Skanimi i faqes
(majtas)
(majtas)
Teksti i gjeneruar automatikisht
(djathtas)
(djathtas)
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH
EPRA PIJORE N. 14
Pushka
Trathtarit
Rromanz historjak Shqypniet
perbaa prej
Zef M. Harapit
SHKODER
1914
Pushka
Trathtarit
Rromanz historjak Shqypniet
perbaa prej
Zef M. Harapit
SHKODER
1914
BKSH
Pushka
Trathtarit
Rromanz historjak Shqypniet
perbãa prej
4. M. H.
SHKODER
Shtyp. e Zojës s' Paperlyeme
1914
Trathtarit
Rromanz historjak Shqypniet
perbãa prej
4. M. H.
SHKODER
Shtyp. e Zojës s' Paperlyeme
1914
BKSH
NYE I I.
Terri i natës kishte mlue dheen, e maar
natyra kishte raa sin'pagjë: cingrimi i zogjve
nuk u ndîjte mâa; puntorët bariit e fmia ki-
shin hii nder ksolla e shpia t' veta, kû, ndêjö
rreth carânit, t'kândej me prigue kê tuj dif-
tue punët e veta t'asajë ditë, at tjetrin kahë
u ankote per grigjen e vet pse s' kishte kû
me e kullotö e i duhej me u çue n'nadje
heret per me gjetun kullosö mâa pertej: nji
tjeter kuvêndte e kallxote çka kishte paa e
ndîi; e fmia loshin e hahateshin shoq me shoq.
Por nder kag ndîhej nder vorre brîi atyne mu-
reve t' rrênueme t' kishës s' Shasit nji dnesme e
foort, por nen zâa, qi e percillte nji e fshâme,
t' thuesh se po zhgulet bash prej lockes s'zêmers.
Ato t' dnesme e t'fshâme i qitte nji nânë
e mjerë ndêjun buze vorrit t'djalit t' vet. Gurt
e atii vorr i Imote kaleetas, t' thuesh se po i
mêrr me t'mirë mos me ja prûu t' vshtirshme
ndôjen e birit t'vet, gi.... pushote aty mrêndö,
Terri i natës kishte mlue dheen, e maar
natyra kishte raa sin'pagjë: cingrimi i zogjve
nuk u ndîjte mâa; puntorët bariit e fmia ki-
shin hii nder ksolla e shpia t' veta, kû, ndêjö
rreth carânit, t'kândej me prigue kê tuj dif-
tue punët e veta t'asajë ditë, at tjetrin kahë
u ankote per grigjen e vet pse s' kishte kû
me e kullotö e i duhej me u çue n'nadje
heret per me gjetun kullosö mâa pertej: nji
tjeter kuvêndte e kallxote çka kishte paa e
ndîi; e fmia loshin e hahateshin shoq me shoq.
Por nder kag ndîhej nder vorre brîi atyne mu-
reve t' rrênueme t' kishës s' Shasit nji dnesme e
foort, por nen zâa, qi e percillte nji e fshâme,
t' thuesh se po zhgulet bash prej lockes s'zêmers.
Ato t' dnesme e t'fshâme i qitte nji nânë
e mjerë ndêjun buze vorrit t'djalit t' vet. Gurt
e atii vorr i Imote kaleetas, t' thuesh se po i
mêrr me t'mirë mos me ja prûu t' vshtirshme
ndôjen e birit t'vet, gi.... pushote aty mrêndö,
4
kuer moti t' vrâhej, t'zhgrehej n'shii, t'flako-
hej n' vetimë zhgjetare e t' trumhasej prej bu-
mbullimës trishtuese. Permallshem i Imote ata
gur pse kta do t'ishin mloja e tii kuer acari-
mi i dimnit t'strukte gjinden te shpia e t'i
mâte çark zjarmit, e bora e ngriime t' veshte
token.
Dikush u ndîe n'at kohë tuj kalue neper
shkurre e lerânö; ju afrue e me zãa t' paak
i tha: « Cou, o nane, e t'kthejme tu shpia, pse
Leken t'onë kemi m'e dishrue deri saa t' na
bin edhè nee dheu ftyres». Kishte ardhë e
bija me e pajtue.
Por zêmra e asajö nâne i ishte bâa si
njajò varra e pezmetueme qi s'duron m'e prekë
as me t' mirë; prandej ju çue peshë mãa fort
e njehi njikto fjale vajit: - t Nâna t' kaa rrité
e t' kaa majtö ... kaa mênduemun maar e mirë
per tyy ... me t'fejue e me t' martue ... jo me
t'kalbun dheu i zii .., Ti, o biir, jee kênö
shkopi i pleqniis ... Qyqja nânë per loçken e
vet.... mundbjerrta un per tyy gjithmonë ...
t' paskam rrité per dhee t'zii ... si s' t' à dhimöt,
o biir, e zeza nânë ... Por edhè tî kee dashtë
me kênë ... por i Lumi s' desht me t'lâne ...
desht me m'falun mue n'hyyll t' lig ... desht
me m' lânun kercun t'shkretë: n' ruba t'njye-
me, zêmren t'njyeme ... Besa, Lokö, m'bjò
kuer moti t' vrâhej, t'zhgrehej n'shii, t'flako-
hej n' vetimë zhgjetare e t' trumhasej prej bu-
mbullimës trishtuese. Permallshem i Imote ata
gur pse kta do t'ishin mloja e tii kuer acari-
mi i dimnit t'strukte gjinden te shpia e t'i
mâte çark zjarmit, e bora e ngriime t' veshte
token.
Dikush u ndîe n'at kohë tuj kalue neper
shkurre e lerânö; ju afrue e me zãa t' paak
i tha: « Cou, o nane, e t'kthejme tu shpia, pse
Leken t'onë kemi m'e dishrue deri saa t' na
bin edhè nee dheu ftyres». Kishte ardhë e
bija me e pajtue.
Por zêmra e asajö nâne i ishte bâa si
njajò varra e pezmetueme qi s'duron m'e prekë
as me t' mirë; prandej ju çue peshë mãa fort
e njehi njikto fjale vajit: - t Nâna t' kaa rrité
e t' kaa majtö ... kaa mênduemun maar e mirë
per tyy ... me t'fejue e me t' martue ... jo me
t'kalbun dheu i zii .., Ti, o biir, jee kênö
shkopi i pleqniis ... Qyqja nânë per loçken e
vet.... mundbjerrta un per tyy gjithmonë ...
t' paskam rrité per dhee t'zii ... si s' t' à dhimöt,
o biir, e zeza nânë ... Por edhè tî kee dashtë
me kênë ... por i Lumi s' desht me t'lâne ...
desht me m'falun mue n'hyyll t' lig ... desht
me m' lânun kercun t'shkretë: n' ruba t'njye-
me, zêmren t'njyeme ... Besa, Lokö, m'bjò
5
t'fikët e t' pakët ... kuer shef nâna shoket e
tuu ... t' tanë kendojn e t'tanë gezojn ... t'gjith
fejohen e martohen ... e djali i êm kalbet!...
Mundzeza nana e yte ... çka kaa pritë me paa
me sfy ... Ah, o biir, tyy t'kjosha true .,.
bjeri, tî, ktii burg me krahe ,.. e merr ngryke,
biir, nânen t'ânde ... del, shetit me shoqnii
t'ânde ... veshu e mathu porsi dhander ... shko
nder darsma, shko nder gosta ... sikuer sillen
te gjith + riit ... Mjaft, o Lekë, lae shkret
veshë e mathë, armët e mushne ... nâné e mo-
ter!... E nusen t' ânde, o biir ... m'à dashtë
m'e kthye ... e me i que shêjin tu shpia ...
me i diftue se Leka i êm... tesh mãa... do
t'martohet me dhee t'zii ! Per loken t'ânde
s'kaa pse vjen as naté as ditë e madhe ...
shpiis s'onö ja vûu ferra n'deré ... votra ja
mîhë me shaat... zjarmi i à shkimö me ujë ...
nder nee âsht fikë giri i Shen Kollit ... à bâa
kulm e temel bashke ... Lokja e yte tesh veshë
nji cung t'zii... me çakçiir e me xhurdii ...
armët e shkreta tesh t'i lên per brîi ... Njaj
cung mue t' ngrates, uh qyqja ! tesh m'shkon
mallin e Lekës s'êm êm... Mjera loke per djalë
t' vet ..
« Paash ket kishe Zojet, çou moj nâne
mâa, pse po na i ndiill shêj t' keq Marashit
t' vogel » i tha e bia qi kishte ardhö me e marrö,
t'fikët e t' pakët ... kuer shef nâna shoket e
tuu ... t' tanë kendojn e t'tanë gezojn ... t'gjith
fejohen e martohen ... e djali i êm kalbet!...
Mundzeza nana e yte ... çka kaa pritë me paa
me sfy ... Ah, o biir, tyy t'kjosha true .,.
bjeri, tî, ktii burg me krahe ,.. e merr ngryke,
biir, nânen t'ânde ... del, shetit me shoqnii
t'ânde ... veshu e mathu porsi dhander ... shko
nder darsma, shko nder gosta ... sikuer sillen
te gjith + riit ... Mjaft, o Lekë, lae shkret
veshë e mathë, armët e mushne ... nâné e mo-
ter!... E nusen t' ânde, o biir ... m'à dashtë
m'e kthye ... e me i que shêjin tu shpia ...
me i diftue se Leka i êm... tesh mãa... do
t'martohet me dhee t'zii ! Per loken t'ânde
s'kaa pse vjen as naté as ditë e madhe ...
shpiis s'onö ja vûu ferra n'deré ... votra ja
mîhë me shaat... zjarmi i à shkimö me ujë ...
nder nee âsht fikë giri i Shen Kollit ... à bâa
kulm e temel bashke ... Lokja e yte tesh veshë
nji cung t'zii... me çakçiir e me xhurdii ...
armët e shkreta tesh t'i lên per brîi ... Njaj
cung mue t' ngrates, uh qyqja ! tesh m'shkon
mallin e Lekës s'êm êm... Mjera loke per djalë
t' vet ..
« Paash ket kishe Zojet, çou moj nâne
mâa, pse po na i ndiill shêj t' keq Marashit
t' vogel » i tha e bia qi kishte ardhö me e marrö,
6
« edhè mue m'a hume jeten; i dekni me t' de-
kun e i gjalli me t'gjaall, kshtû e kaa vûe Zot'
ynë, e lêne mâa vajin, e t' shkojm me ngrânë
nji kashore bukö, pse, ge besa, idhnimin qi
na kaa zêmra s' na din askush veç Zoti n' Qiill;
gjallnimi i ynë kaa per t' kênun buka e thaat
e zbrueme me lot t' ona, t' vshtirat t'ona kan
me na u sosun at ditë qi t' ndryhena mrende
n'ket vorr t'helmuem per zêmer t'ầnde, o
nânë, e mandej edhe per zêmer t'ême. Lott
t'ona e gjamët t' ona e gjaku i Lekës s'onë
kan me lypun gjygje m'nji ditö, e shplaka e
t' Naltit randofte mîi robt e fis t' anmikut,
mîi gjâan e gjaall: arët e zabelet i metshin
djerre t' shkreta, anmik aj pastö gjith kêndin ...
