Gjermania Qendrore — Saksonet

Çfarë trajton kjo letër

Perandoria e Shenjtë Romake. — Gjermania e sotme. — Mbretëria e Saksonisë. — Oborri i Saksonisë nën mbretërimin e Frederik Augustit IV. — Feja e familjes mbretërore dhe feja e popullit sakson. — Princesha Amalia e Saksonisë. — Jeta dhe veprat e princeshës. — Karakteri i shkrimeve të saj. — Mbreti Johan dhe punimet e tij. — Mbretëresha e ve dhe mbretëresha në fron. — Kontesha Ida de Hahn-Hahn në Dresden. — Jeta e konteshës. — Poezitë e saj. — Romanet e saj. — Ilda Schœnholm. — Kontesha Faustina. — Udhëtimet e konteshës de Hahn. — “Kthimi” i saj. — Nga Babilonia në Jerusalem. — Botimet e fundit. — Imituesit e Shën Agustinit. — “Zemrat e plagosura” dhe paqja e katolicizmit. — Teatri dhe artet. — Zonja Marie Bayer-Burck. — Anna Lœhn. — Wilhelmine Schrœder-Devrient. — Zonja Clara Schumann. — Zonja Elisa Polko. — Lola Montes në Dresden. — Një vizitë në “galerinë e bukuroshave”. — Karakteri i Lolës. — Lola në Angli dhe në Francë. — Bavaria nën Ludvigun I. — Lola në Mynih. — Shkëlqesia e saj kontesha e Landsfeldit. — Arratisja e Lolës. — Lola në Vjenë. — Një “murgeshë e Shën Terezës” në Amerikë. — Qytetërimi sakson. — Gjendja juridike e grave saksone. — Ligjet kundër “marrëdhënieve jashtë martese”. — Gjermania Qendrore. — Kërkimi i atësisë dhe martesa civile në Gjermaninë Jugore dhe në Gjermaninë Qendrore. — Dukatet e Saksonisë. — Dega albertine dhe dega ernestine. — Vajmari dhe dukesha Amalia. — Hesenet. — Një regjente e Hesen-Kaselit. — Vilhelmi II dhe kontesha e Shaumburgut. — Hesen-Darmshtati dhe të afërmet e dukës së madh. — Dukatet e Anhaltit dhe Letrat drejtuar një princeshe gjermane. — Dukati i Nasaut dhe principatat e Gjermanisë Qendrore. — Qyteti i lirë i Frankfurtit.

Para Napoleonit, Gjermania ishte një perandori, kreu i së cilës, që nga mbretërimi i Françeskut I, dilte nga shtëpia e Lorenë-Habsburgëve. Perandori i francezëve ia mori Françeskut II kurorën e Karlit të Madh, trashëgimtar i të cilit pretendonte të ishte vetë. Kështu ai lejoi të krijohej një perandori me kryeqytet Vjenën, kreu i së cilës mori titullin perandor i Austrisë, ose perandor i Lindjes, po ta përkthesh fjalë për fjalë emrin gjerman.^[1] Duhet thënë se ky rregullim i ri vetëm sa vulosi diçka që kishte ndodhur prej kohësh. Formimi dhe zgjerimi i monarkisë prusiane e kishin ndarë në fakt Gjermaninë në dysh: në Gjermaninë Veriore, protestante, dhe në Gjermaninë Jugore, katolike. Vini re se po flas për tablonë e përgjithshme, jo për hollësitë. Sepse traktatet e vitit 1815 i dhanë Prusisë disa krahina katolike buzë Rinit, ndërsa Austria, megjithëse shumica e austriakëve janë katolikë, ka edhe një pakicë protestantësh dhe ortodoksësh.

Ndërsa Perandoria e Austrisë zinte vendin e “Perandorisë së Shenjtë Romake”, Napoleoni ngriti në mbret një princ të Qendrës, princin zgjedhës të Saksonisë, dhe dy princër të Jugut, princat zgjedhës të Vyrtembergut dhe të Bavarisë.^[2] Kongresi i Vjenës e miratoi këtë gjendje dhe i dha titullin mbret edhe një princi të Veriut, princit zgjedhës të Hanoverit. Sot Konfederata Gjermanike përbëhet nga një perandor, pesë mbretër, disa sovranë me tituj të ndryshëm dhe disa qytete të lira, që janë republika të vogla aristokratike.

Si princeshë “e Perandorisë së Shenjtë Romake” — këtë titull një nga të parët e mi e mori nga perandori Leopold I — do të duhej të nisja me Austrinë. Austria kryeson kuvendin e Konfederatës Gjermanike, dhe kjo të bën të mendosh se ajo ka trashëguar privilegjet e perandorëve të vjetër gjermanë. Por një perandori e përbërë nga popuj kaq të ndryshëm nuk mund të jetë modeli i qytetërimit gjerman. Prandaj do t’ju flas së pari për oborrin e Saksonisë. Për më tepër, ndonëse Saksonia sot është një shtet shumë i vogël — në vitin 1815 mbretëria u detyrua t’i jepte Prusisë dy të pestat e territorit të saj —, ky vend të sjell ndër mend kujtimet më të shënuara me të cilat krenohet Gjermania. Aty lindi ai që e mundi papatin në Perëndim, vazhduesi i dijetarit grek Fotit dhe i sllavit Jan Hus,^[3] murgu hero te i cili mori trup lëvizja që mban emrin e madh të Reformës. Princi zgjedhës i Saksonisë, bashkëkohësi i Luterit, Frederiku i Urtë, i dha një ndihmë të madhe këtij revolucioni të lavdishëm, sepse e mori nën mbrojtje doktorin e Vitenbergut. Pasardhësit të tij të dytë, Frederikut Zemërgjerë, Karli V ia hoqi titullin e princit zgjedhës, sepse i qëndronte besnik Reformës. Megjithatë, dega më e re e familjes, dega albertine, që e trashëgoi titullin, u mbeti besnike mësimeve të Luterit deri në fund të shekullit XVII. Atëherë princi zgjedhës Frederik Augusti I u kthye në gjirin e Kishës romake për t’u bërë mbret i Polonisë (1697). Por ky “kthim” politik nuk i tërhoqi pas edhe nënshtetasit e tij, dhe kështu dinastia dhe kombi kanë pikëpamje krejt të kundërta për fenë. Populli krenohet me të drejtë me saksonët e vjetër që, nën udhëheqjen e Vitikindit, u qëndruan misionarëve të armatosur me sëpata dhe priftërinjve xhelatë të Karlit të Madh; dhe e nderon me entuziazëm të vërtetë kujtimin e Luterit e të shokëve të tij. Oborri, përkundrazi, është i detyruar t’i shohë si të pafe e si revolucionarë njerëzit që atdheu i do aq shumë. Ndërsa saksonët vrapojnë në kishën ungjillore, oborri shkon e gjunjëzohet para një altari katolik për të dëgjuar ankesat e pafundme të përfaqësuesve të papatit për “krimet” e Reformës, për “veset” e Rilindjes dhe për “neveritë” e Revolucionit Francez.

Por, ndonëse dinastia albertine pati idenë fatkeqe të shkëputej nga traditat fetare dhe atdhetare të Saksonisë, duhet t’i jemi mirënjohës që nuk e braktisi nderimin për letërsinë dhe dijen, aq të dashur për saksonët. Kur u paraqita në oborrin e Dresdenit, katërmbëdhjetë vjeçe, dy anëtarë të familjes mbretërore shquheshin për dashurinë e tyre për studimin: princesha Amalia (Maria Amalia Frederika Augusta), motra e mbretit, dhe i vëllai, princi Johan, sot mbret i Saksonisë.

Motra e madhe e Frederik Augustit IV lindi në Dresden më 10 gusht 1794. Pra, nuk ishte më e re. Është e vogël nga shtati dhe nuk duhet të ketë qenë kurrë e bukur. Por natyra e ka shpërblyer me bollëk me mendje, me karakter dhe me talent. Edukimi i saj, i njëjtë me atë të vëllezërve, ka qenë shumë i kujdesshëm, dhe u plotësua me udhëtimet që bëri në Itali, në Francë dhe në Spanjë, fillimisht me xhaxhanë, Antonin, dhe më vonë me të atin, dukën Maksimilian. Pak kohë pasi Antoni I u ngjit në fronin e Bavarisë (1827), ajo botoi, me pseudonimin Amélie Heiter, një komedi në vargje me titull Dita e kurorëzimit (1829). Edhe Mesroul (1830), gjithashtu në vargje dhe po ashtu e zhanrit fantastik — një zhanër tjetër nga ai që zgjodhi më vonë —, e ka skenën në Lindje, si Dita e kurorëzimit. Të dyja këto pjesë u shfaqën në teatrin e Dresdenit, dhe princesha ndoshta pati frikë se suksesin e tyre do t’ia vinin në llogari pozitës së saj. Prandaj pjesën Gënjeshtër dhe e vërtetë (1833) ia dërgoi teatrit të oborrit në Berlin. Pasi e duartrokiti qyteti, pjesa u shfaq me rastin e ditëlindjes së dukeshës së madhe të Meklenburg-Shverinit, para një publiku të zgjedhur, në teatrin e pallatit të princeshave (1834), ku mori duartrokitjet që meritonte plotësisht. Xhaxhai pati edhe më shumë sukses: u luajt në të gjitha teatrot e Gjermanisë. Tani që s’kishte më dyshim për prirjen e saj për dramën, princesha Amalia botoi E fejuara e princit, Mysafiri, Unaza e martesës, Kushëriri Henri, Vjehrri, Shoqëruesja, Trashëgimtari i majoratit^[4] etj., drama e komedi që publiku i priti mirë kudo që u shfaqën. Veprat e kësaj poeteje fisnike u botuan me titullin Pjesë origjinale për skenën gjermane, nga autorja e “Gënjeshtër dhe e vërtetë” (Originalbeitræge zur deutschen Schaubühne von der Verfasserin von Lüge und Wahrheit). Nga viti 1837 deri më 1842 dilte nga një vëllim çdo vit. Vëllimi i fundit doli në vitin 1844, kur unë isha në Dresden. Pitre Chevalier i ka përkthyer disa nga këto pjesë në frëngjisht, me titullin Komeditë e princeshës Amalia të Saksonisë (Paris, 1841).

Liberalët i kanë pritur shumë mirë shkrimet e princeshës saksone. Dhe me të drejtë, sepse në to gjen diçka nga ajo ndjenjë e lartë që historia e Saksonisë e ka treguar kaq shpesh e me kaq shkëlqim. Një natyrë e pastër, e palëmuar, madje paksa e egër, del aty gjithmonë mbi pamjen e shndritshme që të jep një edukatë e menduar vetëm për sallonet. Thjeshtësia e jetës së një borgjezie punëtore dhe të shkolluar vihet mbi mendjelehtësinë e sëmurë të rretheve ku sundon fryma feudale. Mysafiri, që ndoshta është vepra e saj më e mirë, e vërteton këtë gjykim. Është e vërtetë se sentimentalizmi dhe pedanteria, këto dy të meta të racës gjermanike, kanë lënë më shumë se një gjurmë në shkrimet e saj. Por të metat e veprës harrohen falë lartësisë së ndjenjës morale, njohjes së zemrës njerëzore dhe të marrëdhënieve më të thjeshta të jetës shoqërore, një kuptimi të gjallë të dobësive njerëzore dhe portreteve të mprehta të karaktereve. Princesha merret edhe me muzikë, si duka i Saks-Koburg-Gotës, dhe thuhet se ka kompozuar disa vepra muzikore.

Një libër shumë i mirë, Die Frauen der Zeit (Gratë e kohës), botuar në Saksoni vitet e fundit (Lajpcig, 1862), na tregon pse princesha pushoi së shkruari. Prej disa vitesh vuante nga një sëmundje shumë e rrezikshme e syve dhe iu desh t’i nënshtrohej një operacioni të vështirë që të mos verbohej. Unë e kisha vënë re se sytë i pulisnin pa pushim dhe dukeshin të lodhur nga puna.

Kur isha në Dresden, asgjë nuk e paralajmëronte vdekjen e parakohshme të mbretit. Kur ky princ humbi jetën në një aksident, e pasoi në fron i vëllai më i vogël, i fundit nga djemtë e Maksimilianit. Mbreti Johan, që njihet si një nga sovranët më të ditur të Evropës, ka botuar me pseudonimin Filaleti (Lajpcig, 1839–1849) një përkthim të Dantes, me komente të dijshme. Nuk kam ndër mend t’ju flas për këtë vepër. Me gjithë vlerat e saj, ajo s’e ka aspak origjinalitetin dhe frymën liberale të veprës së princeshës. Prandaj autori mbretëror nuk ka gëzuar kurrë në Gjermani dashurinë që gëzon e motra. Për sjelljen e tij ndaj Telekit fatkeq^[5] e ka qortuar ashpër, por me drejtësi, një shkrimtar i Revue des Deux Mondes, z. Saint-René-Taillandier, i cili më parë kishte folur me nderim për punimet e mbretit mbi Danten. Evropa u bashkua me mendimin e profesorit francez. Ky njeri e kishte studiuar aq gjatë vajtimin prekës të Dantes, gjibelinit të madh të dëbuar, dhe kishte mësuar prej tij sa e hidhur është të ngjitesh nëpër shkallët e të huajit.^[6] Si mundi, pra, të vendoste t’i shkelte ligjet e mikpritjes, që një “i pafe”, sulltani, i ka respektuar gjithmonë?

