Fëmija pa nanë

7 Mars

Më shkrepi t’a shkruej jetën t’eme. Ky mendim më leu tue i pamë fotografit e ndryshme që përfëtyrojnë xha Simonin qysh në kohën e fëminis. Përse të mos e shkruej? Jeta e eme për tjerët, ndoshta, nuk e vlen asnji dysh, por për mue ka randësi, se asht e emja, se mund të përshkohet nëpër faza të ndryshme interesante dhe dikur, tue i këndue në këto fletë gëzimet ose hidhnimet e mija, do të kënaqem ose do të pezmatohem. Sikurse pëson ndryshime trupi i njeriut tue u lakue nëpër rrathët e moshës, ashtu ndodh edhe me jetën. Kush e din se sa mallëngjehet xha Simoni kur e shef fotografin e vet të dalun në prehën të s’amës me sy të hapun që shikojnë, çuditshëm, kah aparati? Ndoshta ai tash ndin dhimë për atë foshnje që u rrit e u mplak tue kalu e përmes shumë rreziqeve dhe tue vuejtë tepër për me e ngadhnye jetën.

— Ky asht xha Simoni i vogël, moj bijë - më tha disa ditë ma parë tue m’a diftue fotografin me gishtin e trashë diftues dhe mandej shtoi: - Oh ma mirë të mos ishte rritë kurrë e të mbetesh çilimi në prehnin e vokët të s’amës.

Kur isha e vogël, nuk i kuptojsha mendimet e xha Simonit të shprehun me këto fjalë, por tash e marr vesht se ai asht pendue q’asht rritë dhe ndoshta edhe që ka lemë, sepse edhe atij, si shum kuj, nuk i ka qeshë fati aq shum. Mbasi e shiqoi edhe nji herë foshnjën e heshtun, q’asht strukë në prehën të s’amës, kaloi ke e dyta.

— Edhe kjo, po thuej, i gjason së parës - tha. - Asht e brydhët dhe ka anda t’a argëtojsh. Apo jo? - pyeti.

— Pooo - iu përgjigja tue e zgjatë o-në prej kënaqësis që ndijsha tue e kundrue atë foshnje të bukur.

— Kjo disi ndryshon nga të parat, se duket ma e rritun - shpjegoi dhe kapërceu ke e katërta. Këtu u ndal dhe më hudhi nji veshtrim me bisht të synit. Un shpërtheva në gaz dhe pyeta:

— Po kjo? Pse e ke zanë hundën me dorë e ke dalë për çudë?

E kafshova buzën që të mos qesh ma.

— Më pat thanë eme amë se kisha dasht me e kapë nji mizë që më kish cimblue në hundë. Prandaj dola, si qyq, me dorë në hundë - përgjegji.

Atëherë un qesha fort, por edhe ai u bashku në gazin t’em. Nji nga nji m’i dëftoi fotografit e veta që janë ngjitë, me radhë, në faqen e murit. Ndër to ai shifet çilimi, djalë i ri, student, gjimnazi, i martuem - me Mamë Gjystinën q’asht mveshë me robe të bardha e me kunorë lulesh mbi krye -, burrë me fëmij dhe ma vonë plak i krrusun e i thinjun, si asht sot. Un tash e njof mirë Xha Simonin qysh në fëmini. Më duket sikur kam jetue e jam rritë me të, sikur kam luejtë me të shkopaxinglli, guraçokthi, vorba, symbyllthi, varëza etje. Tash ai m’asht ma i afër e ma i miqsueshëm. Qeh se sa vlerë kanë fotografit. Un s’kam as nji, se im atë e quen për mëkat me u fotografue. E me të vërtetë kam ndigjue edhe un se fotografia në jetën tjeër ka me kërkue… shpirt prej njeriut! Mue, të them të drejtën, kurrsesi nuk më mbushet mendja se pikturat do të bajnë, në jetën tjetër, nji kërkesë të tillë. Në nji rasë të tillë kështu duhet të jet edhë pasqyra, qelqi ose ujt e kulluet që na e pasqyrojnë fëtyrën dhe shtatin. Sidoqoftë mue s’më hyn në punë kjo çashtje. Prandaj s’po e nxej kryet me të. Por sa për t’u fotografue, makar nji herë, nuk guxoj se më shkallmon em atë me dru. Na, në shtëpi s’kemi asnji fotografi, makar për be, se nuk lejon im atë. Ai asht shum fanatik dhe po t’i zajë syni ndonji figurë njeriu ose shpendi, menjiherë, e gris dhe e flak tej me neveri. Vetëm Shqipen e flamurit nuk e trazon. Nuk dij se a e don a nuk guxon. Ahu se ç’kam shkrue! Ç’më hyjnë në punë këto gjepura, si thonë Toskët? Përse merrem me punë të kota që s’vlejnë me i përmendë e jo ma me i shkrue? Hëde! Por ani se, përveç meje, kurrkush nuk ka me i këndue këto fletë.

Të kthehemi ku qemë: Po. Sikurse fotografia t’a pasqyron trupin në mosha të ndryshme dhe t’a kënaq kujtimin, ashtu edhe përshkrimi i jetës prej njeriut vetë, besoj se t’a ngop dëshirin për me e rishfillu e me e përtrimë jetën qysh në fëmini. Sa bukur se? Prandaj vendosa të shkruej, herë mbas here, në këtë fletor, ku do t’shënoj të gjitha ngjarjet, pësimet, mendimet dhe ndiesit e mija. Me këtë mënyrë ky fletor, dalëngadale, ka me u bamun si arka e tinzive të mija. Me ba e me e marrë vesht em atë, më grinë. Por ai shyqyr nuk din me këndue. Uh korba un se sa e marrë që jam! U gëzova pse em atë asht i padijshëm. Por jo. Kjo qe nji shprehje e çastit, nji farë… nji farë kënaqësije e shfaqun vetëm për këtë rasë.

Tash po e mbyll fletorin n’arkë, se m’a grisin fëmijt.

12 Mars

Përshkrimi i jetës s’eme do të jetë i paplotsuem dhe do t’i gjasojë nji shtati pa kokë, po të mos i përmendi këtu edhe kohët e kalueme, sidomos, kohët e arta të fëminis, me gjith që ato nuk kanë qenë dhe aq t’arta për mue. Prandaj mendova t’i përmbledh kujtimet e mija të deritashme, me sa m’asht e mundun, dhe t’i rendoj këtu.

Po filloj.

Eme amë më la katër vjetsh. Ajo vdiq e re. Thonë se nuk i kishte mbushë as të 23 vjetët kur ndrroi jetë. Pak e mbaj mend: Kish nji shtat të hollë e të ajthtë, sy të kaltërt, vetulla të holla, fëtyrë të bardhë, qafë të gjatë dhe flokë të gështenjtë që pjerrin kahe arta. Kaq mund të shënoj për dukjen e sajë. Nji kohë, kujtoj mjaft të gjatë, u dergj në shtrat. Shpesh më merrte në prehën dhe m’argëtonte me dashuni. Nji mëngjes, pak ditë përpara se të vdiste m’i lëmoi flokët e kokës dhe u zhgreh në vaj. Edhe un, kur pashë se ajo po qante s’dij se qysh, shpërtheva dhe qava me dënes të madh. Qysh atë ditë më rrëmbyen nga shtëpia dhe më çuen ke hallë Hatixheja. Atje qëndrova nja nji javë. Disa herë, tue qamë e tue cingrue, kërkova të kthehem në shtëpi, por s’më lanë. Më kabojshin me sheqerka e me kuklla dhe më kërcnoheshin tue më thanë se do të më futshin spec në gojë po të mos rrijsha urtë. Mbas nja nji jave më suellën në shtëpi. Sa u futa mbrenda thirra: nan-o! nan-o! Më kishte marrë malli për të dhe dojsha të m’argëtojë. E kërkova në të katër anët e shtëpis dhe s’lashë çip pa vërejtë, me kujdes, se mos m’ishte mshefë, ashtu si bante kur luente me mue symbyllthi. Por s’e gjeta. Em atë ashtu edhe hallë Hatixheja më ndiqshin me sy të përlotun dhe përpiqeshin me më ledhatu e me më ngushullue. Ma në fund më thanë se ime amë kishte shkue, diku, në gosti. Atëhere kërkova të më çojnë atje, por ata nuk u bindën. Mezi mundën me më kabue me lajka e lodra të ndryshme.

Gadi nji muej rresht e kërkova t’eme amë tue qamë e tue dënesë, por pa dobi. Oh ajo kishte shkue në gosti, kishte shkue diku larg, shum larg, tej caqeve të kësaj jete. Oh sikur t’ish e mundun me u ngjallë, të pakën për disa minuta, e të shifte se edhe nashti, mbas kaq vjetsh, e kam të përvëlueme zemrën prej mallit që ushqej për të. Oh sikur të ngjallesh që të m’argëtonte e të më puthte disa herë. Sa nevojë kam për të, me gjith që u rrita. Zjarri i këtij malli q’asht ndrye në zemrën t’eme, pa dyshim, nuk do të shuhet veçse kur të më mbulojë edhe mue dheu i zi.

