë mbizotërojnë, shpejt do të bëhen zakonet e gjithë mbretërisë.

Katolicizmi i qëndron ndikimit të shumicës më mirë se elementi sllav, dhe liria e plotë që u jepet të gjitha feve ia lehtëson shumë gjendjen. Në përgjithësi, protestantizmi mbizotëron në lindje të vendit dhe katolicizmi në perëndim. Më 1855 në Prusi kishte gjashtë milionë e gjysmë katolikë, dhjetë milionë e gjysmë protestantë dhe mbi dyqind mijë hebrenj. Por, falë zellit të admirueshëm të shtetit, kleri i Kishës romake nuk ka mundur t’i mbajë prusianet katolike në atë padije që është turpi i disa pjesëve të Evropës. Prusia është vendi i kontinentit tonë ku për nevojat e arsimit fillor kujdesen më bujarisht. Financat janë në rregull dhe administrohen në mënyrë të përsosur, dhe dhoma e dytë e parlamentit — kur ia lejojnë z. de Bismark dhe partia feudale — e mbikëqyr administrimin e tyre me një kujdes të admirueshëm. Qeveria nuk kursen as mund, as shpenzime për të nxitur punën e fshatarëve. Prandaj bujqësia dhe blegtoria kanë bërë përparime të mëdha, megjithëse në shumë vende të Brandenburgut, të Pomeranisë, të provincave të Prusisë dhe të Posenit toka është shumë e varfër. Shfrytëzimi i minierave nuk ka pushuar së zhvilluari, dhe tregtia është nga më të gjallat. Mbetet që këtij shteti të lulëzuar t’i urojmë një sovran që t’i kuptojë nevojat e shoqërisë moderne dhe që ta bëjë më në fund kushtetutën prusiane “të vërtetë”.

Tani më mbetet t’ju them dy fjalë për gjendjen civile të prusianeve.

Gjermania nuk ka një kod civil që ta njohin të gjitha shtetet e Konfederatës. Që nga fundi i shekullit të kaluar, në shumicën e shteteve gjermane, vendin e ligjeve të panumërta vendore, që dikur zbatoheshin krahas së drejtës romake dhe së drejtës së përbashkët gjermane, e kanë zënë kode civile që në përgjithësi e përjashtojnë si të drejtën romake, ashtu edhe të drejtën e përbashkët gjermane. Të tillë janë Kodi i Napoleonit, kodi prusian (Ligji i përgjithshëm i vendit për shtetet prusiane)^[33] dhe kodi austriak. Kodi i Napoleonit ka mbetur në fuqi në provincat gjermane në bregun e majtë të Rinit dhe në Dukatin e Madh të Badenit. Kodi prusian ka fuqi ligji në gjithë monarkinë. Bëjnë përjashtim, nga njëra anë, provinca e Rinit dhe ish-dukati i Bergut, që kanë Kodin e Napoleonit; nga ana tjetër, disa vise të Prusisë, ku e ka ruajtur autoritetin e drejta e përbashkët gjermane (e drejta e përgjithshme,^[34] pra e drejta e vjetër gjermane): pjesa e qarkut të Koblencit në lindje të Rinit, Pomerania e Re bashkë me ishullin Rygen dhe principatat e Hohencolernit. Por edhe aty ku kodi prusian pranohet, ai nuk pranohet gjithmonë plotësisht. Ndonjëherë lë në fuqi të drejta ose statute vendore, dhe në disa provinca ose treva nuk kërkon të zbatohen kapitujt e Pjesës II për martesën, për pushtetin atëror dhe për trashëgiminë pa testament.^[35]

Nga kjo gjendje dalin pasoja që do t’u duken të çuditshme atyre që janë mësuar me unitetin latin. Kështu, edhe sikur kontrata martesore ta ketë përjashtuar regjimin e pasurisë së përbashkët, bashkëshortët i nënshtrohen atij vetëm e vetëm sepse, pas kurorëzimit, zënë banim në një pjesë të mbretërisë ku ky regjim është rregull sipas ligjeve të provincës.

Pa hyrë në diskutimin e parimeve që ka pranuar kodi prusian për trashëgiminë, mjafton të themi se, pasi të jetë ndarë nga trashëgimia e babait gjithçka që nuk i përket asaj (për shembull fideikomiset,^[36] pasuria e bashkëshortes etj.), vajzat kanë të njëjtën të drejtë si djemtë mbi trashëgiminë atërore. Pra, kodi prusian nuk bën dallim thelbësor midis djemve dhe vajzave, siç bën ligji rus. Ky ligj është shumë më i favorshëm për gratë sesa për vajzat: vajzave që kanë një ose më shumë vëllezër u jep vetëm një të tetën e pasurisë së luajtshme dhe një të katërmbëdhjetën e pasurisë së paluajtshme. Por, në interes të aristokracisë, ligji prusian, ashtu si ai anglez, kthehet te parimet e ligjit rus. Në të vërtetë, s’ka nevojë të provohet se të drejtat e vajzave shpërfillen krejtësisht sa herë që bëhet fjalë për fideikomise, të krijuara që pasuria të mbetet e paprekur brenda disa familjeve, ose për ato feude natyra e të cilave në Prusi ndryshon nga një provincë në tjetrën.

Prirjet feudale nuk e pengojnë më pak vendosjen e martesës civile sesa fitoren e parimit të barazisë në trashëgimi.

Kur një vajzë martohet, martesa e saj duhet të shpallet nga prifti ose pastori i kishës së saj. Por në një vend ku shumica është protestante dhe ku ligjet janë të përshkuara nga fryma e Kishës së reformuar, nuk ishte e vështirë të parashikohej se në pjesën katolike të Prusisë do të kishte përplasje me Kishën romake. Ligjet e saj për martesat e përziera bien ndesh me të gjitha parimet moderne. Për më tepër, përhapja e pietizmit, i cili, ashtu si metodizmi, ka marrë kaq shumë nga katolicizmi, shpejt do ta prishte marrëveshjen midis ligjit dhe klerit protestant. Në fakt, kjo marrëveshje zgjati vetëm deri më 1831. Atëherë ndodhi në Pomerani rasti i parë i përplasjes: një pastor refuzoi të kurorëzonte dy protestantë, divorci i të cilëve ishte shpallur sipas ligjit. Që nga viti 1845, refuzimet për kurorëzim u shtuan shumë, dhe më 1858 arritën shifrën e madhe prej 1906 rastesh. Për t’u dalë përpara këtyre pretendimeve, të ripërtërira jo nga grekët, por nga romakët,^[37] ligji i 30 marsit 1847 e pranoi mundësinë e martesës me akt civil, por me kusht që të dilje nga Kisha kombëtare. Meqë e keqja vazhdonte të rritej, qeveria paraqiti më 1856 një projektligj për divorcin, që dështoi nga kundërshtimi i klerit katolik. Më 1859, një projekt i ri, që në disa raste e lejonte martesën civile si zgjedhje të lirë dhe e kufizonte të drejtën e divorcit, nuk mundi të miratohej nga Dhoma e Zotërinjve, ku sundon partia feudale dhe pietiste. Kjo Dhomë ishte e gatshme ta vështirësonte divorcin, duke hequr si shkaqe divorci pëlqimin e të dy palëve, mospërputhjen e karaktereve, sëmundjet dhe të metat trupore të shfaqura pas martesës etj.; por zotërinjtë nuk donin aspak ta pranonin parimin e martesës civile, këtë shpikje të mallkuar të vitit 1789!

Por në Prusi pretendimet e kësaj fryme prapanike nuk mbarojnë këtu. Në vend që të marrë shembull nga aristokracia angleze, ajo vihet me kokëfortësi kundër aspiratave të ligjshme të shekullit XIX. Pengesat që ligji u vë martesave të një fisniku me një vajzë nga shtresa e fshatarëve ose nga borgjezia e vogël i detyrojnë njerëzit edhe sot të drejtohen te martesa morganatike.

Para se t’ju shpjegoj të drejtat e grave të martuara, duhet t’ju bëj të ditur se gruaja nuk del nga kujdestaria vetëm me faktin që martohet. Prandaj do të kem parasysh vetëm ato gra që janë çliruar ligjërisht nga kujdestaria.

Pasuria e gruas është ose “e rezervuar”, ose “e sjellë”, dallim që të kujton pasurinë parafernale dhe pasurinë e pajës në të drejtën romake.^[38]

Pasuri e rezervuar quhet, në Saksoni ashtu si në Prusi, ajo pasuri që gruaja e administron vetë, i merr të ardhurat dhe mund të bëjë me të ç’të dojë.