Pasi ju paraqita dy figurat më të shquara të shtëpisë së Saksonisë, më mbetet t’ju them dy fjalë për anëtarët e tjerë të familjes mbretërore. Mbreti Frederik Augusti IV, portretin e të cilit e kam skicuar te Éléonora de Haltingen, ishte martuar me një vajzë të Maksimilian Jozefit I, mbretit të Bavarisë. Kjo princeshë është motër binjake e arqidukeshës Sofia. Doktor Charbonnier pohon se binjakët u ngjajnë shumë njëri-tjetrit si në shpirt, ashtu edhe në trup. Megjithatë, ish-mbretëresha e Saksonisë s’ka asnjë bukuri dhe nuk ka pasur fëmijë, ndërsa arqidukesha, që ka qenë e bukur, ka një familje të madhe. Mbretëresha e sotme e Saksonisë dhe mbretëresha e ve e Prusisë, motrat e dy princeshave për të cilat sapo fola, e hedhin poshtë këtë teori po aq qartë. Mbretëresha Amalia Augusta e Saksonisë ka qenë e bukur dhe ka pasur disa fëmijë — njëri prej tyre është dukesha e Gjenovës, kunata e mbretit të Italisë —, kurse mbretëresha e Prusisë mbeti pa fëmijë dhe nuk u shqua kurrë për bukuri. Për këto dy të fundit duhet shtuar edhe një ndryshim në rrafshin moral: mbretëresha e Saksonisë është katolike, kurse e veja e Frederik Vilhelmit IV e ka braktisur katolicizmin.

Sjellja dhe zakonet e mbretëreshës së Saksonisë më sillnin vazhdimisht ndër mend ndryshimin e thellë që ka midis ideve të Lindjes sonë dhe atyre të Gjermanisë. Në gadishullin tonë lindor, kur të buzëqesh fati, njerëzit mendojnë se duhet ta tregojnë pozitën e lartë që zënë në botë me madhështinë e ecjes, me ngurtësinë e gjesteve dhe me krenarinë e shikimit; por pastaj, kur u kthehet fati, bëhen tepër të përulur. Princat dhe princeshat e vendeve gjermane zakonisht e kuptojnë ndryshe madhështinë. Janë shpirtmirë e të thjeshtë, dhe nuk e kanë aspak për turp të sillen e të flasin si gjithë të vdekshmit e tjerë. Gjithmonë më pëlqente ta dëgjoja mbretëreshën Maria Ana të fliste për ekonomi e për punë shtëpie, dhe të linte të kuptohej, pa u ndier aspak ngushtë, se sovranët e shteteve të vogla duhet ta kenë shumë parasysh buxhetin e tyre të kufizuar. Por kjo vëmendje për anët praktike të jetës nuk e përjashton te princeshat e Konfederatës Gjermanike një ndjenjë të gjallë për artet, dhe shkon shumë mirë me nderimin për punën e mendjes. Në Gjermani, qytetarja më e varfër — ç’po them? shërbyesja më e thjeshtë — i admiron mendjet e mëdha që do të jenë nderi i përjetshëm i vendit dhe emri i të cilave do t’i mbijetojë lavdisë së të gjithë pushtuesve. Si mund të mburrej, pra, një sovrane me padijen, që është pedanteria më qesharake nga të gjitha?

Në shoqërinë e lartë dhe në skenë shiheshin atëherë dy gra me famë shumë të pabarabartë: kontesha Ida de Hahn-Hahn dhe Lola Montes, që më vonë u bë kontesha e Landsfeldit. E para do të mbronte më vonë me zjarr interesat e jezuitëve, kurse e dyta ishte e shkruar t’u hapte atyre telashe nga më të ndryshmet.

Konteshën de Hahn-Hahn e pashë sërish më vonë në Venecia, në bregun e Skiavonëve, ku na tregoi mua dhe prindërve të mi sa e kënaqur kishte mbetur nga udhëtimi i saj në Lindje. Ajo nuk mund të mburrej me bukuri si kontesha e ardhshme e Landsfeldit. E gjatë, e thatë, nervoze, fliste shumë dhe me gjallëri. E megjithatë libri Frauen der Zeit thotë se dikur kishte qenë e bukur. Duhet menduar, pra, se koha dhe vuajtjet, siç ndodh shpesh, ia kishin fshirë çdo gjurmë hijeshie. Nuk e kam parë kurrë në ballot e oborrit. Por princesha Amalia, mbrojtëse e letërsisë dhe e letrarëve, tregonte për të një dashamirësi të veçantë. Ndoshta e preknin edhe fatkeqësitë me të cilat qe mbushur jeta e konteshës.

Autorja e Letrave nga Lindja dhe e Netëve veneciane nuk kishte lindur në Saksoni, por në Tressow (Dukati i Madh i Meklenburg-Shverinit), në vitet e para të shekullit (22 qershor 1805). I ati, konti Charles de Hahn, që merrej më shumë me teatrin se me të bijën, e shkriu pasurinë në një jetë plot trazira, të shkaktuara nga pasioni i tij i madh. Ky pasion e shtyu në fund të merrte drejtimin e një trupe aktorësh. Për këtë shije të keqe për rrëmujën, që gjendet shumë më shpesh gjetkë se në Gjermani, e vunë nën kujdestari. Vështirësitë në të cilat kaloi fëmijëria e Idës ishin të tilla, sa zhvilluan tek ajo prirjet për të cilat jeta e çuditshme e të atit të jep një ide. Mjekët francezë, doktorët Lucas, Morel, Lélut, Renaudin, Trélat, Moreau, Bouchut etj., kanë bërë punime të shquara. Edhe sikur këto punime të na linin të dyshonim se prirjet trashëgohen, jeta e konteshës de Hahn do të ishte një provë e re se trashëgohen. Imagjinata e saj e hidhte nga një skaj në tjetrin: midis “Babilonisë” (Dresdenit) dhe “Jerusalemit” (Romës). Të ndryshosh nuk është gjithmonë shenjë e një mendjeje të paqëndrueshme; përkundrazi, të ecësh përpara është privilegj i mendjeve të zgjedhura. Kështu, në ditët tona, zotërinj si F. de Lamennais, V. Hygo, A. de Lamartin, Renan etj., kur e lanë Kishën romake, treguan se një mendje e lartë nuk mund të qëndronte nën zgjedhën e bestytnive të Mesjetës. Por të lësh botën e arsyes dhe të dijes për t’iu nënshtruar bijve të Lojolës, domethënë jezuitëve, a nuk do të thotë t’u japësh kundërshtarëve provën më të mirë se ke mendje të dobët dhe karakter pa themel?

Në kohën kur e njoha konteshën, askush nuk e priste përfundimin e çuditshëm që ajo do t’i jepte jetës së saj letrare. Është e vërtetë se martesa me kushëririn e saj të pasur, kontin Adolphe de Hahn — ajo ishte atëherë njëzet e një vjeçe —, nuk kishte qenë e lumtur, dhe gjykatat qenë detyruar të shpallnin divorcin në vitin 1829. Por në një vend aq të arsyeshëm sa Saksonia askush nuk habitet nga ky përfundim, që është pasoja logjike e martesave të papërshtatshme. Meqë kontesha ishte poete, vrullin që vihej re në veprat e saj ia vinin në llogari zhanrit lirik, dhe ai madje ndihmonte për suksesin e tyre. Qetësia mungonte krejtësisht te Poezi (1835), te Poezi të reja (1836), te Netët veneciane (1836) dhe te Këngë e poezi (1837), por kjo nuk e pengoi publikun t’i priste me dashamirësi. Netët veneciane janë më të njohurat nga këto poezi, të cilat, gjithsesi, nuk e patën kurrë popullaritetin e romaneve të konteshës.

Gjykues më të mprehtë se turma kishin menduar që më parë se mungesa e çdo fryme kritike do ta pengonte talentin e zonjës de Hahn-Hahn të arrinte një pjekuri të frytshme. Këto parashikime u vërtetuan kur mendja e saj e paqëndrueshme e la poezinë për një zhanër më të ulët. Romanet e saj (Ilda, Faustina, Ulrich, Sigismond Forster, Cécil, Clélia Conti, Sybille etj.), që dolën shpejt njëri pas tjetrit, u ngjajnë në shumë pika romaneve që shkruheshin atëherë në Francë. Që në fillim ra në sy teprimi i disa pretendimeve aristokratike të autores së Skenave nga shoqëria. Një të metë të ngjashme mund ta keni vënë re te Balzaku. Kjo përzierje materializmi dhe katolicizmi, këto teori ultrakonservatore të ndërthurura me përshkrime që nuk të bëjnë aspak t’i duash e t’i çmosh shtresat e larta, do t’i tronditin gjithmonë ata lexues të Komedisë njerëzore që kanë ndonjë kujdes për drejtësinë e ideve dhe për logjikën. Kontesha nuk i kishte të gjitha synimet e romancierit nga Turena dhe ende nuk pretendonte ta bënte Kishën romake gurin themeltar të rendit shoqëror. Por edhe autorja e Faustinës pëlqente ta paraqiste veten si kronikane e sallonave të shkëlqyer, si piktore e aristokracisë. Megjithatë, nuk bëhej fjalë për një aristokraci burrërore, aktive e të zgjuar, si ajo e Britanisë së Madhe, por më tepër për një fisnikëri që rri pa punë. Kjo fisnikëri përpiqet ta pajtojë përbuzjen feudale me disa ide për reformat që kërkon gjendja e sotme e shoqërisë, ide që vështirë se pajtohen me teoritë që ajo shpall zakonisht. Një burrë i ngopur me jetën, një grua e pakuptuar, një Stenio, një Lelia, si te romani i Zhorzh Sandit: këta janë tipat që pëlqen kontesha. Këta tipa i kishte vënë në skenë para saj lëvizja letrare e Gjermanisë së Re, e cila i donte po aq sa romancierët e anës tjetër të Rinit. Kritika gjermane, e lodhur nga këta tipa, e qortonte që atëherë se i mungonte shpikja. E akuzonte se nuk e kishte atë frymëzim të pashtershëm të romancierëve të vërtetë, si Lesazhi, Fildingu, Prevoja e Balzaku, që krijonin me shumicë karaktere të afta të pasqyronin larminë e pafund të jetës. Një vështrim i shpejtë mbi romanet e saj do t’ju tregojë sa i drejtë është ky gjykim.

Te Ilda Schœnholm (1837) gjen të njëjtën notë melankolike si në poezitë. Në vend që të shprehë ndonjë nga ato mendime sulmuese që u jepnin një karakter kaq luftarak romaneve të hershme të zonjës Sand, autorja mjaftohet të ankohet me trishtim që dashuria kurorëzohet kaq rrallë me hir e me lumturi. Hijeshia e rrëfimit qëndron te toni i tij sinqerisht i trishtuar; por mungesa e artit dhe e kompozimit, dobësia e karaktereve dhe stili i fryrë tregojnë një mendje pa fuqi. Përfundimi jep një ide shumë të qartë për romanin: “Ilda nuk dëshiron tjetër veç vetmisë dhe heshtjes. Ah, konteshë e dashur, bota është plot mërzi, ftohtësi, e nganjëherë ngjarje të tmerrshme. Jetët më të ëmbla shkatërrohen në të. Ja, Ondina fatkeqe (tip i sentimentalizmit gjermanik, grua e martuar që përballet me të gjitha rreziqet në ato çaste tradhtare kur zemra i vuan nga malli), e thyer përgjithmonë; Ilda ikën e mbyllet në vetmi, e megjithatë toka është kaq e bukur!”

Kontesha Faustina, më i famshmi nga romanet e autores, na tregon një Ildë të ngritur kundër dhimbjes, të neveritur nga vetëmohimi, që predikon dhe praktikon me vendosmëri egoizmin: me një fjalë, bishën më të tmerrshme nga të gjitha, një dele të tërbuar. Kjo kryengritje tregohet me një lehtësi e një gjallëri që dëshmojnë se autorja ishte atëherë shumë e prirur t’i ndante mendimet e konteshës Faustina Hermann. Kjo e ve e re e flijon pa u menduar gjatë kontin Andlau për kontin Mario Mengen, dhe më në fund e braktis edhe këtë të dytin për të shkuar e për të vdekur “si shenjtore” te murgeshat karmelitane të Pizës, pa keqardhje dhe pa pendim. Në udhëtimet që bëjmë bashkë me Faustinën, në Dresden, te baronesha de Wallsdorff, buzë Rinit, kemi më shumë se një rast të njohim zakonet saksone dhe jetën gjermane. Motra e Andlau-t dhe i shoqi janë fisnikë të vegjël fshati, shumë interesantë; mendjemadhësia fshatare e baronit de Wallsdorff dhe cilësitë borgjeze të baroneshës përshkruhen me hollësi të vërtetë.

Por, pasi e kanë hedhur në letër një a dy herë përjetimin e tyre vetjak, romancierët zakonisht vetëm e përsëritin të njëjtin imazh, gjithnjë e më të zbehtë. Kështu, Catherine Desmont te der Rechte (I drejti) është një pasqyrim i zbehtë i Ildës dhe i Faustinës. Është një grua e re nervoze dhe me teka, që i pëlqen të merret me problemet më të rënda, me dashurinë, martesën, fenë, pa i pasur studimet dhe pa u menduar aq sa duhet për t’i trajtuar këto çështje delikate e të ndërlikuara. Në raste të tilla, utopitë fëminore dhe tiradat lirike merren për zgjidhje. Franca e njeh po aq mirë sa Gjermania këtë lloj filozofie dhe këtë soj reformatorësh.

Me Ulrich, Sigismond Forster, Cécil etj., rënia vazhdon. Fillimin e goditur të romanit Ulrich e ka marrë z. Feuillet te Çelësi i artë, por ai pasohet nga fëmijëri pa fund. Kapitujt e parë të Sigismond Forster-it, plot freski, nuk arrijnë ta bëjnë interesant rrëfimin e ftohtë të një aventure të rëndomtë. Cécil, nga fillimi deri në fund, s’është gjë tjetër veçse një fabul e ngatërruar dhe e mërzitshme. Duke lexuar këtë histori të gjatë, të kujtohen këto fjalë të një kritiku të shquar: “Romani, — thoshte i ndjeri Hermann Margraff, — sot, më shumë se çdo zhanër tjetër letrar, është bërë mall fabrike. Në këtë kohë pabesie e gënjeshtre, askush nuk do të habitet që të gjithë shkrimtarët, edhe ata pa asnjë prirje, garojnë me njëri-tjetrin për të shkruar romane.”