Oh atê mos e lashte dheu n' dhee per cka
na kaa bâa!».
Nâne e bie u daane at nate prej atii vênd
e dora-dora u dorgjen kahë shpia e u ndrye-
ne mrênde.
« edhè mue m'a hume jeten; i dekni me t' de-
kun e i gjalli me t'gjaall, kshtû e kaa vûe Zot'
ynë, e lêne mâa vajin, e t' shkojm me ngrânë
nji kashore bukö, pse, ge besa, idhnimin qi
na kaa zêmra s' na din askush veç Zoti n' Qiill;
gjallnimi i ynë kaa per t' kênun buka e thaat
e zbrueme me lot t' ona, t' vshtirat t'ona kan
me na u sosun at ditë qi t' ndryhena mrende
n'ket vorr t'helmuem per zêmer t'ầnde, o
nânë, e mandej edhe per zêmer t'ême. Lott
t'ona e gjamët t' ona e gjaku i Lekës s'onë
kan me lypun gjygje m'nji ditö, e shplaka e
t' Naltit randofte mîi robt e fis t' anmikut,
mîi gjâan e gjaall: arët e zabelet i metshin
djerre t' shkreta, anmik aj pastö gjith kêndin ...
Oh atê mos e lashte dheu n' dhee per cka
na kaa bâa!».
Nâne e bie u daane at nate prej atii vênd
e dora-dora u dorgjen kahë shpia e u ndrye-
ne mrênde.
NYE I II.
Lek Prêndi, kshtû thirrej aj djali qi u
permênd n'nye t' paar, ishte nji djaloç nder
njizet vjetat, i paashem saa t'a lypish : shtat-
nêlt, i bâashem, sỹy-murmö, e mustak-zii. Per
kahë vesha e matha s'ishte kush gi ja delte
n'katund t' Shasit: n'krye kishte vnue plisin
m'njênë sỹy ; xhurdien veshun m'nji krah ;
çakçirë t' rii e majte ulté : brêz-shall, prej t'ci-
Ilit delte kryet e nji livores t' ngrîime n'ar-
gjant.
Ky djalë, perpoos qi ishte kaq i mâjtun,
ishte edhè i shpiis s' mirë e bujarë. Shtegtari
e miku, n' at shpii, e gjête buken shtrue e pri-
tej bash mẫa s' mirit ; ajò shpii gjith hera ishte
kênë e bugatshme per me ja njomë doren
t'papasnit, me ju gjetë ndîmë t'vorfnit e me
shûjtue t' ûnshmit. Gjyshi e katragjyshi i asaje
shpii kishin pase kênë n' nâam kahë pushka
e trimnia, e kishin kênë t' parë nder kuvênde
e pleqniina; por, me dekë t' atii djalë ishte
pree migsia, harrue dashtnia e hupë t' mirat
e bâme. Mãa e shuma e nierzve t' ksajë botë
janë sikuer njatà shpêndt e ajrit, qi aviten e
i grumullohen ndoj arës deri saa t'keen çka
Lek Prêndi, kshtû thirrej aj djali qi u
permênd n'nye t' paar, ishte nji djaloç nder
njizet vjetat, i paashem saa t'a lypish : shtat-
nêlt, i bâashem, sỹy-murmö, e mustak-zii. Per
kahë vesha e matha s'ishte kush gi ja delte
n'katund t' Shasit: n'krye kishte vnue plisin
m'njênë sỹy ; xhurdien veshun m'nji krah ;
çakçirë t' rii e majte ulté : brêz-shall, prej t'ci-
Ilit delte kryet e nji livores t' ngrîime n'ar-
gjant.
Ky djalë, perpoos qi ishte kaq i mâjtun,
ishte edhè i shpiis s' mirë e bujarë. Shtegtari
e miku, n' at shpii, e gjête buken shtrue e pri-
tej bash mẫa s' mirit ; ajò shpii gjith hera ishte
kênë e bugatshme per me ja njomë doren
t'papasnit, me ju gjetë ndîmë t'vorfnit e me
shûjtue t' ûnshmit. Gjyshi e katragjyshi i asaje
shpii kishin pase kênë n' nâam kahë pushka
e trimnia, e kishin kênë t' parë nder kuvênde
e pleqniina; por, me dekë t' atii djalë ishte
pree migsia, harrue dashtnia e hupë t' mirat
e bâme. Mãa e shuma e nierzve t' ksajë botë
janë sikuer njatà shpêndt e ajrit, qi aviten e
i grumullohen ndoj arës deri saa t'keen çka
8
me bubrrue, e mandej ikun e e lânë !
Nji ditë Lek Prêndi, veshë e mathë e ar-
matise me pushke brêzit e krahit, duel kahë
Tivari per do punë t' veta.
At naté raa n' shpii t' nji mikut t'hershem,
tu nji malaziaz. Mas darket u rrethuene n'ku-
vênd, e nji herë i thane, si per mahii, se
shqyptarit nuk i kishte hie me u majtë kahë
vesha e me baart armët per nji herit. Aj djalë
paa e qite vedin t'idhnueshem ja priti: « Une
veshem mirë pse m'a kaa dhâne Zot' ynë, ar-
mët i bari pse jam i zoti».
I zoti i shpiis nuk ishte vertè malazias,
por
nji shqygtaar i dalun prej malciet e
shkue e xânë vênd n' Tivaar e ndrrue feen
e babës. Aty i ishte prii falli maar, e ki-
shte mujte me avite ndoj pare ngiat vedit.
N'Tivaar pat gilë nji puntore tregtiet, ishte
baa me shpii t' veten, e prandej i duhej, ma-
djè mãa, domosdo me e shitun vehten e me u
thirre malazias !
Kuer n' nadje djali u çue prej gjumit di-
si ju dha me luejt kultrin, e ge shef nji kra-
hen e nji sapun me erna. Leka me nji tha
n' mênde t'vet se do t'ishte ndoj rrêng; por
ndigioj fjalen e t' moçmit qi thotë: - i urti kurr
nuk ngutet - e u diftoj robve t' asajë shpii krah-
nin e sapunin qi i kishte gjetë nen kulter.
me bubrrue, e mandej ikun e e lânë !
Nji ditë Lek Prêndi, veshë e mathë e ar-
matise me pushke brêzit e krahit, duel kahë
Tivari per do punë t' veta.
At naté raa n' shpii t' nji mikut t'hershem,
tu nji malaziaz. Mas darket u rrethuene n'ku-
vênd, e nji herë i thane, si per mahii, se
shqyptarit nuk i kishte hie me u majtë kahë
vesha e me baart armët per nji herit. Aj djalë
paa e qite vedin t'idhnueshem ja priti: « Une
veshem mirë pse m'a kaa dhâne Zot' ynë, ar-
mët i bari pse jam i zoti».
I zoti i shpiis nuk ishte vertè malazias,
por
nji shqygtaar i dalun prej malciet e
shkue e xânë vênd n' Tivaar e ndrrue feen
e babës. Aty i ishte prii falli maar, e ki-
shte mujte me avite ndoj pare ngiat vedit.
N'Tivaar pat gilë nji puntore tregtiet, ishte
baa me shpii t' veten, e prandej i duhej, ma-
djè mãa, domosdo me e shitun vehten e me u
thirre malazias !
Kuer n' nadje djali u çue prej gjumit di-
si ju dha me luejt kultrin, e ge shef nji kra-
hen e nji sapun me erna. Leka me nji tha
n' mênde t'vet se do t'ishte ndoj rrêng; por
ndigioj fjalen e t' moçmit qi thotë: - i urti kurr
nuk ngutet - e u diftoj robve t' asajë shpii krah-
nin e sapunin qi i kishte gjetë nen kulter.
Ata filluene me e mârrë per gaz e ja shkar-
kuene shoqi shojt. Aj djalë u kujtue se ç'farë
shênjimit doshin me dhânë ata gjind me at
loje e me at gaz, e mârren e idhnimin ja dif-
toj t'kugt e ftyrës; por me e zblue zêmren e
vet nuk e zbloj, veç tha: e mirë praa kto ken-
kan t'mijat; e i shtini n' gajof t' xhurdies, edhè
fjala shutiti saa per nji herë, e robt e shpiis
shikjuene shoqi shojn nder sfy.
Aj i malaziasi, si e thirrte vedin, e merr-
te vesht mirfillit se kû dote me shkrepë e çka
dote me thânë aj djalé me at heshtim e me
ato fjale: e mirë praa kto kenkan t' mijat... por
i ishte njehë per mârre me ja lypun at krahen
e at sapun masi Leka i kishte pase shtîi n' gajof.
Lekës i kishte tokue korii e madhe e mâa
s' kish sfy e fage me dalë n'shoqnii. Me ja
fillue pushkes aty per aty nuk i perkitte,
mos tjeter saa mos me i vûu kâmen bukës qi
e gjet t'shtrueme n'at natë. Por prep ajo ko-
rii s' do t' u lête m'ânesh.
Gatohet per t' nisun, falet me t' shpiis e
mahet per Shas, n' katund t'vet.
Masi pat kalue nja gjyse oret udhë, mşyen
prep kahë shpia kû ishte kênë fye; per s' ler-
gut gjuun deren e shpiis trii herë n' karajfile,
e rishtas dredhë e njekë udhen e perparshme.
Nder male t' ona âsht shêj i keq e Korii e ma-
kuene shoqi shojt. Aj djalë u kujtue se ç'farë
shênjimit doshin me dhânë ata gjind me at
loje e me at gaz, e mârren e idhnimin ja dif-
toj t'kugt e ftyrës; por me e zblue zêmren e
vet nuk e zbloj, veç tha: e mirë praa kto ken-
kan t'mijat; e i shtini n' gajof t' xhurdies, edhè
fjala shutiti saa per nji herë, e robt e shpiis
shikjuene shoqi shojn nder sfy.
Aj i malaziasi, si e thirrte vedin, e merr-
te vesht mirfillit se kû dote me shkrepë e çka
dote me thânë aj djalé me at heshtim e me
ato fjale: e mirë praa kto kenkan t' mijat... por
i ishte njehë per mârre me ja lypun at krahen
e at sapun masi Leka i kishte pase shtîi n' gajof.
Lekës i kishte tokue korii e madhe e mâa
s' kish sfy e fage me dalë n'shoqnii. Me ja
fillue pushkes aty per aty nuk i perkitte,
mos tjeter saa mos me i vûu kâmen bukës qi
e gjet t'shtrueme n'at natë. Por prep ajo ko-
rii s' do t' u lête m'ânesh.