Në këtë kategori futen të gjitha sendet që, nga vetë natyra e tyre, janë për gratë, si dhe dhurata e dasmës (e ashtuquajtura “dhuratë e mëngjesit”)^[39] që burri ia ka premtuar nuses kur është lidhur martesa.

Një marrëveshje e lidhur para ose pas martesës mund ta kalojë në pasurinë e rezervuar çdo pasuri që bashkëshortja do ta administrojë dhe ta gëzojë vetë. Kjo marrëveshje mund të përfshijë kontratën martesore, kushtet për trashëgiminë midis bashkëshortëve etj. Meqë marrëveshja mund të shtyhet edhe pas martesës, bashkëshortja ka kështu të drejtë t’i lidhë vetë ato marrëveshje që i duken më në përputhje me interesat e saj. Ligji kërkon vetëm që në gjykatë ajo të ndihmohet nga një person që e zgjedh vetë ose që e zgjedh gjyqtari, ose që te noteri të vijë me dy dëshmitarë.

Gjithçka që, nga natyra e vet ose me marrëveshje, nuk hyn në pasurinë e rezervuar, përbën “pasurinë e sjellë” të gruas. Këtë pasuri e administron burri dhe ai merr të ardhurat e saj, por është i detyruar ta administrojë me kujdesin e një të zoti shtëpie të ndershëm. Prandaj ai nuk mund t’i lërë peng as t’i shesë pronat e paluajtshme pa pëlqimin e shprehur të gruas. As nuk mund t’i arkëtojë, t’i lërë peng apo t’i tjetërsojë në çfarëdo mënyre, pa marrë lejen e saj, kapitalet që janë pjesë e pasurisë së sjellë, ato që bashkëshortja ka trashëguar pas martesës, apo ato që i janë dhuruar. Qoftë për prona të paluajtshme, qoftë për kapitale, kjo leje mund të jepet vetëm në disa raste, dhe madje vetëm pasi të ketë dhënë mendimin e vet një kujdestar që ligji ia cakton bashkëshortes posaçërisht për këtë rast. Ligji ka pasur frikë se ndikimi i burrit mund ta shtynte gruan t’i sakrifikonte pa mend interesat e saj dhe, çka do të ishte edhe më e rëndë, të ardhmen e fëmijëve. Nëse gruaja nuk jep pëlqimin për arsye të parëndësishme, burri mund t’i drejtohet gjykatës.

Stolitë dhe sendet prej ari e argjendi që gruaja merr nga burri nuk mund të quhen as pasuri e rezervuar, as pasuri e sjellë. Nëse shpallet ndarja e pasurive të bashkëshortëve, supozohet se burri ia ka dhënë hua, përveç rastit kur mund të provohet se ia ka dhuruar.

Jo vetëm që gruas nuk i ndalohet të marrë një pasuri me dhuratë ose me testament, por dhuruesi ose trashëgimlënësi mund të vendosë që kjo pasuri të jetë pjesë e pasurisë së saj të rezervuar.

Ajo që gruaja kursen nga pasuria e rezervuar i shtohet pasurisë së saj vetjake.

Por, meqë për fat të keq pronari shpesh detyrohet ta mbrojë atë që ka nga lakmia e mashtruesve, gruaja ka të drejtë të hapë të gjitha gjyqet që i duhen për të mbrojtur pasurinë e rezervuar, dhe këtë pa pasur nevojë të pyesë burrin. Burri, përkundrazi, nuk mund të dalë në gjyq për punë që kanë të bëjnë me pasurinë e sjellë të gruas, pa pasur miratimin e saj.

Gruaja, më shumë se një herë, detyrohet të ketë frikë nga lakmia e bashkëshortit po aq sa nga ajo e të huajve. Prandaj ligji është kujdesur t’i japë garanci. Kështu, nëse burri ka prona të paluajtshme, ajo mund të kërkojë, edhe pa pëlqimin e tij, që në librin e hipotekave të regjistrohen si garanci mbi këto prona si pasuria e sjellë, ashtu edhe pasuria e rezervuar me marrëveshje para ose pas martesës. Këto hipoteka kanë përparësi ligjore dhe renditen para të gjitha hipotekave të tjera me të cilat burri mund ta ngarkojë pasurinë e vet. Nëse ai falimenton, këto hipoteka vendosen në klasën e katërt, ndërsa administrimi dhe të ardhurat e pasurisë së sjellë i kthehen gruas. Sa për huatë me interes që ajo mund t’i ketë dhënë bashkëshortit nga pasuria e rezervuar, vendi i saj midis kreditorëve caktohet vetëm nga lloji i garancisë që ka marrë: renditet në klasën e tretë nëse ka një hipotekë, në të gjashtën nëse ka një kambial dhe në të shtatën nëse ka vetëm një dëftesë borxhi.

Kur martesa shpërbëhet me vdekjen e burrit, gjykatësi duhet t’u japë përparësi personave që i ndjeri, në testamentin e vet, i ka quajtur të denjë për kujdestarinë e fëmijëve. Nëse i ndjeri nuk ka caktuar kujdestar, gjykatësi është i detyruar t’ia japë përparësinë nënës, përveç rastit kur sheh se kjo mund t’u sjellë ndonjë të keqe të miturve. Për një të keqe të tillë ai do të duhej të mbante llogari njësoj edhe sikur të ishte fjala për një kujdestar të zgjedhur nga burri. Nëna që martohet përsëri e humbet vetvetiu kujdestarinë e fëmijëve dhe nuk mund ta rimarrë pas një divorci, nëse ka pasur fëmijë nga martesa e re.

Deri në shpalljen e ligjit të 24 prillit 1854, legjislacioni prusian, që kujdesej mbi të gjitha të parandalonte vrasjen e foshnjave, jo vetëm e lejonte kërkimin e atësisë, domethënë padinë për të vërtetuar në gjyq se kush është babai i fëmijës, por, sipas disa juristëve gjermanë me emër, “i kapërcente të gjithë kufijtë në favor të gruas”. Për ta shmangur këtë të keqe, ligji i vitit 1854 vendosi:

1° Të drejtat e fëmijës së paligjshëm mund të njihen vetëm kur të jenë vërtetuar të drejtat e nënës së tij ndaj atij që e ka lënë shtatzënë;

2° Fëmija nuk mund të hyjë as në familjen e babait, as në atë të nënës, edhe pse mban mbiemrin e saj, dhe as t’i përkasë shtresës së saj, nëse ajo është fisnike;

3° Prindërit ose gjyshërit e atij që e ka lënë shtatzënë nuk janë kurrë të detyruar t’i japin vajzës së joshur ndonjë dëmshpërblim për mbajtjen dhe edukimin e fëmijës; nëse fajtori nuk ka pasuri, detyrimi bie mbi nënën e fëmijës ose, në mungesë të saj, mbi prindërit e saj.

Shteti kryesor i Gjermanisë Veriore është Prusia. Kjo pjesë e Gjermanisë është një territor i gjerë, i sheshtë, ranor dhe kënetor, që ngrihet pak nga pak sa më shumë ecën drejt jugut. Përveç Mbretërisë së Prusisë, provinca e Rinit e së cilës, e ndarë nga pjesa tjetër e mbretërisë nga toka joprusiane, i përket Gjermanisë Qendrore, këtu gjejmë Mbretërinë e Hanoverit, dukatet e mëdha të Meklenburgut dhe të Oldenburgut, dukatet e Brunsvikut dhe të Holshtajnit (të cilit pushtimi sapo i ka shtuar Shlezvigun), principatat e Lipes dhe, së fundi, qytetet e lira, ose republikat, e Hamburgut, e Bremenit dhe e Lybekut.

