Dora d'IstriaÇfarë trajton kjo letër
Pamja e Vjenës. — Pamja e rrethinave. — Karakteri i vjenezëve. — Vjena nën mbretërimin e Ferdinandit I. — Kreshmët e vjenezeve. — Java e Madhe dhe perandoresha. — Salloni i princeshës Meternih. — Portreti i princeshës dhe i princit. — Oborri. — Perandori Ferdinandi I. — Perandoresha Maria Ana. — Arqiduka Franc Jozef. — Një pamje që të bën të mendosh shumë. — Arqidukesha Sofia. — Kujtime nga revolucioni i Vjenës. — Oborri i nënmbretit të Mbretërisë Lombardo-Veneciane. — Gratë e aristokracisë vjeneze. — “Ajka” dhe shtresat e ndryshme të fisnikërisë. — Edukimi i vajzave të aristokracisë vjeneze. — Argëtimet e tyre. — Zgjimi i Austrisë. — Pengesat për ripërtëritjen e perandorisë. — Katolicizmi në Austri. — Lufta e Maria Terezës kundër jezuitizmit. — Bijtë e saj e vazhdojnë. — Reaksioni klerikal. — Murgjit dhe murgeshat. — Lulëzimi i manastireve nën Franc Jozefin I. — Fanatizmi që nuk shuhet. — Ekstatikja e Kaldernit. — Gjendja e murgeshave austriake. — Luftërat e kombësive në Austri. — Pasqyra e kombësive të perandorisë. — Zakonet e kombësive të ndryshme. — Qytetërimi austriak. — Gratë në fron. — Të drejtat e mëdha politike që u janë njohur grave austriake. — Gjendja juridike e grave. — Shkrimtaret. — Udhëtimet. — Ida Pfeiffer. — Ida Pfeiffer dhe A. fon Humbolti. — Ida Pfeiffer dhe revolucioni i Vjenës. — Ida Pfeiffer dhe pasaportat. — Teatri. — Caroline Pichler. — Zonja de Pinzer. — Baronesha Ebner. — Poezia. — Betty Paoli (Elisabeth Gluck). — Autorja e Irenës. — Artet. — Pauline Schmerling. — Gjermania Jugore. — Mbretëria e Bavarisë. — “Virtyti” në Bavari. — Princeshat e Bavarisë. — Bavaria nën Maksimilianin II. — Mbretëria e Vyrtembergut. — Qytetërimi i Vyrtembergut. — Filozofia dhe teologjia. — Artet dhe teatri. — Zonja Charlotte Birch-Pfeiffer. — Dukati i Madh i Badenit. — Qytetërimi i Badenit.
Oborri i Vjenës ka qenë gjithmonë krejt ndryshe nga oborret e Gjermanisë së Veriut. Në Veri, princërit ua detyrojnë kurorën ngjarjeve të cilave s’ke si t’u japësh ndonjë kuptim mistik. Madhështia e Prusisë nis nga dita kur Albrehti i Brandenburgut hoqi dorë nga betimet murgjërore për t’u martuar.[1] Hanoveri u bë mbretëri si pasojë e ngjarjeve që solli Revolucioni Francez. Me Austrinë puna qëndron ndryshe. Napoleoni e shkatërroi perandorinë gjermane dhe Habsburgët u shuan me Maria Terezën, e megjithatë cezarët e Vjenës e shohin ende veten si vazhdues të Karlit të Madh. Me gjithë qejf e lënë mënjanë emrin e të parit të tyre, Françeskut të Lorenës, për të kujtuar se, nga ana e grave, rrjedhin nga dinastia e lashtë që e themeloi më 1273 një fisnik nga Argau.[2] Veç kësaj, kjo perandori, që është tashmë gjysmë lindore dhe ka ndër nënshtetasit e vet kaq shumë sllavë, magjarë, rumunë etj., nuk harron asnjëherë se sundon mbi disa kombe që dikur u nënshtroheshin autokratëve të Bizantit. Dy kokat e shqiponjës së saj shohin si nga Kostandinopoja, ashtu edhe nga Frankfurti. Prandaj “perandori apostolik”[3] nuk është një kryetar i thjeshtë shteti, si mbreti i Saksonisë apo ai i Prusisë, por një nga ata princër që, me qëndrimin e tyre dhe me njerëzit që kanë rreth vetes, të kujtojnë sundimet teokratike të Mesjetës. Kur mbërrita në Vjenë, kjo përshtypje ishte më e fortë se ç’do të ishte sot, sepse pas Solferinos perandori u detyrua të bëhej sovran kushtetues. Por atëherë askush nuk e parashikonte se do të vinin “fatkeqësi të tilla”. Më 1815 Vjena kishte parë një kuvend evropian të shpallte, me emrin “legjitimitet”, të drejtën politike të Mesjetës; dhe princi Meternih, që atëherë sundonte nën emrin e Ferdinandit I, ishte një nga mbrojtësit më të vendosur të së drejtës hyjnore të mbretërve.
Vjena dhe Berlini ndryshojnë nga pamja po aq sa ndryshon edhe e kaluara e dy monarkive. Qyteti madhështor, mbi të cilin ngrihet kambanorja e Shën Stefanit, e stolisur me dantella prej guri dhe me një shqiponjë me krahë të artë në majë, që duket sikur fluturon në ajër, ka një vendndodhje të rrallë. Në fushat e bukura që i pllenon Danubi i madh, kështjellat madhështore, vilat e hijshme dhe abacitë e pasura e meritojnë admirimin e udhëtarit pothuajse po aq sa luginat piktoreske dhe kodrat e buzëqeshura. Këtu peizazhi nuk i shtyn mendjet, si fusha e thatë rreth Berlinit, të merren para së gjithash me hallet e rënda të politikës dhe me trazimet e mendimit. Përkundrazi, natyra e qeshur u ngjall vjenezëve atë shije për kënaqësitë, atë gaz të sinqertë dhe atë pasion për vallëzimin që i habisin admiruesit e seriozitetit dhe të gjakftohtësisë gjermanike. Zakonet e Vjenës i kupton më mirë po të vizitosh luginën poetike të Brühl-it, që austriakët e quajnë Zvicra e tyre dhe që hapet në jug të kështjellës së madhe perandorake të Shënbrunit; parkun e bukur rreth Laxembourg-ut, një tjetër kështjellë perandorake; rrethinat e qytezës Baden, ku kalonte verën aristokracia (dhe, në atë kohë, edhe Ferdinandi I); abacinë e pasur të Mœlk-ut, të ndërtuar në bregun e majtë të Danubit, në majë të një shkëmbi gjashtëdhjetë metra të lartë, me bodrume aq të mëdha sa mund të ecësh brenda me karrocë. Kudo të bie në sy se institucionet më të ndryshme kanë të njëjtën fytyrë. Asketizmi nuk gjendet më shumë në abacitë luksoze të Mœlk-ut, të Klosternenburg-ut dhe të Heiligenkreutz-it se në vilat e Hietzing-ut ose në shtëpizat prej druri të Gersthof-it. Vështirë se konkordata, që historia do ta lidhë me emrin e Franc Jozefit, e ka ndryshuar këtë gjendje. Nevoja për ta shijuar jetën ndonjëherë e zhduk largësinë midis shtresave: e afron priftin me fshatarin, murgun me qytetarin. Kështu, gjatë karnavalit gjysma e Vjenës vërshon në sallën e vallëzimit Elysium, dhe aty sheh krah për krah princin dhe studentin, punëtoren e re dhe konteshën. Politika e princit Meternih i nxiste këto prirje, sepse i dukej se i shërbenin çështjes së pushtetit absolut më mirë se rojet e frikshme të Spielberg-ut.[4]
Prandaj festat pasonin njëra-tjetrën, sepse monarkia austriake nuk ishte dukur kurrë aq e palëkundur. Populli, është e vërtetë, dukej se ruante një lloj kulti për “zotërinë plak” (der alte Herr), dhe kujtohej se ky nderim, jo fort i menduar, shtrihej edhe te pasardhësi i Françeskut I, të cilin e quanin tashmë Ferdinandi i Mirë (der Gütige). Sigurisht, jo të gjithë në shtresat e shkolluara i kishin iluzionet e qeverisë. Por raca gjermanike është më e matura dhe më e durueshmja nga të gjitha racat, dhe vjenezët ruheshin mirë të mos shfaqnin asnjë ndjenjë që, në sytë e një policie vërtet inkuizitoriale, mund të dukej diçka tjetër veç besnikërisë së verbër.
Kreshmët nuk e zbehnin gazin. Në qytetet ku shqetësimi i vetëm është t’i shpëtosh mërzisë, edhe vetë riti fetar bëhet argëtim. Sinagoga kishte zëra aq të bukur, sa të premten mbrëma, kur binte muzgu, tempulli i hebrenjve tërhiqte jo pak ndjekës të Jezu Krishtit: jua them nga përvoja. Edhe organoja e shkëlqyer e luteranëve nuk përbuzej nga ato zonja që shkonin në Shën Stefan për të admiruar muzikën e bukur të katedrales katolike. Edhe ndryshimet midis ceremonive ua ngacmonin kureshtjen vjenezeve. Në kryeqytet gjenden bashkë të gjitha format e ritit lindor. Grekët ortodoksë të Alte-Fleischmarkt-it dhe të Hafnerteig-ut dhe grekët e bashkuar me papën, të kishës së Shën Barbarës, bënin gara me njëri-tjetrin në zell. Larmia e kombësive ishte edhe më e madhe se larmia e riteve. Armenët i kremtonin festat e tyre në manastirin e mekitaristëve, një urdhri murgjish armenë; sllavët, në kishën e bukur Maria-Stiegen, të themeluar që në shekullin IX; magjarët, në kishën e Urdhrit të Maltës; italianët, në kishën e minoritëve, domethënë të françeskanëve, të ndërtuar nga Otokari i Bohemisë.
Kapela e pallatit “perandorak dhe mbretëror” kishte dy tërheqje. Çdo të diel, në orën njëmbëdhjetë, aty luhej muzika kishtare më e mirë e gjithë perandorisë, dhe aty gjeje personat që tërhiqnin vëmendjen e të gjithëve; sepse në një vend ku monarkia nuk ka kufi, ajo është qendra ku drejtohen të gjithë sytë dhe të gjitha fantazitë. Zakonisht bëheshin rrëfime të gjata dhe komente pa fund për hollësitë më të kota të etiketës. Aq më tepër, pra, një ceremoni si ajo e së Enjtes së Madhe i vinte të gjitha vjenezet në një ethe të jashtëzakonshme.