Nji mbramje në shtëpi kishte nji lëvizje të jashtzakonshme. Përveç hallë Hatixhes, e cila ndodhesh aty qyshse kishte vdekë nana, kishte ardhë edhe e shoqja e Xha Musait dhe e Xha Sadikut. Em atë u kthye në shtëpi ma herët se kurdoherë dhe darkën e hangrëm pa perëndue dielli. Mbas darke më vunë me flejtë herët, me gjith që un nuk dishirojsha. Të nesërmen në mëngjes, kur u ngrita prej gjumit, pashë nji grue të huej që po dilte nga kthina e t’im et me tespijt e tija në dorë. Kur më pa u ndalu e dhe m’argëtoi. Dora që m’i lëmoi faqet m’u duk e ashpër dhe e ftoftë. Ika me vrap dhe shkova në kthinën e bukës, ku ishin mbledhë të gjithë rreth votrës.

— Hajde ke halla - më tha hallë Hatixheja sa hyna mbrenda dhe desh të më merrte, por un shkova dhe u ula në prehën të t’im et. Mbas meje u fut mbrenda grueja e huej dhe, mbasi i vu babës tespijt përpara, nisi me i mbushë filxhanët e kafes. Un po e shifsha, e çuditun, këtë grue që s’e kisha pamë kurrë. Kërshëria më ngucte që të merrsha vesht se cila qe. Prandaj nuk durova shum dhe pyeta.

— Ajo asht jot amë. Mbas sodi atë ke me e thirrë nanë - tha hallë Hatixheja dhe i zgjati duert me më marrë në prehen të vet. Un u shtëmanga që të mos më merr te halla dhe ia ngula syt grues së huej. Nji copë herë e shiqova, frigueshëm, atë grue zeshkane dhe aty vonë thirra:

— Jo, s’asht ajo nana e eme.

— Ajo asht - gjegji halla.

— Jo, jo, s’e due - brita dhe, tue e rrasë kryet në gji t’im et, zuna me qamë.

— Hesht moj bijë! Mos qajë - më tha em atë me nji za të mbytun e të përvajshëm tue m’i lëmue flokët. Duket se edhe ai ishte i pangushlluem nga humbja e nanës. Vonë pushova së qami. Më suellën kuklla, sheqerka, topa llastiku dhe nji macë të vogël. Ma në fund m’i muerrën ment. Kjo grue e huej ishte eme njerkë që kishte ardhë me e zavendsue t’eme amë. Ajo ishte, asokohe, nji gjysmë grueje, nja 32-33 vjetsh. Kishte nji trup të trashë, lëkurë të zeshkët, sy e vetulla të zeza, buzë të trasha, nofulla të fryta. Dhambët i ishin nximë dhe gjajshin si thëngjij. Me nji fjalë ishte si nji katundare e përcëllueme në diell. Ajo, nji mot ma parë, e kishte përcjellë burrin e maparshëm për në jetën tjetër, ku kishte pas dërgue edhe nja dy fëmij. Em atë, atëherë, ka qenë nja 36-37 vjetsh. Me t’eme amë kish jetue vetëm gjashtë vjet. Fëmia e parë - nji djalë - që kishte pasë me t’eme amë, i kishte vdekë. Un rrojta. Ndoshta për të vuejtë. Me t’eme njerkë, sikundër duket, u pamë hana jashtë. Un nuk e due fare, por edhe ajo m’urren për vdekje. Oh sa herë më ka rrafë, sa herë m’a ka mbushë gojën me spec që të mos i kallzoj t’im et, sa herë më ka lanë në rrugë e vetë ka dalë me shëtitë, sa herë më ka lanë pa hangër, sa herë më ka dhanë bukë e shëllinë kurse fëmijvet të vet u jepte gjellë të mira, sa herë m’a ka therë zemrën me fjalë fyese dhe sa herë më ka namë e mallkue. Kush i mban mend e kush mund t’i numërojë këto. Vetëm do të përmendi se më mundonte si të më kishte halë në sy dhe më shante me nji gjuhë shumë të pasun n’ekspresione ndyesije, me nji gjuhë të marrun hua nga jevgat. Vdekja e s’ime amë, për mue, qe nji kob, por martesa e t’im et me këtë shtrigë që nji mënxyrë e vazhdueshme dhe e pambarueme kurrë. S’dij se ku e gjetën këtë korbë.

“Fëmia pa nanë, si nata pa Hanë” thotë nji fjalë popullore. Sa mirë e ka qëllue Shqiptari gjendjen e vajtueshme të foshnjes bonjake me këto fjalë. I ka hymë në palcë, në shpirt dhe na e paraqit fëmin të mbetun në mëshirën e fatit e në terr të natës së pambarueme. Mjerë ato nana që lanë mbas vetëhes fëmij të vegjël, pse shumica e etënve nuk kujdesohen, si duhet për to e njerkat, përgjithsisht, nuk dijnë dhimë për bonjakët që u kanë lanë si trashëgim ato që u kanë lirue vendin n’atë shtëpi. Ata bonjakë që janë rritë me njerka të këqia - se ka edhe të mira ndër to - e kanë kuptue se sa e hidhët asht me e humbë nanën. E këtë provë un e kam bamun.

Mbas martesës së dytë im atë e ndrroi qëndrimin e vet kundrejt meje. Nuk e çante kryet fort për mue dhe as që kujdesohesh të marri vesht se si më përdorte njerka. Dalëngadale em atë ndryshoi kryekëput. Shpifjet që trillonte njerka për mue atij i dukeshin si qortimet apo kshillat e Hazreti Hatixhës. Kur un mbrohesha ose ankohesha, atij s’i bante tërr veshi. Shumë herë, në vend që të më ngushllonte, më shante. Ndryshimi i madh që bani em atë mbasi u martue me t’eme njerkë, më bani të besoj se ekziston nji fuqi magjike dhe se ai u gazit e u skatarit me magji prej saj. Ndryshe nuk kam se si t’a shpjegoj mospërfilljen e tij kundrejt meje dhe pjerrjen kah e shoqja. Në ditët e para të martesës nuk ishte kështu. Duket se ende nuk e kisht e torrullue magjia. Shpesh më merrte në prehën dhe, tue m’argëtue me dashuni, më thoshte me za të çjerrun:

— Jot amë, Dije, qe e urtë dhe e mirë si nji engjëll. Ti i gjan asaj kryekëput. Edhe kjo - m’a tregonte njerkën me gisht - do të bahet për ty nji nanë shum e mirë.

Kur e ngrejsha kryet shifsha se syt e tij ishin plot lot. Më puthte, mandej, me nji dashuni atnore aq të zjarrtë sa edhe un, megjithqë foshnje, e ndijsha nevojën urdhënuese me e rrokë e me e shtrëngue për qafe me të tana fuqit e mija. Sigurisht asht forca e magjis ajo q’e ftofi mbasandaj prej meje dhe e bani të luejë mendsh mbas asajë lopës së murme.

Gjendja e eme u vështirësue edhe ma fort kur leu Rizai - në krye të tre vjetve q’ishte martue. Atëherë em atë u dha kryekëput mbas të birit tue mos e nxe kryet ma për mue. Qysh atë ditë eme njerkë u ba zotnuesja e plotpushtetëshme mbi t’em atë dhe tiranëja ma e egër mbi mue. Nuk guxojshja as edhe me qamë e jo me shfaqë ndonji mbëhi ose dëshir. Kurrkush mos u rritët si un!

Kur i mbusha shtatë vjetët më futën në shkollë. Nji të hanë në mëngjes kushrini i em Hamiti – çuni i Xha Sadikut - më muer për dore dhe më çoi në shkollë. Njerka nuk kundërshtoi fare. Ndoshta pse donte me më shporrë sysh. Jeta e shkollës më pëlqeu shum, për shkak se mësueset qenë si nana të mira dhe aty gjeta nji grumbull shoqe të dashtuna. Zonjusha Maria Frëni, njena ndër mësueset, m’argëtonte dhe më dhelatonte ma fort se tjerat. Kjo ishte jo vetëm nji mësuese e mirë, por edhe e bukur e simpatike. Duket se Hyu kishte bashkue në të bukurin e trupit e të shpirtit. Mbaj mend se kishte nji shtat të hollë e të zhdrivielltë, sy të zij si rrushi, vetulla të hollë e të harkueme, flokë të zij si mundafshi, hundë të drejtë, gojë të vogël, buzë të kuqe dhe dhambë të vegjël. Ishte nja 19-20 vjetsh. Sa ambël më tingëllonte në vesh zani i saj kur më këshillonte se si të sillem para prindërve e kundrejt botës. Sa më pëlqente kur m’i lidhte gërshetat, kur m’i mbërthente sumbullat, kur m’i mshinte robet që ndragsha n’oborr të shkollës tue luejt me shoqet. Sa më kandesh kur më kërcënohesh amblas që të mos baj mbrapshtina dhe më porositte të jem e urtë, e mirë, dhe e pastër. Shkrihesha prej kënaqësis; sidomos, kur më dhelatonte e më puthte me dashunin e nji motrës së madhe. Mbas dy vjetsh ajo u shpërngul në nji qytet tjetër. Oh sa qava kur më puthi për herën e fundme. Qysh asokohe s’e kam pamun ma. Për të, edhe tash, ruej nji farë nderimi dhe nji mall të pashueshëm në zemër. Sjellja e mirë e mësueseve, veçanrisht e zojushës Marije, m’a pat paksue pezmatimin që kisha nga humbja e nanës. Për kët shkak ma fort më pëlqente të rrij në shkollë se sa në shtëpi, ku më priste njerka me mashë në dorë e me namë në gojë.