Udhëtimet e shumta të konteshës, në vend që t’i sillnin njëfarë popullariteti, i dëmtuan famën. Kujtimet nga Franca janë një shkrim pa kurrfarë vlere; Letrat për Spanjën kanë vetëm disa faqe të shkëlqyera; dhe, së fundi, te Udhëtim në Suedi dhe te tri vëllimet për Lindjen gjen më shumë zonjën konteshë Ida de Hahn-Hahn sesa vendet që ajo pretendon t’ua njohë lexuesve.

Ju sigurisht e keni vënë re se në disa faqe Lelia, mishërimi i skepticizmit sipërfaqësor të shkollës së Bajronit, duket sikur anon të kërkojë strehë në katolicizëm. Ky përfundim u është shfaqur më shumë se një herë skeptikëve në shekuj të ndryshëm: autori i Esesë mbi indiferencën arriti tek ai, ashtu si autori i Mendimeve.^[7] Më 1848, vit kur doli Lewin, shumë taktikanë të zotë i shtynin drejt këtij akti dëshpërimi shpirtrat e shqetësuar ose të trembur nga pamja e revolucioneve. Në Gjermani këtë taktikë e ndiqte z. de Ketteler, sot peshkop i Majncit dhe atëherë deputet në parlamentin e Frankfurtit. Asnjë prift gjerman nuk e shfrytëzoi me më shumë mjeshtëri frikën që revolucioni ngjallte te mendjet e druajtura. Predikimet e tij të famshme (Die grossen socialen Fragen der Gegenwart)^[8] lanë përshtypje shumë më të fortë se E nesërmja e fitores dhe shkrime të tjera të ngjashme të z. L. Veuillot. Vilhelm Emanuel, baron de Ketteler, në vitin 1837 e kishte lënë papritur botën dhe karrierën për t’iu kushtuar mbrojtjes së papatit. Kur iu besua një famulli katolike në Berlin, ai nuk mund të gjente shpirt më të gatshëm për të hequr dorë nga bindjet e veta të vjetra se autoren e Lewin-it. Ida kishte humbur mikun e saj më të mirë, baronin de Bistream, me origjinë nga krahina e Kurlandës. Ishte një njeri i shquar, dhe qetësia e heshtja e tij binin aq shumë në sy, në Dresden, pranë gjallërisë së shkujdesur të konteshës. Për më tepër, një operacion, që nervozizmi i saj e kishte ndërlikuar, e kishte lënë pa një sy. Trazirat e revolucionit italian dhe ditët e përgjakshme të majit në Dresden, skena që i kishte parë nga afër, duhet të kenë lënë përshtypje të rëndë mbi këtë natyrë të paqëndrueshme. Ajo ndodhej, pra, në një gjendje ku vetëm shpirtrat e fortë e kanë qetësinë e nevojshme për të pranuar me durim vendimet e një fuqie më të lartë. Meqë nuk ishte e zonja të duronte, ajo pati një fund tragjik: e mohoi protestantizmin në Berlin.

Historia e këtij “kthimi në fe” tregohet në autobiografinë e saj, që mban një titull domethënës: Nga Babilonia në Jerusalem (Von Babylon nach Jerusalem). Libra të tillë nuk janë të rrallë në ditët tona. Z. L. Veuillot ka treguar te Roma dhe Loreto si e la volterianizmin dhe u bë katolik. Zonja Swetchine, në Ditarin e kthimit të saj në fe, mitet e të cilit i ka zbërthyer revista l’Union chrétienne e viteve 1863–1864, ka dashur të na mësojë nëpër ç’udhë të fshehta një “skizmatik” arrin te “uniteti”.^[9] Historiani i z. Ratisbonne (Kthimi në fe i z. Ratisbonne, nga F. de Bussière, 1842) na ka treguar si mund ta kthejë një vegim një hebre në katolik. Dhe, më në fund, zonja de Hahn-Hahn na tregon si një nxënës i Reformës bëhet dele e Piut IX. Të gjithë këta libra ngjajnë me njëri-tjetrin dhe vlejnë njësoj. Te autorët e tyre shfaqet e njëjta mungesë e gjykimit kritik dhe e filozofisë, e njëjta padije e plotë për ligjet që e drejtojnë botën, e njëjta mani për t’i kthyer mbresat kalimtare të një ndjeshmërie të trazuar në rregulla për mbarë njerëzimin. Në vendet latine, për këto fantazi thjesht letrare nuk diskutohet shumë: ose i pranojnë, ose tallen me to. Por në Gjermani dhe në Angli çdo sulm kundër parimeve që e kanë bërë të madhe racën gjermanike merret seriozisht. Prandaj librit të konteshës iu kundërvunë shumë përgënjeshtrime. Këto i lexuan vetëm protestantët, sepse rregullat e Indeksit të librave të ndaluar ua ndalojnë katolikëve, nën kërcënimin e shkishërimit, të blejnë, — të mbajnë, — të studiojnë çdo shkrim që bie ndesh me doktrinat e Romës. Me fjalë të tjera, i dënojnë përjetë me “besimin e qymyrxhiut”, domethënë me besimin e verbër.

Kontesha u vendos në Majnc, pranë peshkopit, në ato principata të dikurshme kishtare që z. Boscowitz i ka përshkruar aq bukur te Gjermania në shekullin XVIII. Aty e mori fjalë për fjalë titullin e “neofites”, të së sapokthyerës në fe, dhe e nisi nga e para gjithë jetën e saj letrare. Kështu e pamë të shkruante, në vargje dhe në prozë, të kundërtën e poemave dhe të romaneve të veta. Rrëfimeve të udhëtimeve, Kujtimeve nga Franca, Letrave nga Lindja etj., u zunë vendin Tablotë nga historia e Kishës. Maria-Regina do të donte të ishte ilaçi kundër Faustinës. Por kur lexon romanin katolik, e sheh se autorja nuk ka arritur t’i dëbojë nga shpirti kujtimet e së shkuarës. Nuk ia ka dalë as gazetari ultramontan, domethënë ithtari i pushtetit të plotë të papës, që ka shkruar Gruaja e ndershme. Në këtë pikturë të trazimeve të zemrës dhe të luftës së brendshme, gruaja i ndien shumë gjallë të gjitha ato që përshkruan, prandaj nuk mund të besosh se stuhitë e dikurshme janë qetësuar krejt. Pa dyshim, fryma e kësaj bote mundet nga malli që i tërheq shpirtrat e zgjedhur drejt gjërave qiellore, dhe manastiri paraqitet si e vetmja strehë ku ata mund të gjejnë qetësinë dhe lumturinë. Por limani nuk të bën t’i harrosh detet me dallgë të kaltra, plot ishuj të qeshur, ku lundrojnë mijëra anije me flamuj të gëzuar. Midis vëllimit të parë dhe të dytë të Maria-Reginës ka po atë mospërputhje që ka midis pjesës së parë dhe të dytë të jetës së poetes. Vërejtje të ngjashme mund të bëheshin edhe për romanin Doralice, të botuar pas Maria-Reginës.

E di mirë që zonjat de Hahn, Swetchine, Fullerton etj. do t’u përgjigjen me shembullin e Shën Agustinit kritikëve që do t’i qortojnë se doktrinat e tyre nuk shkojnë me jetën që kanë bërë. Kurrë nuk është zgjedhur një shembull më pa vend, dhe vetëm padija e plotë e historisë mund ta shpjegojë këtë keqpërdorim. Autori i Rrëfimeve hoqi dorë nga ëndërrimet e maniheizmit për të pranuar një doktrinë që në vend të dualizmit pers vinte një Zot të vetëm. Ai hoqi dorë nga përrallat e Azisë së vjetër për të pranuar një teologji që përmblidhte njëkohësisht mësimet e Moisiut dhe doktrinat e Platonit. A mund të thonë edhe ata ose ato që kthehen te teoritë filozofike dhe shoqërore të Mesjetës se po ecin përpara, se po ndjekin lëvizjen e pandalshme që e çon njerëzimin drejt qëllimit që i ka caktuar Krijuesi? Këta rindërtues pa mend të një ndërtese që po shembet kudo nuk i ngjajnë aspak peshkopit të Hiponës. Ata sillen si ata filozofë kokëfortë të Aleksandrisë që ngulnin këmbë të mbronin kundër tij dogma pa të ardhme dhe një moral shumë të ngushtë për aspiratat e kohës. Një gazetar francez u prek nga ky krahasim, kur gjeti te libri im Ekskursione në Rumeli dhe në More një paralele midis Joseph de Maistre-it dhe perandorit Julian.^[10] Sikur ky shkrimtar të kishte lexuar veprën e mençur dhe të thellë të doktor Straussit, Romantiku në fronin e Cezarëve, do të ishte bindur se kjo paralele nuk ka asgjë të sforcuar.

Pa dyshim, do të më thonë se është e vështirë t’u mohosh “zemrave të plagosura” — kjo është fjala e Balzakut — qetësinë që u siguron katolicizmi. Më lejoni të dyshoj për ilaçin që lavdëron Mjeku i fshatit. A e gjetën ndonjëherë Paskali dhe Lamennais këtë paqe të lumtur? Lexoni Hajmalinë e Paskalit nga doktor Lélut dhe shkrimin me titull Lamennais në La Chênaie! Sado të përpiqesh “ta trashësh mendjen”^[11] — nuk do ta përdorja këtë shprehje sikur të mos e kishte përdorur vetë Paskali — nuk arrin dot të zhvishesh nga dituria e fituar, të harrosh përfundimet e padiskutueshme të të gjitha shkencave, e në fund t’i marrësh mitet e “kohës së mirë të vjetër” për besime që meritojnë të merren me to mendjet serioze. Kjo gjoja “qetësi” e çon Paskalin në frikëra fëminore, në një vdekje të parakohshme e plot ankth, dhe Lamennais-në në një revoltë të plotë, jo vetëm kundër Kishës, por kundër gjithë krishterimit. Mos arrin vallë të veprojë si një lloj opiumi mbi mendje më të dobëta, mbi plaka si zonja Swetchine? Nuk është krejt e pamundur. Por nuk besoj se Kishat që i bëjnë garë katolicizmit kanë shumë arsye t’ia kenë zili këtë fuqi për ta mpirë kaq shumë mendjen dhe zemrën. Brahmanizmi dhe budizmi i kishin gjetur receta të tilla shumë kohë para Jezu Krishtit, dhe Bochinger përmend kryesoret te Jeta soditëse te hindusët. Por lavdia e përjetshme e Birit të Njeriut është se e detyroi botën e lashtë, këtë Llazar të fjetur në varr, të dalë nga varri, të ecë, të jetojë dhe të luftojë! Prandaj askush, për sa kohë i qëndron besnik frymës së krishterimit, frymës që “jep jetë”,^[12] askush nuk mund t’i shmanget mundit të lavdishëm që qielli i ka ngarkuar njerëzimit, me pretekstin se është lodhur apo është zhgënjyer.

Në Saksoni artet nuk kultivohen me më pak zell se letërsia. Mjafton të përmendësh emra si Marie Bayer-Bürck, W. Schrœder-Devrient, Klara Shuman dhe Élise Polko, për të kuptuar sa e madhe ishte atëherë pjesa e grave në lëvizjen artistike.

Marie Bayer-Bürck, aktorja e famshme e teatrit të oborrit, e lindur më 1819, pati si baba dhe si mësues aktorin Rudolf Bayer, që përgatiti në Pragë aq shumë artistë të shquar të skenës. Pas debutimeve të shkëlqyera në Pragë, në Hanover dhe në Lajpcig, më 1841 u angazhua në Dresden dhe që atëherë ka mbetur aty. Marie, e cila ende nuk ishte martuar me doktor Bürck-un, dukej atëherë në kulmin e saj. Martesa, në vend që t’ia shtonte fatin e mirë, gati ia prishi karrierën. Çmenduria e burrit i shkaktoi një dhimbje aq të madhe, saqë për një çast menduan se arti dramatik e kishte humbur. Atëherë luante rolet që i shkonin moshës: Leonorën, Ifigjeninë dhe Margaritën e Gëtes, Ofelinë e Shekspirit, Maria Stjuartin e Shilerit. Mua më pëlqeu shumë në Ifigjenia në Tauridë, sepse lloji i talentit të saj përputhej plotësisht me një personazh që e drejtojnë më shumë dashuritë familjare sesa pasionet e mishit. Kur mori përsipër më vonë të shprehte ndjenjën e nënës, arti i saj s’kishte si të mos rritej edhe më shumë. Dhe thonë se ka arritur një përsosuri të habitshme.

Anna Lœhn, një saksone, nuk pati si aktore peshën që pati Marie Bayer, por arriti ta pajtonte jetën e ngarkuar të teatrit me punën letrare. Në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç botoi një dramë, Uliksi në Ogjigji. Më vonë nxori dy vëllime me Poezi, Jeanne, Iduna dhe një përkthim të Kujtimeve të Alfierit. Anna Lœhn, e lindur më 1830, ka punuar në teatrot e Lajpcigut, të Oldenburgut dhe të Dresdenit.