Gatohet per t' nisun, falet me t' shpiis e
mahet per Shas, n' katund t'vet.
Masi pat kalue nja gjyse oret udhë, mşyen
prep kahë shpia kû ishte kênë fye; per s' ler-
gut gjuun deren e shpiis trii herë n' karajfile,
e rishtas dredhë e njekë udhen e perparshme.
Nder male t' ona âsht shêj i keq e Korii e ma-
10
dhe kuer gjuhet dera e oborrit a e shpiis, e
tjeter sênd nuk jet por me ja nisë pushkës me
atè qi t'a kaa gjuejtun.
Malaziasi me t' dy djelmt e vet i duel
m' pritë Lekës, por kaluene do dit e s'mujtne
askund me e ndeshë. Atbotë daane me e ruejt
n' katund t' vet.
Leka kishte dalë n'malë me grigjen e vet
e ishte kênë habitshem tuj ja vûe veshin do
pushkve, gi po bishin lerg; kuer ge paa prite
paa kujtue ndjeu se e gjuene me dyy pushkö
nja mas nja, e tjetra shkrepi. U suell djali, e
cka me paa ! Tre veté kishin ndêjê n' pritë me
pushkö ngrehöt. Leka, m'nji ças hoq pushken
prej krahit me kto fjalë: Ndimona Zot e Ora
e fisit! e u hodh mas nji shkrepit. Nder t'dyja
ânë u ndez pushka, e njêni nder ata djelm
raa dekun per tokë; malaziasi e pat plumen
n'lule t' ballit e met n' giûj, me pushkë n'shệi
sikuer ishte kêne tuj qitë. Leka kujtote se te
dy djelmt i kishte vraa e gitte m'nji n' mala-
ziasin. Djali tjeter, qi rrite e gitte mshehët,
me zâa t' ulté i tha t' et me u ruejt se po na
vret i Shasjani. Por baba nuk ishte mâa i ksaje
jetë; nji plumë edhè atii ja kishte hanger kryet.
Djali malazias me pushkë n' doré kaleetas j
duel Lekës per mrapa. E Leka kuer e pau
anmikun se dote me e vraa tinzisht, uli push-
dhe kuer gjuhet dera e oborrit a e shpiis, e
tjeter sênd nuk jet por me ja nisë pushkës me
atè qi t'a kaa gjuejtun.
Malaziasi me t' dy djelmt e vet i duel
m' pritë Lekës, por kaluene do dit e s'mujtne
askund me e ndeshë. Atbotë daane me e ruejt
n' katund t' vet.
Leka kishte dalë n'malë me grigjen e vet
e ishte kênë habitshem tuj ja vûe veshin do
pushkve, gi po bishin lerg; kuer ge paa prite
paa kujtue ndjeu se e gjuene me dyy pushkö
nja mas nja, e tjetra shkrepi. U suell djali, e
cka me paa ! Tre veté kishin ndêjê n' pritë me
pushkö ngrehöt. Leka, m'nji ças hoq pushken
prej krahit me kto fjalë: Ndimona Zot e Ora
e fisit! e u hodh mas nji shkrepit. Nder t'dyja
ânë u ndez pushka, e njêni nder ata djelm
raa dekun per tokë; malaziasi e pat plumen
n'lule t' ballit e met n' giûj, me pushkë n'shệi
sikuer ishte kêne tuj qitë. Leka kujtote se te
dy djelmt i kishte vraa e gitte m'nji n' mala-
ziasin. Djali tjeter, qi rrite e gitte mshehët,
me zâa t' ulté i tha t' et me u ruejt se po na
vret i Shasjani. Por baba nuk ishte mâa i ksaje
jetë; nji plumë edhè atii ja kishte hanger kryet.
Djali malazias me pushkë n' doré kaleetas j
duel Lekës per mrapa. E Leka kuer e pau
anmikun se dote me e vraa tinzisht, uli push-
11
ken n' prêhen e i foli: « bje tesh' saa t' duesh !»
E kje vraa.
Lajmin e zii ja prûne asaje nanë s'mjerë,
e bashkë me lajm i erdh edhè Leka, aj lule
djalit, n' krah t'shokve. Leken e vorruene brîi
atyne mureve t'rrênueme t' kishes s' Shasit,
kû, i ngrati, gjith saa herë bite aty pari, kish
pasë zakon me u ndalun per me i kujtue me
ndoj urat shpirtnat e t' parve e me que mênden
tu Aj, qi rrî naté e ditë mûi nee e âsht gadi
me i shprazë hiret e bekimet e veta mîi gjith
ata qi ndjekun fjalen e msimin e Tii.
ken n' prêhen e i foli: « bje tesh' saa t' duesh !»
E kje vraa.
Lajmin e zii ja prûne asaje nanë s'mjerë,
e bashkë me lajm i erdh edhè Leka, aj lule
djalit, n' krah t'shokve. Leken e vorruene brîi
atyne mureve t'rrênueme t' kishes s' Shasit,
kû, i ngrati, gjith saa herë bite aty pari, kish
pasë zakon me u ndalun per me i kujtue me
ndoj urat shpirtnat e t' parve e me que mênden
tu Aj, qi rrî naté e ditë mûi nee e âsht gadi
me i shprazë hiret e bekimet e veta mîi gjith
ata qi ndjekun fjalen e msimin e Tii.
NYE I III.
Nja tre sahat larg Shkodret udhtari, qi
e merr rrugen e Tivarit per tokë, shef n' âne
t' shmajkët nji koder t' tanë shkrep i zii, n' mâ-
je t' cilles ngrehen do mure t' rrênueme e t'vjet-
rueme prej motit. N'ket vênd, doon me thânë,
pat kênë nji forcomje e atii gjytetit t' moçem
gi thirrej latinisht Svaçia e shqyp n' dité t'o-
na merr êmnin Shasi, e âsht katund.
Forcomja e ndertueme n' ket vênd difton
se do t' keen kênë rreth sajë nji gjytet i per-
mêndun, por kohnat e vishtira i pshtjelluene
ndollinat e punët e hershme, e sot me sot
pak kush asè askush din me dhânë nji diftim
t' vertete e t' plotshem permii Shaypniin e
gjyshave t'onë. Kjo Shqypnii e mjerë kaa pa-
sun anmiq shum e paa daa e t' foort saa mos
t'i lypish, t'cillöt janë munduemun gjith saa
hera me ja shqymun gjühen e komsiin ; por
Shqyptari dijti me e ruejt trashigimin e t' par-
ve t' vet djalë mas djalit me armë n'dorë, e
si i thotë nji fjalës, me zjarm n'gji. Anmiqt
komi i ynë nuk mujt me i shtrue, jo, pse mâa
t' mdhaj, por ndêj daamas prej tynve, e kjè
gadi per herë me u bâa baall kuer t'a ngucshin.
Nja tre sahat larg Shkodret udhtari, qi
e merr rrugen e Tivarit per tokë, shef n' âne
t' shmajkët nji koder t' tanë shkrep i zii, n' mâ-
je t' cilles ngrehen do mure t' rrênueme e t'vjet-
rueme prej motit. N'ket vênd, doon me thânë,
pat kênë nji forcomje e atii gjytetit t' moçem
gi thirrej latinisht Svaçia e shqyp n' dité t'o-
na merr êmnin Shasi, e âsht katund.
Forcomja e ndertueme n' ket vênd difton
se do t' keen kênë rreth sajë nji gjytet i per-
mêndun, por kohnat e vishtira i pshtjelluene
ndollinat e punët e hershme, e sot me sot
pak kush asè askush din me dhânë nji diftim
t' vertete e t' plotshem permii Shaypniin e
gjyshave t'onë. Kjo Shqypnii e mjerë kaa pa-
sun anmiq shum e paa daa e t' foort saa mos
t'i lypish, t'cillöt janë munduemun gjith saa
hera me ja shqymun gjühen e komsiin ; por
Shqyptari dijti me e ruejt trashigimin e t' par-
ve t' vet djalë mas djalit me armë n'dorë, e
si i thotë nji fjalës, me zjarm n'gji. Anmiqt
komi i ynë nuk mujt me i shtrue, jo, pse mâa
t' mdhaj, por ndêj daamas prej tynve, e kjè
gadi per herë me u bâa baall kuer t'a ngucshin.
13
Shasi, me çka duket prej kishve t'raame
mrêndö qi kaa, difton se pat kênë nji vênd
fort i populluem, pse ndryshej nuk kish pase
nevojö per t' tana ato ndertesa shejte. Ndokush
kaa mrrîit me i njehun deri m'tre qind e
gjashtdhetë e gjashtë, e gadi t'ana kishë t'vo-
gla : gjashtë nder kto kishö gjinden m' nji rraf-
shiné, qi âsht e giate pêsqind kutë; t' gjitha
janë t'ngrehne prej t'leemit-prendim, balli i
kishve à shềj shêj me ânë t' leemit t' diillit
Trii nder to janë bâa gadi rrafsh me tokë.
Nder t'gjitha, mâa e punuemja mjeshtrisht
âsht Kisha e Zojës, sikuer e thrret katundi :
mîi derë kaa metun ende nji copë gelgere kû
shifen t' piktituem dy ylbert si i kaa fugurja
e Zojes s' Kshillit t' Mire, e kndej mund t' tho-
het se ajo kishë i kjè kushtne Zojös s'Shkoders.
Sajimi i nderteses qi âsht 22 kute gjat e
7 gjâné, e e kaa godiin mâa t'bukurë se tje-
rat kishna t'rrênueme; mûi derë e nder krahöt
t' saje gjindet ndoj krye shêjtit i dhenun n'guur;
n'ânë t' murit t'shmajkët âsht edhè nji kupë
gurit per ujé t'bekuem; çka kaa kênë pikturö
murit â shlye krejt, e s' kaa metë tjeter por
do copa murit t' zhigatuna prej t'njyemesh.
Kater shejten t'mdhaj saa nieri n' kamë e
mlojn fagen e fundit t' kishës e rrijn njêni
mas tjetrit ; saa per jerm u shifet mjekrra e
Shasi, me çka duket prej kishve t'raame
mrêndö qi kaa, difton se pat kênë nji vênd
fort i populluem, pse ndryshej nuk kish pase
nevojö per t' tana ato ndertesa shejte. Ndokush
kaa mrrîit me i njehun deri m'tre qind e
gjashtdhetë e gjashtë, e gadi t'ana kishë t'vo-
gla : gjashtë nder kto kishö gjinden m' nji rraf-
shiné, qi âsht e giate pêsqind kutë; t' gjitha
janë t'ngrehne prej t'leemit-prendim, balli i
kishve à shềj shêj me ânë t' leemit t' diillit
Trii nder to janë bâa gadi rrafsh me tokë.