Zonjushën Marie Frëni e zavendësoi zonjusha Sabrije Qafëtrashi. Edhe kjo që mjaft e mirë, por kurrë sa Marija. Drejtoresha e shkollës ishte zoja Sofije Filipiadhi. Si kjo ashtu edhe zonjusha Kristina Petropullos flitshin toskënisht, se ishin nga jugu. Për çdo, mëngjes, kur do të shkojsha në shkollë, simbas porosis që më kishin bamun mësueset, ia puthsha dorën t’im et ashtu edhe njerkës. Kësaj i pëlqente t’ia puth dorën e zeshkët e të plasarueme, por nuk i vint e mirë kur krifesha dhe mshihesha me kujdes që të mos më qortojshin mësueset.

— Hajde shporru ma! Mjaft u mertise, se s’je nuse - më thoshte me mëllef. Shpesh herë më kapte për krahu dhe më nxjerrte jashtë portës pa e lamë fëtyrën e pa i gërshetue flokët. Disa herë nuk më lejonte fare me shkue në shkollë. Më mbante në shtëpi që t’ia përkundsha djepin e Rizait dhe ma vonë të Ferides e të tjerve. Të tanë ditën rrijsha pranë djepit tue e përkrundë foshnjën dhe fantazin t’eme që endesh rreth e rrotull shkollës, ku i shifsha tue luejtë e tue u prrallë shoqet e mija të dashtuna.

Nuk ishin të rralla rasat që hajsha edhe flakurima prej njerkës, pse un, e tretun në mendime t’ambla tue i ndjekë shoqet e shkollës ndër lodra, harrojsha dhe e këputsha për gjysëm kangën që i këndojsha fëmis për me i ndiellë gjumin ose, e lodhun krahësh, e ndalojsha lëkundjen. Shumë herë më çonte në shkollë zbathun ose me nalle dhe nuk më lejonte me i mbathë këpucët edhe sikur të binte shi ose vdorë. Nji herë më takoi, mb’udhë, kushrini i em Hamiti dhe, kur më pa me nalle dhe pa çorapë në kambë. U lemeris fare, pse moti ishte i keq dhe po binte vdorë. Më muer për dore dhe më çoi në shtëpi të vet.

Atë ditë nuk më la me shkue në shkollë. I kisht e folë mjaft ashpër t’im et për mospërfilljen që tregonte kundrejt meje tue ia rrëfye edhe ngjarjen e ditës. Kur e pyeti em atë njerkën se pse më kishte çue në shkollë zbathë, faji mbet mbi mue, se ajo u shfajsue tue thanë se un vetë s’kisha dashë me i mbathë këpucët.

— Unë nuk i kam vu mendjen se a i ka mbathë këpucët apo jo, por edhe në mos i mbathtë, s’kam se ç’t’i baj, mbasi nuk mundem me vu dorë mbi të, se më dhimbset - tha.

Kjo grue e ligë që me qinda herë më kishte rrafë kot, kjo shtrigë që nuk kishte në shpirtin e sajë të zi as ma të voglën shenjë të dhimbjes e të mëshirës, thoshte se i vinte keq të vente dorë në mue! Em atë, si përherë, edhe kësaj rradhe i besoi asaj dhe mue më qortoi e më shau, pse kisha dalë pa këpucë! E un, e trembun nga shenjat kërcnuese që më bante njerka prej andaj, nuk guxojsha t’ia them të vërtetën e hidhët. Me mësimet shkova mjaft mirë. Mue më ndihmoi fati, se n’atë shkollë vazhdonte edhe Irena, bija e Xha Simonit, fqi me ne. Ajo ishte dy klasa ma naltë se un dhe më mësonte shpesh e shpesh.

Sonte po mjaftoj me kaq, sepse me nji anë u lodha dhe m’anë tjetër nuk po mundem me i përmbledhë mirë kujtimet.

13 Mars

Më ka thanë Xha Simoni se fëmia, kur asht në moshën 3-8 vjetsh, ngucet fort nga kërshëria dhe don të mësojë gjithshka. Me të vërtetë ashtu qenka. Edhe un kam vu re se fëmia në këtë moshë pyet pa pra dhe disa herë ban pyetje e vërejtje të çuditëshme. Veç kësaj fëmijt e kësaj moshe mbajnë mend gjithshka të kenë bamë, por mbasandaj harrojnë dhe, për nji kohë, e humbin fuqin e kujtesës. Edhe un, megjithqë u përpoqa mjaft nuk munda me u përjashtu e nga ky rregull, pse qysh nga tetë e deri më dymbëdhetë vjet, gati gati, nuk mbaj mend fare. Prandaj po e kaloj në heshtje këtë kohë. Irena asokohe e kishte kryeqytetsen dhe po matesh me ndjekë nji shkollë ma të naltë. Edhe un dojsha me i vazhdue mësimet, por s’më lanë. Eme njerkë, herë mbas here, i flitte t’im et mbi kotësin e mësimit për femna dhe mbi nevojën e mbulesës s’eme. Por ai deri atëherë nuk ia pat vu veshin. E nashti vonë pat nisë me u ndrydhë nën ndikimet e saj. Nji mbasdarke, pak para se të fillonte vjeti shkolluer, ndigjova se po i thoshte njerka:

— Ajo lypset të mbulohet ma. Asht turp prej botës që t’a nxjerr im gocën jashtë si nji kaureshë të llastueme e të pa frenueme.

— Mirë, moj grue, por ajo ende asht e vogël - përgjegji ai.

— Kush asht e vogël? A nuk shef se asht bamë sa nji pelë?

— E shof se ka dhanë shtat, por nuk më duket se asht bamë për t’u mshefë.

— Ndigjo burrë! Ajo duhet mbulue dhe lypset hjekë nga shkolla ma. Ç’i lypset shkolla asaj? Mos i mësojnë në shkollë Kur’an e punë Ahireti? M’u verbofshin syt n’u mësojnë ndonji punë të mbarë. Ajo mbas sodit duhet të rrijë në shtëpi, të stërvitet me gatue, me qepë e me arnue dhe me la e me lye. Sikur t’lypset të mësohet me matarue nji shtëpi, se nesër do të shkojë në derë të huej e nuk do të dijë me u bamë nji amvizë e mirë.

— Ke të drejtë, por …

Ia preu fjalën dhe vazhdoi:

— E kur të martohet mue do të më shajnë bota dhe mue kanë me m’a hudhë krejt fajin tue pamë se ajo s’din kurrgja për me e mbarsue shtëpin. Veç kësaj grat e botës, qysh tashti, pëshpërisin vesh në vesh kur e shofin kaq të rritun dhe më hudhin veshtrime me bisht të synit. E un nuk mundem me i mbyllë gojët e botës. Mbasa ndaj ajo tash duhet të më ndihmoj edhe mue në punët e shtëpis, se dhe un s’kam fuqi. Fëmijt, Zoti i lashtë, duen hyzmet. E un s’kam veçse dy duer.

Nji mbas nji njerkës i patën lemë katër fëmij Rizai, Feridja, Meti dhe Razia. Mbasandaj bani stop! Sikundër duket u shterpue ma.

— Mirë, po e mbulojmë - gjegji im atë dhe e mbylli bisedimin.

Të nesërmen në mëngjes shkova ke Xha Sadiku dhe e lajmrova Hamitin mbi sa kisha ndigjue. Ai u nxë e u ba prush. M’u zotue se do të përpiqesh me ia kthye mendjen t’im eti. Me të vërtetë ai u mundue, por nuk bani dobi. Em atë më ndaloi nga shkolla dhe më mbylli në shtëpi. Natyrisht un asokohe nuk e çmojsha vlerën e mësimit dhe vrazhdësin e jetës që kalohet në robni. Vetëm për dy shkaqe nuk dojsha me u mbulue dhe mos e lanë shkollën: Pikësëpari s’dojsha me u mshefë, se do të më duhesh të rrij gjithnji me njerkën që kishte me m’a zbutë shpinën dhetë herë në ditë. Mbasandaj më pëlqente të rrij me shoqet e shkollës e të luej me to. E për mue këto kishin randësi të madhe.

Mbas dy ditësh më mveshën nji çarçaf të zi dhe më vunë në fytyrë nji perçe të zezë e të trashë. Atë natë e squllosa jastëkun me lotët që derdha. Kisha të drejtë të qaj, pse më kishin ndamë nga shoqet, më kishin largue nga sheshi i lojnave zbavitëse, më kishin futë nën zgjëdhën e padurueshme të njerkës, dhe, ma në fund, më kishin dënue të mbetem gjysmake dhe e robnueme për jetë. Atë natë, si dhe net të tjera, pashë n’andërr sikur e kisha fitue prap lirin dhe sikur kisha hymë në shkollë. Më bahej sikur bridhsha poshtë e përpjetë, pa çarçaf, tue luejtun me shoqet e mija në kurt të shkollës. E shkreta un! Sa e shëmtueshme m’u duk vetja kur pashë se isha futë mbrenda aaij thesi të zi. Më gjante vetja plotsisht si sorrë e zezë, por pak e gjatë. Po, sigurisht nji foshnje do të tmerohesh po të më shifte papandehun. Mirë, po kështu donte zakoni, kështu urdhëronte feja, kështu dëshironte njerka dhe im atë. Ajo që s’munda me e kuptue asokohe dhe që ende nuk e kamë marrë vesht, asht shkaku i vërtetë i mbulesës. Due të them se ende nuk e kam kuptue qëllimin e vërtetë që në vetëvetëhe përmban mbulesa. Çfarë shërbimi apo çfarë dobije na siguron çarçafi? Po të m’a bante ndokush këtë pyetje kur isha e vogël, sigurisht, do të përgjigjesha tue thanë se çarçafi na i ruen robet nga pluhuni e nga balta e shumtë që kanë rrugët t’ona. Por kurrë nuk do të thojsha se duhet për me e ruejtë nderin e femnës. Çarçafi qenka prita, pengesa, mburoja e nderit? Çudi dhe çudi e madhe!..