Që nga koha kur shtëpia e Brunsvik-Lyneburgut, në personin e Gjergj Ludvigut, zuri fronin e Britanisë së Madhe (1714), e deri më 1837, fati i Hanoverit ka qenë i lidhur me atë të Anglisë. Principata zgjedhëse e Hanoverit, që Kongresi i Vjenës e ngriti në mbretëri, sot ka sovranët e vet. Uilliami IV, paraardhësi i mbretëreshës Viktoria, qe mbreti i fundit i Anglisë dhe i Hanoverit. Mbreti i sotëm i Hanoverit, Gjergji V, i verbër dhe i huaj për idetë e shekullit të vet, duket sikur do t’u provojë anglezëve sa me fat qenë që ligji salik nuk ua vuri në fron atë, kushëririn e parë të mbretëreshës Viktoria.^[40]

Që në fillim të mbretërimit, mbreti Gjergj po rraskapitet në luftë me partinë liberale. Kjo parti i shkakton aq më shumë telashe, sepse qytetërimi i Hanoverit është në thelb protestant. Në të vërtetë, regjistrimi i vitit 1854 tregon se, në një popullsi prej 1.819.777 banorësh, në mbretëri kishte vetëm 216.144 katolikë. Universiteti i famshëm i Gëtingenit, që ka pasur ndër profesorët e vet njerëz si Blumenbach, Heeren, Ottfried Muller, Mitscherlich, vëllezërit Grim etj., është një vatër drite për gjithë vendin. Nga ana e tyre, gjimnazet, progjimnazet dhe shkollat normale për mësuesit e fillores përpiqen ta përhapin arsimin në të gjitha shtresat. Kjo mjafton për të thënë se në këtë mbretëri, së cilës natyra i ka dhënë kaq pak, mbi këto brigje të ftohta të Detit të Veriut, gratë nuk do të dënohen kurrë të kalben në padije dhe në besëtytni, siç ndodh në vende shumë më të bukura.

Dukatet e mëdha të Meklenburgut qeverisen nga një familje me prejardhje sllave, që është shtëpia sunduese më e vjetër e Evropës. Dukesha e Orleanit, që i përkiste degës së Meklenburg-Shverinit, gati u bë regjente e Francës.^[41] Z. Prudon zemërohet që dikush ka mundur t’i mbrojë të drejtat e saj për regjencën. “Nëse ia jep regjencën një gruaje, — thotë ai (Drejtësia, vëll. IV), — pse jo edhe mbretërinë?” Princat e degës së Meklenburg-Shverinit, që u rritën bashkë me vëllezërit e mi në institutin e famshëm të drejtuar nga doktor Blochmann, nxënës i Pestalocit, ishin me të drejtë krenarë për nderimin që gëzonte karakteri i dukeshës Helenë. Kur e pashë përsëri vëllanë e dukës së madh, më 1855, në kryeqytetin e Prusisë, nuk munda të mos kujtoja me trishtim kohën kur princi Frederik Vilhelm shërbente në Regjimentin e 11-të të husarëve bashkë me vëllanë tim të shkëlqyer, Mateun, që vdiq kaq i ri.

Fryma e vjetër feudale gjermanike shfaqet në dukatet e Meklenburgut më e egër se kudo tjetër. Megjithatë, ndikimi i protestantizmit e detyron qeverinë të përhapë dije që nuk u shkojnë për shtat prirjeve të saj ultrakonservatore. Populli i Meklenburgut merr një arsim të shëndoshë në shkolla të shumta. Vetëm Meklenburg-Shverini ka jo më pak se një mijë shkolla fshati. Prandaj në këto dukate kanë lindur, në ditët tona, më shumë gra të shquara se në shumë shtete të mëdha.

Përveç dukeshës së Orleanit dhe konteshës de Hahn-Hahn, Meklenburg-Shverini është vendlindja e zonjës Fanny Tarnow, kurse Meklenburg-Strelici e zonjës Clara Mundt, e njohur me pseudonimin Louise Mühlbach.

Zonja Tarnow lindi në Gustrow më 1783 dhe e botoi romanin e parë më 1804, në Meklenburg. Për njëfarë kohe jetoi në Petersburg. Prandaj mendohet se është e saja romani Dy vjet në Shën Petersburg, një pasqyrë e Perandorisë Ruse nga fundi i mbretërimit të Aleksandrit I. Shkrimet më të mira të kësaj zonje janë mbledhur në dy vëllime, me titujt Shkrime të zgjedhura të Fanny Tarnow dhe Përmbledhje tregimesh. Imagjinata e saj nuk është optimiste. Megjithatë, për sprovat e jetës, që i përshkruan me qejf, ajo nuk ka kërkuar ngushëllim as te një “kthim në fe”, si kontesha de Hahn, as te teoritë e reja, si Louise Mühlbach.

Zonja Clara Mundt, gruaja e një shkrimtari berlinez, ka mbrojtur ide po aq radikale sa ato të zonjës Aston. Autorja e Jetës së grave (Altona, 1839) lindi më 1814 në Neubrandenburg, në Dukatin e Meklenburg-Strelicit. Në moshën njëzet e pesë vjeçe u martua me profesorin Mundt, një nga prijësit e shkollës letrare që quhet Gjermania e Re. Sapo u martua, zonja Mundt nisi të botonte romane që e bënë të njohur emrin e saj në mbarë Gjermaninë.

Në pjesën e parë të jetës së saj si shkrimtare, zonja Louise Mühlbach duket vazhdimisht e shtyrë nga dëshira për t’i bërë të njohura përtej Rinit teoritë që zonja Zhorzh Sand mbronte në atë kohë në Francë. Ashtu si shkrimtarja franceze, ajo predikonte “emancipimin e grave”; ashtu si ajo, i nxirrte në shesh plagët e fshehura që shoqëria, në vendet gjermanike, i mbulon me më shumë kujdes se kudo tjetër. Zonja L. Mühlbach nuk është pa imagjinatë dhe as pa dije. Por talenti i saj nuk mjaftonte që lexuesi të harronte sa e huaj për natyrën e gruas është vrazhdësia e disa përshkrimeve. “Pak më pak guxim dhe pak më shumë përmbajtje do të kishte qenë më mirë”, thoshte një nga shkrimtarët më të shquar të Gjermanisë së sotme, z. Robert Prutz. Sidomos Një roman në Berlin, Histori oborri dhe Kujtimet e një fëmije të shoqërisë ia tërhoqën autores protestat e moralistëve.

Rreth vitit 1838, zonja L. Mühlbach, e lodhur nga çështjet shoqërore — çështje të rënda, që gjithsesi nuk ecin shumë përpara nëpër romane — i befasoi lexuesit kur mori një rrugë të re. Dihet pse një roman historik vështirë se bëhet vepër arti. Megjithatë, kur historia nuk shtrembërohet shumë, kjo gjini u jep një morie lexuesish një ide, qoftë edhe sipërfaqësore, për figurat më të shquara dhe për epokat heroike të jetës kombëtare. Nga kjo pikëpamje, kritikët gjermanë mendojnë se autorja e romanit Frederiku i Madh dhe oborri i tij u ka bërë shërbim abonentëve të sallave të leximit me pagesë në vendin e tyre. Por e qortojnë se nuk ka ditur t’i rezistojë vesit të romancierëve të kohës sonë, prodhimit të tepruar, dhe se nuk i ka kushtuar rëndësinë e duhur unitetit të subjektit dhe lartësisë së stilit. Zonja Mundt ka shkruar edhe disa komedi.

Dukati i Madh i Oldenburgut qeveriset nga kreu i degës së dytë të linjës më të re të Holshtajn-Gotorpëve, i cili mban titujt “Duka i Madh i Oldenburgut, trashëgimtar i Norvegjisë, Duka i Shlezvig-Holshtajnit, i Stormannit, i Ditmarschenit dhe i Oldenburgut, Princ i Lybekut dhe i Birkenfeldit, Zot i Jeverit dhe i Kniphausenit etj.” Ky sovran kaq i pasur me tituj zotëron një territor që, në kohën e pushtimeve të Napoleonit, përbënte vetëm një departament, atë të Grykëderdhjes së Vezerit (Bouches-du-Weser). Kryeqyteti mund të ketë shtatë mijë banorë.

Në udhëtimin tim të fundit në Lindje, gjeta në fronin e Athinës një princeshë nga Oldenburgu, që për njëfarë kohe pati njëfarë fame në botën politike. Mbretëresha e Greqisë, Maria Frederika Amalia, ka lindur më 1818. Kur e bija e dukës së madh Pal Frederik August e la dukatin e saj modest për t’u bërë mbretëreshë e Greqisë, njerëzit duhet të kenë menduar se oborri i Bavarisë kishte zgjedhur dhuntitë e zemrës dhe të mendjes në vend të pasurisë dhe të mbështetjes së një shteti të fuqishëm. Grekët ishin me siguri të këtij mendimi, dhe pritja entuziaste që i bënë mbretëreshës Amalia e tregonte mjaft qartë bindjen e tyre. Mbretëreshat, si nuset e reja, e kanë muajin e tyre të mjaltit, dhe të njëjtat iluzione lindin nga të njëjtat shkaqe si te mbretëreshat, ashtu edhe te bashkëshortet. Çdo grua e re, po të mos jetë vërtet e shëmtuar, fiton një hijeshi të re nën diademë. Cila mbretëreshë nuk është patjetër “e hirshme”? Ata që e thanë këtë në fillim pa e besuar, përfundojnë duke e besuar aq fort, saqë vjen një çast kur i gjithë vendi sheh te shoqja e princit një qenie të stolisur me të gjitha hiret. Një sovrane me mend të vërtetë në kokë, me dashamirësi të sinqertë dhe me dashuri të vërtetë për vendin do t’i shfrytëzojë këto çaste të lumtura për të hedhur themelet e një popullariteti të qëndrueshëm. Kështu mbretëresha Viktoria është njësuar aq shumë me popullin e saj, saqë çdo anglez e ngatërron nderimin që ka për Madhërinë e saj britanike me adhurimin që ka për liritë dhe për lavdinë e vendit të vet.