Isha në lozhën e ambasadorëve — një nder që ma kishin zili shumë vetë — kur perandori Ferdinand u lante këmbët dymbëdhjetë pleqve, të ardhur nga të gjitha anët e shteteve të tij, ndërsa perandoresha u bënte të njëjtin shërbim dymbëdhjetë plakave. “Ç’pamje e bukur, — thoshin ata që i japin më shumë rëndësi dukjes se së vërtetës, — të shohësh pasardhësin e lartë të Rudolfit të Habsburgut dhe të Maria Terezës t’u shërbejë në tryezë të varfërve të Jezu Krishtit! Dhe të shohësh bijën e mbretërve, trashëgimtaren e lavdisë së Viktor Amedeut II dhe të Karl Emanuelit III, të veshur me rrobat e zeza të pendesës, të përulet deri sa të bëhet shërbëtore e disa fshatareve të kërrusura nga vitet! Me ç’mirënjohje do t’i marrin me vete këta njerëz të mirë dhuratat që ua detyrojnë bujarisë perandorake: kanën e çmuar me të cilën sovranët e tyre u kanë hedhur birrë, madje edhe ushqimet që tepruan nga gostia! Në fytyrat e tyre duket sikur lexon se do të kthehen në shtëpi plot besim të ri te Provania dhe me një fe më të gjallë. Sepse shohin se besimin që i ka mbajtur në këmbë në sprovat e gjata të jetës e ndajnë plotësisht edhe zotërit e perandorisë, sundimtarët e ligjshëm të Gjermanisë, ata pasardhësit e të cilëve duhet të ruajnë në shpirtin e fëmijëve të tyre respektin për ligjet, për moralin dhe për fenë.” E kisha të vështirë të përmbahesha e të mos u kundërvija këtyre arsyetimeve të bukura disa nga kundërshtimet që më vërshonin në mendje. Pyesja veten ç’bëhej në Milano apo në Venecia ai respekt për të drejtën dhe drejtësinë për të cilin bëhej aq zhurmë në Vjenë, dhe mos vallë ishte nga zelli për moralin e Ungjillit që fortesat austriake ishin bërë, që nga viti 1815, varri i zemrave më fisnike të Italisë. Paanësia më detyron të shtoj se Françesku I mund ta ketë kuptuar mirë gjendjen, por dyshoj që pasardhësi i tij ta kishte qoftë edhe idenë më të vogël. Perandori ishte vetëm një hije. Prandaj, para se t’ju çoj në ballon e oborrit, më lejoni t’ju shpie fillimisht te ministri që qeveriste perandorinë… dhe perandorin.
Salloni i vogël i princeshës Meternih ishte zakonisht plot me njerëz. Disa kolltukë, të rezervuar për gratë e ministrave, mbeteshin në fillim bosh nga të dyja anët e kanapesë që ishte vendosur majtas derës së hyrjes. Mbi këtë kanape princesha rrinte si në fron, me një siguri që i shkonte për shtat shoqes së sovranit të vërtetë të Austrisë. Princesha kishte tipare të rregullta dhe, kur rrinte ulur, dukej e bukur. Por koka i ishte shumë e madhe për trupin e saj të shkurtër e të ngjeshur. Veshja i përshtatej personit. Mbante fustane prej mëndafshi të trashë me vezullime, dhe kurora lulesh ia rrethonin ballin si një çallmë. Përballë saj, të gjithë personalitetet e ambasadave dhe të ministrive rrinin në këmbë, në qëndrim të respektueshëm e të vëmendshëm. Këta zotërinj shkëmbenin fjalë pak a shumë pa kuptim, ose shikonin me mjaft mospërfillje ata që hynin. Princi, që siç duket nuk kishte shumë qejf të rigjente aty diplomacinë dhe punët, bisedonte në anën tjetër të sallonit, ku ishin vënë disa radhë karrigesh për zonjat dhe zonjushat. Ndër to binte në sy vajza e tij më e vogël.
Klement Vençeslav Nepomuku, princ i perandorisë së Austrisë, dukë i Portelës, grand i Spanjës i klasit të parë, doktor i Universitetit të Oksfordit etj., ishte, në disa drejtime, e kundërta e princeshës. S’ishte aspak i rëndë e i ngathët; përkundrazi, ishte i hollë e i lakueshëm si në kohën kur gjinia e bukur e interesonte shumë më tepër se fati i Evropës. Megjithatë, elegancës së dikurshme dhe hirit të vjetër u kishte zënë vendin njëfarë ngurtësie në lëvizje, ndonëse një vëzhgues i vëmendshëm mund të dallonte ende në gjestet e tij disa gjurmë të së kaluarës. Shprehja e fashitur e fytyrës tregonte se prirja për kënaqësitë materiale e kishte mundur shijen fisnike për kënaqësitë e mendjes. Shumë shpesh qëndrimi i tij zbulonte atë mendjemadhësi fatale, por thuajse të pashmangshme, që sjellin sukseset e gjata dhe dredhitë e lajkatarëve. Njerëzit zemëroheshin fshehurazi kur e dëgjonin të përdorte shprehje që i kanë hije vetëm një sovrani, e megjithatë i thurnin aq lavde të zjarrta, saqë ai mund ta besonte veten të domosdoshëm për harmoninë e botës. Nuk kishte aq mend sa t’i bënte të heshtnin këto lajka të ulëta, por dinte më mirë se shumë të tjerë ta ruante veten në shoqëri nga pedanteria e “burrit të shtetit”. Sa i sjellshëm e i afrueshëm ishte ai, aq e paafrueshme ishte princesha. Në vend që të kënaqej duke i trembur njerëzit që i druheshin pozitës së tij, i qetësonte me shkathtësinë e një mendjeje jashtëzakonisht të lakueshme. Ndonëse s’kishte as ndjenjë artistike, as thellësi filozofike, tregonte megjithatë interes për artistët dhe për dijetarët. Për një kohë të gjatë ishte njohur haptas si mosbesimtar; tani shpallte një katolicizëm ndoshta më shumë zyrtar se të sinqertë, veç në mos mosha i kishte sjellë një nga ato kthesa që ndodhin shpesh. Por i kishte mbetur frika nga fanatikët, dhe sidomos nga ata që i shfrytëzojnë pasionet e tyre të egra, sepse deklaronte me zë të lartë se “e urrente jezuitizmin si murtajën dhe se ishte armiku i tij më i madh”. Në punët e qeverisjes ishte shumë më i papërkulur se në çështjet fetare, dhe si parim të tij kishte zgjedhur “ruajtjen e asaj që është”. Megjithatë, kjo ngurtësi nuk shfaqej aspak në sallone. Aty askush nuk do ta kishte menduar se nën qeverisjen e një njeriu të tillë kishin mundur të ndodhnin skenat që ia bënë emrin aq të urryer në Galici sa edhe në Itali.[5] Por kundërshti të tilla lindin si vetvetiu në sistemin që po shembet kudo në Evropë. A nuk qeshte e ëmbla markeza de Sévigné me fshatarët bretonë që Luigji XIV i varte me shumicë? A nuk vraponin spanjollet epshore të oborrit të mbretit katolik te auto-da-fé-të, ku digjeshin heretikët, si të shkonin në festë? Dhe regjenti, ndërsa jetonte në Versajë si një epikurian i vërtetë, a nuk i dërgonte të kalbeshin në galerat e Madhërisë së tij shumë të krishterë njerëzit e shkretë që nuk pranonin të shihnin te Dubois, “kardinal i Kishës së shenjtë romake”, pasardhësin e ligjshëm të peshkatarëve heroikë të Galilesë?[6]
Në fillim, te princi shihje vetëm një fisnik të qetë, të kujdesshëm për vëmendjet më të holla, që me takt ua hiqte çdo siklet edhe njerëzve më të thjeshtë. Megjithatë, po ta vështroje më me kujdes, të lindte mosbesimi. Zëri i tij i zvarritur e hundor shpejt të linte një përshtypje të pakëndshme. Ngadalësia e bisedës tregonte një njeri që i peshon të gjitha fjalët dhe që ka arsye shumë të mira për të mos e lënë veten të zbulohet. Kjo fytyrë në fillim dukej e padepërtueshme, por në fund dilte gjithmonë në shesh mospërfillja e një skepticizmi egoist; dhe duke e parë, s’mund të mos kujtoje gjykimin mizor të Vilhelm fon Humboltit: “Ministër i rremë e i pabesë, që ngjarjet më në fund do ta mbulojnë me turp.” Pavarësisht nga rezerva dhe nga fjalët e zgjedhura me kujdes, e kuptoje pa shumë mundim se forma ia kalonte përmbajtjes dhe se diplomati që mbahej si i pagabueshëm e humbiste fare lehtë fillin e mendimeve. Kuptoje pse ishte akuzuar që më parë se i mungonte forca e vërtetë dhe largpamësia ky burrë shteti, që kishte ushqyer aq iluzione për don Karlosin, për dom Migelin, për Burbonët e degës së vjetër,[7] për aq e aq kauza, humbjen e të cilave një mendje më mprehtë do ta kishte parashikuar lehtë.
Princi Meternih ishte martuar tri herë: së pari me Eleonora fon Kaunicin, të bijën e ministrit të famshëm të Maria Terezës; pastaj me baroneshën de Leykam-Beilstein, nga e cila pati princin Rikard, sot ambasador në Paris; dhe së fundi me Melanien, konteshë Zichy-Ferraris. I përbuzte njësoj latinët, grekët dhe sllavët, dhe besonte se raca gjermanike duhej t’i bënte lëshime të mëdha Hungarisë luftarake, që e donte parimin aristokratik po aq sa Gjermania. Dy gratë e para ishin gjermane, ndërsa në fund u martua me një hungareze, që të predikonte me shembullin e vet bashkimin e magjarëve me gjermanikët. Në çdo rast mundohej të dukej bashkëshorti model dhe t’i siguronte së shoqes në shoqërinë e lartë një ndikim që t’i përgjigjej pozitës së tij. Prandaj oborrtarët e tij kujdeseshin tepër të ishin mirë me princeshën. Për fat të keq, dashamirësia e saj, e prerë si në antipatitë, ashtu edhe në simpatitë, dukej se nuk i nënshtrohej asnjë llogarie. Biseda e saj urdhëruese dhe e ashpër, që i ngjante një marrjeje në pyetje, i hutonte lehtë vajzat e reja që i paraqitnin. Kur donte të tregohej e dashur me ndonjërën prej tyre, e ndërpriste me njëfarë mundimi bisedën që dukej se e kishte përpirë; dhe, pas kësaj manovre të vogël për të treguar largësinë, denjonte të ngrihej pak nga kanapeja, për të përshëndetur dhe për t’i thënë personit që i paraqitej “se do të ishte shumë e lumtur ta shihte shpesh në shtëpinë e saj”. Princeshën do ta gjejmë përsëri në Burg.
Kështjella perandorake ndodhet në qytetin e brendshëm, një lëmsh rrugicash të ngushta, gjarpëruese e të errëta, por plot gjallëri nga turma. Është një ndërtesë pa karakter, e ndërtuar në periudha të ndryshme. Sheshin (Burgplatz) e stolis statuja e perandorit Françesk. Sa vajza të reja austriake e kanë përshëndetur me sy duke shkuar në ballo, dhe kanë pëshpëritur, duke hyrë në Sallën e Kalorësve (Rittersaal), “Zoti e ruajtë perandorin!”[8] Për sa kohë familja perandorake nuk kishte mbërritur, princesha Meternih ishte në qendër të vëmendjes së të gjithëve. Veshja e saj ishte, natyrisht, më e pasur se në sallon, por qëndrimi nuk ishte më pak i ngrirë. Dukej qartë se ishte nga ata njerëz që nuk e kanë lexuar moralistin La Brujer, ose që nuk kanë nxjerrë ndonjë mësim prej tij. Prandaj dukej sikur nuk e dinte se madhështia e vërtetë “nuk është prej qelqi” dhe nuk ka frikë se do të thyhet po të përkulet. Rrinte e heshtur dhe e ftohtë në mes të turmës së shkëlqyer, së cilës larmia dhe pasuria e veshjeve i jepnin një pamje përrallore. Sidomos magjarët shpalosnin një luks aziatik. Disa nga këta pasardhës krenarë të shokëve të Atilës mbanin mbi vete gurë të çmuar që vlenin sa një pasuri e tërë.