Deri pak vjet ma parë, si e mitun, mund të kem qenë foshnje nga mendja dhe më ka mungue fuqia gjykuese. Po tash, që i mbusha 17 vjetët, më duket se jam në gjendje të shof ma kjarët dhe të gjykoj ma kthjellët. E mue sot, për Zotin, nuk më mbushet mendja se çarçafi mundet me e ruejtë nderin e femnës. Vallë mos ka ndonji fuqi magjike ai këllëf që e mbështjell shtatin për me i ruejtë thesarët e nderit t’asajë q’asht futë në të? S’mund t’a besoj. Përkundrazi kam formue besim se çarçafi asht mjet turpi e shnderimi. Po. Sa herë kam ndigjue prej plakave të fisit se jevgat t’ona ose laviret tjera, për të mos ramë në sy të botës, mvishen me çarçaf dhe, në mes të ditës, shkojnë ke ky ose ke ai bik. E femna e pambuelueme nuk guxon të futet në shtëpin e huej jo ditën, por as edhe natën, pse njifet prej shum kuj. Kuptohet fare lehtë, pra, se çarçafi, në vend që t’a ruejë nderin, e lehtëson shnderimin. Prandaj ai nuk vlen veçse për t’i mbulue robet e bardha ose të kuqe që ka mveshë femna fatzezë nën të. Kam ndigjue prej pleqsh e plakash se feja urdhënon të mbulohen gjymtyrët e turpshme. Natyrisht edhe moralisti kështu porosit. Mirë, por femnat e krishtene që dalin jashtë pa çarçaf, mos i zbulojnë këto gjymtyrë? Mos dalin lakuriq? Jo, kurrë. Atëherë çarçafi nuk i shërbyeka qëllimit, për të cilin na kanë thanë se asht i moralshëm, i shenjtë dhe hyjnuer. Veç kësaj hoxhallarët thonë se zbulimi i fëtyrës asht i lejueshëm prej fes.

Mbasi feja lejon me e zbulue fëtyrën un kujtoj se nuk i mbetet ma as ma e vogla randësi mbulesës së trupit të mveshun me robe, qofshin këto të bukura ose të shëmtueshme, të vjetra ose të reja, t’arnueme ase jo. Rolin kryesuer në bukurin e njeriut, sikundër dihet, e luen fëtyra. E kur kjo lejohet me u zbulue e me u diftue, nuk mbetet ma as shkak as edhe arësye me u mbështjellë në nji çarçaf. Të gjithë kemi ndigjue të flitet për bukurin e ndonji femne. Kur nis përshkrimi i bukuris nuk fillon as nga kambët, as nga krahët, as edhe nga shpina. Por nga koka, nga fëtyra. Thuhet, për shembëll, kishte vetulla si gajtan, sy si finxhan, hundë si qiri, gojë si kuti, dhambë si inxhi, qafë si zambak dhe, ma në fund, shtat si selvi. Por shtati, edhe n’u mbuloftë edhe në mos u mbuloftë, nuk e humb as dukjen as edhe bukurin. Atëherë përse vlen çarçafi? Nuk besoj të ketë njeri me tru të shëndoshë që të mundet me shfaqë nji arsye për me e vleftësue çarçafin, këtë shpikje të çuditshme, që nuk ka, pa dyshim, as bazë morale as edhe fetare dhe q’asht sajue nga fantazia e sëmunë e disa njerësve tru ndryshkun dhe ziliqarë. Ma në fund më vjen nji pyetje tjetër në buzë dhe megjithqë më vjen turp, do t’a baj për hir të vërtetës dhe për me e zgidhë kët lamsh kaq të pështjelluem. Due të pyes se pse vetëm femna duheshka me u mbulue dhe jo edhe mashkulli? Ky gjykim mos rrjedh nga ajo mendësi e kalbun që i quen femnat seks i bukur? Oh sikur t’a dijnë meshkujt se sa të shëmtueshme, të përçuduna dhe përbindëshe ndodhen në mes t’onë! E këto krijesa të vorfëna nga bukuria vetëm syt t’ona munden me i njoftë e me i dallue, pse na, domosdo, nuk e shofim njena tjetrën me syt e nji mashkullit të turbulluem prej pasionit. Mbasandaj kush mund të pretendojë se nuk ka në mes të meshkujve djelm e burra të bukur? Mos kujton ndokush se nuk ka bukuri mashkullore? Si kur të mundesh me folë femna, me atë liri gjuhe që kanë mashkujt, kush e din se sa poezi do të vargëzonte për me e përshkrue bukurin e shokut të vet jo gjini. Kush mundet me më sigurue se nuk ka me mija femna që, tue kundrue mbas kafazit të dritares ose nëpërmjet të perçes së hollë, nuk shprazin nga goja mija e mija tubza vjershash për ata që u kalojnë pranë pa dijtë se kanë plagosë randë disa zemra të strukuna mbrenda do krijesave të dënueme me burgim të përjetshëm? Oh sa e sa sy vashash, nga plasat e dyerve ose nga birat e kafazeve, ndjekin e përcjellin kalimtarë të rij me rrafje të forta të zemrave që s’kanë liri e të drejtë shfrimi e dashunimi, megjithqë natyra edhe ato, sikurse mashkujt dhe ndoshta ma shum se ata, i ka pajue me ndiesit e dashunis. Prandaj më takon të them se në qoftë se duhet mshefë femna lypset të mbulohet edhe mashkulli, pse edhe ai ka bukuri, pse edhe ai i nxit lakmit e femnës dhe ia kilikos dëshirin.

Oh sa të mjera jemi na femnat Muslimane të qyteteve. Them të qyteteve, pse ato të katundeve duket sikur janë përjashtue nga dënimi i robnis, mbasi nuk mbulohen. Ato kanë dishka tjetër kundrejt këtij privilegji: Janë ngarkue me punë të randa që nuk i kryen as mashkulli as edhe kafsha. E na qytetaret bajmë nji jetë ma pak të vështirë, por jemi bamë monopol, plotsisht, si hokat e shkrepseve; jemi si shkrepset që shkëlqejnë e djegin vetëm kur t’i prekish ose t’i shkrepish. Ç’të bëjmë? Kështu e lyp zakoni, kështu urdhëron feja, por ajo fë q’asht bastardue prej disa njerësve gjysmakë e të pandërgjegjshëm.

Femna muslimane, e mbyllun mbrenda katër mureve, asht e mpit, e dobët dhe e pazhdrivillueme, sepse asht shtypë e mbytë nga zgjedha e randë e nji edukate që nuk këshillon e nuk porosit tjetër veçse ndalime: mos prek, mos dil, mos fol, mos qesh, mos e mos sa të dojë edukatori. Asht e dobët, pse nuk merr mjaft ajr, nuk e shef dielli, nuk lëviz, nuk i kullot syt në bukurit e natyrës dhe qesh pak e qan shumë. Me nji fjalë asht nji krijesë fatkeqe që t’a këput shpirtin sikur të mundet me e shprazë vënerin e zemrës për padrejtësit që i bahen.

Dëshprimi i saj s’mund të matet kurrësesi. E kjo qyqare, e pashkollueme dhe e robnueme për jetë, si mund të bahet nanë e mirë, edukatore e dëjë? Çfarë aftësije mund të ketë ajo për me rritë fëmij, ato fëmij që kanë me qenë shpresat e nesërme të këtij vendi, mburoja e Atdheut dhe krenarija e kombit? Shqipnia ideale që andërruen dëshmorët do të mbetet si nji dëshir e vorrosun bashkë me kufomat e tyne derisa femna të mos ketë mundësin me rritë fëmij të frymzuem me shpirtin flakues e me vullnetin e papërkulun të herojve t’onë. E nji bres të tillë vetëm nanat e lira e të miredukueme mund t’i përgatisin këtij vendi. Çarçafi pra i ka fajet dhe ai kurrë s’mund të jetë i nevojshëm për mbrojtjen e nderit të femnës, se nderi i saj mvaret nga edukata që i jepet, nga karakteri që i përpanjohet, nga morali që i shartohet dhe nga virtyti që i injeksionohet.

Sonte po mjaftoj me kaq.

14 Mars

Po vazhdoj.

Po t’a ndjellish urtë e butë zanën e kujtimeve ajo nuk vonon me t’ardhë për me të marrë nën krahët e saj t’artë e me të përkundë me dashuni në djepin e foshnjeris. Vargu i ditëve të kalueme zgjon në shpirtin t’em kujtime të përmallshme dhe përshtypje të çuditëshme që më lanë vragë të pashlyeshme. Oh sa do të kënaqesha tue i përshkrue këta kujtime sikur të gjithë t’ishin t’ambla e të mira, por mjerisht ata janë ma se të hidhta dhe pezmatuese. Me gjith këtë lypsen shkrue. Po, duhen përshkrue, se janë prona e eme, se ashtu plotsohet ditari i jetës s’eme. Atëhere le të vazhdojmë.