Në karakterin e mbretëreshës Amalia kishte vërtet një anë që u përgjigjej aspiratave të Greqisë. Dihet se grekët i kthejnë pa pushim sytë nga Kostandinopoja. Ata nuk e kanë humbur shpresën — pavarësisht numrit gjithnjë në rritje të popullsive sllave, që tani zënë një pjesë të madhe të gadishullit^[42] — se një ditë do të shohin një perandor të gjakut të tyre të marrë në kishën e Shën Sofisë, nga duart e patriarkut ekumenik, kurorën e Shën Kostandinit. Mbretëresha e ndante me gjithë qejf këtë shpresë dhe me gjithë qejf do të kishte rrezikuar diçka për t’u hapur palikarëve^[43] rrugën që mund ta çonte nga Athina në Bizant. Mbreti, përkundrazi, ishte më i matur, më i qetë, më pak i prirur të verbohej nga mirazhet e shndritshme. Ai dukej më pak i gatshëm ta vinte në rrezik një pozitë të sigurt me ndërmarrje, pasojat e të cilave ishte e pamundur t’i parashikoje.

Por, me kalimin e kohës, ëndrrat e shkëlqyera me të cilat ishte përkundur mbretëresha u shuan njëra pas tjetrës. Lufta e Lindjes, domethënë Lufta e Krimesë, te e cila ajo kishte parë një mjet për t’i vënë në jetë planet e saj, nuk i solli veçse zhgënjime të hidhura. Simpatia që ajo, ashtu si mbreti, kishte treguar për perandorin Nikolla, ngjalli kundër dy sovranëve inatin e fuqive detare, forcën e të cilave ata nuk kishin ditur ta parashikonin. Athina u pushtua nga trupat e tyre, dhe mbretëresha e mori si fyerje personale hyrjen në qeveri të kundërshtarëve të partisë ruse. Për më tepër, megjithëse shumica dërrmuese e grekëve e kishte miratuar qëndrimin e qeverisë, pasojat e këtij qëndrimi e plagosën rëndë krenarinë kombëtare. Disa njerëz me mendje vërtet politike nisën të kuptonin se, në luftën që kishte plasur midis tri fuqive mbrojtëse të Greqisë (Anglisë, Francës dhe Rusisë), do të kishte qenë shumë më e mençur të ruhej një asnjanësi e kujdesshme. Qysh atëherë, populli nisi ta shihte vrullin e mbretëreshës si një udhërrëfyes jo fort të sigurt. Dhe kur pushoi së besuari se ajo kishte aftësi të jashtëzakonshme, filluan t’i binin më shumë në sy të metat e saj, që mosha i bënte çdo ditë më të dukshme.

Në fakt, mbretëresha i kishte ruajtur në fronin e Greqisë të gjitha tekat e feudalizmit gjermanik. Prandaj ua kishte imponuar nënshtetasve një etiketë që do të dukej e çuditshme edhe në një perandori të madhe ushtarake. Kontrasti midis kësaj etikete, të denjë për Kinën, dhe vogëlsisë së mbretërisë jo vetëm ngjallte talljet e të huajve, por acaronte vazhdimisht një popull që ishte, pa dyshim, shumë besnik ndaj monarkisë, por që, për shkak të traditave të veta demokratike, nuk ua kishte aspak ngenë zakoneve feudale të Gjermanisë. Veç kësaj, sa më shumë plakej, aq më shumë zell tregonte mbretëresha për “virtytin” e kombit. Ajo e quante veten të detyruar, si papa, të mbikëqyrte moralin e nënshtetasve dhe të nënshtetaseve të saj. Një sistem i tillë të çon në një lloj inkuizicioni, që në një qytet të vogël si Athina është veçanërisht i bezdisshëm. Nga kjo lindnin skena tragjikomike, për të cilat disa familje me ndikim ushqenin një mëri të thellë, që priste vetëm rastin të shpërthente. Zelli naiv i mbretëreshës për moralin e shtirur, atë që anglezët e quajnë cant, shkonte aq larg, saqë, siç thuhet, ajo nuk pranoi të priste një zonjë të madhe italiane, sepse mënyra e jetesës së saj nuk i dukej mjaft në përputhje me zakonet e Oldenburgut. Për fat të keq, kjo zonjë kishte luftuar me vendosmëri kundër sundimit të huaj, dhe njerëzit menduan se Madhëria e saj helene e kishte kapur me nxitim një shkak fëmijëror për t’i bërë qejfin Austrisë. Në të vërtetë, pas zellit për kauzën e Nikollës I kishte ardhur simpatia për Austrinë, që kur perandori Franc Jozef u bë në Evropë mbrojtësi i absolutizmit. Kjo simpati u pëlqente grekëve aq më pak, sepse Austria ka qenë gjithmonë shumë armiqësore ndaj Lindjes së krishterë, sepse gjendja e italianëve i ngjante shumë gjendjes së tyre dhe sepse Italia, ashtu si ata, përpiqej të bashkonte gjymtyrët e të njëjtit trup, të shpërndara prej kaq kohësh.

Ndoshta kombi do të kishte qenë më i butë me mbretëreshën, sikur të mos e kishte fajësuar për fatin e trishtë të dinastisë, ngaqë ajo nuk lindte fëmijë — në qytetet e vogla publiku nuk e quan asnjë hollësi të padenjë për vëmendjen e vet. Sikur ajo t’u kishte dhënë nënshtetasve një princ të lindur në tokën e tyre dhe të rritur në fenë e tyre, grekët do t’i kishin duruar më lehtë të metat e gjendjes. Por perspektiva që të kishin sërish një princ bavarez, të edukuar nga jezuitët dhe të përkushtuar ndaj Austrisë, që ishte aq pak dashamirëse ndaj kombësisë së tyre, me një fjalë, frika se mos binin edhe një herë në të gjitha të këqijat e sundimit të të huajve, e tërbonte mbarë vendin.

Kjo ishte gjendja e shpirtrave kur zbrita në Pire, në maj të vitit 1860. Që në shikim të parë e pashë se revolucioni ishte afër. Trazirat në Itali dhe fitoret e gjeneralit Garibaldi, të mbështetur fshehurazi nga anglezët, i bënin grekët të besonin se mund t’i realizonin planet e tyre të dashura duke rrëzuar mbretin Oton dhe duke iu kthyer Anglisë, që tani bën ligjin në Lindje. Kur e takova mbretëreshën Amalia në pallat, asgjë, gjatë një bisede prej më shumë se dy orësh, nuk tregoi se ajo e kishte qoftë edhe idenë më të vogël se sa e rëndë ishte gjendja e saj. Shqetësimet e saj kishin të bënin me gjëra aq të parëndësishme, saqë çuditesha që kisha dëgjuar disa njerëz t’i njihnin njëfarë aftësie politike. Me kalimin e kohës ishte shëndoshur shumë dhe nuk i kishte mbetur asnjë gjurmë nga hiret që, siç thonë, kishte pasur kur erdhi në Greqi. E mësuar të dëgjonte ato fjalë lajkatare që, për fat të keq, në Lindje u falen tepër bujarisht sovranëve, me siguri u habit nga ftohtësia ime. Nuk kisha asnjë paragjykim kundër saj. Përkundrazi, do të isha e kënaqur të shihja një grua me ndikim të madh në Evropën Lindore, sepse asgjë nuk do të ishte më e përshtatshme për të luftuar paragjykimet aziatike që mbretërojnë në gadishull kundër gjinisë sonë. Por në vend të një Shën Helene ose të një Shën Pulkerie,^[44] të frymëzuar nga fryma e re dhe plot mendime të mëdha, u gjenda para një princeshe që nuk ishte në gjendje ta kuptonte larminë e popujve dhe ndryshimin midis qytetërimeve, dhe që, mbi të gjitha, dukej se shqetësohej për mendimin e ndonjë qyteze të humbur gjermane, të ndonjë Quimper-Corentin-i teutonik.^[45] Megjithëse isha përgatitur për këtë pamje nga fjalët e disa athinasve, unë nuk di fare të shtirem, dhe përshtypjet e mia duhet të lexoheshin shumë qartë në fytyrën time. Ndërsa flisja, mendoja për ata princër lindorë, idetë dhe karakterin e të cilëve kisha pasur rastin t’i njihja dikur nga afër: për kumbarin tim, Grigor IV Gjikën, rimëkëmbësin,^[46] për Ljubicën, princeshën heroike të serbëve,^[47] për vladikën e Malit të Zi, Petrin II.^[48] Ç’ndryshim qëndrimi, vështrimi dhe energjie midis mbretit Oton dhe princit Grigor! Sa e zbehtë do të dukej mbretëresha Amalia pranë Ljubicës, sytë e së cilës lëshonin shkëndija kur tregonte sprovat e gjata dhe betejat e Serbisë, beteja ku edhe ajo kishte luajtur rolin e saj! Vladika, edhe pse ishte peshkop, kishte një pamje autoriteti dhe guximi që nuk e kishin sovranët e Greqisë. I bukur, krenar, trim, po aq i zoti të thurte një pjesma, një këngë popullore, sa edhe të godiste me plumb një portokall të hedhur në ajër, ai dukej në pallatin e Burbonëve të degës së vjetër si mishërimi i shkëlqyer i Lindjes së krishterë që ringjallej. Edhe vetë Milloshi, megjithëse nuk kishte marrë asnjë arsim, linte një përshtypje krejt tjetër nga mbreti dhe mbretëresha e Greqisë. Ky bari e ushtar themeloi një shtet dhe një dinasti, dhe z. Billecocq, ish-konsull i përgjithshëm i Francës në Bukuresht, habitej shpesh kur gjente tek ai një zgjuarsi politike që mbretit Oton dhe mbretëreshës Amalia u mungonte krejtësisht.