Kur binte ora shtatë, dilte familja perandorake. Ferdinandi i Lorenës, perandor i Austrisë, mbret i Bohemisë, i Hungarisë, i Dalmacisë dhe i Shqipërisë etj., nuk kishte asnjë nga ato tipare me të cilat të pëlqen ta përfytyrosh sovranin e gati dyzet milionë njerëzve. Aftësitë e tij të mpira nuk qenë zhvilluar nga një edukim i mençur. E kishin lënë në duart e mësuesve me doktrinë të pastër, por të paaftë; njëri nga dy edukatorët e tij kishte luajtur mendsh. Vetëm studimet heraldike dukej se i kishin zgjuar njëfarë kureshtjeje, dhe stemat kishin qenë shqetësimi kryesor i këtij monarku absolut, që ishte thirrur të drejtonte një nga perandoritë më të mëdha të botës së krishterë. Por të habit që princërit i japin aq rëndësi një pushteti të pakufizuar, kur e kërkojnë vetëm për t’ua lënë në dorë të preferuarve të tyre… ose të preferuarave. Ferdinandit I nuk i qe dashur as të zgjidhte: paraardhësi i tij ia kishte kursyer mundimin për të gjetur një Rishelie. Veç kësaj, është e dyshimtë nëse perandori i shkretë interesohej fare për çështje të tilla. I vogël dhe i ligshtë, e anonte kokën, që i rrinte keq mbi qafë, herë djathtas e herë majtas, në një mënyrë aq të çuditshme, saqë herën e parë që e pashë do ta kisha pasur të vështirë ta ruaja seriozitetin, po të mos më kishte ngjallur mëshirë të thellë shoqja melankolike e këtij perandori të çuditshëm. E hollë dhe e gjatë, Maria Ana, e bija e Viktor Emanuelit I, mbretit të Sardenjës, e bënte trupin e cezarit të dobët të dukej edhe më i shkurtër. Një buzëqeshje e trishtuar i jepte shprehje dashamirëse fytyrës së saj të dashur, ku lexoheshin sprovat e një gruaje të lidhur me një burrë pa mend dhe ankthet e një devotshmërie skrupuloze, që rrëfyesi i saj plak nuk arrinte kurrë t’ia qetësonte. Kuptohet lehtë pse, kur revolucionet erdhën ta ndërlikonin edhe më këtë gjendje, ajo i këshilloi Ferdinandit I të hiqte dorë nga froni në favor të të riut Franc Jozef, të birit të vëllait të tij, Franc Karlit, dhe pse nxitoi të tërhiqej bashkë me ish-perandorin në kështjellën e Hradçanit në Pragë, ku dikur kishte banuar në mërgim Karli X.
Pastaj sytë e të huajve drejtoheshin te grupi i arqidukëve, që vinin menjëherë pas krerëve të familjes. Ndër ta ishte ai nip i perandorit, të cilin një poet oborrtar e quajti më vonë “lulja e Habsburgëve, e njomë dhe e brishtë”. Atëherë nuk e dija se ky princ do të lëshonte një ditë një dekret shkishërimi kundër liberalizmit tim dhe do t’ua ngarkonte mbrojtësve të tij zyrtarë t’i hidhnin poshtë shkrimet e mia. Ky zell, si zakonisht, vetëm sa i përhapi idetë që donte të luftonte. Triumfi i zonjës de Stal dhe përfundimet e pakta të masave që u morën kundër librit të saj Mbi Gjermaninë[9] do të duhej ta kishin ruajtur perandorin e ri nga këto veprime të pamenduara. Nuk do të kisha guxuar ta përmendja këtë shembull të bujshëm, po të mos e kishte cekur vetë një nga mbrojtësit e politikës austriake, kur i dënonte mendimet e mia. Të paktën në një pikë krahasimi qëndron. Pas përndjekjesh të kota e fëminore, Napoleoni I dhe Franc Jozefi u detyruan të pranonin se një grua mund t’i japë këshilla të mira një despoti. Akti shtesë i kushtetutave të Perandorisë dhe Kushtetuta austriake provojnë mjaftueshëm se nuk isha gabuar, ashtu si nuk ishte gabuar as autorja e shquar e Mbi Gjermaninë, kur parashikoja te Zvicra[10] se as pretorianët, as konkordatat nuk do ta detyronin popullin fisnik të Vjenës — kam qenë dëshmitare e trimërisë së tij dhe kam të drejtë t’i bëj nder — ta ulte kokën përgjithmonë nën zgjedhën e një pushteti që e kanë dënuar me të drejtë dritat e shekullit dhe mendimi i njëzëshëm i kombeve gjermanike.
Sapo perandori zinte vend në sallën e ballos, pëshpëriste me zë të ulët e të dridhur disa fjalë të pakuptueshme, të cilat perandoresha — që nuk i ndahej asnjë çast — nxitonte t’i shpjegonte me metodën që përdorej dikur për të shpjeguar orakujt e errët të Pitisë. Gogësimat e gjata e të shpeshta të Ferdinandit I tregonin lodhjen që i shkaktonte kjo shfaqje që ishte i detyruar ta duronte. Prandaj, para orës njëmbëdhjetë, tërhiqej në apartamentet e veta për të darkuar dhe për t’u çlodhur nga mundimet e ballos… që për të ishin më të rënda se skeptri i “mbretit” Maria Tereza.[11]
Kjo pamje e trishtë më ngjallte në mendje një mori mendimesh. M’u duk sikur i kisha zbuluar këmbët prej balte kolosit që rëndonte mbi Evropën Qendrore dhe mbi gjoksin e Italisë së shkretë. Duke parë këta magjarë fisnikë, që me qëndrimin e tyre kalorësiak tregonin prirjen për jetën ushtarake, pyesja veten nëse dora e dobët e një perandori që s’ishte në gjendje të mbante shpatë do të mundte t’i mbante gjatë në pranga hungarezët, italianët dhe rumunët. Ngjarjet që shpërthyen pak më vonë provuan mjaftueshëm se, pavarësisht nga themelet që dukeshin të forta, perandoria që qeveriste princi Meternih ishte në prag të një krize që ende sot është larg fundit; sepse, në çastin që shkruaj (mars 1864), gjysma e Austrisë “kushtetuese” ndodhet në një gjendje që i ngjan shumë shtetrrethimit.
Atëherë askush nuk e parashikonte sa i rëndësishëm do të ishte roli që e priste arqidukeshën Sofia. Nëna ime, që shkonte ndonjëherë tek ajo, nuk më ka thënë kurrë se i dukej e interesuar për politikën. Sofia Frederika Dorotea, e lindur më 27 janar 1805, e bija e Maksimilianit I, mbretit të Bavarisë, kalonte në vendlindje për një princeshë me shumë dhunti, te e cila ishte vënë re herët një karakter i vendosur. Kur u martua më 1824 me arqidukën Franc Karl, në familjen perandorake nuk gjeti as shijet letrare, as thjeshtësinë e përzemërt me të cilën ishte mësuar tashmë oborri i Mynihut. Nën Françeskun I, jeta intelektuale dhe politike nuk ishte më e gjallë se në pjesën tjetër të perandorisë, dhe në Hofburg etiketa sundonte si mbretëreshë. Ardhja në fron e Ferdinandit I (1835) duhej, me sa duket, ta ndryshonte pozitën e arqidukeshës. Meqë mendohej se perandori nuk do të kishte fëmijë, njerëzit kishin nisur, është e vërtetë, t’i kthenin sytë me maturi nga bashkëshortja e trashëgimtarit të fronit; por princi Meternih ia ndalonte arqidukeshës çdo lloj ndikimi në punët e shtetit. Kështu, ajo u detyrua t’ia kushtonte energjinë edukimit të djemve, me të cilët merrej me një zell të lavdërueshëm. Pas botimit të konkordatës, e kanë qortuar se i kishte lënë arqidukët e rinj në duart e mësuesve që u ishin kushtuar ideve feudale dhe katolicizmit të kontit de Maistre, dhe se kështu kishte përgatitur gabimet më të rënda të mbretërimit të Franc Jozefit.
Megjithatë, sjellja e Franc Karlit në vitin 1848 nuk të bënte të mendoje se arqiduka dhe arqidukesha ishin vetë të dhënë pas pushtetit absolut. Meqë arqiduka i kishte paraqitur perandorit një peticion liberal, u hamendësua se ai kishte ndihmuar që të shpallej Kushtetuta e 15 majit, dhe njerëzit ia dinin për nder arqidukeshës qëndrimin e të shoqit. Që nga marsi, kur z. Meternih dhe e shoqja, princesha, të urryer njëlloj që të dy, u larguan nga pallati perandorak të maskuar, të strukur në fund të karrocës së një rrobalarëseje, arqidukesha e ndau dashamirësinë e popullit me arqidukën Johan. Ky princ ishte martuar në vitin 1827 me një grua që s’ishte e fisit mbretëror, zonjushën Anna Flochel, të bijën e një shefi të thjeshtë poste, dhe kishte famën e njeriut që i përkrah idetë e reja. Por kur njerëzit filluan të dyshonin se oborri donte të fitonte kohë me ndonjë nga ato komeditë kushtetuese që shekulli ynë i ka parë me shumicë, vjenezët paqësorë u tërbuan kundër arqidukeshës dhe e bënë përgjegjëse për të gjitha masat reaksionare. Sa herë e kam dëgjuar atë muzikë të çakorduar, me tenxhere e fishkëllima, që organizoheshin “për nder” të saj! As perandoresha e ve, gruaja e katërt e Francit I, nuk harrohej në këto skena të zhurmshme. Shtypi e sulmoi arqidukeshën me aq egërsi, sa ajo u detyrua të largohej përkohësisht nga kryeqyteti.
Kur u kthye në Vjenë, trazirat e tetorit nuk e lanë të qetë për shumë kohë. Unë banoja pranë manastirit të kapucinëve dhe i dëgjoja fare mirë të shtënat që, më 6 tetor, gjëmonin në shesh e deri nën qemerët e katedrales së Shën Stefanit. Ndërsa unë, e tronditur, u vija veshin zhurmave të revolucionit që e kishte pushtuar qytetin (dy udhëtimet e mia në Vjenë përkuan me kryengritjet e majit dhe të tetorit), oborri largohej nga Shënbruni për t’u strehuar në Olmyc. Atje, në mbledhje ku u thirr edhe arqidukesha, u vendos se për shpëtimin e dinastisë duhej një abdikim i dyfishtë.[12] Duke parë të birin të hipte në fron, ajo duhej të hiqte dorë nga shpresa se do ta mbante ndonjëherë vetë kurorën (dhjetor 1848). Por nuk duket se hoqi dorë aq lehtë nga ndikimi që një nënë me karakterin e saj ushtron mbi një djalë ende të ri. Prandaj gazetat liberale kanë menduar se ajo pati pjesë aktive në shumicën e masave prapanike që shënuan periudhën e parë të mbretërimit të Franc Jozefit. Duhet pranuar se besimi që dukej se kishte te prijësit e partisë katolike, sidomos te jezuiti Klinkowstreum, u jepte shumë peshë këtyre hamendjeve. A ia kanë hapur sytë ngjarjet? A i kupton ajo sot pasojat katastrofike të politikës absolutiste dhe klerikale? Do të doja ta besoja. Por arqidukesha nuk është më e re, dhe historia e shteteve katolike tregon mjaft qartë se gratë — nuk po flas për burrat — kur plaken, rrallë arrijnë t’i shpëtojnë ndikimit të plotfuqishëm të një kleri që pretendon se mban çelësat e parajsës dhe që i bën “shpirtrat e mirë” të dridhen vetëm me mendimin se mund të bien në kthetrat e Satanit.