Nder t'gjitha, mâa e punuemja mjeshtrisht
âsht Kisha e Zojës, sikuer e thrret katundi :
mîi derë kaa metun ende nji copë gelgere kû
shifen t' piktituem dy ylbert si i kaa fugurja
e Zojes s' Kshillit t' Mire, e kndej mund t' tho-
het se ajo kishë i kjè kushtne Zojös s'Shkoders.
Sajimi i nderteses qi âsht 22 kute gjat e
7 gjâné, e e kaa godiin mâa t'bukurë se tje-
rat kishna t'rrênueme; mûi derë e nder krahöt
t' saje gjindet ndoj krye shêjtit i dhenun n'guur;
n'ânë t' murit t'shmajkët âsht edhè nji kupë
gurit per ujé t'bekuem; çka kaa kênë pikturö
murit â shlye krejt, e s' kaa metë tjeter por
do copa murit t' zhigatuna prej t'njyemesh.
Kater shejten t'mdhaj saa nieri n' kamë e
mlojn fagen e fundit t' kishës e rrijn njêni
mas tjetrit ; saa per jerm u shifet mjekrra e
14
gjaté e e bardhe, vesha e meshtariis, e libri i
Unjillit n'dorë t'ermakët, e me t'djathten
apin bekimin.
T'hîimit n' derë n'ânë t' shmajkët gji-
ndet kỹ shkrim :
HIC REQUIESCIT EP. MARCUS (*)
BONAE MEMORIAE. A. MOCLAIL.
Pak mâa andej jânë t' dhenme m' nji
tjeter rrasë kto fjalë :
HIC REQUIESCIT EPISCOPUS PETRUS.
Ndoshta me rrmue e me kerkue n'ato
rrenime kishin me u gjetnn êmna tjerë. I pa-
ri Ipeshkëv i Shasit pat kênë êmnue n'vjeté
877; e i mrami kjè shenjue e dergue n' at dio-
çez vjeten 1530 prej Klementit VII qi e ma-
te at herna Seliin e Sh' Pjetrit; mas pak vjetsh
giyteti raa n'sundim t' Turkut.
Forcomja e Shasit kaa dyy dyer njênen
n'ânë t'leemit e tjetren kahë prêndimi, por t'raa-
me mrêndö; kaa edhè nji pyrg t' shkatrruem.
Mrênda n' ket forcomje gjindet kisha e Sh'Njo-
nit, pak gjâa mâa e paa hiishme se kisha e Zojes;
(*) Pat kênë motit ipeshkvi i Shasit; per tê edhè shkrimtari
Farlati pat folun e tha se kje shênjue ipeshköv i ktii gjytet
n' 1250.
gjaté e e bardhe, vesha e meshtariis, e libri i
Unjillit n'dorë t'ermakët, e me t'djathten
apin bekimin.
T'hîimit n' derë n'ânë t' shmajkët gji-
ndet kỹ shkrim :
HIC REQUIESCIT EP. MARCUS (*)
BONAE MEMORIAE. A. MOCLAIL.
Pak mâa andej jânë t' dhenme m' nji
tjeter rrasë kto fjalë :
HIC REQUIESCIT EPISCOPUS PETRUS.
Ndoshta me rrmue e me kerkue n'ato
rrenime kishin me u gjetnn êmna tjerë. I pa-
ri Ipeshkëv i Shasit pat kênë êmnue n'vjeté
877; e i mrami kjè shenjue e dergue n' at dio-
çez vjeten 1530 prej Klementit VII qi e ma-
te at herna Seliin e Sh' Pjetrit; mas pak vjetsh
giyteti raa n'sundim t' Turkut.
Forcomja e Shasit kaa dyy dyer njênen
n'ânë t'leemit e tjetren kahë prêndimi, por t'raa-
me mrêndö; kaa edhè nji pyrg t' shkatrruem.
Mrênda n' ket forcomje gjindet kisha e Sh'Njo-
nit, pak gjâa mâa e paa hiishme se kisha e Zojes;
(*) Pat kênë motit ipeshkvi i Shasit; per tê edhè shkrimtari
Farlati pat folun e tha se kje shênjue ipeshköv i ktii gjytet
n' 1250.
15
pikturat e saja janë zhdukë; me thânë se kee
çka me paa m'tô, s'kee, jashtë nji pjesö ku-
monarjet katerskâjshe, qi ishte n'ânë prej gu-
nget e qi pershkohet nepermjet t' nji derës
me kishë mrêndë: ky farë shetimit rraall se
shifet n' tjera kishna. E daan mandej vêndin
e popullit prej t' meshtariis nji rresht gurit
t' latuem, nji kuut nelt ; n'krah t'djathöt t'ksajö
prité duket nji derë qi giet me pase t' perpje-
kun me ndoj llaguer; por kush mundet me
hîi mrêndë e me kerkue? Qeveria e Shkoders
deri tesh voon nuk lête.
Per çka i perket historiis t' Shasit shum
e shum sênde kan hupë, e njat pakicë qi u
diite me pasë dashtë kush e me i qitun n'dritë
s' kaa guxue: Marinus Bizzius, argjipeshkvi i
Tivarit, n' vjete 1610 duel me kgyrë kishnat e
Shqypniis, e s' mramit erdh n' Shas kû vâni
n'oroe e shkrujti m'nji dishmojcë qi çoj n'
Rrome se aj gjytet faret ishte kênë shkatrrue,
due me thânë nuk ishte mâa gjyteti i perpar-
shem as nuk kishte pse thirrej gjytet. Kathe-
drali i Sh' Njonit, prep thotë aj, kaa shkne
krejt dam, as baptisterin asè vêndin e pagzi-
mit mâa nuk e kaa. Furia e Anadollakve i
kishte zhbîi deri vêndet e shugurueme !
N'ket katund t' Shasit t' soçem t'ngulet
mêndja me e kerkue at koder, per t' cillen
pikturat e saja janë zhdukë; me thânë se kee
çka me paa m'tô, s'kee, jashtë nji pjesö ku-
monarjet katerskâjshe, qi ishte n'ânë prej gu-
nget e qi pershkohet nepermjet t' nji derës
me kishë mrêndë: ky farë shetimit rraall se
shifet n' tjera kishna. E daan mandej vêndin
e popullit prej t' meshtariis nji rresht gurit
t' latuem, nji kuut nelt ; n'krah t'djathöt t'ksajö
prité duket nji derë qi giet me pase t' perpje-
kun me ndoj llaguer; por kush mundet me
hîi mrêndë e me kerkue? Qeveria e Shkoders
deri tesh voon nuk lête.
Per çka i perket historiis t' Shasit shum
e shum sênde kan hupë, e njat pakicë qi u
diite me pasë dashtë kush e me i qitun n'dritë
s' kaa guxue: Marinus Bizzius, argjipeshkvi i
Tivarit, n' vjete 1610 duel me kgyrë kishnat e
Shqypniis, e s' mramit erdh n' Shas kû vâni
n'oroe e shkrujti m'nji dishmojcë qi çoj n'
Rrome se aj gjytet faret ishte kênë shkatrrue,
due me thânë nuk ishte mâa gjyteti i perpar-
shem as nuk kishte pse thirrej gjytet. Kathe-
drali i Sh' Njonit, prep thotë aj, kaa shkne
krejt dam, as baptisterin asè vêndin e pagzi-
mit mâa nuk e kaa. Furia e Anadollakve i
kishte zhbîi deri vêndet e shugurueme !
N'ket katund t' Shasit t' soçem t'ngulet
mêndja me e kerkue at koder, per t' cillen
16
jemi tuj folë e t' lakmon zêmra me diktue
nên ato vallime rrênimesh ndoj dokument a
ndoj shêj historjak qi t' Ishojn neemos nji fie
dritë permii ket vend qi kaa pasë e kaa edhè
sot nji hieshii t' posaçme edhè prej liqênit
t' vogel qi i rri per brîi, e qi prandej merr em-
nin" Ligeni i Shasit, A thue mos t' keen kênë
nji gjytet i turrshem per kahë lufta e i bugat-
shem per tregtii e qi prandej t'jeet kênun
n' mnii t'huejve? N't'cillen kohë e pse kje
zhbîi faret ky gjytet, masi per shtat gindvje-
ta rresht pat pasun ipeshkvî t' vet ?
KS
jemi tuj folë e t' lakmon zêmra me diktue
nên ato vallime rrênimesh ndoj dokument a
ndoj shêj historjak qi t' Ishojn neemos nji fie
dritë permii ket vend qi kaa pasë e kaa edhè
sot nji hieshii t' posaçme edhè prej liqênit
t' vogel qi i rri per brîi, e qi prandej merr em-
nin" Ligeni i Shasit, A thue mos t' keen kênë
nji gjytet i turrshem per kahë lufta e i bugat-
shem per tregtii e qi prandej t'jeet kênun
n' mnii t'huejve? N't'cillen kohë e pse kje
zhbîi faret ky gjytet, masi per shtat gindvje-
ta rresht pat pasun ipeshkvî t' vet ?
KS
NYE I IV.
Vêndsit e ktii katund i kishin majtun ato
zakoue t' bukra e shêje t' mira t' cillat e hije-
shojné shgyptarin, ndonsè i paa mșuem, fage
komeve tjera. N'lypsh ndjerzii prej si per
kahë biseda e t'prûemit, shqyptari e kaa; n'lypsh
bujarii n'shpii en' buk t' tii, aj s'e lên dalé;
n'lypsh burrnii n'fjale kee per t'a gjetun n'rood
t'shqyptarit t' vertetë, i cilli nuk din me hjekë
dredhii a me trathtue, e s' mramit trimnia per
shgyptaar âsht sikuer tehi i njaj shpates, paa
t' cillen shpata nuk kishte me pase kurrfarë
t' vjeftunit. Por se çka, shgyptari âsht i hje-
kun keq e i pikë syni gjak me fitue nji ka-
shaté buk. Nder male t'ona saa t'jeen robt
tu shpia t'gjith vêhen n' punë. Fmia nder shtat
vjet o mãa poosht, e qi âsht, si i thonë nji fja-
lös, paa ju pjeke ashti, bâhet barii e shkon
n' mal me ruejt dhênt a dhiit ; burri i vjen
rreth tokes s'vet per me mujtë e me nxjerrë
prej sajë drithin saa per dimen, e veret hiin
me i punue ndoj zotniis e kshtu me pasö nja
pak pare afer vedit per t' bleeme qi lypö
shpia; gruja gjith diten shkon poosht e per-
pjeté me pree drûu n' mal, shpesh herna edhè
2
Vêndsit e ktii katund i kishin majtun ato
zakoue t' bukra e shêje t' mira t' cillat e hije-
shojné shgyptarin, ndonsè i paa mșuem, fage
komeve tjera. N'lypsh ndjerzii prej si per
kahë biseda e t'prûemit, shqyptari e kaa; n'lypsh
bujarii n'shpii en' buk t' tii, aj s'e lên dalé;
n'lypsh burrnii n'fjale kee per t'a gjetun n'rood
t'shqyptarit t' vertetë, i cilli nuk din me hjekë
dredhii a me trathtue, e s' mramit trimnia per
shgyptaar âsht sikuer tehi i njaj shpates, paa
t' cillen shpata nuk kishte me pase kurrfarë
t' vjeftunit. Por se çka, shgyptari âsht i hje-
kun keq e i pikë syni gjak me fitue nji ka-
shaté buk. Nder male t'ona saa t'jeen robt
tu shpia t'gjith vêhen n' punë. Fmia nder shtat
vjet o mãa poosht, e qi âsht, si i thonë nji fja-
lös, paa ju pjeke ashti, bâhet barii e shkon
n' mal me ruejt dhênt a dhiit ; burri i vjen
rreth tokes s'vet per me mujtë e me nxjerrë
prej sajë drithin saa per dimen, e veret hiin
me i punue ndoj zotniis e kshtu me pasö nja
pak pare afer vedit per t' bleeme qi lypö
shpia; gruja gjith diten shkon poosht e per-
pjeté me pree drûu n' mal, shpesh herna edhè
2
18
atbotë qi kaa fmiin e gjiut; gruja nder male
t'ona punon mâa teper se nji trim : ajo vetë
barë me plehnue token, e e mihë e e korrë gru-
nin e kallamoqin, atê e fjugë e ktê e giron ;
ngarkohet edhè me drithë o me drûu e ulet
n'gjytet per me e shitun e paret me ja prûu
t' zotit t' shpiis.