Wilhelmine Schrœder-Devrient ishte ndoshta këngëtarja më e madhe që është shfaqur në skenën gjermane. Ishte më e madhe në moshë se Marie Bayer, sepse kishte lindur në Hamburg më 1805. Që pesë vjeçe doli në skenën e qytetit të lindjes, në role fëmijësh ose të Kupidit; në moshën dhjetë vjeç hyri në një trupë baleti me fëmijë, që e kishte ngritur në Vjenë Horschelt; pastaj luajti në drama dhe në tragjedi. Këto përgatitje të para nuk i shkuan kot. Baleti i mësoi sekretin e qëndrimeve fisnike e piktoreske që i shkonin aq shumë bukurisë së saj, dhe në mimikë e në plastikë mbeti e pashoqe. Tragjedia i mësoi ta frenonte një ndjeshmëri që nga natyra ishte e vrullshme. Më 1821 debutoi si këngëtare në Vjenë, në rolin e Paminës te Flauti magjik, opera e Mozartit, dhe pastaj u duartrokit shumë në Berlin. Pasi u martua me aktorin Devrient, nënshkroi bashkë me të një kontratë me teatrin e oborrit në Dresden, ku çdo shfaqje u bë për të si një triumf i ri. E interpretonte Veberin në mënyrë vërtet të mrekullueshme. Duhet ta kesh dëgjuar në Euryanthe të këtij kompozitori dhe në Fidelio të Bethovenit, për të pasur një ide të saktë të larmisë së jashtëzakonshme të shpirtit gjermanik, që ka nxjerrë njëkohësisht njerëz si Kanti, Veberi dhe Gëte. Parisi e priti mjaft ftohtë: francezëve iu duk se zërit të saj i mungonte timbri. Por Londra e miratoi mendimin që kishte Gjermania për talentin e kësaj rivaleje fatlume të këngëtareve si Scheuner dhe Milner-Hauptmann. E la teatrin më 1855 për t’u martuar me një livonez të pasur, z. de Bock. (Lidhja me Karl Devrient ishte prishur më 1828 me divorc.) Por nuk u pajtua dot me mendimin të rrinte krejt pa duartrokitje, dhe në moshë mbi pesëdhjetë vjeç (1858–59) e pamë të dilte sërish në koncerte në Berlin dhe në Dresden, ku pati një sukses të zbehtë. Gjatë qëndrimit të saj të fundit në kryeqytetin e Saksonisë, e zuri një sëmundje e rëndë, dhe vdiq në Koburg, në fillim të vitit 1860.

Klara Shuman dhe Élise Polko nuk e lanë kurrë atë mjedis modest ku talenti i zonjës Schrœder-Devrient shkëlqeu për herë të fundit, si një dritë që shuhet. Të dyja këto artiste janë saksone. E para lindi në Lajpcig më 1819, e dyta në Wackerbartsruh, pranë Dresdenit, më 1824.

Klara-Jozefina Wieck mori që në fëmijëri mësime pianoje nga i ati. Që më 1830, z. Wieck mund ta nxirrte të bijën para publikut francez, nga i cili artistët kishin atëherë shumë frikë, sepse gjykimi i tij ndikonte në opinionin e gjithë Evropës. Që kur Parisi po kthehet në hanin e botës, bota artistike i jep më pak rëndësi mendimit të një publiku ku “athinasit e sotëm”, pra parisienët, janë larg të qenit shumicë. Pastaj zonjusha Wieck dha koncerte në disa qytete të Gjermanisë, dhe pritja që gjeti paralajmëronte sukseset e ardhshme. Këshillat që merrte nga i ati ishin të tilla që e ndihmonin të zhvillohej. Z. Wieck, themeluesi i Gazetës së re muzikore, nuk është vetëm një mësues i mirë pianoje; ai është edhe një nga shkrimtarët që merren me muzikë. Një nga bashkëpunëtorët e tij, Robert Shumani, i kërkoi dorën e së bijës. Wieck, që e njihte natyrën e tij të çuditshme, e pa të arsyeshme t’ia refuzonte. Por Klara nuk mendonte si i ati. Prandaj iu desh t’i drejtohej gjykatës për t’u martuar me artistin e shquar të cilit ia kishte dhënë zemrën dhe të cilit ia admironte talentet e jashtëzakonshme. Burri, me tekat e veta, ia vuri shpesh në provë të rëndë durimin. Pas vdekjes së tij, zonja Shuman mundi të bënte udhëtime më të gjata, që ia shtuan famën. Ajo shkëlqen sidomos në interpretimin e veprave të Bethovenit, të F. Shubertit, të Shopenit, të Mendelsonit dhe të burrit të saj. E kam dëgjuar në Dresden, në Vjenë, madje edhe në Lajpcig, qytetin e saj të lindjes. Në një hotel të atij qyteti, dhoma e saj ishte ngjitur me timen, dhe dy ditë radhazi pata fatin ta dëgjoj me nge një nga artistet më të shquara të Evropës. Edhe si kompozitore zonja Shuman nuk është pa vlerë. Nuk kam parë kurrë grua që të ketë më shumë hijeshi në piano.

Zonja Élise Polko, motra e udhëtarit të guximshëm Eduard Vogel, — dihet sa shumë gjermanë iu kushtuan pa frikë ekspeditave në Afrikë, — nisi të shkëlqejë si këngëtare në koncertet e Lajpcigut dhe të Dresdenit. Që në fillimet e saj, i shquari Mendelson-Bartoldi e inkurajoi. Do të kishte pasur sukses në teatër, sikur i ati, doktor Vogel, të kishte pranuar ta linte të ndiqte këtë karrierë. Që kur është martuar, duket se e parapëlqen letërsinë më shumë se muzikën. Megjithatë, natyra e disa prej shkrimeve të saj, si Tregimet e muzikantit, tregon mjaft qartë se u ka mbetur besnike shijeve të rinisë.

Arti i vallëzimit nuk përfaqësohej në Dresden aq mirë sa arti dramatik dhe muzika. Në të vërtetë, si artiste, Lola Montès nuk mund të krahasohej aspak me Marie Bayer apo me Wilhelmine Schrœder. Dhe nëse bëri shumë bujë në botë, nuk e bëri si Taglioni, Ferraris, Carlotta Grisi apo Cerrito, me një fjalë si balerinat më të famshme të Italisë.

Kur vizitova më 1855, në pallatin e Mynihut, dy sallat që quhen “galeria e bukurive” (Schonheitsgalerie), një koleksion portretesh që i vendosi aty mbreti Ludvig I, gjeta ende portretin e Lola Montès. Por portreti i së preferuarës së ish-mbretit, siç duket, i kujtonte dinastisë ngjarje të hidhura, dhe Maksimiliani II, thonë, e zëvendësoi me portretin e mbretëreshës Frederikë. Ndryshe, galeria është lënë e paprekur, dhe udhëtari mund të admirojë aty të gjitha tipat e bukurisë gjermanike, që nga zonjat më të mëdha deri te një punëtore e re nga Mynihu dhe një fshatare nga rrethinat e kryeqytetit me veshje bavareze.

Që në Dresden, para se Lola të bëhej e famshme, bëheshin shumë hamendje për prejardhjen e saj të vërtetë. I përkiste racës gjermanike apo racës latine? Mendimet ishin atëherë të ndara, dhe biografët e saj janë ende larg nga një zgjidhje që të mos lërë asnjë dyshim. Disa i japin një baba spanjoll; të tjerë, një baba anglez. Ata që duket se i afrohen më shumë së vërtetës thonë se babai i saj ishte një skocez i quajtur Gilbert. Élisa Gilbert, që do të bënte aq shumë bujë me pseudonimin spanjoll Lola Montès, kishte një fizionomi krejt jugore, që e kishte trashëguar nga e ëma, një kreole shumë e bukur. Karakteri e ruante më mirë se fytyra vulën e dy racave. Ishte e paqëndrueshme, mendjemadhe, mburravece, gjaknxehtë si një vajzë e vendeve tropikale. Por vendosmëria, energjia dhe përbuzja për bestytnitë e Jugut, që i tregoi në disa çaste domethënëse të jetës, të kujtonin keltët e Skocisë, atë popull të guximshëm që sot është në botë një nga shtyllat kryesore të Kishës së reformuar dhe të institucioneve liberale. Përveç konteshës së Landsfeldit,^[13] ka edhe shembuj të tjerë jetësh pa asnjë harmoni: në to rishfaqen elemente të kundërta e armiqësore, që një arsye më e lartë dhe një vullnet këmbëngulës nuk dinë t’i bashkojnë në një të tërë. Kur mbron formulën e çuditshme “ultramontanizëm liberal”, a nuk provon edhe z. konti de Montalembert se nga i ati rrjedh prej atyre banorëve të Poitou-së që qenë mbrojtësit e fundit të katolicizmit në Francë, kurse nga e ëma prej atyre anglezëve krenarë që i shkulën Gjonit pa Tokë kartën e lirive, magna charta? Universiteti i Francës, ku ka studiuar autori i Shën Elizabetës, të gjitha mjetet e një arsimi të shkëlqyer, miqësia e autorit të famshëm të Punëve të Romës, nuk arritën ta drejtojnë jetën e këtij ish-bashkëpunëtori të gazetës l’Avenir^[14] drejt një qëllimi të denjë për mendjen e tij. A duhet të habitemi, pra, me mospërputhjet që paraqet jeta e vajzës së paligjshme të oficerit skocez? Dihet sa të paditur janë kreolët dhe sa pak mund t’u japë një konvikt karaktereve që janë të trazuar nga natyra. Dhe Lola Montès nuk pati mjete të tjera veç këtyre për të mësuar t’i luftonte prirjet e këqija dhe t’i zhvillonte të mirat.

Lola lindi në Montrose të Skocisë (1820) dhe u rrit pjesërisht pranë së ëmës, pjesërisht në një shkollë me konvikt në Bath. Sapo u bë vajzë për martesë, u ngrit kundër autoritetit të së ëmës dhe e braktisi konviktin për t’u martuar me një oficer të ri, të quajtur James. Kjo dashuri e parë, që duket se pati njëfarë zjarri, nuk zgjati shumë. Lola e la burrin për t’u hedhur në një jetë aventurash dhe për të lidhur marrëdhënie jetëshkurtra. Një nga dashnorët e saj të një dite, një fisnik i madh anglez, e pati tekë ta paraqiste para të njohurve si një spanjolle me pozitë të lartë, dhe këtë tekë shumë njerëz e morën seriozisht. Por Parisi do t’i pëlqente Lolës më shumë se atdheu i hipokrizisë së shtirur, i cant-it. Rrethanat po i përgatitnin në atë qytet të madh një lloj suksesi që i shkonte për shtat fantazisë së saj. Gjyqi i bujshëm që pasoi vdekjen e Dujarrier-it, drejtuesit të gazetës la Presse, të vrarë në duel, e tërhoqi vëmendjen te balerina e teatrit Porte-Saint-Martin (1840). Të gjithë flisnin për përshtypjen që kishte lënë kur, e veshur në të zeza si një e ve e pangushëllueshme, kishte dalë para gjykatësve për të dëshmuar dhe për të kërkuar për vrasësin gjithë ashpërsinë e ligjit.

Skena të tilla nuk dukej se do t’i sillnin aktores së re shumë emër në Gjermani. Në shekullin XVIII, princërit gjermanë nuk tregoheshin shumë më seriozë se regjenti i Francës ose Luigji XV; faktet që ka mbledhur z. Boscowitz nuk lënë vend për dyshim. Por Revolucioni Francez kishte shkaktuar në Konfederatën Gjermanike një reaksion që sovranët kishin interes ta merrnin shumë parasysh. Disa prej tyre nuk ishin kënaqur vetëm duke i përshtatur zakonet e veta me frymën e kohës, por ishin dhënë me pasion pas ideve dhe institucioneve të Mesjetës. Ndërsa “romantikët”, J. Gœrres, Fridrih Shlegeli, Stolbergët etj., lavdëronin me një entuziazëm të shtirur artet dhe letërsinë e “shekujve të besimit”, princërit për të cilët po flas nuk ëndërronin tjetër veç murgërisë dhe kalorësisë, kështjellave feudale, përkrenareve prej çeliku, zhgunëve dhe rruzareve. Këto teka arkeologjike, pak të denja për mendje aq serioze sa ç’janë gjermanët, ishin tashmë në modë kur jetoja në Gjermani, dhe askush nuk tregohej më i dashuruar pas tyre se mbreti i Bavarisë. Por gjithçka ndryshoi kur erdhi Lola Montès. Në Gjermaninë qendrore Lola kishte pasur vetëm një sukses të diskutueshëm, edhe pse gazetat e Dresdenit kishin tërhequr vëmendjen te “princërit grekë” që ishin shumë të prirur ta admironin, — atëherë çdo lindor kalonte për grek. — Por aludimet e thjeshta nuk ia kënaqnin sedrën Lolës. I duhej një rol i bujshëm, dhe dalja e saj në skenën e teatrit të oborrit në Mynih (1846) do t’ia realizonte më në fund ëndrrat në mënyrën më të papritur dhe më fantastike.