Nuk do t’ju flas as për perandoreshën e ve, as për Venecian, ku vinte shpesh arqiduka Régnier, mëkëmbës i Mbretërisë Lombardo-Venete. Jo se nuk kam shënuar në ditarin tim më shumë se një hollësi për personat që zinin atëherë postet më të larta të perandorisë. Por besoj se ju kam thënë mjaft për t’ju dhënë një ide për rolin e grave në oborrin e Austrisë. Me pak fjalë, ky rol ishte shumë larg nga roli i një qenieje më të ulët. Në Venecia, mëkëmbësja më la përshtypjen e një gruaje po aq të dashur sa edhe mendjemprehtë. Në Vjenë, perandoresha dhe arqidukesha Sofia tregonin pa dyshim po aq zgjuarsi sa bashkëshortët e tyre. Arqidukesha, madje, njihej aq shumë si personi më i vendosur i familjes perandorake, saqë, siç e pamë, vjenezët ia atribuonin asaj vendimet kryesore të qeverisë gjatë krizës së vitit 1848. Sigurisht, unë jam e fundit që do ta justifikoja prirjen e saj për partinë klerikale. Por nuk duhet harruar se, pas trazirave të vitit 1848, një mori katolikësh (burra shteti, filozofë, gazetarë, romancierë etj.) nuk shihnin shpëtim “për fenë, familjen dhe pronën” veçse te doktrina që papa Gregori XVI e ktheu me aq pakujdesi në nene besimi. Kjo mani nuk ka dalë ende aq nga moda, dhe në vitin 1864 mund të shihet lehtë ç’dëme bënte atëherë edhe mes njerëzve që e quajnë veten shumë më lart se të gjitha arqidukeshat e botës.
Pasi ju fola për oborrin, do të doja t’ju thosha dy fjalë për gratë e aristokracisë vjeneze. Bukuria e tyre është e famshme, edhe pse nuk mund të thuhet, si autori i Niko Veliki, se ato janë “gratë me bukurinë më të shkëlqyer në Evropë”.
Në Austri, ku rendi shoqëror është në thelb aristokratik, shtresat i ndajnë gardhet më të forta.
Fisnikëria e lartë, e huaj për idetë e kohës, shtirej atëherë se e ruante gjithë admirimin e saj për idetë dhe zakonet feudale. Meqë Austria është një ushtri dhe jo një kombësi, në shtresat e larta të shoqërisë vendin e parë duhet ta zënë traditat thjesht ushtarake. Megjithatë, perandoria ka marrëdhënie kaq të shpeshta me pjesën tjetër të Gjermanisë, sa nuk mund t’i shpëtojë plotësisht kulturës gjermanike. Dija gjen strehë jo vetëm te borgjezia, por edhe te fisnikëria e larguar nga oborri, e cila bie shumë në sy për kontrastin me “ajkën” dhe, deri diku, i ka shijet e borgjezëve.
Siç e merrni me mend lehtë, në shtresën më të lartë i jepet më shumë rëndësi edukatës dhe sjelljes së hijshme sesa arsimit. Përpiqen ta bëjnë vajzën një stoli të padëmshme për sallon dhe t’i japin një karakter po aq të butë sa i deleve. Ideali është diçka e rregullt, e ftohtë dhe pa kripë, si ato daliet që shumica i parapëlqen para lules së vinkës, blu si kaltërsia e liqeneve të Lombardisë, ose para atyre anemonave të hijshme që dielli i bëri të lindnin në luginat aromatike të Greqisë nga gjaku i Adonisit dhe nga lotët e Afërditës. Triumfi është i plotë kur vajza arrin të ketë shkëlqimin dhe njëkohësisht shijen e zbehtë të asaj “ajke” që aristokracia e lartë vjeneze e mban me qejf si emër. Gjëja kryesore është të mos jesh as “filozofe”, as “çorape blu”, siç quhen me tallje gratë që merren me letërsi: dy gjëra po aq të padurueshme sa edhe të rrezikshme për një vajzë që do të jetojë në shoqërinë e lartë. A nuk është më e thjeshtë ta shohësh perandorin si shembullin e drejtësisë dhe princ-kryepeshkopin e Vjenës si mishërimin e fesë?
Në atë kohë, shëtitjet nëpër bastione dhe nëpër lëndinat jashtë mureve të qytetit ishin argëtimet më të mira për vajzat e aristokracisë. Kur ishe fëmijë, lumturia më e madhe ishte të shkoje të pije qumësht dhie e të haje vafera jashtë portës Caroline. Disa vjet më vonë, merrje pjesë në argëtime gjysmë letrare e gjysmë gastronomike, shumë sipas shijes së Gjermanisë së Jugut. Një herë në javë, vajzat shkonin në ndonjë pallat të vjetër e të nderuar në rrugën Schenker-Strasse, te disa shoqe nga “ajka e ajkës”. Secila lexonte me radhë një rol nga një tragjedi franceze, për t’u ushtruar në një gjuhë që e kanë të përbashkët kombet e qytetëruara. Bisedohej për gështenjat e sheqerosura dhe bëhej ndonjë krahasim i guximshëm midis puplave nga Lannoy dhe kapelave nga Adèle. Muzika dhe vallëzimi, që në Vjenë i duan me pasion, e mbyllnin ditën. Të gjitha ktheheshin të mrekulluara, pasi kishin kërcyer shumë dhe kishin ngrënë e pirë aq çaj, ëmbëlsira dhe karamele, sa një vajzë e re italiane s’do ta besonte. Karamelet bliheshin te Dehne, lavdia e sheshit Michaeler-Platz, që besoj se nuk e ka humbur ende famën. Mësimet e javës nuk ishin aspak të përshtatshme për të përgatitur suksese të tjera. Fisnikëria e përjashtuar nga oborri dhe bankierët, që me përbuzje i quanin “shoqëria tjetër” dhe “njerëzit e parasë”, i përfaqësonin më mirë prirjet intelektuale me të cilat Gjermania krenohet me të drejtë. Prandaj “ajka” përsëriste se këtyre njerëzve të mirë duhej t’ua lije “kënaqësinë e tyre të vetme” dhe t’i lije t’i bënin vajzat e tyre “profesoresha”.
Prateri, që ndodhet në ishullin më të madh të Danubit dhe sot ka rënë shumë nga shkëlqimi i dikurshëm, e ndante atëherë botën elegante me Bastei-n (bastionin e vjetër). Por prishja e mureve që e ndanin qytetin nga periferitë e tij të gjera, e nisur në vitin 1855, do ta bënte Bastei-n më pak të këndshëm.
Të rinjtë e guximshëm që vdiqën në Vjenë në vitin 1848 për të përmbysur pushtetin absolut janë quajtur mijëra herë “demagogë”. Megjithatë, është e sigurt se nga ajo kohë nis zgjimi i Austrisë. Gjermanët, që janë raca sunduese, e kuptojnë gjithnjë e më shumë se nuk janë të një gjaku tjetër nga vëllezërit e tyre të Dresdenit apo të Karlsrues. E kuptojnë gjithashtu se, meqë ata gëzojnë të mirat e një regjimi liberal, ka ardhur koha që edhe gjermanët e Austrisë të zgjohen nga gjumi i gjatë ku ishin mpirë instinktet fisnike të racës së tyre.
Fatkeqësisht, më shumë se një pengesë e bën jashtëzakonisht të vështirë ringjalljen e perandorisë. E para prej tyre është gjithëpushteti i Kishës romake. Në vitin 1854, katolicizmi, që është feja e shtetit, kishte në Austri 25 milionë besimtarë të të dy riteve.[13] Kisha lindore (3.500.000) dhe Kisha e reformuar (3.000.000) shihen me sy të keq nga një qeveri që ka punuar pa pushim për t’i “kthyer” besimtarët e tyre në katolicizëm. Prandaj ato nuk mund të jenë veçse një kundërpeshë shumë e dobët ndaj pushtetit të një teokracie, aq më të frikshme ngaqë zotëron pasuri të mëdha. Vetëm këto pasuri do të mund të paguajnë borxhet e perandorisë, kur një qeveri atdhetare, në vend që të lidhë konkordata fëminore me papën, të ketë guximin t’i vërë interesat e vendit dhe të popullit përpara lakmisë së murgjve dhe të priftërinjve.
Vetë Maria Tereza, ndonëse e devotshme, e kishte vënë re me shqetësim dëmin që jezuitizmi u bënte shteteve të saj. Në Vjenë ka mbretëruar vetëm një grua — këtu nuk e kemi fjalën për Hungarinë — dhe historianët e quajnë mbretërimin e saj “epoka e artë e monarkisë austriake”. Kjo sovrane energjike, që e ringjalli bujqësinë, që e lulëzoi tregtinë dhe artet dhe që themeloi universitete, pati edhe lavdinë që mbylli manastiret e jezuitëve, trashëgimtarëve të Lojolës. Bijtë e Maria Terezës, Jozefi dhe Leopoldi, më të mbrujtur se e ëma me idetë e shekullit XVIII, e vazhduan veprën e saj në Gjermani dhe në Toskanë. Perandori Jozefi II jo vetëm që nuk i urrente “skizmatikët”[14] e perandorisë së vet, por u tregua pothuajse po aq armiqësor sa ata ndaj pretendimeve dhe traditave të papatit. Kështu, ai urdhëroi që asnjë dekret i papës (bulë) të mos kishte vlerë për nënshtetasit e tij pa miratimin e pushtetit civil. Kështu, futi në kishat katolike psalmet në gjermanisht. Ashtu si protestantët austriakë, ai mendonte se urdhrat murgërore ishin ushtria e atij pushteti të frikshëm që donte ta nënshtronte, dhe brenda tetë ditëve shuajti 800 manastire. Në të njëjtën kohë, “edikti i tolerancës” i famshëm u jepte të krishterëve të Kishës së reformuar dhe të Kishës lindore të drejtën ta ushtronin lirisht fenë e tyre. Nga ana e vet, Leopoldi, që më vonë u bë perandor i Gjermanisë, i bëri të triumfonin në Toskanë teoritë e vëllait të tij të shquar. Në këtë e ndihmoi peshkopi i famshëm i Pistojës, Riçi, teoritë e të cilit i ka shtjelluar me aq saktësi belgu L. de Potter (botimi i tretë, Bruksel, 1857).
Por Franci i dobët, nipi i Jozefit, nuk ishte në gjendje t’i kuptonte planet e gjera të xhaxhallarëve të tij. Ai sapo i kishte ngritur të xhaxhait një statujë në Vjenë (1807), dhe tashmë po bëhej gati të merrej vesh me njerëzit që Jozefi, siç thotë një nga biografët e tij, i shihte “si pengesë për çdo liri të shkencës, ashtu si për çdo përpjekje reforme që mund të ndërmerrnin princat në shtetet e tyre”. Që nga lidhja e Aleancës së Shenjtë, numri i manastireve të burrave nuk ka pushuar së rrituri. Në vitin 1834 numëroheshin jo më pak se tetëqind e njëzet e një, me gjithsej gjashtë mijë e tetëqind e njëzet e pesë murgj, që u përkisnin njëzet e pesë urdhrave të ndryshme. Gratë i kishin qëndruar më mirë se burrat këtij zelli për jetën murgërore. Po atë vit, manastiret e tyre ishin vetëm njëqind e njëzet e tre dhe murgeshat vetëm dy mijë e njëqind e tridhjetë e shtatë, që merreshin pothuajse vetëm me kujdesin për të sëmurët dhe me edukimin e vajzave.[15] Tiroli ka qenë gjithmonë, ndër krahinat gjermanike, vatra kryesore e ultramontanizmit, domethënë e besnikërisë së verbër ndaj pushtetit të papës. Malësorët besëlehtë të pjesës gjermane të kësaj krahine kanë qenë dëshmitarë të skenave që jua përshkrova kur ju fola për “të sëmurën nga Capriana”. Marie de Mœrl, “ekstatikja nga Kaldern”, anëtare e urdhrit të tretë të Shën Françeskut (urdhri i laikëve), nuk është më pak e famshme se Domenica Lazzari mes adhuruesve të vegimeve. Edhe ajo ka gjetur historianë të gatshëm për ta lavdëruar: në Gjermani, Joseph Gœrres-in; në Francë, autorin e librit Të stigmatizuarat e Tirolit (Paris, 1843). Thuhet se pelegrinët që erdhën ta shihnin nga korriku deri në shtator të vitit 1833 ishin dyzet e një mijë vetë. Më 2 shkurt 1834 — viti të cilit i përket statistika e manastireve që sapo jua vura para syve — asaj i dolën stigmatat që autori i Mistikës së krishterë i ka përshkruar me një admirim kaq naiv.