Tesh na mund t' a marrim me mênd saa
i vshtiirshem do t' i keen ardhë jetimi asajö
nanë t' cillen nisme me njofté persypri, e per
t' cillen s' kishte kush mundohej, por vetö do
t' fitote e do t' delte me kerkue punen dyerve
t' hueja. Tokët i kishte pase shitun t' tana per
gjallnim e per t' paisun t'vajzes t' vet ; gadi
gjysa e baktiis kishte marrë malin e tretë, e
mashkull tu shpija s' kishte me dalë e me e
mledhë. Vetun shpia i kishte metë paa shite.
Shpiin e kishte n'rrafsh e t' foort ; ishte e
punueme krejt n' gur t'latuem me shum mje-
shtrii, e ndonji nder ta ishte i dhennn me gjith-
farë lajlesh. Se duhet me diit se mâa e shuma e
shpiave + Shasit âsht e ndertueme me gur e
rrasa t' gjytetit t' vjeter.
Vishin praa e i thoshin t' mjeres t'a shit-
te mâa at shpii e t' xête kûnd nji odë me qi-
raa; por asaje nuk i mushej mêndja me dalë
e me e lânë plangun e gjyshit e t' katragjy-
shit t'djalit, se mirë e shifte se atbotë teke-
atbotë qi kaa fmiin e gjiut; gruja nder male
t'ona punon mâa teper se nji trim : ajo vetë
barë me plehnue token, e e mihë e e korrë gru-
nin e kallamoqin, atê e fjugë e ktê e giron ;
ngarkohet edhè me drithë o me drûu e ulet
n'gjytet per me e shitun e paret me ja prûu
t' zotit t' shpiis.
Tesh na mund t' a marrim me mênd saa
i vshtiirshem do t' i keen ardhë jetimi asajö
nanë t' cillen nisme me njofté persypri, e per
t' cillen s' kishte kush mundohej, por vetö do
t' fitote e do t' delte me kerkue punen dyerve
t' hueja. Tokët i kishte pase shitun t' tana per
gjallnim e per t' paisun t'vajzes t' vet ; gadi
gjysa e baktiis kishte marrë malin e tretë, e
mashkull tu shpija s' kishte me dalë e me e
mledhë. Vetun shpia i kishte metë paa shite.
Shpiin e kishte n'rrafsh e t' foort ; ishte e
punueme krejt n' gur t'latuem me shum mje-
shtrii, e ndonji nder ta ishte i dhennn me gjith-
farë lajlesh. Se duhet me diit se mâa e shuma e
shpiave + Shasit âsht e ndertueme me gur e
rrasa t' gjytetit t' vjeter.
Vishin praa e i thoshin t' mjeres t'a shit-
te mâa at shpii e t' xête kûnd nji odë me qi-
raa; por asaje nuk i mushej mêndja me dalë
e me e lânë plangun e gjyshit e t' katragjy-
shit t'djalit, se mirë e shifte se atbotë teke-
19
mramja i ishte dashté me marré dheen n'syy
e me shkop n' dorë plakë n'pleqnii me tro-
kllue derë neper derë. Çka mandej, e rrête uz-
daja at nanë se nji djalö, qi e kishte per gjii,
t' cillin ja kishte lânë i jati nder gjasht muej,
po i rritej e po ndritej me tê; e praa kishte
poltisë n' mênde t' vet me hjekë edhè gurin e
gjakut, veç e t'a bâte at fmii t'njomë t' zo-
tin e vedit e t'ja ruejte edhè shpiin.
Por Zot'yne kishte pase premtue ndryshej !
Kaa nji here e thirrshin gruen e shkrete
me punue aty ktû, e masi e bia do t' i shkote
per dité n' mal, i duhej me e çue djalin nder
t'aferm me ja majte.
Nji ditë i guene fjalë Lulës, kshtu êm-
nohej grueja, me shkue tu nji shpii per nja
trii orë puné. Ishte zheg; e la praa djalin fjete
n' djep e e ndryni shpiin.
N' rrugě tuj shkue hasi m' nji shoge t've-
ten, e cilla masi u fal me tê i diftoj çka ki-
shte ndii tesh kater o pês dit prej gojet t'dy
malcorve: « Une ishe tui shkue per drûu par-
djè, e njaty ke dy plepat gjeta n'kâmë ata
dy vetë; e ndala hapin nji grimé e i hapa veshtë
mirë me ndîe çka po thonë. E para fjale qi
m'erdh nder veshö kjè : Leka.... Mâa i moç-
mi nder ata t'dy flitte me t' xeet e ngutshem;
m' dukej si me dashtë me krye nji punö aty
mramja i ishte dashté me marré dheen n'syy
e me shkop n' dorë plakë n'pleqnii me tro-
kllue derë neper derë. Çka mandej, e rrête uz-
daja at nanë se nji djalö, qi e kishte per gjii,
t' cillin ja kishte lânë i jati nder gjasht muej,
po i rritej e po ndritej me tê; e praa kishte
poltisë n' mênde t' vet me hjekë edhè gurin e
gjakut, veç e t'a bâte at fmii t'njomë t' zo-
tin e vedit e t'ja ruejte edhè shpiin.
Por Zot'yne kishte pase premtue ndryshej !
Kaa nji here e thirrshin gruen e shkrete
me punue aty ktû, e masi e bia do t' i shkote
per dité n' mal, i duhej me e çue djalin nder
t'aferm me ja majte.
Nji ditë i guene fjalë Lulës, kshtu êm-
nohej grueja, me shkue tu nji shpii per nja
trii orë puné. Ishte zheg; e la praa djalin fjete
n' djep e e ndryni shpiin.
N' rrugě tuj shkue hasi m' nji shoge t've-
ten, e cilla masi u fal me tê i diftoj çka ki-
shte ndii tesh kater o pês dit prej gojet t'dy
malcorve: « Une ishe tui shkue per drûu par-
djè, e njaty ke dy plepat gjeta n'kâmë ata
dy vetë; e ndala hapin nji grimé e i hapa veshtë
mirë me ndîe çka po thonë. E para fjale qi
m'erdh nder veshö kjè : Leka.... Mâa i moç-
mi nder ata t'dy flitte me t' xeet e ngutshem;
m' dukej si me dashtë me krye nji punö aty
20
per aty, e tjetri rrite e ndigiote paa zâa »
- Mik - i tha njêni tjetrit - m' kan kaper-
cye dy muej paa mujtö me e çue dishirin
t'êm n' vênd ! -
- Por kqyr mire mos t' m' dalin ndoj
bisht.... ja priti shoqi.
- Mendimin t' êm t' a kam diftue e kuj-
toj se s'âsht i keq... e mandej ç' po kee tî?
n'hjeksha hjeku vetë; por ti puno çka t'tham
veté -
« E cka do t'keen kênë, mọj moter, i tha
Lula shoqes s'vet, kta dy nierz? A thue mos
t'jeen prep ndoj anmik qi me m'a thaa prep
votren?... » e ju zhgreh vaji.
«Lum per tyy o Zot si jee o Lulé! Por
s't' vêe faj, pse edhè e kee perpara syysh
morden e shemtueme, pasté drité! Vetun desh-
ta me t'kallxue se, Gjetja, qi e kam djali i
motres, kaa nji detyrö pêsö gesesh ; ja kan ly-
pun saa herö, por i ngrati s'kaa kû merr,
âsht bâa veté i shtati; sikuer e din, shpia
don per dité, paa hanger s'rrîhet; Zoti por
kjofte per tê! njikshtu pres kuer m'a biin
ndoj lajm t' mnershem ... »
«Zoti e pasté n' dorë? » ja kthej Lula, e
u daa prej saje.
Po ktheté ajo nâne n' shpii t' vet vrânté e
idhnueshem ; m' nji dorë kishte nji rubé t'lidh-
per aty, e tjetri rrite e ndigiote paa zâa »
- Mik - i tha njêni tjetrit - m' kan kaper-
cye dy muej paa mujtö me e çue dishirin
t'êm n' vênd ! -
- Por kqyr mire mos t' m' dalin ndoj
bisht.... ja priti shoqi.
- Mendimin t' êm t' a kam diftue e kuj-
toj se s'âsht i keq... e mandej ç' po kee tî?
n'hjeksha hjeku vetë; por ti puno çka t'tham
veté -
« E cka do t'keen kênë, mọj moter, i tha
Lula shoqes s'vet, kta dy nierz? A thue mos
t'jeen prep ndoj anmik qi me m'a thaa prep
votren?... » e ju zhgreh vaji.
«Lum per tyy o Zot si jee o Lulé! Por
s't' vêe faj, pse edhè e kee perpara syysh
morden e shemtueme, pasté drité! Vetun desh-
ta me t'kallxue se, Gjetja, qi e kam djali i
motres, kaa nji detyrö pêsö gesesh ; ja kan ly-
pun saa herö, por i ngrati s'kaa kû merr,
âsht bâa veté i shtati; sikuer e din, shpia
don per dité, paa hanger s'rrîhet; Zoti por
kjofte per tê! njikshtu pres kuer m'a biin
ndoj lajm t' mnershem ... »
«Zoti e pasté n' dorë? » ja kthej Lula, e
u daa prej saje.