Mbas nji jave, që qeshë mbulue, shkova ke Hallë Latixheja për të bujtë disa net. Meqenëse nuk isha mësue me ecë symbyllazi, rrugës qesh tue e thye qafën dy tri herë. Oh sa qeshën gocat e hallës kur më panë me çarçaf. U shkëlyen gazit, pse me nji anë nuk më njoftën dhe m’anë tjetër u habitën nga shkaku se nuk e kishin paramendue se mund të më shifshin të mbulueme n’ate moshë aq të njomë. Kishin të drejtë të mos më njofin, pse un isha maskue dhe isha bamun tamam për të marrë pjesë në nji _“Bal masqué”. _Samiu, djali i madh i hallës, tue më shique çuditshëm tha:

— Qenka bamë si ata që dalin në karnaval!

— Uh mashaallah të qoftë moj bijë! Qenke bamë gjallë jot amë. Sa hije të paska se?.. - tha halla tue më marrë n’grykë dhe tue më puthë.

Un me të vështirë i mbajsha lotët që dojsnin me më shpërthye, pse megjithqë ende e njomë, e kuptojsha se nuk mund të kenë bukuri verigat e robnis. Mamë Gjystina dhe Irena m’uruen fat të mirë. Më thanë se çarçafi më kish dhanë nji hije të randë. Më shiquen zymtas. E kuptojsha se ato ndijshin dhimë për mue të gjorën që e humba lirin, por mundoheshin me mos e shfaqë dhimshunin që të mos m’a thejshin zemrën.

— Pse nuk e gris, moj, at dreq çarçaf? - ia bani kushrini i em Hamiti kur më pa. U nxe dhe nji copëherë shfreu tue true kundër t’im et e kundër fanatizmës verbuese që po na shpije në greminë. Gjith far’e fisin e shëtita me rradhë. Diku bujta dy net e diku tri.

Ma në fund u ktheva në shtëpi për t’a vuejtë denimin e burgimit të përjetshëm që më dha em atë simbas mendësis së tij prapanike. Në kohët, e para u mërzita shum. Shpesh rrënkojsha e qajsha tue e soditë lirin, tue i kujtue shoqet e mija q’e gëzojshin jetën tue luejtë e tue bredhë lirisht. Mbasandaj dalëngadale nisa me u mësue me robnin. E me çfarë nuk mësohet njeriu i shkretë në këtë jetë? Oh sa mizorë janë disa njerës kundër atyne që i gjejnë ma të dobët se vetëhen e tyne. Qysh atëhere hyna plotsisht nën zgjedhën e njerkës. Ajo nisi me më përdorë si sherbëtore. Më vente t’i laj enët, t’i mshi kthinat, t’i laj liveret, të gatuej dhe vetë dilte me shëtitë. E që të justifikohesh thoshte se më futte në punë për me më stërvitë! Kjo grue, nuk dij se pse, shijohesh e kënaqesh - ashtu edhe sot - tue më mundue e tue më mallkue. Çuditem se çfarëshpirti ka.

Ajo - eme njerkë - nuk ka regull në punë të shtëpis dhe asht e hutueme fare. I len punët verde dhe harron fort. Shum herë harronte, për shembëll, se ku i ka vumë robet e Rizait, çorapët e Feridës, këpucët e Metit apo brekët e Razijes. E kur nuk i gjente më kërcnohesh e më binte në qafë tue më nimtë:

— Ku i vune çorapët e Feridës mori të preftë kolera? Ku janë robet e Rizait mori të shpërlaftë mortja? Ku i ke brekët e Razijes mori të marrtë murtaja?..

Nga ndonjiherë më thosh:

— Lueji duert mori t’u thafshin! Ç’e bane kuzen mori mos dalsh në fat kurrë!

Po kur më vente me shtypë kafe? Oh se sa vuejsha! Krahët e mij, të hollë e të brydhët, nuk kishin fuqi me e mbajtë shtypsin e hekurt e jo ma me e ngritë përpjetë dhe me e lëshue me forcë në gur. Mirë, por ku merrte vesh ajo se?! As s’donte të dijë se a mundesha t’a baj atë punë apo jo. Tue nuhatë e tue rrënkue i mshojsha gurit. Bahesha qull me djersë dhe më dridhesh krejt shtati prej mundimit. Kur këputesha fare e mbështetsha kryet mbi gur për të pushue sado pak. Atëherë djersët e lotët e mij pikojshin mbrenda gurit. Oh sa killogram kafe të mbrutjun me djersët dhe lotët e së bijës ka pimë im atë! Shkurt më vinte shpirti në majë të hundës derisa e shtypsha kafen. Kur i mbarojsha punët e shtëpis ose kur e gjejsha vetëhen të ngeshme, shkojsha ke Xha Simoni për të ndejtë me Irenën. Atë e dojsha dhe e due shum, se më qe bamë si motër dhe më jepte mësim. Të gjitha mësimet e shkollës m’i përsëritte dhe më nxitte t’a zgjanoj dijnin e paktë që kisha marrë në shkollën fillore. Mirë, por ku më lente njerka. Sa t’a merrte vesht se mungoj në shtëpi, më thirte tue bërtitë me za të naltë:

— Dije! Dije mori t’u harroftë emni! Hajde mori mos e prufsh kryet!

E tanë mahalla e pat marrë vesht se çfarë shtrige asht kjo grue, por im atë, as atëherë as edhe sot, nuk e ka marrë vesht. Kur kthehesha në shtëpi, mbasi më shante e më mallkonte, shpikte ndonji punë dhe m’urdhënonte me e krye.

Derisa i mbusha 14 vjetët vuejta tepër dhe hoqa të zezat prej saj. Mbasandaj ndrroi disi gjendja e eme dhe këtë ndryshim e bana vetë. Po. Ajo e teproi keq sjelljen e vet ndaj mue sa s’mund t’a durojsha ma. U mbush kupa deri në zgrip dhe, kur m’u dha rasa, ngrita krye kundër saj. Qeh se si:

Nji ditë para dreke m’urdhënoi me e mshimë oxhakun e gjelltores tue më thënë:

— Merr e mshije at oxhak se asht mbushë me blozë.

— Un t’a mshi a?! - i thashë e çuditun.

— Pse a un a?! - bani tue më shique me urrejtje.

— Po s’përtove mund t’a mshish vetë se un nuk mundem.

Ishte e para herë që po i kundërshtojsha. Iu turbulluen, mbasandaj, iu skuqën syt.

— S’mundesh? - briti me mllef dhe u lëshue të më kapi për me më troshitë nën grushtat e saj të fortë.

— Në daç bane vetë, në daç merr nji njeri tjetër. Por duhet t’a dijsh se un kurrë nuk kam me e mshi më - i thashë dhe ika, fluturim, ke xha Simoni.

Atje, t’a merr mendja, s’mund të vinte me më marrë, pse i vinte turp prej Mamë Gjystinës. Përndryshe edhe un nuk do të guxojsha me e kundërshtue, pse do t’a dijsha se ka me më marrë rrëshanas dhe tue mos m’i kursye grushtat e shqelmat. Deri në drekë qëndrova aty. Kur erdh im atë e ndigjova se më kërkoi tue m’a thirrë emnin, por un nuk bëzajta dhe s’luejta vendit. Mamë Gjystina, që i dinte hallet e mija dhe që ndinte dhimë për mue, më kshilloi t’i ankohem t’im eti. Mbas nja nji ore erdh Meti e më njoftoi se më kërkonte em atë. Shkova. Mbrenda asajë kohe njerka, natyrisht, do t’isht e shprazë kundër meje.

Por edhe un e kisha vendosë qëndrimin t’em për me e luftue dhe me e shkundë zgjedhën e saj.

— Ku asht tata? - e pyeta Metin kur hyna n’oborr të shtëpis.

— Naltë - gjegji ai dhe iku tue kërcye.

Vuna re se ajo asokohë ishte tue i lamë enët e drekës në sqoll të gjelltores. Kishte plot dy vjet që nuk kishte prekë enë me dorë. Sot i ishte përveshë punës, sigurisht, për t’i provue t’im eti se ajo vetë i kryente punët e shtëpis.

U ngjita naltë. Em atë ishte në kthinën e vet. Ishte ulë mbi minder dhe po thithte tym duhani. Dukej i zymtë e i egërsuem. Gjante sikur po i dilte tym nga koka.

— Ku ishje Dije? - më pyeti sa hyna mbrenda.

— Ke xha Simoni – u përgjigja tue qëndrue në kambë mbrenda prakut të derës.

— Përse? - pyeti me za ma të ashpër.

— Sepse donte me më rrafë nana.

Nanë e thres këtë shtrigë, se ashtu më patën mësue qysh në vogjëli.

— E pse nuk i ban ti punët e shtëpis?

— Un dhe vetëm un i baj punët e shtëpis. Por oxhakun nuk mundem me e mshimë se s’kam fuqi dhe druej se rrëzohem poshtë - i thashë.

— Mos gënje! - bërtiti tue i mrrullë vetullat - se po t’i bajshe ti punët e shtëpis, ajo nuk do të donte me të rrafë.