Kjo dukuri e çuditshme e stigmatizimit, që luan një rol kaq të madh në jetën e shumë murgeshave, sapo është shqyrtuar me shumë hollësi në studimin interesant të z. Ch. Berthoud për Shën Françeskun e Asizit (Paris, M. Lévy).
Besnikëria e njohur e Franc Jozefit I ndaj doktrinës katolike nuk ishte e tillë që ta pakësonte zellin për jetën murgërore. Profesori J. Schopf, duke folur në vitin 1857 për manastiret e grave, thotë me gëzim se “numri i manastireve po rritet në mënyrë të habitshme”. Në Austri murgeshat nuk i pengon, si në Francë, ajo që ka mbetur nga ligjet e vitit 1789. Kështu, ato mund të bëjnë “betimet solemne” të dëlirësisë, të varfërisë dhe të bindjes. “Profesimi”, domethënë bërja e këtyre betimeve, i bën të paafta të trashëgojnë, të lënë testament dhe të bëjnë dhurime apo marrëveshje të tjera pasurore ndërsa janë gjallë. Me pëlqimin e burrit, ky betim mjafton për ta zgjidhur lidhjen e martesës, gjë që nuk e pengon Kishën romake të gjëmojë kundër divorcit! Pasi i kanë bërë betimet, murgeshave u ndalohet të kthehen në jetën e botës, përveç kur marrin një leje të veçantë nga autoriteti kishtar.
Një pengesë tjetër për ringjalljen e Austrisë janë elementet e ndryshme që e përbëjnë perandorinë, të cilat me vështirësi do të arrijnë të merren vesh. Në Francë, në Prusi, në Rusi, masa kompakte e galëve, e gjermanëve, e sllavëve, që përbën kombësinë, do të mund të bënte edhe pa popullsitë që i janë bashkuar asaj. Franca, pa Korsikën dhe pa Alsacën, nuk do të pushonte së qeni një komb i madh. Në Austri, përkundrazi, çdo copëtim mund ta shpërbëjë një perandori që s’është gjë tjetër veçse një grumbull popujsh. Në vitin 1854, popullsitë e perandorisë ndaheshin kështu:
I. — Raca indoevropiane
| Familja | Popujt | Popullsia |
|---|---|---|
| 1. Familja sllave | Çekët, kroatët, serbët etj. | 16.870.000 |
| 2. Familja pellazge | Italianët | 4.956.000 |
| Rumunët | 2.871.000 | |
| Grekët | 4.000 | |
| Gjithsej | 7.831.000 | |
| 3. Familja gjermanike | Gjermanët e Arqidukatit, të Tirolit etj. | 6.750.000 |
| 4. Familja indiane | Romët | 110.000 |
| 5. Familja iraniane | Armenët | 14.000 |
II. — Raca semite
| Populli | Popullsia |
|---|---|
| Hebrenjtë | 853.000 |
III. — Raca fino-mongole
| Populli | Popullsia |
|---|---|
| Magjarët | 4.850.000 |
Një vështrim i shpejtë mbi këtë tabelë tregon se në vitin 1854 perandoria ishte më tepër sllavo-latine se gjermanike. Është e vërtetë se që nga viti 1860 Austria e ka humbur Lombardinë. Megjithatë, elementi gjerman mbetet në pakicë. Por ai ka në anën e vet një arsim më të lartë, një këmbëngulje të jashtëzakonshme, një unitet që pozita e tij e bën të domosdoshëm, dhe, së fundi, shijen dhe zakonin e qeverisjes. Popullsitë e tjera, përkundrazi, jo vetëm që nuk bien dakord për të ndjekur të njëjtin qëllim, por më e madhja prej tyre është e ndarë në copa, që i ndajnë largësia dhe ndryshimi i fesë. Kështu, sllavët e Perëndimit (polakët, çekët etj.) nuk janë fqinjë me sllavët e Jugut (kroatët, serbët etj.). Kështu, një popull sllav, për shembull kroatët, i përket Kishës romake; një tjetër, si serbët e Banatit, njeh autoritetin e Kishës lindore; dhe një i tretë, si sllovakët, i përket në shumicë Kishës së reformuar. Veç kësaj, pothuajse kudo te sllavët, shtresat e larta janë të një race tjetër nga njerëzit e thjeshtë.
Po të takoni jashtë vendit ndonjë zonjë të pasur të lindur në vendet sllave të Austrisë, mos prisni të gjeni tek ajo as lidhjen më të vogël me pjesën tjetër të popullsisë. Fisnikëria është gjermanizuar në Bohemi, në Moravi, në Stiri e në Karniolë; te sllovakët është magjare; në Istri dhe në Dalmaci është zakonisht italiane. Në Bohemi, në Moravi, në Galici, në Kroaci, në Karinti, në Karniolë, në Istri dhe te sllovakët, gratë e borgjezisë e kanë prejardhjen kryesisht nga familje të ardhura nga jashtë: gjermanë, italianë, hebrenj. Duhet të shkosh në Kroaci dhe në viset serbe që dikur vareshin nga Hungaria për të gjetur një shtresë të lartë me të njëjtën prejardhje si masa e popullit. Serbët ortodoksë kanë gjithashtu një borgjezi vendase, aktive dhe tregtare.
Më lejoni të mos merrem as me sllavët e perëndimit, as me sllavët e jugut, dhe t’i lë mënjanë çekët dhe polakët, ashtu si kroatët dhe serbët. Në librin Gratë në Lindje e kam thënë mendimin tim për gjendjen e grave te sllavët perëndimorë dhe te sllavët jugorë. Sa për hebrenjtë, do t’ju drejtoja te romanet e z. Léopold Kompert, i cili e ka përshkruar me aq sukses jetën e hebrejeve austriake. Më mbetet, pra, t’ju flas për gratë gjermane dhe për gratë magjare.
Perandoria e Austrisë, edhe në krahinat gjermanike, është një vend dukshëm më pak i përparuar se Saksonia. As bujqësia, as industria, as arsimi i dy shteteve nuk mund të vihen në një rrafsh. E njëjta kundërvënie vihet re midis Zvicrës katolike dhe Zvicrës së reformuar. Në Austri, industria është më pak e prapambetur se bujqësia. Sa për arsimin, meqë numri i shkollave fillore është shtuar shumë që nga viti 1830, shumë gra nga populli dinë shkrim e këndim. Hungaria është pjesa e perandorisë ku arsimi popullor ka përparuar më pak. Arsimi i mesëm dhe ai i lartë, ashtu si edhe arsimi fillor, janë në duart e klerit. Prandaj gratë austriake të të gjitha shtresave mbeten, më shumë se gratë e Saksonisë dhe të Prusisë, larg lëvizjes filozofike.
Gjendja juridike e grave austriake nuk ka aq larmi sa zakonet e tyre. Në të vërtetë, për gjithë perandorinë ka vetëm dy legjislacione: njëri për Mbretërinë e Hungarisë dhe tjetri për shumicën dërrmuese të nënshtetasve të Madhërisë së Tij Apostolike.[16]
Gjithçka më bën të besoj se në Austri, ashtu si në Hungari, askush nuk e kundërshton të drejtën e gjinisë sonë për të mbajtur kurorën. Sllavët e Austrisë e dinë se vëllezërit e tyre të Polonisë dhe të Rusisë nuk i kanë përjashtuar kurrë gratë nga froni; për ta provuar mjafton të përmendim emra si Vanda, Hedviga dhe Katerina.[17] Te magjarët, Maria I, Elizabeta dhe Maria II (Maria Tereza) kanë mbajtur kurorën e Shën Stefanit.
Është e vërtetë se, kur ekzistonte Perandoria Gjermane, perandor mund të zgjidhej vetëm një burrë, dhe se Maria Tereza u detyrua të kurorëzonte në Frankfurt një hije perandori, burrin e saj, Francin e Lorenës. Por sot, kur ka mbetur vetëm një perandori e trashëgueshme e Austrisë, asgjë nuk do të pengonte, më duket, që pamja e jashtme të përputhej me realitetin. Një pasardhëse e shtëpisë Lorenë-Habsburg do të mund ta mbante krejt ligjërisht skeptrin që Sanksioni Pragmatik i Karlit II të Hungarisë (Karli VI i Gjermanisë) ua siguroi në vitin 1713 grave të shtëpisë së tij.
Kur beson se një grua mund ta qeverisë shtetin, nuk ke asnjë arsye t’i përjashtosh nënshtetaset e saj nga jeta politike. Austria duket se e ka këtë mendim, sepse prej disa vjetësh gratë austriake kanë të drejtë të marrin pjesë në zgjedhjen e deputetëve të kuvendeve krahinore (dietave) dhe të përfaqësuesve të komunës.
Ju e dini se perandoria ka në çdo krahinë një parlament krahinor, detyra e të cilit është të merret me interesat e krahinës dhe të zgjedhë deputetë për këshillin e perandorisë (Reichsrath). Anëtarët e këtyre kuvendeve zgjidhen nga pronarët e “tokave të mëdha” (“tokat fisnike” në Tirol). Pasuria që kërkohet për të pasur të drejtë vote ndryshon nga një krahinë në tjetrën, por gjinia nuk bën ndonjë dallim thelbësor midis zgjedhësve. Çdo grua që është pronare ose bashkëpronare e një toke të madhe mund të marrë pjesë në zgjedhjen e deputetëve. Vetëm se votën duhet ta japë me anë të një të autorizuari.
Edhe çdo grua “borgjeze” mund të marrë pjesë në zgjedhjen e përfaqësuesve të komunës. Këtë të drejtë ajo e ushtron me anë të burrit, ose, po të jetë e pamartuar, e ve ose e ndarë nga i shoqi pa e zgjidhur martesën, me anë të një të autorizuari. Fjala “borgjeze” nuk ka në Gjermani të njëjtin kuptim si në Francë. Ajo tregon jo aq një shtresë shoqërore, sa një gjendje të caktuar ligjore brenda komunës.[18] Kështu, në Austri janë “borgjezë” të gjithë ata që kanë marrë të drejtën e qytetarisë në një komunë sipas kushteve që cakton ligji i 17 marsit 1849, si edhe ata që paguajnë një tatim, qoftë për një pronë brenda komunës, qoftë për një zeje a veprimtari që sipas ligjit kërkon banimin në territorin e asaj komune.
Nuk është e vështirë të kuptohen arsyet që e shtynë qeverinë austriake të hynte në një rrugë që në Francë dhe në Angli do t’i trembte edhe demokratët më të përparuar. Aristokracia e Britanisë së Madhe, me fuqinë dhe pasuritë e saj kaq të mëdha, dhe demokracia franceze, më krenare për fitoret e veta sesa e gatshme të mendojë për shkaqet e disfatave, nuk besojnë aspak se kanë nevojë për ndihmën e ne grave. Por perandorët e Austrisë, kur panë se uniteti i perandorisë ishte vënë në rrezik të madh nga zgjimi i kombësive, ndoqën politikën e cezarëve të Romës, kur këta i sulmonte patriciati republikan. Ata u dhanë grave të drejta që u duken aq më të dobishme për t’i lidhur gratë me pushtetin e tyre, sepse gjendja e grave është mjaft e mjerë te disa popuj të Austrisë, të cilët janë shumë të prirur ta këputin lidhjen që e bashkon fatin e tyre me atë të gjermanëve të Arqidukatës.