Mbreti Ludvig, që mbretëronte qysh nga viti 1825, ishte i moshuar dhe katolik i zellshëm: brenda më pak se dhjetë vjetësh numri i manastireve në Bavari ishte dyfishuar. Megjithatë, ai nuk ishte për “fronin dhe altarin” një mbështetje aq e fortë sa besohej zakonisht. Si princ, e kishte lavdëruar autorja e Gjermanisë.^[15] Kur u bë mbret, filloi me masa liberale. Mbajti anën e kryengritjes greke, në kohën kur princat e tjerë i quanin grekët karbonarë, domethënë komplotistë revolucionarë. Më në fund, botoi edhe një përmbledhje vjershash, Vjersha (1829),^[16] dhe një vepër në prozë, Shokët e Valhallës (1843), që tregonin njëfarë origjinaliteti, të paktën në formë. Por asnjë shije artisti dhe asnjë tekë poeti nuk të linte të mendoje se ky monark me flokë të bardhë, ky baba i një familjeje të madhe, ky sovran që, qysh prej vitit 1830, ishte treguar aq i përkushtuar ndaj ortodoksisë katolike, do ta skandalizonte mbarë Konfederatën Gjermanike me një shfaqje që u ngjante ditëve më të mira të konteshës du Barry.^[17]

Për sa kohë që dashuria e mbretit për aktoren e re mbeti e fshehtë, një e fshehtë “që e dinte gjithë bota”, Charles d’Abel, kreu i qeverisë dhe katolik i vendosur, nuk deshi të tregohej më i rreptë se jezuitët që i rrëfenin mëkatet Luigjit XIV. Këta rrëfyes e kishin mbuluar me lavde dashnorin e zonjushës de La Vallière dhe të zonjës de Montespan, dhe z. Bungener i ka mbledhur me kujdes këto lavde. Si mund të zemërohej, pra, ministri bavarez për një lidhje që nuk kërkonte asnjë akt zyrtar? Por kur Lola deshi të bëhej konteshë e Landsfeld-it dhe të zinte vend në aristokracinë bavareze, mbretit iu desh të zgjidhte midis së preferuarës së vet dhe partisë katolike. Nuk u lëkund gjatë. E largoi z. d’Abel dhe ia besoi qeverisjen një ministrie armiqësore ndaj klerikëve, me princin e Wallerstein-it në krye. Lufta u bë e pashmangshme pas urdhëresës mbretërore të 14 gushtit 1847, që i jepte Lolës një titull, një stemë madhështore dhe një pension rreth pesëdhjetë mijë frangash. “Shkëlqesia e Saj” kontesha e Landsfeld-it kishte kundër vetes jo vetëm ndjenjën fetare, por edhe gjithë neverinë që ka Gjermania për sundimin e të preferuarave të mbretërve. Edhe rinia, që zakonisht është mjaft dashamirëse ndaj çdo gjëje që del jashtë zakoneve, në universitetin e Mynihut ishte nën ndikimin e miqve të ish-ministrit d’Abel. Megjithatë, një pjesë e studentëve, shoqëria që mbante emrin Allemania, mbajti anën e saj. Këta studentë kujtonin me sa shkathtësi e kishte shfrytëzuar Volteri inatin e zonjës de Pompadour kundër jezuitëve, dhe shpresonin se Lola nuk do të kishte më pak fat se dashnorja e një Luigji tjetër.^[18] Kështu, ata u bënë truproja të konteshës. Asaj i pëlqente sjellja krenare e amazonave dhe kënaqej të kalëronte mes tyre, me atë kostum të hijshëm e të kushtueshëm që e ka pikturuar Stiler, piktori i oborrit,^[19] te “galeria e bukurive”. Me këtë mbështetje pas shpine dhe e shtyrë nga paturpësia e saj kreole, Lola shpërndante me bollëk goditje me kamxhik ushtarakëve dhe qytetarëve që nuk hiqnin kapelën para saj. Kam dëgjuar të thuhet se në Berlin, në një parakalim ushtarak ku ishte i pranishëm perandori i Rusisë, ajo i kishte trajtuar në të njëjtën mënyrë ushtarët që donin ta pengonin të kalonte radhën e tyre. Pa dyshim, bavarezi është më paqësor se prusiani. Por një sjellje e tillë, luksi mbretëror që shfaqte kontesha dhe shpenzimet e saj të çmendura do t’i kishin ngritur njerëzit në këmbë edhe në një vit më të qetë se 1848-a. Borgjezi i kursyer dhe i rregullt i hidhte një vështrim plot zemërim pallatit madhështor që mbreti po i ndërtonte në Mynih së preferuarës së vet të zhurmshme. Ludvigu I nuk mund të mos e dinte ç’mendonte populli, sepse policia gjermane ishte shumë syçelë që t’i shpërfillte shenja të tilla. Por gjermani shpesh e ngatërron kokëfortësinë me këmbënguljen. Veç kësaj, princi gjente njëfarë inkurajimi te qëndrimi i pjesës më pak skrupuloze të partisë liberale, e cila mendonte se mund të përfitonte nga mëria e konteshës së Landsfeld-it kundër Charles d’Abel-it dhe miqve të tij.

Më në fund, kjo komedi, që dukej sikur vinte nga një shekull tjetër, pati një fund tragjik. Ditët e para të shkurtit panë skena të trazuara. Anëtarët e Allemania-s, kalorësit e Lolës, u fishkëllyen në universitet. E zemëruar, kontesha arriti që mësimet të ndërpriteshin (9 shkurt). Por zemërimi i popullit të Mynihut qe aq i madh, saqë mbreti, i frikësuar, nxitoi ta anulonte urdhëresën dhe të pranonte që dashnorja e tij të largohej (11 shkurt). Sapo u përhap ky lajm në qytet, turma u grumbullua në rrugët pranë shtëpisë së Lolës për të parë largimin e saj. Kjo turmë ishte aq kërcënuese, saqë u desh të ngarkohej një skuadër kalorësish që ta shoqëronte të dëbuarën. Sapo shpura e saj e çau, mes sharjesh e mallkimesh, detin e njerëzve, turma u sul në pallat për ta plaçkitur. Ludvigu I, që i ndiqte pa u njohur këto skena, aq të dhimbshme për zemrën e tij dhe aq pak qetësuese për pushtetin e tij, u godit me gur. Madje e pati disi të vështirë të kthehej në pallat. Lola, duke përfituar nga errësira e mbrëmjes, hyri në qytet dhe u përpoq të takohej me të, por më kot. Mbreti e kuptonte aq mirë sa e rëndë ishte gjendja, saqë pas lëvizjes së marsit hoqi dorë nga froni në favor të të birit, Maksimilianit.

Kontesha udhëtoi nëpër Gjermani, dhe unë e kam takuar në Vjenë, kur dilte nga një teatër me një buqetë të madhe lulesh në dorë, krahë për krahë me z. List, i cili atëherë nuk ishte bërë ende një nga mbrojtësit e “altarit”.^[20] Ishte e mbuluar me kujdes me vello, por asgjë në qëndrimin e saj nuk tregonte dëshpërim apo humbje zemre. Megjithatë, si të gjitha fuqitë e rëna, si mbrojtësit e Sonderbundit,^[21] z. Meternih dhe z. Gizo, edhe ajo pa të arsyeshme që, në fillim të vitit 1849, të kërkonte strehë në Angli. Shumë herë i kam dëgjuar njerëzit e partisë prapanike të mallkojnë mikpritjen britanike, “këtë strehë të fundit të partive revolucionare”. Por ata mendojnë ndryshe kur fati, më i ndryshueshëm se kurrë, u mëson se ligjet liberale mund t’i hyjnë në punë gjithkujt. Lola nuk ishte e dëbuar, por nuk gëzonte ndonjë dashuri të madhe në Gjermani. Qeveria bavareze ia kishte hequr shtetësinë, dhe ajo, me atë lehtësi për t’u shndërruar që natyra e saj e njeh aq mirë, dukej e gatshme të bëhej sërish angleze. Sikur të donte t’i bënte nderim kultit që bashkatdhetarët e saj kanë për jetën familjare, u martua me një oficer të pasur të gardës, me emrin Heald. Divorci atëherë nuk ishte i mundur në Angli, dhe zonja James — James vdiq vetëm më 1850 — rrezikonte me një moskokëçarje vërtet kreole ndëshkimet që parashikonte ligji për bigaminë. Por të dy bashkëshortët shpejt u ndanë në Spanjë, dhe z. Heald u mbyt aksidentalisht në det, në fund të vitit 1852, pranë Lisbonës.

Lola nuk e kishte pritur vdekjen e tij për të kërkuar në Botën e Re një skenë që i shkonte natyrës së saj aventureske. Nxitoi të shfrytëzonte dobësinë që kanë për titujt republikanët e Shteteve të Bashkuara, një dobësi që nuk i ka shpëtuar syrit të mprehtë të baroneshës de Reinsberg. Kështu, në qytetet e mëdha të Amerikës së Veriut ajo nuk la pa u paraqitur si “konteshë e Landsfeld-it, baroneshë e Rosenthal-it, kanonike e Urdhrit të Shën Terezës”. Kalifornia ishte atëherë toka e mrekullive. Kur mbërriti Lola, për ta tërhequr mbi të vëmendjen e një turme që merrej më shumë me kërkimin e arit sesa me kronikat e oborrit bavarez, u nxor në shitje një shkrim ku skenat e Mynihut tregoheshin në mënyrë qesharake, por që u bënin përshtypje mendjeve të trasha. Suksesi i këtij libri e shtyu drejtorin e një teatri në San Francisko të porosiste një dramë ku Lola do të luante vetë aventurat e veta. Kjo ide e çuditshme pati një sukses të jashtëzakonshëm. Jenkit u kënaqën kur panë z. d’Abel dhe anëtarët e aristokracisë katolike mendjemadhe të kthyer në dashnorë të refuzuar, ndërsa Lola dilte si çlirimtarja e Bavarisë, e shtypur nga batalioni i zi i bijve të Lojolës. Në skenë shiheshin mbreti Ludvig dhe mbretëresha Tereza — anglo-saksoni i do çiftet e bashkuara — duke e përqafuar engjëllin e tyre shpëtimtar dhe duke e mbuluar me po ato diamante që mbreti ia kishte dhuruar balerinës në rrethana, mjerisht, më pak shembullore. Largimi i Lolës kishte diçka thellësisht tragjike, sepse ajo ikte nga shtëpia e saj, të cilës i kishin vënë zjarrin miqtë e aristokratëve dhe vrasësit me pagesë të jezuitëve. Thonë se ajo pati më shumë sukses si aktore sesa si balerinë. Që në Dresden, përkrahësit e saj lavdëronin më tepër fytyrën dhe trupin e saj sesa vallëzimin. Po kështu ndodhi edhe në San Francisko. Aty, ndërsa luante vallet kombëtare të Spanjës dhe të Italisë, sytë që u bënte spektatorëve të parterit patën aq pak sukses, saqë ajo doli e tërbuar në ballë të skenës dhe urdhëroi me ton prerës që të gjithë ata që nuk ishin të kënaqur ta linin menjëherë sallën.

Nuk do t’ju tregoj “shfaqjet” e tjera që shpiku Lola, “bisedat e saj të famshme”, sukseset e saj në bilardo dhe në lojën e kunjave. Në të gjitha këto zanate ajo e humbi krejt shkëlqimin aristokratik të oborrit bavarez. E lodhur edhe vetë nga këto skena të zhurmshme, shpesh fare vulgare, u tërhoq në Nevada, në këmbët e Sierra-s. Aty kaloi disa vjet, fillimisht me një gazetar amerikan me të cilin qe martuar, pastaj me një mjek gjerman me origjinë fisnike, i cili ishte lidhur me të dhe që vdiq në një gjueti. Kjo vdekje e papritur, vitet që kalonin dhe meditimet që sjell një jetë e vetmuar dukej se ia ndryshuan Lolës mendimet. I shiti diamantet në San Francisko, nuk pranoi më asnjë kontratë në teatër dhe më në fund u nis për në Nju Jork. Atje pati një sukses të padiskutueshëm me leksione publike për jetën e saj të trazuar. Këto leksione u botuan në anglisht dhe kanë dalë në disa botime. Edhe një gazetë franceze, le Pays, botoi në vitin 1854 një pjesë të Kujtimeve të saj. Në vitin 1860 u përhap fjala se ajo kishte vdekur në Nju Jork më 17 maj, pasi u kishte dhënë klerit katolik të “qytetit perandorak”^[22] gjithë ato shenja pendimi që kërkon Kisha. E vdekur apo jo, gazetat nuk merren më fare me të.

Para se të largohem nga Gjermania qendrore, do të doja t’ju them dy fjalë për gjendjen e qytetërimit në mbretërinë e Saksonisë. Në këtë shtet të lulëzuar, zakonet gjermanike nuk i ka prishur asnjë element i huaj që të ketë fuqi të ushtrojë ndikim të madh. Katolicizmi aty nuk ka pushtet. Në vitin 1852 në gjithë vendin kishte vetëm 33.725 katolikë. Z. Ronge, të cilin e kam dëgjuar në Dresden, në hotelin “Saksonia”, të predikonte katolicizmin gjerman,^[23] ka lënë aty disa ndjekës (1.772 në vitin 1852). Katolikët janë mbledhur në Dresden dhe në Luzacinë e Epërme, ku kanë një peshkopatë në Bautzen, shtatëmbëdhjetë kisha famullitare në fshatra dhe dy manastire murgeshash. As Lindja nuk ka në Saksoni më shumë ndikim se Roma. Nga një popullsi prej gati dy milionë banorësh, gjen vetëm 60.000 sllavë, rreth një mijë hebrenj dhe ndoshta nja njëqind vetë nga gadishulli lindor, pra nga Ballkani.

E lirë nga çdo ndikim që u kundërvihet prirjeve të saj, raca gjermanike ka mundur t’i shfaqë në Saksoni prirjet e veta të veçanta. Kjo racë, thellësisht bujqësore, ia ka nxjerrë tokës saksone gjithë atë që ajo mund të japë. Edhe minierat dhe industria janë zhvilluar jashtëzakonisht shumë. Qendra kryesore e prodhimit të dantellave është pjesa e sipërme e maleve Erzgebirge, por gratë që merren me këtë punë e mbanin me vështirësi konkurrencën e dantellave angleze të bëra me makinë. Sa e sa herë kam blerë punën e këtyre punëtoreve të gjora, që vinin me lot në sy të ma ofronin! Por në një vend kaq të përparuar mund të jesh i sigurt se kriza të tilla nuk do të kenë pasojat që do të kishin gjetkë, ku qeveritë dhe të qeverisurit nuk çajnë kokën. S’ka nevojë të flasësh gjatë për arsimin në një vend ku, që nga koha e Luterit, padituria shihet si armik i shoqërisë. Saksonet, që flasin gjermanishten më të pastër, janë ndoshta gratë më të arsimuara të Evropës.