Këto krahasime, më duket, tregojnë se sjellja e një dinastie bavareze në Lindje nuk ishte nga idetë më të mbara. Njerëz si Grigor IV Gjika, Ljubica, Millosh I Obrenoviçi, Pjetri II dhe Danilo I provojnë se të krishterët e Lindjes do të gjejnë gjithmonë në gjirin e tyre burra shumë më të zotë për t’i qeverisur sesa një princ i vogël nga Oldenburgu apo nga Lipja. Një princ i tillë është rritur me tradita feudale, krejt të huaja për shpirtin e Lindjes, dhe mbi të gjitha është i bindur se një vend, për të qenë “i qytetëruar” dhe “i ndershëm”, duhet të nisë duke u gjermanizuar. Sikur larmia e tipave dhe e qytetërimeve të mos ishte një nga madhështitë e njerëzimit fisnik!

Që kur u largova nga Greqia, disa miq të pazotë, për të mbrojtur mbretëreshën Amalia dhe mbretin Oton, kanë pikturuar në Gjermani, madje edhe në Francë, tablotë më të zymta të mbretërisë greke. Ata kanë përsëritur në të gjitha tonet se aty nuk gjeje më atë vetëmohim atdhetar, atë zell të flaktë për çështjen e pavarësisë, atë dashuri të zjarrtë për vendlindjen, që e kishin bërë Perëndimin t’ua falte bashkëkohësve të Boçarit dhe të Miaulit^[49] tekat dhe gabimet. Por, nëse republika, me gjithë rrëmujat për të cilat e kanë qortuar, arriti të rriste karaktere burrërore dhe zemra të përkushtuara ndaj atdheut, a nuk duhet të nxjerrim prej kësaj se një qeveri kombëtare do të ketë gjithmonë ndikim më të mirë se një dinasti me origjinë të huaj? Sa më shumë përpiqen ta paraqesin keq brezin që u rrit nën qeverinë e rrëzuar, sa më shumë e tregojnë të dhënë pas ambicieve të mjera, pas grindjeve fëminore e njëkohësisht të egra, pas një lakmie pa fre, aq më të dyshimtë i bëjnë mësuesit që për kaq shumë vjet e drejtuan frymën publike: për një kohë të gjatë me pushtet absolut, e deri në fund me një autoritet që pak kush e kontrollonte. Aq më të dyshimtë bëhen ata sovranë që shfaqnin një zell kaq të madh për moralin dhe që — po t’u besojmë mbrojtësve të tyre — i lanë shpirtrat më të prishur se ç’ishin pas sundimit të ithtarëve të Profetit. Aq më e habitshme është që kjo vërejtje u ka shpëtuar mbrojtësve më të zotë të dinastisë bavareze, sepse ata vetë e kanë zbatuar qindra herë për mbretëreshën Maria Sofia dhe për mbretin Françesku II të Dy Sicilive. Gazetat legjitimiste ankoheshin pa fund për prishjen morale të napolitanëve të asaj kohe, dhe këta mbrojtës u përgjigjeshin se fajin e kishte qeveria e Burbonëve, e cila i kishte edukuar me mjete që sot i njeh gjithë Evropa. Është e çuditshme që ngulin këmbë të masin gjithmonë me dy kute: kur bëhet fjalë për popujt e Lindjes, nuk pranojnë asnjë nga ato rrethana lehtësuese që i mbrojnë me aq gojëtari kur bëhet fjalë për kombet e Perëndimit.

Dukati i Brunsvikut ka pak më pak banorë se Oldenburgu. Këta banorë, përveç disa fshatrave ku jetojnë vendët, një popull sllav, janë krejtësisht me origjinë saksone dhe janë protestantë. Prandaj arsimi ka bërë përparime të mrekullueshme te banorët e Brunsvikut. Askund nuk gjen në fshat shkolla më të mbajtura mirë. Edhe bujqësia është shumë e përparuar, dhe në gjithë vendin mezi mbetet ndonjë copë toke pa u punuar. As industria nuk lulëzon më pak.

Familja Brunsvik-Volfenbytel, që sundon dukatin, është gati të shuhet, dhe Brunsviku do t’i bashkohet mbretërisë së Hanoverit, ku mbretërojnë Brunsvik-Lyneburgët. Në Brunsvik gratë mund ta mbanin kurorën e dukës, gjë që, mendoj, nuk ndodhte askund tjetër në Gjermaninë e Veriut. Disa princesha të Brunsvikut kanë pasur fate aq tragjike, saqë është marrë me to gjithë Evropa. Sharlota-Kristina-Sofia, për cilësitë e saj të mëdha, u zgjodh nga Pjetri I për nuse të të birit, Alekseit, por vuajti pa pushim nga natyra e egër e careviçit. Aleksei Petroviçi, përfaqësues i barbarisë së vjetër aziatike, dukej se shihte te bashkëshortja mishërimin e qytetërimit evropian, dhe nuk i kurseu as fyerjet, as keqtrajtimet. Kur ajo vdiq, më 1715, njëzet e një vjeçe, Pjetri duhet të ishte bindur tashmë se i biri do t’i rrezikonte të gjitha arritjet e mbretërimit të tij. Prandaj e pa të nevojshme ta hiqte nga trashëgimia më 1718. Careviçi vdiq pak muaj më vonë, dhe Pjetri vendosi ta linte vazhdimin e veprës së vet në duart e një gruaje suedeze, që quhej Marta Rabe. Marta kishte lënë Kishën e reformuar për Kishën lindore dhe kishte marrë atëherë emrin Katerina; më 1724 u kurorëzua me një madhështi të jashtëzakonshme. “Katerina I, — thotë skocezi Gordon, që la një Ditar të çmuar për historinë e mbretërimit të Pjetrit të Madh, — ishte një grua shumë e bukur dhe me pamje të hijshme, dhe kishte mend të shëndoshë. Askush nuk e pa ndonjëherë as të mërzitur, as me teka. E gatshme për të ndihmuar dhe e sjellshme me të gjithë, nuk e harronte kurrë gjendjen e saj të dikurshme.”