Fjala “Mos gënje” më ra si plumb në kokë. Më kapën rrebet dhe nuk munda me e zotnue vetëhen. Prandaj shpërtheva:

— Përse un gënjyekam e nuk gënjyeka jot shoqe babë? Apo mos asht ajo meleqe un dreq?

Em atë u hutue nga guximi i em, pse kurrë nuk i isha përgjigjë dhe s’kisha bamë makar nji vrejtje të vogël. E hapi gojën të thotë dishka, por un s’i lashë kohë dhe vazhdova:

— Un kurrë nuk rrej babë. Duhet t’a dish se deri më sot jot shoqe nuk ka prekë me dorë punë shtëpije. Të gjitha un i kam bamë: Un i kam lamë enët, i kam mshimë odat, i kam lamë liveret, kam gatue bukë, kam ziem gjellë, e kam la e lye shtëpin, kam shtypë kafe, i kam arnue petkat e këmishat dhe, përmbi të gjitha, i kam lamë edhe shpergajt e kalamajve.

— Ti? - thirri si i habitun e me mosbesim.

— Po, po, un. Un i kam bamë të gjitha. Por oxhakun nuk mundem me e mshimun, se ajo asht puna e njej puntori. E në qoftë se këtë grue e ke sjellë këtu për me më bamë shërbëtoren e saj, m’a thuej që t’a dij - shtova.

— Mos fol budallallëqe - thirri me nji za pak të zbutun.

— Këto që po ju them janë të vërteta, babë. Nuk janë budallallëqe. Dhe po të them se un nuk mundem me punue ma, se jam e dobët nga shëndeti. N’asht se nuk të dhimsem ndopak e më len në këtë hall, t’a dish se do të vijë nji ditë që do të pendohesh - i thashë me nji za të çjerrët.

— Ç’thue mori? A je ndër mend apo jo?

— Babë! - thirra tue gulçue. - Shtëpin e nanës e shoi vdekja dhe përveç dajallarve nuk ka mbetë njeri që t’i vije keq për mue. Në ju randohem shum. Më thoni të shkoj e të strukem ndër ta, përpara se të vdes nga mundimet e përpara asajë kohë që vdiq eme amë - i thashë dhe u shgreha në vaj. Em atë u turbullue fare. U çue në kambë dhe m’u afrue. Më kapi përdore dhe, tue m’i lëmue flokët, tha me za të plasun:

— Edhe un s’dojsha që të vdiste jot amë, por ashtu urdhënoi Zoti moj bijë. Ti mos u dëshpro e mos qajë. Un të këshilloj të punosh vetëm për të mirë t’ande, se due të bahesh e zoja me matarue nji shtëpi.

— S’kam fuqi. Jam e dobët nga shëndeti – gjegja përvajshëm.

— Ç’ke moj bijë? Kurrë s’kam ndigjue që të kesh qenë sëmunë.

— Kurrë s’ke pyetë që të merrshe vesht – përgjigja me mllef dhe tue e shique me sy të përlotun.

— Pse flet kështu moj Dije? Ç’faj të kam un? - bani.

— Fajin e ka fati i em që më la pa nanë e në dorë të njerkës, që don me m’a marrë shpirtin përpara kohës - i thashë me za të mbytun prej vajit dhe tue u dridhë prej zemërimit që më kishte mbërthye.

— Oh si flet moj bijë; Kurrkush nuk mundet me të shtrëngue me punue. Un qysh sot po e porosis atë - donte të thote për njerkën - që mos t’api punë. Rri rahat e mos u mërzit - tha.

Sa e mbaroi fjalën iku i turbulluem e i surbulluem. Të nesërmen erdh nji shërbëtore në shtëpi. Njerka ishte kahpëlset prej zemrimit, por s’kishte se si me shfry. Edhe oxhakun e mshiu nji puntor. Qysh ate ditë nuk bana ma punë shtëpije, veçse ndonji gjellë kur më ftekesh ose qindissha ndonji gja që më pëlqente. Mbasi shpëtova nga thundra e njerkës nisa me këndue, gadi përditë, me Irenën. Ajo m’i epte mësimet që bante vetë në shkollë dhe, herë mbas here, më provonte. Në këtë mënyrë vazhdova derisa ajo e mbaroi shkollën. Irena thosh se jam shum e squet dhe, e kënaqun nga kjo cilësi e rrallë, përpiqesh të më mësojë sa ma shum. Edhe un iu vuna mësimit, sidomos Frengjishtes, me të gjitha fuqit e mija. Tash mund të them se zotnoj nji farë kulture, të cilën ia detyroj Irenës. Herë mbas here lexoj libra të ndryshëm dhe e ushqej trunin. Librat i marr hua prej Irenës ose prej vëllazënve të saj, se vetë nuk mundem me i blemë, mbasi em atë nuk m’ep të holla për ta. Irena ka tre vëllazën: Gjonin, Markun dhe Kolën. Gjoni parvjet e mbaroi fakultetin e Drejtësis në Vjenë dhe Marku simjet i kreu mësimet në shkollën e naltë tregtare t’atij qyteti. Gjoni asht bamë antar në gjykatoren e këtushme, kurse Marku ende asht pa punë. Kola asht 11 vjetsh; simjet e mbaron filloren. Xha Simoni, ati i tyre, asht nëpunës i kadastrës me nji rrogë të vogël. Mamë Gjystina asht e ama e Irenës dhe e vllazënve të saj. Këta janë Kosovarë, t’emigruem prej andej qysh në kohen e luftës Ballkanike. Kanë blemë shtëpi këtu, ngjit me ne. Nëpërmjet nji deriçke hyjmë e dalim ke njeni tjetri. Xha Simoni asht shpenxue shum dhe asht ngarkue me borxhe për t’i mësue djelmt e vet. Tash që ata mbaruen shpreson t’a përmirsojë gjendjen.

Eme amë - dritë pastë - thonë se ka shkue shum mirë me këta. Edhe mue më duen fort. Un hallet e mija ma fort i qaj me Mamë Gjystinën e me Irenën se sa me njeri tjetër. Besoj se përshkrova krejt jetën t’eme të deritashme. Edhe në paça harue gja e shkruej ma vonë.

Ashtu? Po.

18 Mars

Dje mbas dreke Marku e fotografoi t’amën e motrën me nji aparat që kishte sjellë nga Austria. Mbasi i fotografoi ato, veç e veç, dëshiroi të fotografohet edhe vetë me to. Prandaj e përgatiti aparatin dhe m’a la mue që t’ia shkrep thumbin. Kështu u fotografuen të tre, në nji grup, nanë, motër e vëlla. Sa mirë e sa kujtim i bukur.

— A don me u fotografue edhe ti Dije? - më tha Irena kur po çohesh nga karrika.

— Jooo - përgjigja.

— Përse? - pyeti.

— Ti e din… Nuk guxoj prej babës.

— Fotografoju, se nuk e merr vesht yt atë. E mshef un. E mbaj un, se e due t’a kem si kujtimin t’and - tha.

— Ç’e don fotografin, Irenë, kurse më ke gjallë këtu e më shef, të pakën, dhetë herë në ditë? – përgjigja me buzë në gaz.

— Ahu Dije! Po ti nesër do të martohesh dhe un, kush e din, nuk kamë me të pamë. … veçse në të rrallë.

Të gjithë qeshën. M’u vunë shum. Ma në fund u binda dhe u fotografova vetëm. Sot e pashë vetëhen të fotografueme. Ajo paraqitte nji blondinë 17 vjeçare që ka qëndrue në këmbë si e trembun prej dikuj me gjithë që asht mundue të buzëqeshi. Filmi u hudh dhe kopjet i mbajti Irena. Në njenën nga kopjet bana nji shënim për Irenën tue e shprehë krejt dashunin që ushqej për të. Me ketë mënyrë dhe simbas mendësis së fanatikve, dje bana nji mëkat apo faj të pafalshëm që… duhet ndeshkue rreptë. Po e muer vesht im atë më hangër dreqi.

21 Mars

Kushrinit të njerkës i paska lemë djalë dhe kjo ishte grishë sot në pallagajat. Kishte vendosë me e marrë me vetëhe edhe Metin e Fazijen. Ndërsa ajo po mvishesh e po mertisesh në kthinë të vet, un i lava fëmijt. Por meqenëse s’dijsha se ç’duhej t’u mveshi, shkova me e pyetë. Kur e hapa derën, me habin ma të madhe, pashë se ajo, e zveshun lakuriq nga mezi e naltë, po e lyente pjesën e sipërme të krahnorit ashtu edhe fytin me zhivë të bardhë me qëllim që të dukesh e bardhë kur t’i mvishte robet dekoltë. Megjithqë mbahet si fetare e madhe dhe megjithqë s’len fjalë pa thanë kundër atyne femnave që e ndjekin modën, s’e ka për gja t’a zbulojë nji pjesë të krahënorit tue u mveshë dekoltë!.. Trupi i saj i trashë, si nji kërcu, dukej ma se i murmë dhe gjijt e mëdhej i ishin livarë si dy kunguj të zi e të vyshkun. Fëtyrën e kish lyem nji gisht trashë; mollzat e faqeve i kish ngjyem rrie të kuq tue bamë nga nji rrotull sa nji tresh Turku; buzët i kishte skuqë trashë e trashë; vetullat i kishte nximë dhe i kish zgjatë deri ke tamthat! Vetëm dhambët e nximë prej zhivës që përdor, nuk kish mundë me i zbardhue. Me nji fjalë ishte bamun nji karikaturë e çuditëshme sa me t’a futë lëngjyrën. Edhe ndër gishta të duerve kish vumë nji grumbull unaza argjandi e florini, si t’ish shoqja e grave të liga.