Po ktheté ajo nâne n' shpii t' vet vrânté e
idhnueshem ; m' nji dorë kishte nji rubé t'lidh-
21
me, e prej skâjeve t'saja dukej se kishte
mrêndë copa bukash qi ja kishin dhânë per
çka punoj. Ndonsè n'ftyrë ishte zymt, do t'keen
pasun nji farë freskimit n'zêmer t' vet, se tek
t' hîite n'odë, po e gjêete djalin e vet çue
prej gjumit e po e shûjtote me gjâna t' mi-
ra, qi kishte prûu me vedi. Por t' hîimit n'
odë, u ndîe nji brîmë e foort e t'rrahuna
shplakësh ... Ngane t' afermit e gjeten deren
e shperthyeme, Lulen raa fiket n'toke, e dje-
pi kû flêtë Marashi i vogel ishte paa gjâa...
2*
me, e prej skâjeve t'saja dukej se kishte
mrêndë copa bukash qi ja kishin dhânë per
çka punoj. Ndonsè n'ftyrë ishte zymt, do t'keen
pasun nji farë freskimit n'zêmer t' vet, se tek
t' hîite n'odë, po e gjêete djalin e vet çue
prej gjumit e po e shûjtote me gjâna t' mi-
ra, qi kishte prûu me vedi. Por t' hîimit n'
odë, u ndîe nji brîmë e foort e t'rrahuna
shplakësh ... Ngane t' afermit e gjeten deren
e shperthyeme, Lulen raa fiket n'toke, e dje-
pi kû flêtë Marashi i vogel ishte paa gjâa...
2*
NYE I V.
Kishte hupe aj fmii si guri n'ujë. A
graa, a burra, a pleq, a t' rii nuk e Ishoshin
gojet at t' ndollun t' mnershem per zêmer t'a-
sajë nânë t'shueme. Dikush thote se e âma do
t'a keen harrue deren çile e ndoj thii kaa hîi
nd'odë e e kaa ngranë n'gjum. Nji tjeter sender-
gjote n' mênde t' vet se cuca e kaa marrë me
vedi n' mal, e se i kaa pshtue prej duersh
e i â plandosë n' fund t'ndoj humneres, kû i
âsht bâa copë e grime. Por âma u pergje-
gjte: Jo, Marashin e kam lânö fjetë, e kuer
jam nisě e ndryna edhé nd'odö, e kuer kthe-
va paash deren e shperthyeme.
Disaa tjerö diftojshin se kaa dit, ktû n'
katund t'Shasit e nder rrethina, flitej per nji
nieri t' panjofshem; askush s'diite se çka me
kallxue per tê, por qi ishte si orrl gjakbâas
mîi plaçken e vet. Bariit e bishin punë e ma-
dhe; per shtat ishte i vogel, por i zhdervjelltë,
n'dukë i rrebtë e n' ftyrë i vrânte. T'praksuemt
e bâakgiit e kishin ndjekun e raa n' mal me
tê; e aty do t'i rrishin gadi udhtarit, me
pushkë n'fage, kuer t'bâte fjalë mos me e Ishue
falë gjânë e vet, t' cillen e kishte mledhö
Kishte hupe aj fmii si guri n'ujë. A
graa, a burra, a pleq, a t' rii nuk e Ishoshin
gojet at t' ndollun t' mnershem per zêmer t'a-
sajë nânë t'shueme. Dikush thote se e âma do
t'a keen harrue deren çile e ndoj thii kaa hîi
nd'odë e e kaa ngranë n'gjum. Nji tjeter sender-
gjote n' mênde t' vet se cuca e kaa marrë me
vedi n' mal, e se i kaa pshtue prej duersh
e i â plandosë n' fund t'ndoj humneres, kû i
âsht bâa copë e grime. Por âma u pergje-
gjte: Jo, Marashin e kam lânö fjetë, e kuer
jam nisě e ndryna edhé nd'odö, e kuer kthe-
va paash deren e shperthyeme.
Disaa tjerö diftojshin se kaa dit, ktû n'
katund t'Shasit e nder rrethina, flitej per nji
nieri t' panjofshem; askush s'diite se çka me
kallxue per tê, por qi ishte si orrl gjakbâas
mîi plaçken e vet. Bariit e bishin punë e ma-
dhe; per shtat ishte i vogel, por i zhdervjelltë,
n'dukë i rrebtë e n' ftyrë i vrânte. T'praksuemt
e bâakgiit e kishin ndjekun e raa n' mal me
tê; e aty do t'i rrishin gadi udhtarit, me
pushkë n'fage, kuer t'bâte fjalë mos me e Ishue
falë gjânë e vet, t' cillen e kishte mledhö
23
me mûund t' krahve e me djersö t' ballit
per maje t'robve t'shpiis. Ata plaçkitshin
njat t'vorfnin e mjere, qi shkote n'pyyll per
drûu e e lidhte kaalin per trûng t'njaj lisit,
por, si kthete me drûu t' preeme per me ja
ngarkue kaalit, ktê nuk e gjête.
Thoshin per at nieri t' panjoftun se ishte,
rujna Zot! syy-zii e gjak, vetun nji e shikjue-
me e tia bâte me dridhö deri shokët e vet, e
kta s'guxojshin kurr nji herö me ja kthye
fjalen. Robi i gjaall nuk e njifte, por t'moç-
mit diftoshin per tê, se paska pase kênë nji
fare cubit n'zâa per egercina t'veta e se pat
marue jetë nder carra e shkrepa t' malit ; por
kjò ishte rrênë, se mas nji mojit ja mrrîni shok-
ve t' vet me nji strajcé plot me pare gjithfar-
sha e me nji fmii dymdhetë vjetsh, i kând-
shem tejèt. - Veta kam diit - kishte pase
britë, - me e bâa jo si vedin, por mâa t' vjef-
shem se vedin ; kam me e båa uk malit, e as-
kush mos t'presin per êmen t'tii -. Ç' at
dité cubat e thirrne at shoq t' rii Uk, e mas
dekes t'atii ket e zgodhne per prîisë t' vet,
as nuk ishin rrejte, pse as njêni nder ta s'ja
delte Ukut per kahe trimnia e cubnia. Kỹ
s'lête nieri me kalue per at mal kû kishte
strokllin e vet; shum nierz aty kaa lanë ndêe,
e jane kalbun n'mjedis t'udhës a kudò, paa
me mûund t' krahve e me djersö t' ballit
per maje t'robve t'shpiis. Ata plaçkitshin
njat t'vorfnin e mjere, qi shkote n'pyyll per
drûu e e lidhte kaalin per trûng t'njaj lisit,
por, si kthete me drûu t' preeme per me ja
ngarkue kaalit, ktê nuk e gjête.
Thoshin per at nieri t' panjoftun se ishte,
rujna Zot! syy-zii e gjak, vetun nji e shikjue-
me e tia bâte me dridhö deri shokët e vet, e
kta s'guxojshin kurr nji herö me ja kthye
fjalen. Robi i gjaall nuk e njifte, por t'moç-
mit diftoshin per tê, se paska pase kênë nji
fare cubit n'zâa per egercina t'veta e se pat
marue jetë nder carra e shkrepa t' malit ; por
kjò ishte rrênë, se mas nji mojit ja mrrîni shok-
ve t' vet me nji strajcé plot me pare gjithfar-
sha e me nji fmii dymdhetë vjetsh, i kând-
shem tejèt. - Veta kam diit - kishte pase
britë, - me e bâa jo si vedin, por mâa t' vjef-
shem se vedin ; kam me e båa uk malit, e as-
kush mos t'presin per êmen t'tii -. Ç' at
dité cubat e thirrne at shoq t' rii Uk, e mas
dekes t'atii ket e zgodhne per prîisë t' vet,
as nuk ishin rrejte, pse as njêni nder ta s'ja
delte Ukut per kahe trimnia e cubnia. Kỹ
s'lête nieri me kalue per at mal kû kishte
strokllin e vet; shum nierz aty kaa lanë ndêe,
e jane kalbun n'mjedis t'udhës a kudò, paa
24
pase kush i çon fjalë gjindve t'shpiis t' tyne.
Qeveria e asajë kohë nuk i bite mrapa, pse ndo-
shta ja drote sherrin ... Kshtû ishte endë fjala
n'at katund se Marashin e vogel e kishte plaç-
kitë ky Uk malesh.
Lula me t' therun zêmret ja vête veshin
ktyne t'ndîmeve, e n' mênde t' vet pertrîite
çka i kishte diftue at ditë mas buket ajo sho-
qja e vet, kuer kishte dalë prej shpiet; e masi
pat ndêj nji copé heré tuj terezit fjalët gi ajo
atbotë i kishte kalzue « Kndej shifet. - tha
Lula me vedi e tuj vshâa - kndej shifet se
malaziasi, qi m'a vrau Leken, do t'keen shtîi
me m'a grabité edhè Marashin ... freskimin e
zêmers s'ême! E mandej, a nuk m'kalzoj
mue Tringa at ditë se mâa i moçmi nder ata
dy flitte me t' xeet si me dashtë me krye nji
punë shpejt per shpejt, e se i kaa thânë sho-
qit t' vet qi rrite e ndigiote paa zâa: m'kan
kapercye dy muej paa muejt me e çue dishi-
rin t' êm n'vênd?
«Dy muej praa janë qi une u njyna n'e
zii per Leken t'êm. Aj trathtaar i pashpiirt
s' kaa pritë kuer Marashi t' bâhej i zoti i push-
kes e mandej me e marrë gjakun tjeter, por
kaa dashtë me ja thaa zêmren nânës s' tii...
Po un e mjera ç' faj i kam pasë?.. E ge, mas
atyne kater a pês ditve qi kishin folö ata dy
pase kush i çon fjalë gjindve t'shpiis t' tyne.
Qeveria e asajë kohë nuk i bite mrapa, pse ndo-
shta ja drote sherrin ... Kshtû ishte endë fjala
n'at katund se Marashin e vogel e kishte plaç-
kitë ky Uk malesh.
Lula me t' therun zêmret ja vête veshin
ktyne t'ndîmeve, e n' mênde t' vet pertrîite
çka i kishte diftue at ditë mas buket ajo sho-
qja e vet, kuer kishte dalë prej shpiet; e masi
pat ndêj nji copé heré tuj terezit fjalët gi ajo
atbotë i kishte kalzue « Kndej shifet. - tha
Lula me vedi e tuj vshâa - kndej shifet se
malaziasi, qi m'a vrau Leken, do t'keen shtîi
me m'a grabité edhè Marashin ... freskimin e
zêmers s'ême! E mandej, a nuk m'kalzoj
mue Tringa at ditë se mâa i moçmi nder ata
dy flitte me t' xeet si me dashtë me krye nji
punë shpejt per shpejt, e se i kaa thânë sho-
qit t' vet qi rrite e ndigiote paa zâa: m'kan
kapercye dy muej paa muejt me e çue dishi-
rin t' êm n'vênd?
«Dy muej praa janë qi une u njyna n'e
zii per Leken t'êm. Aj trathtaar i pashpiirt
s' kaa pritë kuer Marashi t' bâhej i zoti i push-
kes e mandej me e marrë gjakun tjeter, por
kaa dashtë me ja thaa zêmren nânës s' tii...