Vdekja e parakohshme e bashkëshortes së Alekseit ndezi fantazitë. Meqë ajo kishte ndaluar ta balsamosnin, u tha se kishte arritur t’u shpëtonte me dinakëri mundimeve mizore që i përgatiste karakteri i egër i burrit të saj të padenjë. Pas një varrimi të rremë, thuhej, ajo kishte ikur në Francë me ndihmën e konteshës Kœnigsmark dhe të disa njerëzve besnikë, e prej andej në një koloni franceze, në Luiziana, ku ishte martuar me një fisnik të quajtur d’Aubant. Por Volteri, ky gjuetar i madh përrallash, pohon se gjithë ky roman është trilluar nga një grua mendjemadhe. “Një polake, — thotë ai, — erdhi në Paris më 1772 dhe zuri banim dy hapa larg shtëpisë ku rrija unë. Ajo i ngjante disi bashkëshortes së careviçit. Një oficer francez, i quajtur d’Aubant, që kishte shërbyer në Rusi, u habit nga kjo ngjashmëri; dhe ky gabim i ngjalli zonjës dëshirën të luante rolin e princeshës. Ajo rrëfeu me gjithë çiltërsi se ishte e veja e trashëgimtarit të fronit rus dhe se në vend të saj kishte bërë të varrosnin një trung.^[50] D’Aubant, i dashuruar pas saj dhe pas titullit të saj princëror, u emërua guvernator i një pjese të Luizianës dhe e mori me vete në Amerikë. I gjori njeri vdiq i bindur se ishte martuar me kunatën e një perandori të Gjermanisë dhe me renë e perandorit të Rusisë; fëmijët e tij do ta besojnë po ashtu, dhe nipërit e tij nuk do të dyshojnë fare.”

Sofia-Dorotea dhe Karolina nuk qenë më fatlume se Sharlota-Kristina pasi u martuan me trashëgimtarët e fronit të Anglisë.

Sofia-Dorotea u martua me Gjergj-Ludovikun, princin trashëgimtar të Hanoverit, që më vonë u bë Gjergji I. Me gjithë bukurinë e saj, nuk arriti ta fitonte zemrën e këtij princi, i cili e trajtoi me vrazhdësi dhe e la në mëshirë të përndjekjeve të dashnores së tij, konteshës Platen. Konti Kœnigsmark, vëllai i Aurorës së famshme, tregoi interes të gjallë për fatin e princeshës së braktisur. Atëherë Gjergji pretendoi se ajo i kishte premtuar kontit se do ta ndiqte në Francë dhe se do të kalonte atje në fenë katolike, për të siguruar mbrojtjen e oborrit të Versajës. Duke luajtur njëherësh rolin e gjykatësit dhe të xhelatit, Gjergji nxitoi ta vriste kontin Kœnigsmark dhe ta mbyllte gruan në kështjellën e Aldenit, ku ajo vdiq më 1726, pas tridhjetë e dy vjetësh robërie. Kjo dramë e zymtë i ka mbajtur shumë të zënë historianët në Angli dhe në Gjermani. Disa pohojnë se hetimi i fshehtë që urdhëroi Gjergji doli në favor të Sofia-Doroteës dhe e shohin atë vetëm si viktimë të shpifjeve të konteshës Platen; të tjerë thonë se ajo me të vërtetë ishte gati të ikte dhe të vihej nën mbrojtjen e mbretit të Francës. Botimi i ditarit të Sofia-Doroteës dhe studime të tjera që kanë dalë në ditët tona në Gjermani nuk lënë më asnjë dyshim për rrethanat kryesore të kësaj drame. Për të folur vetëm për fundin e saj, është e sigurt se konti Kœnigsmark e kishte dashur konteshën Platen, dhe se ajo, për t’u hakmarrë për tradhtinë e tij, e tërhoqi në kurthin ku ai humbi jetën.

Jeta e Amelia-Elizabeta-Karolinës nuk qe aq tragjike, por nuk ngjalli më pak debate. Më 1795 ajo u martua me princin e Uellsit, që më vonë u bë Gjergji IV, dhe prej tij pati një vajzë, princeshën Sharlotë, që do të bëhej gruaja e parë e Leopoldit I, mbretit të belgëve. Por, sapo ajo doli nga lehonia, princi, që ishte martuar me të pa dashje, u nda prej saj me bujë të madhe. Opinioni publik mbajti anën e princeshës, ashtu si edhe komisioni hetimor, nën kryesinë e lordit Grenville, që u ngarkua të shqyrtonte sjelljen e saj. Më 1813, e lodhur nga këto përplasje, princesha e Uellsit mori leje të udhëtonte në Gjermani, në Itali dhe në Lindje. Kur u kthye, u vendos në brigjet magjepsëse të liqenit të Komos. Por Gjergji, kur u bë mbret, besoi se mund t’i merrte Dhomës së Lordëve zgjidhjen e martesës me Karolinën. Kjo Dhomë, në disa raste, mund të jepte vendim divorci. Megjithatë, meqë mbreti nuk gëzonte aspak dashurinë e popullit dhe avokati i mbretëreshës, sot lord baron Brougham e Vaux, ishte shumë i zoti, përfundimi i gjyqit ishte mjaft i pasigurt. Por shumica e Dhomës së Lartë nuk e ndau mendimin e publikut, që ishte me gjithë shpirt me mbretëreshën: me 123 vota kundër 95, Dhoma i shpalli të bazuara akuzat që i bëheshin asaj. Mirëpo, kur ligji i dënimit ishte gati të votohej, vetë ministrat kërkuan shtyrjen; gjyqi u quajt si i pabërë, dhe qeveria nuk ia kundërshtoi më Karolinës titullin e mbretëreshës së Britanisë së Madhe dhe të Irlandës. Ministrat dhe mbreti e kishin vënë re se një pakicë e fortë e kishte mbajtur deri në çastin e fundit anën e Karolinës. Në të vërtetë, edhe pse fajet që i vinin mbretëreshës nuk dukeshin pa bazë, rinia skandaloze e Gjergjit IV dhe përpjekjet e tij të pandershme për ta shuar lirinë e shtypit, që anglezët e kanë me të drejtë kaq për zemër, u kishin dhënë të gjithëve një mendim shumë të keq për karakterin e tij. Në Francë të gjithë e kujtonin sjelljen tradhtare të Gjergjit ndaj Napoleonit, kur ky i kërkoi princit regjent të drejtat e shenjta të mikpritjes;^[51] prandaj edhe atje mbreti i Anglisë nuk ishte më i dashur se në vendin e vet. Çdo njeri i paanshëm, pra, ishte vetvetiu i prirur të kujtonte vendimin e paharrueshëm që dha Krishti në një gjyq të ngjashëm (Gjoni, VIII, 3–11), dhe të gjithë habiteshin kur shihnin një sovran, që ishte shumë larg nga të qenit “pa mëkat”, të nxitonte të “hidhte gurin e parë” kundër Karolinës.

Kombësia e dukatit të Holshtajnit nuk vihet në diskutim, por për dukatin e Shlezvigut skandinavët dhe gjermanët janë grindur kohët e fundit me ashpërsinë më të madhe. Deri vonë, të dy këto dukate, që i përkasin qytetërimit protestant, ashtu si principatat e Lipes, ishin nën qeverinë daneze, prirjet e së cilës do t’i gjykoj më vonë;^[52] por Holshtajni bënte pjesë në Konfederatën Gjermanike. Në oborrin e Dresdenit kam parë shpesh princesha të Holshtajnit, por nuk më kujtohet se cilës degë i përkisnin. Dega më e vjetër (Holshtajn-Gotorp) mbretëron sot në Shën Petersburg, falë lidhjes së saj me Romanovët. Një degë tjetër (Shlezvig-Holshtajn-Sonderburg-Glyksburg) ka fronet e Danimarkës dhe të Greqisë.

Zonja Schoppe, e lindur më 1791 dhe e vdekur në Amerikë (1858), është shkrimtarja më e shquar e këtyre viseve kufitare të Konfederatës. Autorja e Tregimeve dhe novelave dhe e Familjes borgjeze i ka treguar vetë fazat e ndryshme të jetës së saj në veprën e saj më të mirë, Kujtime nga jeta ime (Altona, 1858). Emma-Sophie Weisse, e bija e një mjeku në shërbim të Holshtajnit, u soll në Hamburg nga e ëma, që ishte rimartuar, dhe atje studioi njëkohësisht shkencat dhe letërsinë. Pasi i vdiq burri, doktor Schoppe, filloi të shkruante në vargje dhe në prozë. Tregimet dhe novelat zbulojnë një shkrim të nxituar dhe mungesë ndjenje poetike. Veprat që zonja Schoppe ka shkruar për të rinjtë vlejnë më shumë se romanet e saj dhe njihen edhe jashtë Gjermanisë.

Tri qytetet e lira, Hamburgu, Bremeni dhe Lybeku, janë sot të vetmet qytete që mbeten nga Lidhja e famshme Hanseatike. Shumica dërrmuese e banorëve të tyre është protestante, por në Hamburg ka mjaft hebrenj. Të krishterët dhe hebrenjtë garojnë me njëri-tjetrin në zell. Prandaj republika e Hamburgut është një nga shtetet më të lulëzuara të Evropës, edhe pse ka kaluar sprova të rënda që nga fillimi i shekullit: Napoleoni e ndëshkoi për atdhetarinë e saj me shtypje të pamëshirshme (1806), dhe më vonë një zjarr i tmerrshëm e shkretoi Hamburgun (1842).