Gjendja e grave në Saksoni nuk mund të quhet përfundimisht e rregulluar, sepse mbretëria po harton një kod civil. Saksonia ndjek lëvizjen që i shtyn shtetet gjermanike ta zëvendësojnë të drejtën e përbashkët gjermane me ligje të tyret. Por gjithçka të bën të besosh se mbretëria saksone, ashtu si shtetet e tjera të Konfederatës, do të ruajë me besnikëri disa dispozita që përputhen me bindjet e bijve të familjes së madhe gjermanike. Këto dispozita janë aq të përgjithshme, saqë një jurist i shquar ma shprehu kështu mendimin e tij për mënyrën si e trajton Kodi i Napoleonit çështjen e rëndë të kërkimit të atësisë, domethënë nëse gruaja mund t’i kërkojë gjykatës të vërtetojë se kush është babai i fëmijës së saj:^[24] “E drejta franceze nuk mund të justifikohet kur ia ngarkon vetëm gruas pasojat e marrëdhënieve të paligjshme midis dy gjinive. Duke e quajtur vetëm gruan fajtore në raste të tilla, ajo e lë të pambrojtur ndaj të gjitha sulmeve që mund t’ia vënë në rrezik nderin. Si rrjedhim, nën një ligj të tillë, gjendja morale e Francës nuk është përmirësuar aspak.”

Kisha romake e kishte lënë moralin e popujve të binte aq poshtë, sa kjo rrezikonte rendin shoqëror. Prandaj në shekullin XVI, te kombet gjermanike, u ndie një reagim kundër shthurjes së përgjithshme. Por në Gjermani, ashtu si te anglo-saksonët, u ngatërruan dy gjëra krejt të ndryshme: në vend që të kujdeseshin vetëm për interesat e shoqërisë, ligjet ndërhynë edhe në punët e ndërgjegjes. Kjo ngatërresë do të vazhdonte deri në ditët tona në ligjet e disa shteteve.

Që në vitin 1530, rregullorja e policisë së Perandorisë së Shenjtë e kërcënonte me ndëshkim “bashkëjetesën e shthurur”, por pa e përcaktuar dënimin. Gjykatat, që duhej ta zbatonin këtë urdhëresë, e bënë zakon t’u jepnin një dënim sipas gjykimit të tyre, zakonisht një gjobë, gruas dhe burrit që kryenin “marrëdhënie jashtë martese”. Më vonë u ndie nevoja për ligje më të qarta. Një rregullore e policisë së Brunsvikut dhe Lyneburgut e dënonte këtë vepër me dëbim nga vendi. Por në një vend kaq feudal, gjykatësit tregoheshin shumë zemërbutë sa herë që bëhej fjalë për një fisnik dhe për shoqen e tij në faj. Në një pjesë tjetër të Gjermanisë veriore, në Holshtajn (urdhëresa e Shlezvig-Holshtajnit e vitit 1798), “marrëdhënia jashtë martese”, kur vërtetohet nga shtatzënia, dënohet herën e parë me dhjetë ditë arrest me bukë e ujë dhe me një gjobë prej 5 talerësh^[25] për burrin, dhe me një gjobë prej të paktën tre talerësh e gjysmë për gruan. Herën e dytë dënimi dyfishohet. Herën e tretë, fajtorët rrezikojnë gjashtë muaj burg në shtëpinë e korrektimit. Në mbretërinë e Vyrtembergut (Gjermania e Jugut), një ligj i vitit 1836 e dënon ende “bashkëjetesën e paligjshme” me gjobë dhe me burg. Në shtetet e ndryshme të Gjermanisë qendrore, ligji zbatonte të njëjtat parime. Në Hesen-Darmshtat, burgu u zëvendësua më në fund me gjobë. Në Hesen-Kasel, ligji civil mjaftohej t’i jepte forcën e vet dënimit që jepte Kisha. Ligjet e Saksoni-Vajmarit hynin në hollësi të denja për kazuistët,^[26] kur flisnin për rrethanat rënduese dhe lehtësuese. Kështu, nëse gruaja ishte e ve dhe mbante ende zi, kjo quhej rrethanë rënduese, ndërsa premtimi për ta ndrequr fajin me martesë quhej rrethanë lehtësuese. Ndonëse këto ligje nuk i shmangin ngatërresat që përmenda, nuk mund t’u qortosh se nuk janë të paanshme. Ligjvënësit e trajtuan gjininë e tyre po aq rreptë sa tonën, dhe ky kujdes i vazhdueshëm për drejtësinë, në çështje ku pasionet dhe interesat e burrave e anojnë kaq lehtë peshoren, i bën nder të madh racës gjermanike.

Por shekulli XVIII, që në Gjermani, ashtu si në Francë, qe një kohë e begatë studimesh serioze për shoqërinë, e tërhoqi vëmendjen e të gjithëve te të metat e ligjeve të tilla. Ndihej gjithnjë e më shumë nevoja që e drejta të shkëputej nga ndikimi i besimeve fetare. Veç kësaj, njerëzit po e kuptonin se, për t’u ruajtur nga disa të këqija që papërsosmëria e natyrës njerëzore i bën të pashmangshme, ishin shumuar krimet. Një ligjvënësi të ndritur, aborti dhe vrasja e foshnjave do t’i duken gjithmonë shumë më të rrezikshme se “marrëdhëniet jashtë martese”. Një varg shkrimesh të botuara në Gjermani nga viti 1785 deri më 1790 e kishin përgatitur opinionin, kur lëvizja e madhe që Revolucioni Francez i dha Perëndimit i shtyu qeveritarët të ndërmerrnin një reformë që të gjithë e shihnin të nevojshme. Prandaj kodet penale të Austrisë, të Prusisë, të Dukatit të Madh të Badenit etj. nuk e përmendin fare “veprën penale të marrëdhënieve jashtë martese”. Në shtete të tjera, dënimet e këtij lloji u shfuqizuan me ligje të veçanta. Ligji i 30 majit 1821 shfuqizoi në Hesen-Darmshtat “të gjitha dënimet që i jepeshin bashkëjetesës së paligjshme”, por i la policisë të drejtën të pengonte veprimet e “pamoralitetit të rëndë” që mund të lindnin nga marrëdhëniet midis dy gjinive. Të njëjtën gjë bënë edhe qeveri të tjera të Gjermanisë qendrore, si Dukati i Nasaut dhe mbretëria e Saksonisë. Kodi penal i mbretërisë saksone, i shpallur më 30 mars 1838, mbetet besnik i ligjeve të vendosura më 1834. Ashtu si kodi penal bavarez, ai parashikon dënime vetëm për veprimet e pandershme me persona që kanë humbur vetëdijen (neni 160), për joshjen e vajzave (neni 266), për shpërdorimin e pushtetit nga disa njerëz, si kujdestarët dhe mësuesit (neni 304), dhe për ata që nxjerrin fitim nga shthurja (neni 305). Kodi penal i Dukatit të Madh të Hesen-Darmshtatit, i shpallur më 1821, është hartuar në të njëjtën frymë.

Por në vendet gjermane, ku jeton një racë e ditur dhe e matur, reagimi përgjithësisht nuk e ka kaluar masën. Me përjashtim të atyre pjesëve të Gjermanisë ku ka mbetur në fuqi Kodi i Napoleonit, kërkimi i atësisë vazhdon të lejohet. Për Gjermaninë e Veriut mjafton të përmendim Prusinë, dhe për Gjermaninë e Jugut Austrinë, Bavarinë dhe Vyrtembergun.

Meqë kam ndër mend të flas më vonë për ligjet e Prusisë dhe të Austrisë, tani do të mjaftohem t’ju jap disa hollësi mbi dispozitat e kodeve të Bavarisë dhe të Vyrtembergut.

Ligji bavarez i vitit 1756 vendos këto parime për rastet kur një burrë josh një vajzë: 1) kur joshësi i ka premtuar vajzës se do të martohet me të, ai është i detyruar ta mbajë premtimin; 2) nëse nuk ka marrë përsipër asnjë detyrim, duhet t’i sigurojë asaj jetesën dhe t’i japë pajë; 3) këto detyrime lindin nga vetë fakti i bashkëjetesës, edhe sikur prej saj të mos ketë ardhur shtatzëni. Nëse lind një fëmijë, babai i detyrohet atij ushqimin, veshjen dhe strehën, për aq kohë sa fëmija ka nevojë dhe sipas mundësive të tij. Kur babai mungon, kjo detyrë i kalon nënës, pastaj të parëve nga ana e babait dhe më në fund të parëve nga ana e nënës.

Palatinati, ose Bavaria e Rinit, që e ka ruajtur Kodin e Napoleonit, nuk e lejon kërkimin e atësisë.

Ligji i Vyrtembergut nuk është aq i rreptë me joshësin sa ligji bavarez. Në rast se ai i ka bërë vajzës një premtim martese të vlefshëm dhe ka pasuri, në vend që të martohet me të, mund t’i paguajë “kurorëzën e vogël” që përmend urdhëresa e vitit 1586.^[27] Kjo është kurora që në këtë mbretëri, si edhe në pjesë të tjera të Gjermanisë, kanë të drejtë ta mbajnë ditën e dasmës vetëm nuset e virgjëra. Kur them “premtim i vlefshëm”, dua të them një premtim që i është bërë një vajze të virgjër dhe jo një gruaje të ve, një vajze të ndershme dhe jo një gruaje me jetë të shthurur. Ligji niset nga ideja se gruaja e ve nuk ka nevojë të mbrohet nga joshja, dhe se vajza që nuk sillet ndershmërisht nuk e meriton këtë mbrojtje.

Dukati i Madh i Badenit e ka ruajtur Kodin e Napoleonit.

Le të kalojmë tani te Gjermania qendrore, ku shtetet më të rëndësishme janë Dukati i Nasaut, shtetet e Hesenit dhe ato të Saksonisë.

Në Dukatin e Nasaut, ligji i 21 shtatorit 1816 i lejon vajzës së joshur të paraqesë kërkesa vetëm nëse ka mbetur shtatzënë. Edhe atëherë, ajo mund të kërkojë vetëm një ndihmë për shpenzimet e lindjes. Le të shtojmë se, në qoftë se joshësi është ushtar, madje edhe nënoficer, rroga e tij nuk mund t’i merret kurrë.

Në principatën elektorale të Hesen-Kaselit^[28] është ruajtur rregulli i së drejtës së përbashkët gjermanike: joshësi detyrohet ta marrë për grua vajzën që ka joshur ose t’i japë pajë. Babai i fëmijës së paligjshëm duhet të paguajë shpenzimet e lindjes dhe të pagëzimit, madje edhe të varrimit, nëse fëmija vdes.

Në Dukatin e Madh të Hesen-Darmshtatit, përkundrazi, ndiqen parimet e ligjeve franceze, ose sipas ligjit të 31 majit 1821, ose sipas Kodit të Napoleonit, që ka mbetur në fuqi në provincën e quajtur Hesen i Rinit.

Ligjet e Dukatit të Saksoni-Vajmarit e detyrojnë joshësin ta marrë për grua vajzën me të cilën ka pasur fëmijë, ose t’i japë pajë, dhe të paguajë shpenzimet e lindjes dhe të pasojave të saj. Gjykatësi vendos sa duhet të paguajë për pajën, duke marrë parasysh pozitën shoqërore të të dyve dhe gjendjen e fajtorit me të holla.

Një ligj i vitit 1823, i shpallur në Dukatin e Saksoni-Altenburgut, thotë se vajza e joshur, në rast martese, ka të drejtë për një pajë prej 30 deri në 300 talerësh. Përveç kësaj, i caktohet një shumë për ushqimin dhe për shpenzimet e lindjes, të lehonisë dhe të pagëzimit.

Në Dukatin e Saksoni-Koburgut, ligji i vitit 1825 i jep vajzës vetëm një dëmshpërblim.

Ligjet e Mbretërisë së Saksonisë janë më të rrepta. Edhe ato e detyrojnë joshësin ta marrë vajzën për grua ose t’i japë pajë. Mund të ndodhë që djali ta ketë joshur vajzën me premtimin e martesës, që ajo të ketë mbetur shtatzënë, dhe që ai të mos pranojë ta marrë për grua nënën e fëmijës së vet, pa pasur asnjë mënyrë për ta detyruar të zbatojë ligjin. Në këtë rast vajzës i lejohet të mbajë mbiemrin e tij. Ajo quhet si një grua e divorcuar sipas ligjit, dhe fëmija gëzon të gjitha të drejtat e një fëmije që është ligjësuar me martesën e mëvonshme të prindërve. Pas babait dhe nënës së fëmijës së paligjshëm, detyrën për ta mbajtur fëmijën e kanë gjyshërit nga ana e nënës. Gjyshërit nga ana e babait vijnë vetëm në radhë të katërt.

Pa dyshim, kur bëhet fjalë për t’i mbrojtur gratë nga joshja, Gjermania është më përpara se Franca. Por ajo duhet t’ia ketë zili Kodit të Napoleonit rregullat e tij të mençura për martesën civile. Para mbretërimit të Luigjit XVI, jokatolikët, ashtu si plebenjtë e Romës së lashtë, quheshin të padenjë për martesë, dhe fëmijët e tyre konsideroheshin bastardë. Më 1787, mbreti i Francës u lejoi nënshtetasve të tij të “fesë gjoja të reformuar”, siç i quanin zyrtarisht protestantët, t’i regjistronin martesat dhe lindjet, qoftë te priftërinjtë katolikë, qoftë te autoritetet gjyqësore. Revolucioni i vitit 1789 nuk u mjaftua me ndreqjen e gabimeve të Luigjit XIV,^[29] por mori edhe një masë që e bënte të pamundur përsëritjen e tyre: ua hoqi klerit regjistrat e gjendjes civile dhe ua besoi bashkive. Kodi i Napoleonit, besnik në këtë pikë ndaj traditave të vitit 1789, urdhëroi (neni 165) që martesa të bëhej publikisht, para nëpunësit të gjendjes civile të vendbanimit të njërit prej bashkëshortëve. As Kodi, as Asambleja Kushtetuese nuk janë marrë me ceremoninë fetare që vjen pas martesës civile. Secili e merr bekimin nga klerikët e fesë së vet.