Kodi i vitit 1811, që rregullon gjendjen civile të grave, mbështetet në të drejtën romake. Megjithatë, ndryshon prej saj në shumë pika të rëndësishme.
Për trashëgiminë, vajzat kanë të njëjtat të drejta si vëllezërit e tyre, përveçse kur bëhet fjalë për një majorat (pasuri fisnike që trashëgohet e pandarë nga djali i madh) ose për një feud. Për moshën e madhorisë nuk ka asnjë dallim midis dy gjinive. Çdo vajzë njëzet e katër vjeçe mund t’i administrojë vetë pasuritë e saj dhe mund të martohet pa pasur nevojë për ndonjë pëlqim të veçantë. Megjithatë, për disa shtresa njerëzish ekziston ende “pëlqimi politik”; por mjafton që ai të merret nga komuna ose nga autoriteti politik nga i cili varet i fejuari. Ky zakon i vjetëruar, mbeturinë e zakoneve të Mesjetës, ka shumë gjasa të shfuqizohet së shpejti.
Nëse e fejuara nuk ka vetë pasuri të mjaftueshme për t’u pajisur me një pajë të hijshme, domethënë me një pasuri që mund t’i sigurohet burrit për të përballuar shpenzimet e jetës bashkëshortore, atëherë babai dhe nëna e saj, e kur këta mungojnë, gjyshi dhe gjyshja, janë të detyruar t’i japin një pajë sipas mundësive të tyre. Por, nëse prindërit nuk kanë dhënë pëlqimin për martesën për arsye që gjykata i quan të mjaftueshme, ata lirohen nga ky detyrim.
Nëse e fejuara është madhore dhe ka pasuri që mund ta përdorë si të dojë, ajo mund të bjerë në ujdi me të fejuarin, ashtu siç i pëlqen, për pajën dhe për dhuratat e tjera që i bëjnë njëri-tjetrit. Te të pasurit rrallë ndahet një pasuri si pajë, dhe secili nga bashkëshortët mbetet zot i pasurisë së vet. Nëse e fejuara është e mitur, kontratën duhet ta bëjë i ati ose kujdestari i saj, me miratimin e këshillit të kujdestarisë. Zakonisht kjo kontratë është i vetmi rregull që përcakton të drejtat e bashkëshortëve. Mund të bëhet para dasmës ose menjëherë pas saj. Por, dhe kjo meriton vëmendje, bashkëshortët mund të vendosin më vonë ndryshe. Mjafton që të bien dakord dhe të respektojnë të drejtat që kanë fituar të tjerët.
Nëse paja përbëhet nga pasuri të paluajtshme, nga të drejta ose nga sende të luajtshme që mund të përdoren pa u konsumuar, gruaja mbetet pronare e tyre. Përkundrazi, nëse paja është në para në dorë, në borxhe që të tjerët duhet t’ia kthejnë ose në sende që harxhohen me përdorimin, burri bëhet pronari i plotë i saj.
Kur vdes burri, paja i kthehet gruas.
Gratë janë të lira të vendosin vetë për pasuritë që nuk bëjnë pjesë në pajë.
Nëse bashkëshortët nuk bëjnë kontratë, nuk nxirret përfundimi, si në Francë, se duhet t’i nënshtrohen regjimit të pasurisë së përbashkët, por — dhe kjo është shumë më e arsyeshme — se duan t’i mbajnë pasuritë të ndara.
Për sa kohë që gruaja nuk ka shprehur dëshirë tjetër, supozohet se ia ka besuar burrit administrimin e pasurive të saj, si përfaqësuesit të saj të ligjshëm. Ai ka të njëjtat detyrime si kushdo që administron pasurinë e një tjetri me autorizim. Nëse mënyra si vepron ai të bën të kesh frikë se do të shkaktojë një dëm të menjëhershëm, administrimi i këtyre pasurive mund t’i hiqet, edhe sikur t’i ishte dhënë shprehimisht dhe përgjithmonë.
Regjimi i pasurisë së përbashkët zgjidhet më shpesh, sidomos nga borgjezët dhe nga fshatarët. Kur vdes njëri nga bashkëshortët, ai që mbetet gjallë ka të drejtë të kërkojë gjysmën e pasurisë së përbashkët.
Pushteti i burrit mbi gruan është shumë më i vogël se në ligjin francez. Gruaja është, sigurisht, e detyruar të jetojë në shtëpinë bashkëshortore, por në shumë raste nuk është e detyruar ta ndjekë burrin. Për shembull, do të përjashtohej nga ky detyrim nëse ai do të donte të shkonte në një vend ku do të rrezikohej liria e saj, jeta e saj, madje edhe shëndeti i saj. Ajo mund të refuzojë gjithashtu të endet pa fund nga një vend në tjetrin — përveç kur burri i saj është ushtarak — dhe të vendoset në një vend të huaj.
Edukimi i fëmijëve duhet të jetë fryt i një marrëveshjeje midis prindërve, por kur ata nuk bien dakord, fiton vullneti i babait. Megjithatë, juristët austriakë thonë se, kur bëhet fjalë për një propozim martese, do të ishte shumë e pamend të mos merrej pëlqimi i nënës. Syri i saj depërtues i merr me mend të gjitha të fshehtat e zemrës së fëmijëve, dhe ajo e di më mirë se kushdo cili dhëndër i shkon karakterit të vajzës së saj. Mbetet që këto këshilla të mençura, që përvoja ia mëson maturisë gjermanike, të bëhen ligj.
Për çështjen e divorcit, kodi civil austriak nuk është aq liberal sa Kodi i vjetër i Napoleonit,[19] por është më i arsyeshëm se ligjet që qeverisin sot Perandorinë Franceze. Ai u nis nga ideja se asgjë nuk do të ishte më qesharake sesa t’u jepje disidentëve, domethënë atyre që nuk janë katolikë, lirinë e besimit, dhe njëkohësisht t’u mohoje një të drejtë thelbësore që ua njeh ai besim, një të drejtë që nuk e rrezikon aspak rendin shoqëror. Te hebrenjtë dhe te akatolikët — me a-në mohuese, sepse në Gjermani shmangen emërtimet fyese “skizmatikë” dhe “heretikë” — divorci bëhet sipas ligjeve të veçanta të secilës bashkësi fetare.
Për katolikët, martesën e zgjidhin vetëm betimet solemne murgjërore. Prandaj ata nuk kanë rrugë tjetër veç ndarjes ligjore, domethënë ndarjes së bashkëshortëve pa e zgjidhur martesën, ashtu siç e rregullon ligji i 8 tetorit 1856. Data e këtij ligji e tregon mjaft qartë frymën e tij.[20] Autoriteteve kishtare iu besuan vendime që ligjet franceze, me mençuri, ua lënë gjykatave.
Ligjet për gjendjen e grave të veja kanë disa dispozita që meritojnë të përmenden.
Nëse burri vdes para se gruaja të mbushë njëzet e katër vjeç, ajo bie përsëri nën pushtetin e babait.
Në parim, gratë nuk quhen të afta për të qenë kujdestare. Prandaj, nëse babai nuk ka caktuar kujdestar, kujdestaria duhet t’i besohet gjyshit nga ana e babait. Nëna vjen vetëm pas tij, madje edhe atëherë duhet të ketë gjithmonë pranë një kujdestar ndihmës.
Trashëgimia e bashkëshortit të vdekur rregullohet nga kontrata e martesës. Nëse nuk ka kontratë, bashkëshorti që mbetet gjallë trajtohet njësoj si fëmijët, me kusht që këta të jenë të paktën tre. Nëse janë më pak, ai ka të drejtë të gëzojë, sa të jetë gjallë, të ardhurat e një të katërtës së trashëgimisë. Nëse nuk ka fëmijë, por ka ndonjë trashëgimtar tjetër ligjor, bashkëshorti që mbetet gjallë merr në pronësi të plotë një të katërtën e trashëgimisë; kurse nëse nuk ka asnjë trashëgimtar, e merr të tërën.
Ligji austriak lejon kërkimin e atësisë në gjyq. Kushdo që provohet, me pranimin e vet, me shkresa etj., se ka bashkëjetuar me nënën e një fëmije të paligjshëm shtatë muaj para lindjes së tij, quhet babai i fëmijës dhe duhet të paguajë shpenzimet që ligji ka vendosur t’i ngarkohen. Nëse e ka joshur vajzën me premtim martese, ky akt pabesie e poshtërsie nuk quhet, si në Francë, thjesht një mendjelehtësi: sipas kodit penal, për të dënohet me burg nga një deri në tre muaj. Kodi civil austriak nuk e lë një fëmijë të gjorë, krejt të pafajshëm për fajin e nënës, në mëshirë të fatit më të zi. Përkundrazi, kujdeset për të ardhmen e tij me një dashamirësi që e turpëron vërtet shpërfilljen e ashpër të Kodit të Napoleonit. Në këtë pikë, ai nuk frymëzohet vetëm nga një ndjenjë e vërtetë mëshire të krishterë, por edhe nga një kuptim i thellë i interesave të shtetit. Shtetit i intereson shumë që fëmijët e paligjshëm të mos bien, thuajse pashmangshmërisht, pre e vesit ose e krimit.
Qeveritë dhe njerëzit që nuk janë largpamës duhet të presin ndërlikimet më të rrezikshme.
Ligjet hungareze janë përmbledhur në Corpus juris hungarici, domethënë “Përmbledhja e ligjeve të Hungarisë”. Ato mbështeten në të drejtën zakonore, të cilën e hartoi Étienne de Verbock, jurist i famshëm i shekullit XVI, dhe në vendimet e kuvendeve hungareze, të dietave, që nga Shën Stefani, mbreti i parë i Hungarisë, deri në ditët tona.
Këto ligje pranojnë se trashëgimia e prindërve duhet të ndahet në pjesë të barabarta midis djemve dhe vajzave. Në parim, vajzat duhet të mbeten nën kujdestari deri në martesë. Megjithatë, një vajzë që nuk martohet, kur sjellja e saj jep garancitë e nevojshme, mund të lirohet nga kujdestaria me vendim të autoritetit civil. Nuk ka asnjë ligj që të na mbrojë ne gratë nga joshësit; por gjykatësit nuk e kanë të ndaluar t’i dënojnë ata, kur veprimet e tyre u duken veçanërisht të dënueshme.
Çdo vajzë që do të martohet duhet të ketë lejen e prindërve. Nëse prindërit kanë vdekur dhe ajo ka kujdestar, duhet të marrë pëlqimin e tij. Nuk ekziston “pëlqimi politik”, as ndonjë ndërhyrje e shtetit në martesa.
Gruaja e martuar i administron vetë pasuritë e saj. Në rast tradhtie bashkëshortore, burri jo vetëm do të kishte të drejtë t’ia merrte gruas pajën, por mund të kërkonte edhe kokën e saj. S’ka nevojë të them se sot, për raste të tilla, askush nuk çohet më në trekëmbësh.
Disidentët mund të ndjekin rregullat e Kishës së tyre, e cila u lejon divorcin.
E veja nuk vihet nën asnjë kujdestari dhe, sipas ligjit, është vetë kujdestare e fëmijëve të saj.