Po un e mjera ç' faj i kam pasë?.. E ge, mas
atyne kater a pês ditve qi kishin folö ata dy
25
veté, m' ndolli mue fatzezes puna e Marashit.
Ah qygja si u rrêjta per fjalé t' Tringes e
s' ktheva tu shpia me e ruejtun djalin?. Por
prep, a thue do t' keen kênë bash aj i ma-
laziasi me m'a ngulë edhè ket thikë n'zêmer? »
Plegët e katundit u mlodhen tu plepat e
plegsis, e daane me i bâa me diit Qeveriis
s' Shkoders per t'hupun t'atii fmii me gjete
gjind me e kerkue. Edhè gjygja çoj i thirri
disaa vetë dishmitarë per me mujte e me nxjerë
prej ktyne fjalë e t'ndîime. E njimênd u sho-
shit e u rrah kjò davaa n' Shkoder per dyy
jave rresht, por mandej hupi gjith ajò pune
si mos t' ishte kênë.
veté, m' ndolli mue fatzezes puna e Marashit.
Ah qygja si u rrêjta per fjalé t' Tringes e
s' ktheva tu shpia me e ruejtun djalin?. Por
prep, a thue do t' keen kênë bash aj i ma-
laziasi me m'a ngulë edhè ket thikë n'zêmer? »
Plegët e katundit u mlodhen tu plepat e
plegsis, e daane me i bâa me diit Qeveriis
s' Shkoders per t'hupun t'atii fmii me gjete
gjind me e kerkue. Edhè gjygja çoj i thirri
disaa vetë dishmitarë per me mujte e me nxjerë
prej ktyne fjalë e t'ndîime. E njimênd u sho-
shit e u rrah kjò davaa n' Shkoder per dyy
jave rresht, por mandej hupi gjith ajò pune
si mos t' ishte kênë.
NYE I VI.
E pse nuk shkon, i tha Lulës nji shoge,
tu Dom Pali i Shkoders? Aj kaa doren e mirë,
e t'a shkruemen nji leter, Marashi i vogel t'
kthen tu skpia. Me e dit, moj moter, çka
âsht Dom Pali! Çiftin s't'a kaa! Per prift
edhè nji shoqi i tii nuk gjindet. He-hee! me
t'i kallxue punët e tia s'kishe me diit me
marue sot ; shko e fatzezë mos e lên paa shkue.
« Kû gjindet kỹ Dom Pali i Shkoders? »
e pveti Lula.
« N' Shkoder ».
« Po, por Shkodra â lerg per mue »
« Jo morì; tre sahat s' dii a i kapë ».
« E mjera veté qi s'e dii as rrugen, se.
deri aty kurr nuk kam shkue ».
« Mos u ngushtò, moj moter; t' marten
kan mênden me u nisë disaa prej katundit
t'onë per m'e shitë drithë n'Shkoder, e tî mû-
ndesh me i pritë e me u bãa me ta tu hani».
« S'thue keq ! » foli Lula.
« Njashtû praa, mori Lulë, shko tek aj ;
por mos u korit tuj i shkue me duer thaat;
mos t'dhimet me ja çue atii farë Zotniet nji
dhuntii saa do t'vogel. Kallxoja punen gjith-
E pse nuk shkon, i tha Lulës nji shoge,
tu Dom Pali i Shkoders? Aj kaa doren e mirë,
e t'a shkruemen nji leter, Marashi i vogel t'
kthen tu skpia. Me e dit, moj moter, çka
âsht Dom Pali! Çiftin s't'a kaa! Per prift
edhè nji shoqi i tii nuk gjindet. He-hee! me
t'i kallxue punët e tia s'kishe me diit me
marue sot ; shko e fatzezë mos e lên paa shkue.
« Kû gjindet kỹ Dom Pali i Shkoders? »
e pveti Lula.
« N' Shkoder ».
« Po, por Shkodra â lerg per mue »
« Jo morì; tre sahat s' dii a i kapë ».
« E mjera veté qi s'e dii as rrugen, se.
deri aty kurr nuk kam shkue ».
« Mos u ngushtò, moj moter; t' marten
kan mênden me u nisë disaa prej katundit
t'onë per m'e shitë drithë n'Shkoder, e tî mû-
ndesh me i pritë e me u bãa me ta tu hani».
« S'thue keq ! » foli Lula.
« Njashtû praa, mori Lulë, shko tek aj ;
por mos u korit tuj i shkue me duer thaat;
mos t'dhimet me ja çue atii farë Zotniet nji
dhuntii saa do t'vogel. Kallxoja punen gjith-
27
sesi, e aj t'get n'rrugé, ge besa ».
« Ani, ani ».
Lula ndjeku kshillet qi i dha ajò shoqja
e vet, e. t'marten n'nadje shtîni n'strajcë bukë
e djathë mjaft, xûni nji gjel t'madh e e lidhi
per kamësh e muer rrugen e Shkoders. Udhës
tuj shkue e pveti Lulen nji nder katundaar
(mysliman ishte) pse po dote me raa n'gjytet,
a thue me u vêndue rrogtare!
« Besa, more shoq » i pergjegji Lula « po
shkoj me gjetë derman ».
« E te kush ? » pveti katundari.
« Tu Dom Paali i Shkoders »
« Cka me t' bâa prifti ? »
« Me m'shkrue, o me u luté, per t' kthy-
em t'atii djalit t' vogel qi m'a kan plaçkitë
ge sot tre muej ; ndoshta e kee marrë vesht «.
« Po, po « ja priti me t' shpejte katunda-
ri, tui u raa m'shkop do gurve t' udhës « E
at gjel kaq t' madh kuj po ja çon? » e pve-
ti prep.
« Priftit » .
« Shporru, moj grue, se jee me nevoje ;
gjynah me t' marrë tyy gjâa; por m'ndigiò
mue, a di gka bân? ».
« Çka? » .
« Po t' çoj veta tu haxhi Ramadani paa
pare paa pullé; hajd tî, flas veta per tyy. Me
sesi, e aj t'get n'rrugé, ge besa ».
« Ani, ani ».
Lula ndjeku kshillet qi i dha ajò shoqja
e vet, e. t'marten n'nadje shtîni n'strajcë bukë
e djathë mjaft, xûni nji gjel t'madh e e lidhi
per kamësh e muer rrugen e Shkoders. Udhës
tuj shkue e pveti Lulen nji nder katundaar
(mysliman ishte) pse po dote me raa n'gjytet,
a thue me u vêndue rrogtare!
« Besa, more shoq » i pergjegji Lula « po
shkoj me gjetë derman ».
« E te kush ? » pveti katundari.
« Tu Dom Paali i Shkoders »
« Cka me t' bâa prifti ? »
« Me m'shkrue, o me u luté, per t' kthy-
em t'atii djalit t' vogel qi m'a kan plaçkitë
ge sot tre muej ; ndoshta e kee marrë vesht «.
« Po, po « ja priti me t' shpejte katunda-
ri, tui u raa m'shkop do gurve t' udhës « E
at gjel kaq t' madh kuj po ja çon? » e pve-
ti prep.
« Priftit » .
« Shporru, moj grue, se jee me nevoje ;
gjynah me t' marrë tyy gjâa; por m'ndigiò
mue, a di gka bân? ».
« Çka? » .
« Po t' çoj veta tu haxhi Ramadani paa
pare paa pullé; hajd tî, flas veta per tyy. Me
28
diit tî kush âsht haxhi Ramadani, bir taman
t' falise mendja! Kaa shkue dyy herö a trii
n' Qaabe ; kaa çue me e thirrë vetë Stamolla,
e s'e kaa bâa kabuull me vojtö atjè. por don
me ndêje n' vatan t' vet, do me kênë vatanlii
per me bâa mirë e me bâa sevaap. Diftojne
per tê pune t'mdhaa. Nji shpiis i paska pase
tretun djali pêsmdhetë vjeę; kû kaa shkue, kû
s' kaa shkue, askush s' diite gjâa; gjithkushi
flitte fjalen e vet; kerkuene per shum dit, por
kot. Shkuene praa, e ja kjane hallin haxhi Ra-
madanit, e ky me nji herë raa m' tê mas do
shkrojlash qi man aj, e i tha s' âmös se dja-
li i gjindej me thâne.... n' Cinimaçin, n'pus
paa fund, por tesh kaa me t kthye. E me
t' verteté paa u mushë gjashtë vjetat, aj djalé
i erdh nânes s' vet tu shpia. Edhe tyy praa kaa
me t' kallxue se kû e kee djalin t' and e kaa
me t'a nxjerré preje thojve t'bâakeqit paa fjale
paa hale » .
« Zoti t'ndimoftë, morè kumarë, qi po mson
kaq mire » .
« E kena me borzh, jemi borzhli per sho-
qi shojn ; a po vjen praa me mue? » .
« Po..- tesh po... shkojm ...». ja kthej
Lula.
Katundari vîte tuj ja zbukurue punen mâa
mirë s' duhet, e ja bite livadh gjith rrugës.
diit tî kush âsht haxhi Ramadani, bir taman
t' falise mendja! Kaa shkue dyy herö a trii
n' Qaabe ; kaa çue me e thirrë vetë Stamolla,
e s'e kaa bâa kabuull me vojtö atjè. por don
me ndêje n' vatan t' vet, do me kênë vatanlii
per me bâa mirë e me bâa sevaap. Diftojne
per tê pune t'mdhaa. Nji shpiis i paska pase
tretun djali pêsmdhetë vjeę; kû kaa shkue, kû
s' kaa shkue, askush s' diite gjâa; gjithkushi
flitte fjalen e vet; kerkuene per shum dit, por
kot. Shkuene praa, e ja kjane hallin haxhi Ra-
madanit, e ky me nji herë raa m' tê mas do
shkrojlash qi man aj, e i tha s' âmös se dja-
li i gjindej me thâne.... n' Cinimaçin, n'pus
paa fund, por tesh kaa me t kthye. E me
t' verteté paa u mushë gjashtë vjetat, aj djalé
i erdh nânes s' vet tu shpia. Edhe tyy praa kaa
me t' kallxue se kû e kee djalin t' and e kaa
me t'a nxjerré preje thojve t'bâakeqit paa fjale
paa hale » .
« Zoti t'ndimoftë, morè kumarë, qi po mson
kaq mire » .
« E kena me borzh, jemi borzhli per sho-
qi shojn ; a po vjen praa me mue? » .
« Po..- tesh po... shkojm ...». ja kthej
Lula.
Katundari vîte tuj ja zbukurue punen mâa
mirë s' duhet, e ja bite livadh gjith rrugës.