Dhjetë vjet pas kësaj fatkeqësie, tregtia e Hamburgut në tërësi kishte një vlerë prej 886 milionë markash (1.627.000.000 franga), pra sa gjysma e tregtisë së jashtme të kombit më punëtor ndër kombet katolike. Dhe Franca kishte atëherë tridhjetë e gjashtë milionë banorë, kurse republika e Hamburgut treqind mijë. Megjithatë, atdheu i Reimar-it nuk ka dashur kurrë ta bëjë tregtinë shqetësimin e vetëm. Arsimi publik lulëzon aty, dhe ka një numër të madh shkollash fillore. Shoqatat bamirëse nuk janë më të pakta se shoqatat shkencore dhe bibliotekat e pasura. Paanësia më detyron të shtoj se të dëbuarit që erdhën nga jashtë, për shembull kalvinistët e përndjekur nga fanatizmi i Luigjit XIV, kanë ndihmuar shumë në begatinë e saj. Vendet latine kanë zakonin e bukur t’i dëbojnë herë pas here njerëzit më të shquar që nxjerrin; prandaj nuk kanë të drejtë të habiten kur shtetet që i presin përfitojnë nga dituria dhe nga pasioni i tyre për punë. Kështu, në shekullin XVI, Zvicra ua mori Francës dhe Italisë Kalvinin, Teodor de Bezën, Farelin dhe ata italianë të përndjekur nga Inkuizicioni, historinë e të cilëve e ka shkruar z. Eynard (Luka dhe familja Burlamacchi). Kështu, në shekullin XVII, Holanda u bë atdheu i Rishar Simonit dhe i Bejlit. Dhe kështu Volteri, në shekullin XVIII, u detyrua të kërkonte strehë jashtë vendit, ku të mund ta mbronte tolerancën pa rrezikuar të vdiste në Bastijë. Për fat të keq, kjo histori e trishtë nuk mbaroi më 1789. Që nga Revolucioni Francez, Italia, Spanja, madje edhe Franca, kanë parë më shumë se një herë njerëzit e tyre më të shquar dhe më të moderuar — një Santa-Rosa, një kont Toreno apo një Tjer! — të marrin rrugën e mërgimit.

Ju kam treguar se ç’lidhje ka Fernan Caballero me republikën e Hamburgut. Elpis Méléna, ashtu si Fernan Caballero, është e bija e një tregtari nga Hamburgu; ashtu si ajo, ka lindur në dhé të huaj; ashtu si ajo, njihet vetëm me pseudonim. Ky pseudonim, i marrë nga gjuha e Athinës dhe i ndërtuar si ai i Melanktonit (Dheu i Zi),^[53] e bën të qartë që në fillim se zonja S. ka studiuar greqishten. Ajo mësoi edhe latinishten, gjermanishten, frëngjishten, anglishten dhe italishten. Pasi burri i parë vrau veten, më 1844 u martua me një bankier nga Hamburgu, me të cilin ndërmori një udhëtim të gjatë në Lindje. Përshkoi, kryesisht me kalë, Greqinë, Turqinë, Azinë e Vogël dhe Egjiptin. Më 1849 u vendos në Romë dhe më 1850 botoi ditarin e udhëtimit të saj në Afrikë. Disa vjet më vonë (1855), martesa me burrin e dytë u zgjidh me divorc.

Në Itali, Elpis Méléna u njoh me çlirimtarin e Dy Sicilive, të cilin e ka vizituar mjaft shpesh në Kaprera dhe të cilit ia ka përkthyer kujtimet në gjermanisht. Në një shkrim ku tregon udhëtimin që bëri me kalë, në njëqind e një ditë, nga Roma në Lucernë (Hamburg, 1860), ajo përshkruan një nga këto vizita në Kaprera. Pas fatkeqësisë së Aspromontes,^[54] ajo u kujdes me gjithë shpirt për gjeneralin, dhe kjo tregon se jo të gjithë gjermanët e ngatërrojnë çështjen e Austrisë me atë të atdheut gjerman. Për më tepër, kjo shkrimtare është shumë larg ideve austriake. Thonë se vetë Elpis Méléna kërkon të “radhitet ndër mendimtarët e lirë të Gjermanisë së Re”.

Në Hamburg lindi edhe Amélie Sieveking, që vdiq më 1859. Zonjusha Sieveking në Gjermani dhe zonjusha Florence Nightingale në Angli, dy gra për të cilat Gratë e kohës^[55] kanë botuar biografi interesante, provuan se urdhrat murgjërore nuk ishin të domosdoshme për të bërë bamirësi të krishterë. Ato provuan se gruaja nuk kishte nevojë të vishte rasën e murgeshës dhe të bënte betime pak a shumë absurde që të dëgjonte zërin e zemrës së saj, të etur për t’u kushtuar të tjerëve.

Bremeni, atdheu i Heeren-it, nuk e ka rëndësinë e Hamburgut, por ka luajtur megjithatë një rol të rëndësishëm në ngjarjet e mëdha që vendosën fatin e Gjermanisë. Në kohën e Reformës u shqua për besnikërinë ndaj Lidhjes së Shmalkaldenit, dhe qëndrimi i tij i vendosur pas betejës së Mylbergut ndihmoi jo pak që protestantët të mos rrënoheshin krejt. Në luftën e pavarësisë (1813) luftoi kundër Napoleonit me të njëjtin zjarr që kishte treguar kundër Habsburgëve, dhe, për shërbimet që i bëri Gjermanisë, arriti të rifitonte pavarësinë e dikurshme. Që nga ajo kohë, kjo republikë ka parë flotën e saj, të drejtuar me mjeshtëri, të marrë një hov të madh dhe marrëdhëniet e saj tregtare të shtrihen në të dyja Amerikat, në Afrikë, në Hindustan, në Kinë dhe në Australi.

Zonja Ida Kohl, gruaja e një shkrimtari nga Bremeni që njihet për botime të shumta e të dijshme, nxori më 1843, bashkë me të shoqin, Skica për Anglinë, temë që z. Esquiroz e trajton sot me një talent të rrallë; dy vjet më vonë botoi vetëm Parisi dhe francezët. Kur doli libri i zonjës Trollope (Paris and the Parisians, “Parisi dhe parisienët”), kritikët e brigjeve të Senës zemëroheshin nga gjykimet e të huajve. Sot ata vetë janë mjaft të ashpër me kryeqytetin e tyre: Babilonia e re e z. Pelletan, deputet i Parisit, tregon se kombet e mëdha kujdesen gjithnjë e më shumë për idealin. Ato nuk presin t’u vijë dikush t’u thotë se u mbeten ende për të bërë shumë pushtime morale, shumë më të vështira se fitoret në fushat e betejës.

Lybeku, porti i të cilit është Travemünde, vuajti shumë në luftërat e Napoleonit me shtetet gjermanike. Suedezët ia kthyen pavarësinë më 1813. Sot tregtia e tij është shumë e lulëzuar. Që më 1857, lëvizja tregtare arrinte në 2.242 anije, me një kapacitet prej 300.000 tonelatash. E megjithatë Lybeku kishte atëherë vetëm dyzet e tre mijë e dyqind e njëzet e pesë banorë.