Në çastin e parë u tremba kur e pashë në këtë gjendje. Pandeha se mos ndodhem para nji gogoles. Por mbasandaj e mblodha vetëhen. I kafshova buzët që të mos shpërthej në gaz dhe i fola shpejt e shpejt. U largova s’andejmi me nji habi të përzieme me gaz. I mvesha fëmijt, simbas porosis që më bani, dhe shkova në lulishte, ku nisa të mendohem.

“A beson kjo grue se asht zbukurue me ato ngjyra që ka vumë?” i thashë vetëhes. Çuditem se sa fort i mungon gustoja kësajë femne. Ne na e marrtë mendja se e zbukurojnë ngjyrat nji zezake, kemi të drejtë të besojmë se edhe kësaj ia shtojnë bukurin. Për të, simbas mendimit t’em, do t’ishte ma mirë sikur të mos e trathtonte ngjyrën e zeshkët të natyrës dhe të mbëtesh e thjeshtë, se sa të bahesh si nji kukull për t’i trembë sorrat në kopsht. Mirë, por ec e thuej po deshe! Ajo ndoshta kujton se asht tërhekse dhe e bukur. Ndoshta. Dhe asajë bukurije nashti don t’i shtojë edhe vetë dishka ose atë që s’ka dijtë me ia dhanë krijuesi!..

Ndër ne nuk asht zakon të lyhen e të ngjyhen gocat. Vetëm mbas martese fillon të tregohet aftësia e tualetës. Un jam kundër këtij farë operacioni, pse më pël en bukuria natyrale, ajo që ka jetë, ajo që nuk shduket bashkë me errësinën e natës. Fund’i fundit nji tualetë të vogël me nji çikë kremë e me pak pudër mund të mos e neveris, mbasi e mbajnë mirë lëkurën, por kur e kalon këtë masë kujtoj se njeriu, në vend që të zbukurohet, shëmtohet e deformohet. Shum herë e kam pamë njerkën të lyeme e të ngjyeme, por kurrë si sot. Të them të drejtën u çudita e u përshtypa aq fort sa nuk besoj t’a harroj për shum kohë.

Tash rrij e mendoj se si em atë e dashunon këtë grue që nuk ka asndonji cilësi, asndonji meritë ose ndonji shenjë bukurije dhe habitem se si ai ka bamë me të plot katër fëmij. Un, po të kisha qenë mashkull, - për Perëndi - do të më vinte efsh t’a prek, makar me dorë, at trup q’asht si nji lëkurë e madhe e mbushun me voj. Do t’a neveritsha dhe nuk do t’i afrohesha edhe sikur të më sigurojshin e të më premtojshin kush e din se shka. Mirë, por em atë e don dhe e dashunon aq fort sa asht bamë vegla e saj e verbët. Tue përfundue më vjen të pyes e të marr vesht se a im atë asht i magjepsun, apo un jam e verbët e nuk mundem me e dallue bukurin e sajë?

S’dij. Prandaj po hesht.

25 Mars

Sot në mëngjes, si çdo vjet, njerka e bani magjin e zakonshme për me mos na kafshue insektet gjatë këtij viti. Në kët veprim magjik edhe un marr pjesë, pse me nji anë më ka stërvitë ajo qysh në vogjëli që të jem ndihmësja e saj dhe m’anë tjetër nuk mundem me e kundërshtue se duhet t’i shijoj hidhësit e nji zihjes me të. Për shembull vjetin e kaluem u zumë e u bamë për pesë pare pse un, tue thanë se magjia asht nji bestydni e marri, s’dojsha me i ndihmue. Prandaj edhe simjet iu binda. Muer njerka ni spagë, nja dy pash të gjatë, dhe e lidhi në hatllat e gjelltores. Mbasandaj u drejtue kah un tue më shique në mënyrë që më dha të kuptoj se ishte gati për t’a nisë veprimin magjik. Atëhere un pyeta:

— Ç’lidh ashtu?

— Buzëkuqet - gjegji dhe bani një nyje në spagë me besim fetar.

— Ç’lidh ashtu? - pyeta prap.

— Buzëzezët - tha dhe lidhi nji nyje të dytë.

— Ç’lidh ashtu?

— Brinjëzijt - përgjigji dhe lidhi nji nyje të tretë.

Me këtë mënyrë u ba nji varg nyjesh për mos me na kafshue buzëkuqet - çimkat -, buzëzezat – mizat -, brinjëzit - akrepët -, kërcimtarët - pleshtat -, rrëshitsit - gjarpijt -, fërshëllyesat - miskonjat. Përveç pyetjeve e përgjigjeve të caktueme asnji fjalë tjetër s’duhet folë kur bahet magjia, se prishet e nuk banë dobi. Gjithashtu nuk lypset të përmenden insektet me emnat e tyne të vërtetë, por me emna të përshtatun. Fjala vjen çimkat përmenden me fjalën buzëkuqet, mizat me fjalën buzëzezat etj.

Kështu njerka qe sigurue nga besdia cimbuese e insekteve për simjet, por për fat të keq të saj Meti na e kishte zgjidhë e marrë spagën e magjis. Po. Atij i qenka dashtë nji copë spagë për balonin që do të vente në fluturim dhe, tue kërkue andej e këndej, ia zen syni spagën e livarun në hatllat e gjelltores. Gjen mënyrën dhe e merr. E muer, por i kushtoi tepër shtrejt, pse kur e muer vesht njerka e zbruni me grushta e me shqelma. Për kët shkak na u desht t’a përsërisim magjin tue lidhë nji pe tjetër. Megjithëqë njerka e përsërit magjin në çdo pranverë dhe megjithqë edhe baba, nga ndonjë herë, ngjit ndër mure nuska të shkrueme për kët qëllim, prap se prap na kafshojnë miskonjat me shoqe dhe s’duen të dijnë as për magjit e njerkës, as edhe për nuskat e babës!

28 Mars

Edhe sot në mëngjes, si shumë herë, krisi poterja në shtëpi t’onë. Shkaku i zihjes qe kafja dhe mungesa e do sumbllave në nji këmishë të t’im et. Em atë ka disa vetia, por si njeri mishi ka edhe disa vese e mani që nuk i hjek si kur t’i a presish kryet. Për shembull vetë i lan syt e nuk don që t’i shërbejë tjetri; nuk ban potere po të bahet ndonjë dam, as edhe nuk zemrohet kur merr vesht se e shoqja ka dalë me shëtitë pa lejen e tij. Por po gjet këmishë ose brekë pa sumblla dhe po iu vonue kafja, nxehet e bahet prush prej zemrimit. Bindet edhe dreqi nga britmat e tija, sidomos, kur i vonohet kafja e mëngjezit. Deri aty nja nji mot ma parë un i shërbejsha t’im et dhe mundohesha me ia përmbushë nevojat e tija, por në nji zemrim që pat me njerkën për shkak të nji mungese, më porositi që mbas asajë dite të mos preksha gja me dorë ma. Me këtë mënyrë ai donte me provue se a plotsoheshin prej njerkës porosit e tija apo jo. Sot në mëngjes nana - njerka - vonoi t’ia sjelli kafen. Ai u zemrue dhe shfreu tue nimtë e tue mallkue. Ajo u mundue të shfajsohet tue thanë se e kishin pengue fëmijt, por ku merrte vesh ai se. Pa u shafitë mirë kjo potere krisi e dyta, pse këmisha që do të ndrronte sot im atë, për fat të keq, kish qëllue me dy sumbulla mangut. Ushtoi e buçiti shtëpia, nji copë herë, nga britmat e t’ime et.