Nëse burri nuk lë pasardhës, pasuritë e fituara gjatë martesës i kalojnë së vesë. Pasuritë që burri kishte trashëguar i kalojnë asaj vetëm nëse i ndjeri nuk ka lënë as pasardhës, as paraardhës, as të afërm nga dega anësore. Sa për sendet e shtëpisë, e veja merr një pjesë të barabartë me atë të fëmijëve, pa llogaritur unazën e martesës, rrobat, karrocën dhe kuajt e karrocës së burrit.
Megjithëse jeta intelektuale në Austri është shumë larg gjallërisë që ka në Gjermaninë e Veriut, mund të përmenden emrat e disa grave austriake që, kohët e fundit, kanë tërhequr vëmendjen me shkrimet e tyre.
Kur isha në Vjenë, flitej tashmë për një grua që më vonë u bë e famshme dhe që dha prova të një këmbëngulje të jashtëzakonshme e të një energjie vërtet të rrallë te gjermanet e Jugut.
Ida Pfeiffer lindi në Vjenë, në fund të shekullit të kaluar (1795). Pasioni për udhëtimet e pushtoi në një gjendje ku zakonisht njeriu mësohet të mos luajë nga shtëpia. Për sa kohë që i jetonte burri dhe për sa kohë që dy djemtë e saj nuk ishin vendosur ende në jetë, ajo arriti ta mbante të heshtur këtë prirje, e cila në shpirtin e saj shkrihej me dëshirën fisnike për të shtuar dijet e njerëzimit. Më 1842, dyzet e shtatë vjeçe, u nis për në Jerusalem. Zakonisht, kush e bën këtë udhëtim hipën në anije në Trieste ose në Marsejë dhe arrin në Palestinë pa kaluar rreziqe të tjera veç atyre që sjell vetë lundrimi. Por Ida Pfeiffer nuk donte aspak të udhëtonte kështu. E vetme dhe pa mbrojtje, pa asnjë mjet tjetër veç kursimeve të saj të pakta, ajo kaloi nëpër Turqinë evropiane dhe Turqinë aziatike dhe, pasi pa Palestinën, shkoi deri në Egjipt. Libri ku tregon hapat e parë në këtë jetë plot rreziqe titullohet Udhëtimi i një vjeneze në Tokën e Shenjtë (Vjenë, 1844). Më pas vizitoi Suedinë, Norvegjinë, Laponinë, madje edhe Islandën, ku vuajti shumë nga klima. “Udhëtimet në Islandë, — thotë ajo, — janë shumë më të mundimshme se udhëtimet në Lindje. E duroja më lehtë vapën e tepërt të Sirisë sesa këto stuhi të tmerrshme me erë e me shi, sesa ashpërsinë e ajrit dhe të ftohtin e egër që e ngrin këtë ishull.” Këtij udhëtimi ajo i kushtoi librin Udhëtim në veri të Skandinavisë dhe në Islandë në vitin 1845.
Këto udhëtime të largëta do t’i kishin mjaftuar një shpirti më pak të etur për dije. Por Ida Pfeiffer kishte plane më të mëdha: donte të bënte një udhëtim rreth botës. Kështu, më 1 maj 1846 u nis nga Vjena për të hipur në anije në Hamburg. Në atë qytet takoi kontin Berchtold, me të cilin udhëtoi për ca kohë, por prej të cilit u nda shpejt. Kur arriti në Brazil, në vend që të mjaftohej, si bëjnë zakonisht të gjithë, me qytetet e bregdetit, u fut thellë në pyjet e virgjëra të Amerikës së Jugut, pa iu trembur tekave të vendasve të egër që banojnë atje. Një përleshje e përgjakshme që pati në një vend të shkretë me një zezak të arratisur tregon se me ç’rreziqe përballej. Në Oqeani, i ra rrotull më këmbë ishullit të Tahitit. Për fat të keq, sundimtari i Perandorisë Qiellore, i Kinës, u tregua më pak mikpritës me të sesa vendasit e Brazilit, dhe mandarinët nuk e lanë të shkonte përtej Kantonit. Në atë kohë nuk ishte shumë më e lehtë të vizitoje Hindustanin, për shkak të atyre mbytësve të cilëve autori i Hebreut endacak u ka bërë një emër të merituar.[21] Pa iu trembur lakut të tyre, zonja Pfeiffer shkoi nga Kalkuta në Benares, Athinën e Indisë; nga Benaresi në Delhi, kryeqytetin e dikurshëm të Perandorisë Mogole; nga Delhi në Bombei, në brigjet e Detit Arabik, që formon Gjirin Persik. Pastaj hyri në gji, u ngjit përpjetë Tigrit, pa Bagdadin, qytetin e kalifëve, dhe gërmadhat e Ninivesë, kaloi katërqind legat që ndajnë Mosulin nga Tabrizi, vizitoi Persinë dhe arriti në kufijtë e Rusisë jugore, prej nga shkoi në Kostandinopojë dhe, më në fund, në Greqi. Pasi u kthye në Vjenë (1848), botoi librin Udhëtimi i një gruaje rreth botës (Vjenë, 1850). Në pranverën e vitit 1851 u nis përsëri, për t’i plotësuar udhëtimet e saj në Oqeani dhe në të dy Amerikat. Episodi më interesant i këtij udhëtimi është rruga që bëri më këmbë në zemër të ishullit Borneo, midis batakëve kanibalë. Sapo kishte dalë libri i saj Udhëtimi i dytë rreth botës (Vjenë, 1856), kur ajo hipi në anije për në Madagaskar, ku atëherë sundonte me terror mbretëresha e hovëve, e veja e Radamës, shumë armiqësore ndaj evropianëve. Kur u kthye në Vjenë, vdiq aty më 27 tetor 1858, e rraskapitur nga lodhja. Ajo kishte dhënë më shumë se çdo udhëtar i ditëve tona për përparimin e gjeografisë dhe për njohjen e racave të ndryshme që banojnë rruzullin tonë, dhe këtë e bëri në kushte veçanërisht të pafavorshme. Gjinia e saj, mungesa e prejardhjes fisnike dhe e pasurisë, të gjitha dukej se e bënin të pamundur realizimin e planeve të saj gjigante. Shumicën e herëve, udhëtarët që guxojnë të shkojnë në vende pa masë më të sigurta se Borneo ose Madagaskari marrin nga qeveritë përkrahje të fuqishme, mjete dhe rekomandime të çdo lloji. Me Ida Pfeiffer nuk ndodhi kështu: marina austriake ishte si e paqenë, prandaj qeveria e Vjenës nuk kishte pse të interesohej, si fuqitë detare, për këto eksplorime të largëta e të rrezikshme. Ndaj duhet shumë zgjuarsi dhe energji që një pjesëtare e kësaj gjinie, të cilën aq shumë njerëz e dënojnë me padije dhe “dobësinë” e së cilës e vënë kaq shpesh në lojë, të kryejë një vepër si ajo që e shtyu Aleksandër fon Humboldtin të thoshte se “zonja Ida Pfeiffer ishte e famshme jo vetëm për besimin fisnik dhe të guximshëm që e kishte çuar, mes kaq rreziqesh e privimesh, dy herë rreth rruzullit, por edhe për drejtësinë dhe dashamirësinë e gjykimeve të saj, për pavarësinë dhe delikatesën e ndjenjave të saj.”
Kjo udhëtare kishte aq shumë energji dhe “pavarësi”, sa nuk mund të mos ishte ithtare e qeverisjes kushtetuese. Prandaj nuk deshi t’ua fshihte lexuesve gëzimin që i dha revolucioni i Vjenës.[22] “S’më besohej!” shkruan ajo në ditarin e saj, në Athinë. “Ç’zgjim pas një letargjie kaq të gjatë!” Ngjarjet e marsit e kishin mahnitur aq shumë, “saqë ishte krenare që ishte austriake”. (Udhëtimi i parë, kap. XXIV.)
Kjo mendje, liberale nga natyra, habitej më shumë se një herë kur e shihte përsëri botën e qytetëruar dhe e gjente, në disa pika, më të prapambetur se vetë shoqëria aziatike. Kur arriti në kufirin rus, duke u kthyer nga udhëtimi i parë rreth botës, bezdisjet që i bënë për shkak të pasaportës e shtynë të shkruante këto mendime kurioze: “O arabët e mi të mirë, o turq, persë, hindusë, nëpër vendet tuaja kalova në paqe! Kush do të ma kishte thënë se do të ndeshja kaq pengesa në këtë tokë të krishterë!”
Ndër gratë e letrave në Austri, asnjë nuk e ka arritur ende famën e zonjës Pfeiffer. Caroline Pichler, për të cilën ka folur zonja de Stal dhe shtëpia e së cilës ishte vend takimi për shkrimtarët dhe artistët, vdiq më 1843; ajo jetonte ende kur shkova në Vjenë për herë të dytë. Te Kujtime nga jeta ime, që u botuan pas vdekjes së saj, gjen hollësi interesante, por të prishura nga ajo fjalëshumësi e lodhshme që has edhe në romanet e saj. Historia e zonjës Pichler është historia e shumicës së romancierëve. E famshme sa ishte gjallë, autorja e Agathokliut i pa veprat e saj të përkthyera pothuajse në të gjitha gjuhët e Evropës. Sot ato kanë edhe më pak lexues se romanet popullore të Ezhen Syit, që para vitit 1848 ishin kënaqësia e shoqërisë evropiane dhe që gazetat e Parisit ia rrëmbenin njëra-tjetrës!
Ku janë dëborat e motit?[23]
Caroline Pichler kishte shkruar për teatrin disa pjesë mesatare, nga të cilat më e njohura është drama Ferdinandi II. Shija për letërsinë dramatike duket se ka mbetur gjallë te gratë austriake. Zonja Pinzer, që jeton në Stiri dhe shkruan me pseudonimin Ernest Ritter, ka shkruar, përveç disa tregimeve, edhe pjesë teatrale, nga të cilat më e mira është Neuberja.[24] Zonja baroneshë Elner, e lindur konteshë Dubsky, që shkruan me emrin Eschenbach, ka shkruar tragjedinë Maria Stjuart, e cila pati sukses. Triumfet e baronit Münch-Bellinghausen (Frédéric Halm), të cilin e duartrokitën me të drejtë për Gladiatorin e Ravenës dhe për Birin e shkretëtirës, janë të tilla që t’i nxitin fort bashkatdhetaret e tij t’i dalin në garë.
Ndër autoret e tregimeve, përveç zonjës de Pinzer, duhet përmendur Hedwige Wolf; ndër poetet, Betty Paoli (Élisabeth Glück, me origjinë hebreje) dhe mikja ime e fëmijërisë, autorja anonime e Irenës. Ndër artistet, e ndjera zonja de Schmerling zinte një vend të shquar. Pauline, baroneshë de Kondelka, vajzë e një gjenerali që ishte pronar i regjimentit 40 të këmbësorisë, lindi në Vjenë më 1806 dhe mori një arsim të jashtëzakonshëm. Z. Joseph Bergmann, drejtor i kabinetit perandorak të antikiteteve në Vjenë, të cilin i ati i saj e ngarkoi t’i mësonte gjuhët e lashta, arriti t’i ngjallte një admirim të zjarrtë për letërsinë greke. Martesën e saj me kalorësin Antoine de Schmerling, sot ministër i shtetit dhe kryetar i partisë kushtetuese, e kënduan në vargje shkrimtarët më të çmuar të perandorisë, sidomos baroni Hammer-Purgstall, historiani i ditur i Perandorisë Osmane, dhe Caroline Pichler. Zonja de Schmerling vdiq nga tuberkulozi më 1849. Galeria perandorake e Belvederes ka një tablo me lule, vepër e penelit të hollë të kësaj Rachel Ruysch të Austrisë.[25] Z. Bergmann ruan një akuarel që ajo e pikturoi më 1822 dhe e zbukuroi me një sentencë të Euripidit.