---

1. Hermani (Arminius) i shpartalloi legjionet romake në pyllin e Teutoburgut në vitin 9 pas Krishtit; Vitikindi (Widukind) i udhëhoqi saksonët kundër Karlit të Madh. Të dy u bënë simbole të qëndresës gjermane kundër të huajit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

2. Husarët e vdekjes (gjerm. Totenkopfhusaren, “husarët me kafkë”) ishin regjimente kalorësish prusianë që mbanin në kapelë një kafkë të vdekjes. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

3. Shihni edhe librin e Varnhagen-it, Rachel (1833). ↩︎

4. “Gjermania e Re” (gjerm. Junges Deutschland): lëvizje letrare liberale e viteve 1830, me shkrimtarë si Hajne, Gutskov dhe Laube, të cilën Dieta Gjermane e ndaloi më 1835. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

5. Kanonikeshë (fr. chanoinesse): grua, zakonisht nga fisnikëria, që jetonte në një institucion fetar për zonja pa marrë betimet e përjetshme të murgeshave. Karoline von Günderode (1780–1806), e tillë në Frankfurt, u bë e njohur edhe si poete. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

6. Në gjermanisht Frau Rat: kështu e quanin nënën e Gëtes, Katarina Elizabeta Gëte, sepse i shoqi kishte titullin “këshilltar perandorak”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

7. Unter den Linden (“Nën bliret”), bulevardi kryesor i Berlinit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

8. Në gjermanisht Philister quhej njeriu mendjengushtë, pa shije për artin dhe për idetë. Joseph Prudhomme: personazh i Henry Monnier-së, tipi i borgjezit francez mendjengushtë e fjalëmadh. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

9. Në origjinal séparation de corps: bashkëshortët jetojnë veç e veç, por martesa nuk zgjidhet dhe asnjëri prej tyre nuk mund të martohet përsëri. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

10. Aludim për zonjën Zhorzh Sand, që në rini shëtiste nëpër Paris e veshur me rroba burri. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

11. Në origjinal gjermanisht: Meine Emancipation. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

12. Kotijoni: valle salloni me figura, në të cilën edhe zonjat i zgjidhnin vetë kavalierët. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

13. Titulli në origjinal gjermanisht, siç e jep autorja: Meine Emancipation, Verweissung, und Rechtfertigung. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

14. Aspazia (shek. V p.e.s.), gruaja e ditur nga Mileti që jetoi në Athinë si shoqe e Perikliut; për shumë shkrimtarë të shekullit XIX ishte simbol i gruas së lirë dhe të kulturuar. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

15. Prijësi shpirtëror është papa Piu IX. Princesha Cristina Trivulzio di Belgiojoso mori pjesë në revolucionin italian të viteve 1848–1849, drejtoi spitalet e Romës gjatë rrethimit të vitit 1849 dhe pastaj iku në mërgim. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

16. Alfred de Vigny, Zemërimi i Samsonit. ↩︎

17. Në origjinal: enfant malade et douze fois impure. Te poema Zemërimi i Samsonit (1839), Alfred de Vigny e quan gruan të papastër “dymbëdhjetë herë”, domethënë çdo muaj të vitit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

18. Titulli në origjinal gjermanisht, siç e jep autorja: Serbiesche lieder. Përmbledhja e Talvit doli me titullin Volkslieder der Serben (1825–1826). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

19. Në origjinal: privat docent (gjerm. Privatdozent), pedagog universitar pa rrogë nga shteti, që paguhej nga studentët që ndiqnin leksionet e tij. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

20. Amalia e Oldenburgut, protestante, gruaja e mbretit Oto të Greqisë, që u rrëzua nga froni më 1862. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

21. Në origjinal: verfasserin (féminin d’auteur), pra fjala gjermane Verfasserin, “autore”, me shpjegimin se është forma femërore e fjalës “autor”, të cilën frëngjishtja e kohës nuk e kishte. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

22. Perandorët e Austrisë, që si mbretër të Hungarisë mbanin titullin “Madhëri Apostolike”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

23. Ida von Düringsfeld (1815–1876) është emri i vajzërisë i baroneshës Ida de Reinsberg, që u martua me baronin Otto von Reinsberg. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

24. Titulli në origjinal gjermanisht: Bœhmische Rosen. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

25. Jan Hus (rreth 1370–1415), reformator fetar çek, i djegur në turrën e druve; Jiří z Poděbrad (Gjergji i Podjebradit), mbret i Bohemisë (1458–1471). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

26. “As këtë nder të tepruar, as këtë poshtërim!” ↩︎

27. Në origjinal: Ni cet excès d’honneur, ni cette indignité ! Varg i Rasinit, nga tragjedia Britannicus (II, 3). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

28. Në origjinal, gjermanisht: Wandlungen. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

29. La Mare au diable (1846), roman i Zhorzh Sandit me skena nga jeta fshatare. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

30. Charles de Bernard (1804–1850), romancier francez, i njohur për përshkrimet e jetës së shoqërisë së lartë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

31. Më 1860 Savoja, deri atëherë pjesë e Mbretërisë së Sardenjës, iu bashkua Francës pas një plebishiti. Një pjesë e banorëve të veriut të saj kishin kërkuar bashkimin me Zvicrën. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

32. Nga fabula e La Fontenit “Gruaja e mbytur” (Fabulat, III, 16), ku poeti thotë se nuk është nga ata që flasin kështu. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

33. Në origjinal, gjermanisht: Das allgemeine Landrecht für die preussische Staten, kodi i vitit 1794. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

34. Në origjinal, gjermanisht: Das gemeine Recht. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

35. Në origjinal, latinisht: ab intestat, domethënë kur i vdekuri nuk ka lënë testament. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

36. Fideikomisi: pasuri familjare që nuk mund të shitet as të ndahet, por kalon e plotë nga një trashëgimtar te tjetri, zakonisht te djali i madh. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

37. Lojë fjalësh me shprehjen franceze renouvelé des Grecs (“ripërtërirë nga grekët”), që thuhet për diçka të vjetër që paraqitet si e re. Këtu “romakët” janë Kisha e Romës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

38. Në të drejtën romake, paja (dos) i jepej burrit dhe e administronte ai; pasuria parafernale ishte ajo që gruaja e mbante jashtë pajës dhe e administronte vetë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

39. Në origjinal, gjermanisht: morgengabe, dhurata që burri i jepte nuses mëngjesin pas natës së parë të martesës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

40. Ligji salik i përjashtonte gratë nga trashëgimia e fronit. Në Hanover ky ligj zbatohej, prandaj më 1837 Viktoria, që u bë mbretëreshë e Anglisë, nuk mund ta trashëgonte Hanoverin, ku mbretëroi xhaxhai i saj, Ernst Augusti, i ati i Gjergjit V. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

41. Helena e Meklenburg-Shverinit (1814–1858), e veja e dukës së Orleanit, të birit të madh të mbretit Luigj-Filip. Më 1848, kur ra i vjehrri, ajo u përpoq pa sukses të shpallej regjente në emër të të birit, kontit të Parisit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

42. Shih hartën interesante etnografike të Turqisë Evropiane, nga G. Lejean. Gota, 1861. ↩︎

43. Palikarët: luftëtarët grekë të Luftës për Pavarësi (1821–1829); këtu, në kuptimin e grekëve me armë në dorë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

44. Shën Helena, nëna e perandorit Kostandin i Madh, dhe Shën Pulkeria, perandoreshë bizantine e shekullit V, të dyja të nderuara si shenjtore nga Kisha lindore. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

45. Quimper-Corentin: qytet i vogël në Bretani, që La Fonteni (Fabulat, VI, 18) e përmend si vendin ku fati i dërgon njerëzit kur do t’i bëjë të tërbohen; pra, një vend i humbur provincial. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

46. Grigor IV Gjika, princ i Vllahisë (1822–1828), princi i parë vendas pas sundimit të fanariotëve grekë; prandaj e quanin “rimëkëmbës”. Autorja, Elena Gjika, ishte nga e njëjta familje. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

47. Ljubica Obrenoviç (1785–1843), gruaja e Millosh Obrenoviçit (1780–1860), i cili, nga bari i thjeshtë, u bë prijës i kryengritjes kundër osmanëve, princi i parë i Serbisë autonome dhe themeluesi i dinastisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

48. Petar II Petroviq Njegoshi (1813–1851), princ-peshkop (vladika) i Malit të Zi dhe poeti më i madh i vendit të vet, autor i Kurorës së maleve. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

49. Marko Boçari dhe Andreas Miaulis, heronj të Luftës greke për pavarësi (1821–1829), të dy me origjinë arvanitase. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

50. Nuk dihej se, sipas zakonit, trupi i bashkëshortes së Alekseit duhej të ishte vënë në shikim me fytyrë të zbuluar. ↩︎

51. Më 1815, pas Uaterlosë, Napoleoni iu dorëzua anglezëve dhe i kërkoi strehim princit regjent (më vonë Gjergji IV); ata e internuan në ishullin e Shën Helenës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

52. Shih letrën Skandinavet. ↩︎

53. Në origjinal gjermanisht: Schwartz-Erde. Melanktoni e përktheu në greqisht mbiemrin e vet gjerman, Schwarzerd (“dheu i zi”); po ashtu, Elpis Melena (“shpresë e zezë”) është përkthimi grek i emrit të autores, Espérance von Schwartz. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

54. Garibaldi, çlirimtari i Mbretërisë së Dy Sicilive (1860), u plagos më 1862 në Aspromonte, në Kalabri, kur trupat italiane ia prenë rrugën drejt Romës. Kaprera është ishulli ku jetonte. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

55. Në origjinal gjermanisht: Frauen der Zeit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