Çuditem në pakujdesin e kësaj grueje dhe nuk marr vesh se pse nuk i ven menden me i përmbushë dëshirat e porosit e të shoqit. Nji grue që s’ka regull në punë, që s’ka kujdes me i përmbushë nevojat e burrit, që nuk përpiqet me i kuptue veset ose vetiat e bashkëshortit të vet, nuk vlen asnji dysh dhe nuk meriton të jet as shërbëtore e jo ma Zojë shtëpije. Nga shkaku i grindjeve të shpeshta që ngjajnë në mes të t’im ët e të njerkës edhe mue më prishet qetësia dhe më cenohet prehja, pse ajo, e zemrueme me t’em atë, kërkon rasë që t’a shprazi në mue dufin e vet. Për këtë arësye shpesh herë shtrëngohem me u mprojtë nga shigjetat helmatuese që hedh me gjuhën e sajë të mpreftë. Vetëm jam e kënaqun se ky zemrim që shpërthen në mëngjes me aq forcë e furri, nuk ka fuqi të jetojë veçse derisa të perdëndojë dielli dhe disa herë edhe ma heret. Mbas bubullimave dhe shiut len dielli! Po. Në mbramje paqtohen dhe bahen … mjaltë e tëlyen, si thotë fjala popullore. Un, tue i pamë në mbramje që ligjerojnë amblas e me buzë në gaz, shpesh dyshoj se mos kam shkallitë. Nuk i besoj vetëhes dhe më duket sikur e kam pamë n’andërr atë grindje që me tingujt e vet kumbues e karakteristik, e ndijnë edhe fqijt me veshë të ngrehun në ndigjesë, por me fëtyrë të thartueme. Sidoqoftë, paqtimi më pëlqen. Em atë, megjithëqë pak nopran dhe injorant, ka atë të mirë që nuk mban hidhnim. Veç kësaj edhe kur zemërohet nuk arrin me e sha randë ose me e rrafë të shoqen, ashtu si bajnë shum të tjerë gojë prishun e mizorë. Ai kurrë nuk e kapërcen kufinin sa t’a fëlliqi gojën me fymje e poshtnime ose t’a humbi ndërgjegjen e veprës për me e rrafë bashkëshorten e vet. Ndokush mund të kërkojë me ia ulë vlerën kësaj sjelleje njerzore tue thanë se ai e frenon vetëhen për shkak se druen mos bie nga kunora dhe trembet nga porosia e rreptë që ban Kur’ani për me u sjellë mirë e njerzishëm kundrejt grave, e jo nga nderimi e dhimja që lypset të ketë kundrejt tyne si njeri. Nji pretendim i tillë ka gjasë t’i përgjigjet së vërtetës, por sidoqoftë mue m’intereson fakti e jo qëllimi apo shtytsi. Mbasandaj e mira, nga do që të vijë, nuk e vdjerr vlerën dhe lypset të çmohet si e tillë. S’dij se çfarë lidhje mund të mbetet në mes të dy bashkëshortëve kur futet ndërmjet tyne mënia në trajtë shamjeje e rrafjeje. Grueja që poshtrohet me shamje të randa dhe rrifet, o duhet të jetë lopë që t’i meritojë ose të ketë interes apo frigë nga burri që nuk e këput atë lidhje që i ka bashkue dikur formalisht e jo shpirtnisht, sepse jeta e përbashkët, në rasa e në kushte të tilla, bahet e padurueshme. Për t’a shtëmangë çdo mosmarrveshje, për të pasë harmoni të vazhdueshme dhe për të bamë nji familje të lumtun, ata që do të martohen - përpara se t’a bashkojnë fatin e jetën - lypset të jenë njoftë, t’i kenë pajtue karakteret dhe t’a kenë dashunue njeni tjetrin. Për ndryshe s’bajnë tjetër veçse krijojnë nji Ferr për me e torturue vetëhen dhe për t’i përcëllue në flakët e tija edhe fëmijt që do t’u lejnë.

“Mirë, por femna Muslimane asht e mbulueme dhe s’asht e lejueme me u njoftë me atë që do të martohet”, më përshpëriti dikush në vesh me nji za që gjante sikur vinte nga thellësit e njej vorri. Ndoshta që zani i ndonji martyres Muslimane. Ndoshta. Qeh edhe këtu del para çarçafi dhe e prish punën krejt. Shpesh kemi ndigjue të flitet, me përbuzje, për ata djelm që martohen me vajza të hueja. Martesa e djelmve Shqiptarë me goca të hueja, deri diku, asht si nji farë neveritje që i bahet femnës Shqiptare, pse ajo, si zogu në kuvli, pret t’i zgjatet nji dorë e vokët për me e përkëdhelë dhe me ia ambëlsue jetën. Por edhe djali - mos na ndigjojë kush - ka të drejtë, se pse nuk mund të martohet symbyllazi pa e pamë e pa e njoftë ate që do të bahet shoqja e tij e përjetëshme. Për shembull nji student, nji djalë që asht pajue me nji kulturë të shëndoshë dhe që e çmon vlerën e jetës me bashkëshorten, si mund të martohet me nji femën që kurrë nuk i ka pamë fëtyrën, që nuk ia njef veset e vetiat, që nuk ia din gradën e mendjes, që s’ka as ma të voglën kulturë dhe dhe që nuk e ka dashunue? Martesa lypset të jetë akti i lidhjes së dy zemrave, i pajtimit të karaktereve, i përshtatjes së pjerrjeve dhe i bashkimit të të gjitha pikpamjeve. Përndryshe ndjell kobe e mbjell mjerime për palën e bashkueme. Ndër ne ka shumë që ankohen për kët importim femnash të hueja që bahet nga djelmt t’onë dhe kërkojnë të merren masa ndeshkimi për me e ndalue hovin. Këta njerës kujtojnë se e kanë zgjidhë problemin tue u impozue tjerve, me forcë, që të veprojnë kundër vullnetit e dëshirit edhe në çashtjet e tyne jetësore. Sa gabohen! Këta, në vend që të bajnë kundërshtime të kota, do të bajshin ma mirë si kur të përpiqeshin për emansipimin e femnës Shqiptare, për naltësimin e nivelit të saj kultural dhe për shpëtimin e saj nga verigat robnuese të çarçafit që, mandej, të mundet me u bamë e dëjë me u bashkue me djalin e kulturuem ndër shkolla t’Europës. Për ndryshe kurr nuk mund të sigurohet nji barasim i drejtë dhe i nevojshëm, kurr nuk do t’i arrihet qëllimit të dëshiruem dhe femna Shqiptare, e lanun mbas dore si ndonji plaçkë e padobishme, nuk do të jetë e meritueshme për t’u bamë bashkëshort edhe nanë e mirë.

Them femna Shqiptare e nuk po baj ndonji dallim, pse edhe Katoliket e Orthodhokset - me përjashtimin e disa të paktave që rrojnë ndër qytete dhe që kanë nji farë ndryshimi - janë në nji gjendje me femnën Muslimane. Un po të kisha qenë djalë, do t’a ngrejsha zanin dhe do të kërkojsha lirin e femnës, do të lypsha që të provohet kapasiteti i saj për me i zhvillue cilsit e mbrendëshme dhe për me e fisnikue shpirti i saj i shtypun e i mbytun deri tash, pse përparimi i nji kombi shkon krahas me atë të femnës dhe poshtnimi i femnës e çon kombin në grëminë.

Tue përfundue due të them se martesa nuk asht nji lojë zarësh ose nji llotari që pa kokëçamje të madhe provon fatin e lojtarit; nuk asht nji lodër symbyllthi, por asht nji kontratë që lidh përgjithmonë fatin e jetën e dy vetve dhe që efekti i saj shtrihet në të tanë shoqnin, pse nji shoqni e lumtun përbahet nga familjet fatbardhe e jo nga ato që janë mjerue.

1 Prill

Tue i krefë flokët sot para pasqyrës më shkuen syt ke nji shenjë që më ka mbetë në ball qysh në vogjëli. M’u rrëqeth shtati kur m’u kujtue ngjarja e hidhët që si trashigimtarin e vet m’a la këtë shenjë. Meqenëse e paskam harrue me e shkrue kur e përshkrova jetën t’eme të kalueme, po e shënoj sot, mbasi ajo asht si nji njollë e pashlyeshme për njerkën t’eme zemër gur dhe si nji pikë e zezë në kët ditar që përmbledh në gji të vet të gjitha shfaqjet e jetën s’eme. Me bije ndërmend se në nji mbasdarke Dimni, kur un do të kem qenë nja 5 - 6 vjetsh, ndodhesha vetëm me njerkën në shtëpi. Em atë kishte shkue s’dij se ku. U ngrita me pimë ujë. Kur u ktheva me u ulë në vend, më ngeci gishti i kambës së djathtë në nji të grisun të qylimit dhe u përplasa mbi tagarin e q’ishte plot me push. S’dij se qysh, por të dy duert e mija u rrasën në prush dhe hunda më ndeshi në tefin e tagarit. Nji klithmë e thekshme, që u shkëput nga shpirti i përvëluem, plasi nga goja e eme si ndonji dinamit. Mandej nji breshën lotsh shpërthyen nga syt dhe u përzien me gjakun që kullonte nga hunda e çame në buzën e hollë të tagarit.

— Plaç, mori shtrigë, se më trembe - m’a bani njerka me njiherë dhe më mshoi me nji grusht. Përnjiherë u përplasa për dheu tue piskëllue nga dhimbja e hundës që m’ishte çamë, nga duert që m’ishin djegë dhe nga grushti i njerkës. Kur un qajsha e ulërijsha nga djega e madhe që kisha ajo, tue më sha e mallkue, m’urdhënonte me pushue.

— Mjaft ma, moj buçë, se m’i shurdhove veshët - thiri ma në fund dhe u çue nga vendi si e trenueme. Muer nji grusht spec të kuq dhe m’a rrasi në gojë me përdhunë. Nji gjamë dy herë tmeruese dhe nji dënes e trefishueme ndoq mandej këtë barbarizmë. Atëhere u mërzit ma fort. Më rroku për krahu dhe, tue më tërhekë rrëshanas, më çoi e më mbylli në kthinë t’eme tue m’u kërcënue se do të më futte në pus po të vazhdojsha me qa më. Edhe nashti çuditem se si s’plasa atë natë nga dhimbjet e mëdhaja që pata. Të nesërmen në mëngjes Mamë Gjystina më bani do barna dhe m’i leu duert e hundën. Nji kohë mjaft të gjatë vuejta. Plaga e hundës më la nji shenjë dhe kjo dalë nga dalë u ngjit deri në ball. Tash ka arri mu aty ku fillojnë flokët. S’mbaj mend se si i qe parashtrue ngjarja t’im et. Kjo asht njerka e eme me trup njeriu, por me shpirt prej bishe.