Në Belgjikë, kushtetuta e vitit 1831 shpalli shprehimisht se martesa civile mbetej në fuqi, aq shumë trembeshin se partia klerikale do ta përdorte ndikimin e saj të madh për ta hequr. Në ato pjesë të Gjermanisë ku Kodi i Napoleonit është ende në zbatim, ka mbetur në fuqi edhe martesa civile. Ultramontanët, domethënë ata që i nënshtrohen plotësisht papës, janë shumë të fuqishëm në Gjermaninë e Jugut. Megjithatë, pavarësisht kundërshtimit të tyre, martesa civile ka fituar terren. Austria vazhdon ta refuzojë, por në Bavari dhe në Vyrtemberg partia liberale ka arritur ta vendosë: në Bavari që më 1808 (me ediktin e 8 shtatorit), në Vyrtemberg më 1855. Badeni, që e kishte hequr, i është rikthyer kohët e fundit.

Në Gjermaninë e Veriut, ku mbizotëron protestantizmi, nevoja për t’u mbrojtur nga ndërhyrjet e klerit ndihet më pak. Megjithatë, dy mbretërit e fundit të Prusisë (Frederik Vilhelmi IV dhe Vilhelmi I) u kanë dalë në mbrojtje pietistëve, rrymës protestante të devotshmërisë së rreptë. Prandaj liberalët prusianë duan që martesa civile të bëhet e detyrueshme. Kur t’ju flas për prusianet, do t’ju tregoj ç’kanë arritur deri tani liberalët me përpjekjet e tyre.

E njëjta lëvizje ka ndodhur edhe në atë pjesë të Gjermanisë Qendrore që është lënë në dorë të intrigave të klikës bigote dhe reaksionare. Kështu, Kuvendi i Hesen-Kaselit sapo ka votuar (1864) martesën civile me zgjedhje, jo të detyrueshme.

Mbretëria e Saksonisë është shteti më i rëndësishëm i Gjermanisë Qendrore. Kjo pjesë e Gjermanisë kufizohet në lindje nga një zgjatim i Karpateve dhe përshkohet përbrenda, nga lindja në perëndim, nga dy vargje malesh. Gjermania Qendrore përfshin Luksemburgun, shtetet e Hesenit, mbretërinë dhe dukatet e Saksonisë, dukatet e Nasaut dhe të Anhaltit, principatat e Shvarcburgut, të Roisit dhe të Valdekut, si dhe territorin e qytetit të lirë të Frankfurtit.

Ashtu si mbretëria, edhe dukatet e Saksonisë i përkasin qytetërimit protestant, dhe për to vlejnë vërejtjet që kam bërë për Mbretërinë e Saksonisë. Këto dukate janë: Saksoni-Vajmar-Ajzenah, Saksoni-Majningen-Hilburghauzen, Saksoni-Altenburg, Saksoni-Koburg-Gota dhe Saksoni-Lauenburg.

Princat që sundojnë në katër dukatet e para rrjedhin nga degë anësore të degës ernestine të dinastisë së Saksonisë, domethënë të degës së parëlindur. Karli V ia hoqi degës ernestine titullin e elektorit, në atë që sot është Mbretëria e Saksonisë, dhe ia dha degës albertine. Nuk shpresohej që dega e zhveshur të fitohej për politikën katolike të Habsburgëve, prandaj ajo u desh të mjaftohej me vende më modeste. Të dyja degët rrjedhin nga Vidukindi, duka i saksonëve, që për tridhjetë vjet u bëri qëndresë heroike ushtrive dhe misionarëve të themeluesit të Perandorisë së Shenjtë.^[30]

Për shkak të lashtësisë dhe lavdisë së saj, dinastia e Saksonisë kërkohet për krushqi nga dinastitë më të vjetra. Mbretërit e Francës Luigji XVI, Luigji XVIII dhe Karli X ishin bijtë e Maria Jozefës së Saksonisë. Dy të parët kishin prirje për studim dhe njëfarë ndjeshmërie për nevojat e kohës së tyre, që ia detyronin nënës. Duka i madh Konstantin, vëllai i perandorit rus Aleksandri I, ishte martuar me një princeshë të Saksoni-Koburg-Gotës, të cilën e kam njohur në Zvicër, ku ishte vendosur. Një tjetër Konstantin, vëllai i perandorit që mbretëron sot, është martuar me një princeshë të bukur të Saksoni-Altenburgut, Aleksandra Frederikën, të bijën e dukës Jozef.

Kur fola për mbretërinë, ju kam treguar sa shumë i do letërsinë dhe artet dega albertine. Dega ernestine i do edhe më shumë. Vajmari e ka merituar emrin “Athina e Gjermanisë” që kur në këtë qytet jetuan Gëte, Shileri, Herderi dhe Vilandi. Nën qeverisjen e ndritur të dukeshës Amelia, Vajmari kujtonte ditët kur Tasi dhe Ariosto e mbulonin me lavdi oborrin e vogël të Ferrarës. Amelia ishte e bija e dukës Karl të Braunshvajg-Volfenbytelit dhe kishte mbetur e ve në nëntëmbëdhjetë vjeç, pas vdekjes së Ernstit. Në një kohë kur princat gjermanë tregonin kaq pak zell për letërsinë kombëtare, dukesha regjente u dha dijetarëve, shkrimtarëve dhe artistëve një mbrojtje që më kot do ta kishin kërkuar te sundimtarët e tjerë të shteteve gjermane. Ajo ia besoi Vilandit edukimin e të birit dhe tërhoqi në Vajmar njerëzit më të shquar të Gjermanisë. Dashuria për letërsinë dhe artet nuk e bënte të harronte nevojat e popullit: ajo i shëroi plagët e Luftës Shtatëvjeçare dhe, me një kursim të mençur, arriti ta mbushte thesarin pa i rënduar nënshtetasit me taksa. Si patriote e zjarrtë që ishte, u pikëllua aq shumë nga beteja e Jenës,^[31] saqë vdiq gjashtë muaj pas asaj ngjarjeje kaq fatale për pavarësinë e Gjermanisë. I biri, Karl Augusti, miku i Gëtes, që mori nga Kongresi i Vjenës titullin e dukës së madh, dhe nipi i saj, Karl Frederiku, i qëndruan besnikë kësaj tradite filozofike dhe liberale. Duka i madh që sundon sot është Karl Aleksandri, “rektor i universitetit të Jenës”. Ernsti, duka i Saksoni-Koburg-Gotës, është një nga princat më të ndritur të Gjermanisë dhe nga më të lidhurit me vendin e vet.

Saksoni-Lauenburgu, që ndodhet në Gjermaninë e Veriut, varej nga Danimarka; por konferenca e Vjenës po vendos tani për fatin e tij, ashtu si për fatin e Holshtajnit dhe të Shlezvigut.

Shtetet e Hesenit na japin një pamje tjetër nga ato të Saksonisë. Në këto vise do të gjejmë sundimtarë që, në vend që t’i paraprijnë kohës së tyre ose t’i ndihmojnë aspiratat e saj të ligjshme, duket sikur e kanë vënë si detyrë t’u përgjigjen popullsive të zgjuara dhe të pjekura për liri me një “nuk mundemi”^[32] që i ka më shumë hije papës Piu IX sesa princave protestantë.

Hesen-Kaseli e ruan ende emrin e vjetëruar të principatës elektorale, dhe duket sikur me këtë do të tregojë frymën e qëndresës së verbër që udhëheq qeverinë e tij. Shumica e banorëve të këtij vendi malor, me klimë mjaft të ashpër, i përkasin Kishës së reformuar dhe nuk ndiejnë asnjë lloj dashurie për institucionet e Mesjetës. Por elektori Frederik Vilhelmi I është shumë larg pikëpamjeve të nënshtetasve të vet!

Ky princ është nga dinastia e vjetër e Hesenit, që luajti një rol të madh në kohën e Reformës. Landgravi^[33] Filipi Bujari, që atëherë sundonte mbi gjithë Hesenin, e përqafoi Reformën dhe me pasuritë e manastireve themeloi universitetin e Marburgut. Fatkeqësisht, Filipi kishte pasione të zjarrta, që u bënin dëm cilësive të tij të mëdha.^[34] Te disa nga trashëgimtarët e tij të fundit, gjurmët e këtyre pasioneve gjenden më lehtë se tradita e veprave heroike që i dhanë atij nofkën. Para se të vdiste, i ndau shtetet e veta midis katër bijve. Kaseli i ra Vilhelmit IV. Pasardhësi i këtij, Morici, u detyrua nga i biri, Vilhelmi V, të hiqte dorë nga froni. E veja e Vilhelmit V ka lënë kujtime të çmuara te hesenasit. Ajo qeverisi si regjente me urtësi të madhe dhe i shtoi territorit nën pushtetin e saj abacinë e Hersfeldit dhe një pjesë të konteut të Shauenburgut.

Vilhelmi IX, që më 1813 mori titullin e elektorit dhe emrin Vilhelmi I, nuk diti të merrte shembull nga e veja e Vilhelmit V. Kur u kthye në shtetet e tij, në fund të vitit 1813, ai u shqua ndër ata princa që në rënien e Napoleonit panë vetëm një rast të mirë për të rikthyer të gjitha abuzimet e regjimit të vjetër. Trashëgimtari i tij i denjë, Vilhelmi II, mendonte se një ithtar i përkushtuar i “kohëve të mira të dikurshme” kishte të drejtë të mbante dashnore, si një Luigj XIV apo një Luigj XV. Prandaj lidhjen me konteshën e Reichenbach e shfaqi me qëllim sa më me bujë. Por hesenasit, tashmë shumë të zemëruar me prirjet e tij reaksionare, e kapën me gjithë qejf rastin për të shpërthyer. Rrethanat ndihmuan për ta ndezur opinionin publik, ashtu si më vonë në Bavari, në kohën kur Lola Montès gëzonte përkrahjen e mbretit.^[35] Revolucioni francez i vitit 1830 dhe rënia e merituar e Karlit X i kishin zgjuar kudo shpresat e partisë liberale. Në shtator, kur populli i Kaselit mori vesh se elektori dhe kontesha po bëheshin gati të vinin të jetonin në kryeqytet, ku prej kohësh nuk banonin më, shpërtheu një kryengritje, dhe autoritetet u detyruan të pranonin krijimin e një garde kombëtare. U dha një kushtetutë, e cila, për më tepër, nuk u përgjigjej shumë nevojave të vendit. Kjo nuk i ndaloi demonstratat e reja kundër konteshës së Reichenbach, dhe elektori e ngriti të birin në rangun e bashkëregjentit (shtator 1831). Vilhelmi II u tërhoq në Frankfurt dhe, më 1841, e shfrytëzoi vdekjen e elektoreshës për t’u martuar morganatikisht^[36] me gruan që kishte pasur një ndikim kaq të keq në fatin e tij. Dy vjet më vonë, kur mbeti i ve për herë të dytë, nxitoi të martohej sërish, me zonjushën Caroline de Berlepsch.

Ndërsa Vilhelmi II përpiqej të harronte luftën e tij kundër prirjeve të një populli të ndritur, princi trashëgimtar dukej sikur e kishte si detyrë të vetme t’i mbante gjallë shkaqet e trazirave. Frederik Vilhelmi nuk e kishte marrë seriozisht kushtetutën, kurse Kuvendi (parlamenti) nuk kishte aspak ndër mend ta linte atë letër të vdekur. Këtyre vështirësive iu shtua edhe një çështje personale. Princi nuk kishte dashnore, por bëri një martesë morganatike në rrethana që nuk ia bënë aspak të dashur popullit bashkëshorten e zgjedhur. U fol se ai kishte paguar që burri i parë i saj të pranonte divorcin. Me këtë divorc, gruaja e një togeri prusian do të bëhej konteshë e Shaumburgut dhe princeshë e Hanaut. Nëse Helena i solli rrënimin Trojës, as emri i Gertrudës nuk tingëllon më mirë në veshët e hesenasve. Ata nuk e kanë kuptuar kurrë pse i vetmi bir i Vilhelmit II nuk ka dashur të ketë trashëgimtar. Ai ka ngulur këmbë të bëjë, në rrethana të paktën të çuditshme, një martesë që nuk i lejon ta shohë pasardhësin e vet në asnjë nga fëmijët e tij të shumtë. Sikur kontesha Gertrudë të ishte përpjekur t’i jepte sundimtarit një ide për detyrat dhe nevojat e kohës, ndoshta do t’ia kishin falur ngjitjen e saj të çuditshme. Por elektori nuk ua vinte veshin fare ankesave që Kuvendi i përsëriste me një këmbëngulje gjermane, prandaj edhe ajo nuk ishte më e dashur për popullin se kontesha e Reichenbach.