Gjermania e Jugut, ose Gjermania e Epërme, që shtrihet midis Alpeve dhe maleve të Gjermanisë Qendrore, përfshin, përveç Perandorisë së Austrisë, dy mbretëri, Bavarinë dhe Vyrtembergun, një dukat të madh, Badenin, dhe dy principata të vogla, Lihtenshtajnin dhe Hohencollernin; kjo e fundit iu bashkua Prusisë më 1850. Teokracia katolike në këto shtete është shumë larg ndikimit që ka në Austri.
Në Bavari, për shembull, një e treta e popullsisë i përket Kishës së reformuar. Ndikimi i klimës ka bërë që aty të triumfojnë katolicizmi dhe një moral jo shumë i rreptë. Lindjet jashtë martese janë të shumta: një e pesta në gjithë mbretërinë, madje gjysma në Mynih. Megjithë këto zakone të lehta, popullsia e kryeqytetit, siç e keni parë, u zemërua shumë me dashurinë e mbretit të saj plak për Lola Montès. Kur bëra udhëtimin tim në Greqi, një bir i Ludvigut I ishte ende në fronin e Athinës. Shembujt e të atit nuk i kishin lënë asnjë gjurmë mbretit Oto, dhe asnjë sovran nuk ishte më i përshtatshëm se ai për t’u dhënë grekëve një ide të lartë për dëlirësinë gjermanike.
Më parë, kisha gjetur princesha bavareze në të gjitha oborret e Gjermanisë. Ish-mbretëresha e Saksonisë, mbretëresha që mbretëron sot atje dhe mbretëresha e Prusisë, të gjitha e lanë Mynihun për të zënë frone gjermane. Vetëm një heqje dorë nga froni e la arqidukeshën Sofia pa kurorën perandorake.[26] Disa vjet më vonë, gjatë një udhëtimi që bëra në territorin e Konfederatës, vizitova për herë të parë qytetin ku kishin lindur kaq shumë njerëz që i kam të gdhendur thellë në kujtesë. Mbreti Maksimilian II, princ mik i letrave, por me karakter tepër të pavendosur, lëkundej midis filozofisë së Shelingut dhe ndikimeve ultramontane, pra të atyre që donin t’i nënshtroheshin plotësisht papës, midis frymës feudale dhe liberalizmit. I shkolluar mirë vetë, ai e nxiste arsimin popullor, që kohët e fundit ka bërë përparime të vërteta. Për fat të keq, megjithë ndikimin e mirë të nënës mbretëreshë, mbretërimi i Ludvigut II duket se do të jetë sinjali i një reaksioni jezuit.
Në Vyrtemberg, shtet shumë më i vogël se Bavaria, por me ndikim shumë më të madh në botën e ideve, mbizotëron qytetërimi protestant, sepse dy të tretat e banorëve i përkasin Kishës së reformuar. Bujqësia dhe arsimi janë aty shumë të përparuara. Universiteti i Tybingenit ka luajtur në ditët tona një rol të madh në Gjermani, për shkak të pjesës që ka marrë në debatet për zanafillën e krishterimit. Mjafton të përmendësh emrat e doktorëve Strauss dhe Baur, i cili themeloi “shkollën e Tybingenit” të famshme, për të kuptuar se ndikimi filozofik dhe teologjik i Vyrtembergut shtrihet shumë përtej kufijve të tij. Kryeqyteti i mbretërisë, Shtutgarti, është vendlindja e Hegelit. Në këtë qytet lindi gjithashtu (1800) zonja Charlotte Birch-Pfeiffer, e cila u bë e njohur si aktore dhe si autore dramash. Publiku dhe kritika gjermane, që janë të një mendjeje për talentin e saj si aktore, nuk kanë arritur ende të bien dakord për vlerën e saj si shkrimtare. Pjesët e saj, sapo botohen, vihen në skenë në teatrot më të mira të Gjermanisë dhe priten kudo shumë mirë. Megjithatë, shtypi e qorton se merr për model autorë si Skribi dhe Kocebuja, dhe se kujdeset shumë më tepër për efektet skenike dhe për shijet e spektatorëve sesa për studimin e zemrës së njeriut dhe për rregullat e përjetshme të artit. Por sot janë të rrallë autorët e dramave që nuk e parapëlqejnë një punë të gjallë e fitimprurëse në vend të çështjeve të estetikës. Zonja Birch-Pfeiffer, e cila ka dalë në skenë në të gjitha qytetet e mëdha që kam parë ose ku kam jetuar, në Mynih, në Berlin, në Vjenë, në Pesht etj., u martua njëzet e pesë vjeç me doktorin Christian Birch nga Kopenhaga, i njohur në Gjermani për biografinë e mbretit të francezëve, Luigj-Filipit I.
Megjithëse në Dukatin e Madh të Badenit shumica janë katolikë, ky shtet, që ka universitetin e Hajdelbergut, të cilin e vizitova më 1855, nuk i nënshtrohet aspak politikës ultramontane. Qeveria e dukës së madh Frederik është ndër më të ndriturat, më patriotiket dhe më liberalet e Gjermanisë.
Pylli i Zi, që shtrihet në Dukatin e Madh dhe në Vyrtemberg, banohet nga njerëz karakteri i të cilëve meriton të studiohet. Nëse doni të krijoni një ide për zakonet e fshataresave të kësaj krahine të ashpër, do të gjeni një pasqyrë besnike te Tregime fshatare nga Pylli i Zi, që i botoi më 1844, në një nga qytetet kryesore të dukatit, në Manhajm, një hebre, z. Berthold Auerbach. Sa për gratë hebreje, që janë shumë në të dy brigjet e Rinit, zakonet e tyre të veçanta i ka përshkruar me shumë mprehtësi një shkrimtar që jep mësim në arsimin e lartë francez. Kur e dëgjova të fliste, u binda se z. Daniel Stauben (e respektoj velin e pseudonimit) ka bërë një studim të ndërgjegjshëm për ato bashkësi hebreje të Alsacës që po i afrohen gjithnjë e më shumë qytetërimit të krishterë.
Albrehti i Brandenburgut (1490–1568), mjeshtri i madh i fundit i Urdhrit Teutonik në Prusi. Më 1525 kaloi në protestantizëm, e ktheu Prusinë në dukat laik dhe u martua. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Rudolfi i Habsburgut, i zgjedhur mbret i gjermanëve më 1273. Kështjella e Habsburgut, prej nga e mori emrin dinastia, ndodhet në Argau, sot kanton i Zvicrës. Françesku i Lorenës, burri i Maria Terezës, është i pari i dinastisë Habsburg-Lorenë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Titull i mbretërve të Hungarisë (“Madhëria e tij apostolike”), që e mbanin edhe perandorët e Austrisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Spielberg (Špilberk): kështjellë në Brno të Moravisë, ku Austria mbante të burgosurit politikë, ndër ta edhe patriotë italianë si Silvio Pellico. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Aludim për vitin 1846 në Galici, kur fshatarët, të nxitur sipas shumëkujt nga autoritetet austriake, vranë qindra fisnikë polakë, dhe për shtypjen e lëvizjeve kombëtare në Itali. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
“Mbreti katolik” dhe “Madhëria e tij shumë e krishterë” ishin titujt zyrtarë të mbretërve të Spanjës dhe të Francës. Regjenti është Filipi i Orleanit, që qeverisi Francën (1715–1723) kur Luigji XV ishte i mitur; ministri i tij, Guillaume Dubois, njeri me emër të keq, u bë kardinal më 1721. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Don Karlosi dhe dom Migeli ishin pretendentë absolutistë për fronin e Spanjës dhe të Portugalisë, të mundur në luftërat civile të viteve 1830. Burbonët e degës së vjetër, pra të Karlit X, e humbën fronin e Francës më 1830. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal gjermanisht: Gott erhalte den Kaiser! (autorja e jep edhe në frëngjisht: Dieu protége l’empereur!). Janë fjalët e para të himnit perandorak austriak, me muzikë të Hajdnit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Mbi Gjermaninë (De l’Allemagne, 1810): libri i zonjës de Stal që Napoleoni e ndaloi dhe urdhëroi t’i asgjësohej i gjithë tirazhi. U botua në Londër më 1813 dhe pati sukses të madh. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Akti shtesë i kushtetutave të Perandorisë (1815) është kushtetuta liberale që Napoleoni i dha Francës gjatë Njëqind Ditëve; Kushtetuta austriake është ajo e viteve 1860–1861. Zvicra është libri i autores La Suisse allemande (1856), Zvicra gjermane. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Maria Tereza u kurorëzua më 1741 “mbret” (lat. rex) i Hungarisë; prandaj autorja e vë fjalën në thonjëza. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Perandori Ferdinandi I abdikoi, dhe i shoqi i Sofisë, arqiduka Franc Karli, hoqi dorë nga e drejta e tij për fronin, që të mbretëronte i biri i tyre, Franc Jozefi (2 dhjetor 1848). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Riti latin dhe riti grek: katolikët e ritit grek (greko-katolikët ose unitët) e njohin papën, por ruajnë liturgjinë lindore. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Kështu i quante Kisha romake të krishterët që nuk e njihnin autoritetin e papës, sidomos ortodoksët. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Historia e manastireve të murgeshave nuk njihet ende sa duhet; por çdo ditë na sjell ndonjë dokument të ri. Kështu, sapo ka dalë një vepër plot zbulime shumë kureshtare, me titull Misteret e manastirit napolitan, kujtime të Enrichetta Caracciolo-s, nga princat e Forinos, ish-murgeshë benediktine (I Misteri del Chiostro napoletano, memorie di Enrichetta Caracciolo de’ Principi di Forino, ex-monaca Benedettina), Firenze, Barbera. ↩︎
Titull i mbretërve të Hungarisë, që e mbanin edhe perandorët e Austrisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Vanda, mbretëreshë legjendare e Polonisë; Hedviga (polonisht Jadwiga), mbretëreshë e Polonisë në fund të shekullit XIV; Katerina I dhe Katerina II, perandoresha të Rusisë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në gjermanisht Bürger, Bürgerin: banor me të drejta të plota në komunën e vet. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Kodi civil francez i vitit 1804, Kodi i Napoleonit, e lejonte divorcin. Në Francë divorci u shfuqizua më 1816, prandaj në kohën kur shkruan autorja francezët katolikë mund të ndaheshin vetëm pa e zgjidhur martesën. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Ligji erdhi menjëherë pas Konkordatës që Austria nënshkroi me papën më 1855, e cila u dha gjykatave kishtare pushtet mbi martesat e katolikëve. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Mbytësit (thugs) ishin një sekt vrasësish në Indi që i mbytnin viktimat me lak; Ezhen Syi i vë në skenë te romani Hebreu endacak (1844–1845). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Revolucioni i marsit 1848 në Vjenë, që e detyroi kancelarin Meternih të largohej dhe perandorin të premtonte një kushtetutë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal: Où sont les neiges d’antan ? Vargu që përsëritet në “Baladën e zonjave të kohëve të shkuara” të poetit francez Fransua Vijon (shek. XV). — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Në origjinal, gjermanisht: Die Neuberin, siç e quanin aktoren Caroline Neuber (1697–1760), që reformoi teatrin gjerman. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Rachel Ruysch (1664–1750), piktore holandeze, e famshme për tablotë me lule. — Shënim i përkthyesit. ↩︎
Arqidukesha Sofia, bijë e mbretit të Bavarisë, ishte nëna e perandorit Franc Jozef. Më 1848 i shoqi, arqiduka Franc Karli, hoqi dorë nga froni në favor të të birit, dhe kështu ajo nuk u bë kurrë perandoreshë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