Duhej të vinte revolucioni i vitit 1848 që këta tiranë të vegjël, të cilët abuzonin me durimin e pashoq të popullit gjerman, të kuptonin të mirat e një regjimi liberal. Nga frika e republikës, Frederik Vilhelmi I u rreshtua me ata që u bënë papritur liberalë; por reaksioni i vitit 1850 shpejt do t’i kthente këta te një qeverisje më sipas instinkteve të tyre despotike. Më 22 shkurt u thirr në qeveri famëkeqi Hassenpflug. Më 1 nëntor, bajonetat katolike të Austrisë, bashkë me armët e Prusisë, erdhën të rivendosnin absolutizmin në një vend ku dikur Filipi Bujari kishte parapëlqyer birucat e Habsburgëve^[37] sesa turpin të merrte urdhra nga Vjena. Më 22 mars 1852, Dieta gjermane,^[38] vegël e verbër e reaksionit absolutist, e shfuqizoi kushtetutën e padëmshme të vitit 1831. Kështu, një nga popullsitë e Gjermanisë më të pjekura për regjimin liberal iu la në mëshirë tekave të një princi, zgjuarsia e të cilit i jep popullit të vet kaq pak siguri.

Dukati i Madh i Hesen-Darmshtatit qeveriset nga dega kryesore e linjës më të re të dinastisë së Hesenit. Më 1820, kjo degë dukej se e kuptonte më mirë se dega e parëlindur nevojën për të hequr dorë nga rrugët e gabuara të absolutizmit, dhe duka i madh Ludvigu I i mbajti pjesërisht premtimet e bëra në kohën e luftës për pavarësi. Por që nga viti 1830, pasardhësit e tij kanë ndjekur një politikë tjetër. Në Rusi njoha dy pasardhës të Filipit Bujar. Motra e dukës që sundon sot, Ludvigut III, u martua më 1841 me dukën e madh Aleksandër, sot perandor i Rusisë. Një vëlla i perandoreshës Maria dhe i dukës së madh, princi Aleksandër, u martua më 1851, kur unë ndodhesha në Shën Petersburg, me të bijën e kontit Hauke. Herën e fundit që e pashë perandoreshën, nga shprehja e fytyrës së saj kuptohej tashmë se e duronte me vështirësi klimën e pamëshirshme të Shën Petersburgut dhe se mendja i shkonte pa dashur te vendet e bekuara ku kishte lindur. Dukej sikur po venitej nën një qiell të akullt. Një rreze dielli, i thosha vetes duke soditur ballin e saj të trishtuar, vlen shumë më tepër se kurora e carëve, se të gjitha madhështitë e kësaj bote!

Landgravi i Hesen-Homburgut nuk ka trashëgimtar, prandaj pas vdekjes së tij ky vend i vogël do t’i kthehet Dukatit të Madh të Hesen-Darmshtatit. Në landgraviat shumica dërrmuese është protestante, kurse në Dukatin e Madh ka një pakicë të fortë katolike: mbi 200.000 vetë i përkasin Kishës romake, në një popullsi që nuk arrin një milion banorë. Por kjo pakicë do të mësohet pak nga pak me shqyrtimin e lirë, me parimin protestant që secili ta gjykojë vetë besimin e vet, në një vend që më 1852 kishte tashmë një mijë e gjashtëqind shkolla fillore, dy shkolla për përgatitjen e mësuesve, gjashtë shkolla industriale, shtatë gjimnaze dhe një universitet në Gisen. Industria është e gjallë, bujqësia e përparuar, dhe klima e butë i bën mirë kultivimit të hardhisë. Kushdo që ka udhëtuar në këtë vend të bukur e të qeshur kujton sa krenarë janë vreshtarët e zgjuar të Nirshtajnit, të Laubenhajmit, të Bodenhajmit dhe të Ingelhajmit për vreshtat e bukura që i pasurojnë.

Dukatet e Anhaltit, me një popullsi që nuk arrin njëqind e gjashtëdhjetë mijë banorë, qeverisen nga një prej familjeve princërore më të vjetra të Gjermanisë, degë e dinastisë së famshme të Askanëve. Anëtarët e kësaj familjeje e përqafuan protestantizmin në shekullin XVI. Një degë e Anhaltëve, ajo e Desaut, i ka dhënë botës shumë njerëz të shquar. Nga këta do të përmend vetëm atë princeshë të Anhalt-Desaut, mbesë e Frederikut II, së cilës Oileri i dha (1760–62) mësimet e matematikës dhe të filozofisë që u botuan me titullin Letra një princeshe gjermane. Degës së Cerbstit i përkiste Katerina e Madhe.

Sot, pasi degët e tjera janë shuar, kanë mbetur vetëm dy. Anhalt-Desau trashëgoi Anhalt-Këtenin pas vdekjes së dukeshës Auguste-Frédérique-Espérance, së bijës së Henrikut XLIV, princit të Roisit. Duka i Anhalt-Desaut, Leopold Frederiku, dha më 1848 një kushtetutë liberale, por pastaj e shfrytëzoi reaksionin absolutist për ta shfuqizuar.

Duka i Anhalt-Bernburgut nuk ka fëmijë, prandaj dega më e re e dinastisë së Anhaltit është gati të shuhet. Njeriut mund t’i vijë keq për këtë, kur mendon se sundimtari i Anhalt-Bernburgut, Aleksandër Karli, dha një kartë kushtetuese më 8 mars 1830. Më 8 tetor 1855, duka, i cili me sa duket nuk i quan gratë të padenja për të qeverisur, i dha dukeshës, Frédéricque de Holstein-Sonberbourg-Gluksbourg, titullin e bashkëregjentes.

Popullsia e dukateve të Anhaltit i përket kryesisht Kishës së reformuar, dhe kulturën e vendit e mbështesin në mënyrën më të mbarë shkollat shumë të mirëorganizuara. Industria prodhuese atje është shumë më pak e zhvilluar se bujqësia. Me një fjalë, këto dy shtete janë po aq të denja për institucione të lira sa disa vende ku shohim fshatarë krejt të pashkolluar të vendosin me një siguri groteske — falë votimit të përgjithshëm — për çështje që kërkojnë shumë dije, mprehtësi dhe përvojë politike.

Nuk do të ndalem te Dukati i Nasaut, te principatat e Shvarcburgut (Shvarcburg-Sonderhauzen dhe Shvarcburg-Rudolshtat), te principatat e Roisit (Rois-Grajc dhe Rois-Shlajc), as te principata dhe kontea e Valdekut, megjithëse do ta kisha të lehtë të kujtoja bisedat që kam pasur në Dresden dhe në Berlin me anëtarë të familjes që sundon në vendin e Roisit. Ato që do t’ju tregoja për këto vende do t’i shtonin fare pak asaj ideje që jam përpjekur t’ju jap për Gjermaninë Qendrore.

Megjithatë, qyteti i lirë, ose republika, e Frankfurtit mbi Majn meriton të ndalemi pak, sepse është selia e Dietës gjermane dhe vendlindja e Gëtes dhe e zonjës Bettina d’Arnim, portretin e veçantë të së cilës do t’jua përvijoj në letrën e ardhshme. Në kohën kur e vizitova Frankfurtin (1855), qyteti nuk arrinte gjashtëdhjetë mijë banorë, dhe shumica dërrmuese e tyre ishin protestantë. Kjo duket nga numri i madh i shkollave që ka qyteti dhe nga zhvillimi i jashtëzakonshëm i shtypit. Tregtia bankare dhe tregtia e mallrave në depo janë shumë të mëdha. Kur ke parë këtë qytet, qytetet e tjera të lira të Gjermanisë dhe kantonet protestante të Zvicrës gjermane, nuk mund t’i shpëtosh bindjes se, nga të gjitha degët e racës indoevropiane, familja gjermanike është më e përgatitura për regjimin republikan.

---

1. Emri gjerman i Austrisë, Österreich, do të thotë fjalë për fjalë “Mbretëria e Lindjes”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

2. Princ zgjedhës (gjermanisht Kurfürst): secili nga princat që kishin të drejtë ta zgjidhnin perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

3. Fotiu (rreth 820–893), patriark i Kostandinopojës, u përplas me papatin e Romës; Jan Husi (rreth 1370–1415), reformator çek, u dogj si heretik. Autorja i sheh si pararendës të Luterit, që lindi në Saksoni. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

4. Majorat: pasuri familjare që nuk ndahej dhe që kalonte e tëra te djali i madh. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

5. Konti hungarez László Teleki (1810–1861), mërgimtar pas revolucionit të vitit 1848, u arrestua në Dresden në fund të vitit 1860 dhe qeveria saksone ia dorëzoi Austrisë. Pas revolucionit hungarez, sulltani nuk pranoi t’ua dorëzonte Austrisë refugjatët hungarezë që ishin strehuar në Perandorinë Osmane. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

6. Dante, i dëbuar nga Firence, quhet “gjibelin” sipas partisë italiane që mbante anën e perandorit. Aludohet për vargjet e Parajsës (XVII, 58–60), ku i parathuhet mërgimi: do të provosh “sa e kripur është buka e tjetrit dhe sa e vështirë është rruga kur zbret e ngjit shkallët e tjetrit”. Në origjinal: Tu proverai sì come sa di sale / lo pane altrui, e come è duro calle / lo scendere e 'l salir per l’altrui scale. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

7. Autori i Esesë mbi indiferencën në çështjet e fesë (1817–1823) është Lamennais; autori i Mendimeve është Paskali. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

8. Çështjet e mëdha shoqërore të kohës sonë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

9. Për katolikët, “skizmatikë” ishin të krishterët ortodoksë, dhe “uniteti” ishte bashkimi me Kishën e Romës. Zonja Swetchine ishte ruse ortodokse e kthyer në katolicizëm. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

10. Joseph de Maistre (1753–1821), shkrimtar francez, mbrojtës i papës dhe i monarkisë absolute. Julian Apostati, perandor romak (361–363), u përpoq ta kthente perandorinë te fetë pagane. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

11. Në origjinal: s’abêtir. Paskali, në Mendimet, i këshillon mosbesimtarit të zbatojë ritet fetare, sepse kjo “do t’ju bëjë të besoni dhe do t’jua trashë mendjen” (vous abêtira). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

12. Aludim për fjalët e Shën Palit: “shkronja vret, kurse Fryma jep jetë” (Letra e dytë drejtuar korintasve, III, 6). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

13. Kontesha e Landsfeldit: titulli që mbreti Ludvig I i Bavarisë i dha Lolës më 1847. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

14. Autori i Punëve të Romës është Lamennais. Bashkë me të, Montalembert kishte nxjerrë gazetën katolike liberale l’Avenir (1830–1831). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

15. Zonja de Stal, autorja e librit De l’Allemagne (“Mbi Gjermaninë”, 1813). — Shënim i përkthyesit. ↩︎

16. Në origjinal gjermanisht: Gedichte. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

17. Kontesha du Barry (1743–1793), e preferuara e fundit e Luigjit XV. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

18. Zonja de Pompadour ishte e preferuara e Luigjit XV. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

19. Edhe zonja Ellenrieder, nga Konstanca, e ka marrë këtë titull. Në Gjermani ajo mbahet si piktorja më e aftë e gjinisë sonë. ↩︎

20. Kompozitori Franc List (Liszt) mori më vonë urdhrat e ulëta të klerit (1865) dhe u quajt “abati List”. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

21. Sonderbund: lidhja e kantoneve katolike zvicerane, e mundur në luftën e shkurtër civile të vitit 1847. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

22. “Qyteti perandorak” (Empire City) ishte nofka e Nju Jorkut. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

23. Katolicizmi gjerman (Deutschkatholizismus): lëvizje fetare e viteve 1840, e nisur nga prifti Johannes Ronge, që u nda nga Roma. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

24. Kodi i Napoleonit (neni 340) e ndalonte kërkimin e atësisë: gruaja nuk mund ta detyronte me gjyq babanë e fëmijës që ta njihte atë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

25. Vlera e talerit ndryshon nga njëri vend te tjetri: në Saksoni vlen 3 franga e 90 centimë, në Prusi 3 franga e 72 centimë. ↩︎

26. Kazuistët: teologët që shqyrtonin me hollësi të madhe, rast pas rasti, sa i rëndë është një mëkat. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

27. Në të drejtën gjermane kjo quhej Kranzgeld, “paraja e kurorës”: dëmshpërblimi që i jepej vajzës për nderin e humbur. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

28. Elektor: princ gjerman që kishte të drejtë të zgjidhte perandorin e Perandorisë së Shenjtë Romake. Perandoria u shpërbë më 1806, por sundimtari i Hesen-Kaselit e mbajti titullin edhe pas kësaj. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

29. Më 1685, Luigji XIV shfuqizoi Ediktin e Nantes, që u jepte protestantëve francezë lirinë e fesë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

30. Karli i Madh (768–814), i cili i nënshtroi saksonët dhe i detyroi të pagëzoheshin. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

31. Më 14 tetor 1806, te Jena, Napoleoni mundi ushtrinë prusiane dhe aleatët e saj saksonë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

32. Në origjinal, latinisht: non possumus. Me këtë formulë papa Piu IX refuzonte çdo lëshim ndaj kërkesave të kohës. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

33. Landgrav: titull i disa princave gjermanë, ndër ta edhe i sundimtarëve të Hesenit. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

34. Filipi Bujari (1504–1567) u martua më 1540, me pëlqimin e fshehtë të Luterit, me një grua të dytë, ndërsa e para ishte ende gjallë. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

35. Lola Montès (Lola Montez, 1821–1861), balerinë, e dashura e mbretit Ludvigu I i Bavarisë; skandali rreth saj ndihmoi që mbreti të hiqte dorë nga froni më 1848. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

36. Martesë morganatike: martesë e një princi me një grua me rang më të ulët. Gruaja nuk merr rangun e burrit dhe fëmijët nuk kanë të drejtë mbi fronin. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

37. Pas disfatës së protestantëve në luftën e Shmalkaldenit (1547), Filipi Bujari u mbajt i burgosur nga Karli V deri më 1552. — Shënim i përkthyesit. ↩︎

38. Kuvendi i përfaqësuesve të shteteve të Konfederatës Gjermane (1815–1866), me seli në Frankfurt. — Shënim i përkthyesit. ↩︎