29
Grueja gjithherë kaa kenun flokgiate e
mêndeshkurtë ; prandej edhè Lules ju pelqye-
ne ndollinat aq t' kândshme qi bishin bash
n' zêmer t' sajé e sidomos aj derman i paa pa-
re, e shkote tuj thânë n'mênde t' vet : nji
sprovim le t'bâjm nji hera, palè! t' e vona edhè
nuk e ndigiojmö haxhiin. Por mirö se po shko-
jmë, po a thue mos t' m'lypin gjâa? e me m'ly-
pun çka t'i tham? E ket gjel, qi kam prem-
tue me ja çue priftit, kû t'a lâa? E mjera
vetë ! Prep... une mundem me gitö nji shkajk
e me i thânë: ket gjel e kam prûu me e shitë
per bukë —
U êndë nji herë Lula e jonë me at katu-
ndarin poshte e perpjetë per kerkim t' haxhiis,
e n'e mram e gjetne. Myslimani ja diftoj pu-
nen e saje gjith qyysh; i kallxoj se ç'besimit
ishte e se ishte e ngrata me nevoje. Haxhia
rrîte n'mêndim : syyt i kishte ngulë n'gjel,
gungrote dięka n'giûhë t' vet, perçapej e shko-
te tui e luejt mjekrren fiegiatë e t' bardhë si
bora, e hera herë e pershîite me shplakë t' do-
rës e e shterngote deri n'marim. Grueja s'rrih-
te syy, por ndigiote paa zâa.
« Qe, moj moter; tha ne e mramë haxhia,
djali s'kaa me t' kthye deri saa t' dalin do-
ret njiky gjel e me ardhö aj n'kamë t'ktii;
une po t' nap nji ket pêe, e tek t'vîin djali
Grueja gjithherë kaa kenun flokgiate e
mêndeshkurtë ; prandej edhè Lules ju pelqye-
ne ndollinat aq t' kândshme qi bishin bash
n' zêmer t' sajé e sidomos aj derman i paa pa-
re, e shkote tuj thânë n'mênde t' vet : nji
sprovim le t'bâjm nji hera, palè! t' e vona edhè
nuk e ndigiojmö haxhiin. Por mirö se po shko-
jmë, po a thue mos t' m'lypin gjâa? e me m'ly-
pun çka t'i tham? E ket gjel, qi kam prem-
tue me ja çue priftit, kû t'a lâa? E mjera
vetë ! Prep... une mundem me gitö nji shkajk
e me i thânë: ket gjel e kam prûu me e shitë
per bukë —
U êndë nji herë Lula e jonë me at katu-
ndarin poshte e perpjetë per kerkim t' haxhiis,
e n'e mram e gjetne. Myslimani ja diftoj pu-
nen e saje gjith qyysh; i kallxoj se ç'besimit
ishte e se ishte e ngrata me nevoje. Haxhia
rrîte n'mêndim : syyt i kishte ngulë n'gjel,
gungrote dięka n'giûhë t' vet, perçapej e shko-
te tui e luejt mjekrren fiegiatë e t' bardhë si
bora, e hera herë e pershîite me shplakë t' do-
rës e e shterngote deri n'marim. Grueja s'rrih-
te syy, por ndigiote paa zâa.
« Qe, moj moter; tha ne e mramë haxhia,
djali s'kaa me t' kthye deri saa t' dalin do-
ret njiky gjel e me ardhö aj n'kamë t'ktii;
une po t' nap nji ket pêe, e tek t'vîin djali
30
tu shpia kee me ja lidhë per fyt trii net rresht;
e t'a diish se t'a kan zatetë gjiniit e s' doon
me t' a Ishue.... E po tash gjelin ?».
« Nevojen t'ême t'a diftoj Hajdari, zot-
nii, e ket gjel e kam prûu me e shité per bukë»
pergjegji Lula.
« A mâa fort rri dyy trii net paa bukë
e me t' kthye djali, a por...
« As paa bukë s'rrihet, haxhi » Ja priti
Lula tuj i raa n' fjale. E haxhia:
« Une jam tuj thâné me m'a fale mue
gjelin, e tash po t'shkruej edhè nji hajmalii;
me e tretë a â punë qi bâhet ? estak furullah ! ».
« Nevojen t'ême... » E ju xûu fjala n' goje
Lulös prej vajit e shîni lott me rubë t' krees.
« Kajd, hajd tî per mue ; por Marashi,
qi po thue, s' kaa me t' kthye » e diqyysh me
idhnim u suell, e la n' kamë e shkoj.
« Paç vedin n' çafë » i tha katundari Lu-
lës tuj e shikjue per s' lerg haxhiin.
« Cka kam me bâa e ngrata kuer s'kam! ».
« Po per nevojë...».
« Nevoja gjygjö nuk kaa, lum miku » ja
kthej Lula,
« Mirë, mirë, paç vedin n' qafe » foli me
dispjek katundari, e u nis edhè ky.
tu shpia kee me ja lidhë per fyt trii net rresht;
e t'a diish se t'a kan zatetë gjiniit e s' doon
me t' a Ishue.... E po tash gjelin ?».
« Nevojen t'ême t'a diftoj Hajdari, zot-
nii, e ket gjel e kam prûu me e shité per bukë»
pergjegji Lula.
« A mâa fort rri dyy trii net paa bukë
e me t' kthye djali, a por...
« As paa bukë s'rrihet, haxhi » Ja priti
Lula tuj i raa n' fjale. E haxhia:
« Une jam tuj thâné me m'a fale mue
gjelin, e tash po t'shkruej edhè nji hajmalii;
me e tretë a â punë qi bâhet ? estak furullah ! ».
« Nevojen t'ême... » E ju xûu fjala n' goje
Lulös prej vajit e shîni lott me rubë t' krees.
« Kajd, hajd tî per mue ; por Marashi,
qi po thue, s' kaa me t' kthye » e diqyysh me
idhnim u suell, e la n' kamë e shkoj.
« Paç vedin n' çafë » i tha katundari Lu-
lës tuj e shikjue per s' lerg haxhiin.
« Cka kam me bâa e ngrata kuer s'kam! ».
« Po per nevojë...».
« Nevoja gjygjö nuk kaa, lum miku » ja
kthej Lula,
« Mirë, mirë, paç vedin n' qafe » foli me
dispjek katundari, e u nis edhè ky.
NYE I VII.
Lula kishte metë me at pêe n'dorë, e, çka
t'a baj? thote me vedi; a me e tretë? me e
tretë.... jo e qên! ky me hanger s' po m' lypë.
me e ruejt, kushedi ... Gjeli nji hera m' pshtoj
e... per dyy pllamë pêe me falë nji gjel? gjel e
ç'gjel se! e m' nji e peshote n'dorë. - Un
edhè nuk kjeç nise tu haxhi Ramadani, por
katundari m' a mushi mênden. Kjè cka kjè,
po prifti tash se ? a thue m' lypë edhè ky gjâa?
kaa me m' paa gjelin! Po shkoj perzè, e s'po
e lâa paa shkue ; gjelin tesh po e shtîi n' strajcë
e e mloj me stravecë, mãa mirë s' kaa! Ne
m'lypët gjâa po i tham: jam me nevojë; e
ne m' u dashtë me ja dhanun, s' kam ka bâj ...
por nji hera po i shtîi veshtë n'lesh.
Prifti n'at kohe ishte tuj thane Oficen,
n' heshtim, neper oborr t'shpiis s' vet e, kaa
nji herë krye pese shum shum dhete gastash,
myllte Oficen, e mate mrêndë, per shêj, gish-
tin diftues e dores s'djathtë, e, si ktê e bash-
kote me tjetren dorë, mrapa niste e ecte, tuj
shikjue token; mandej çote ftyren e shikjote
diqysh madhnisht deren e oborrit. Kuer ge pau
se i hini Lula, per t'cillen jemi tuj folun. Aj
Lula kishte metë me at pêe n'dorë, e, çka
t'a baj? thote me vedi; a me e tretë? me e
tretë.... jo e qên! ky me hanger s' po m' lypë.
me e ruejt, kushedi ... Gjeli nji hera m' pshtoj
e... per dyy pllamë pêe me falë nji gjel? gjel e
ç'gjel se! e m' nji e peshote n'dorë. - Un
edhè nuk kjeç nise tu haxhi Ramadani, por
katundari m' a mushi mênden. Kjè cka kjè,
po prifti tash se ? a thue m' lypë edhè ky gjâa?
kaa me m' paa gjelin! Po shkoj perzè, e s'po
e lâa paa shkue ; gjelin tesh po e shtîi n' strajcë
e e mloj me stravecë, mãa mirë s' kaa! Ne
m'lypët gjâa po i tham: jam me nevojë; e
ne m' u dashtë me ja dhanun, s' kam ka bâj ...
por nji hera po i shtîi veshtë n'lesh.
Prifti n'at kohe ishte tuj thane Oficen,
n' heshtim, neper oborr t'shpiis s' vet e, kaa
nji herë krye pese shum shum dhete gastash,
myllte Oficen, e mate mrêndë, per shêj, gish-
tin diftues e dores s'djathtë, e, si ktê e bash-
kote me tjetren dorë, mrapa niste e ecte, tuj
shikjue token; mandej çote ftyren e shikjote
diqysh madhnisht deren e oborrit. Kuer ge pau
se i hini Lula, per t'cillen jemi tuj folun. Aj
32
me t'shpejté e gili Oficen e e qiti para vedit,
si me dashtë me kndue; e muer m' u endë
prep neper oborr per disaa çasta paa i sjelle
syy mâa as andej as ktej.
Deshti Zoti e prifti tek e mramia xûu
vênd e ktheu kryet kahë dera; e at herö,
« Kjoftë levdue Jezu Krishti » i tha In-
la priftit kuer ky ju afrue.
« Gjithmonë e jetës kjofte levdue e nde-
rue i Lumi » ja priti meshtari tuj e myllë O-
ficen e tuj e shtîi nen sjetull.
I puthi gruja doren, e preti a ishte Dom
Pail i Shkoders; i diftoj per çka kish ardhe
e filloj me ja kallxue gjithsesi punen e Mara-
shit, e maroj me kto fjalë:
« M' kan thanë ktu n' Shkoder se e kan
marrun gjiniit; a kaa se si, Zotnii, a thue nji-
mênd ? » .
« Kush t' kaa thânë? »
« M' kaa thanë... » .
« Kush ? kush? fol ! ».
« Ha.... haxhia »
« Haxhia? haxhia? E kush t' kaa thâne
me shkue tu haxhia? E te une pse kee ardhë? »
« Aman, Zotnii, nji leter me m'a shkrue
bash dora e Jote, se...»
« Ah tash eh me t'a shkrue vetë nji leter?
Por a t'kaa shkrue gjâa haxhia? ».
me t'shpejté e gili Oficen e e qiti para vedit,
si me dashtë me kndue; e muer m' u endë
prep neper oborr per disaa çasta paa i sjelle
syy mâa as andej as ktej.
Deshti Zoti e prifti tek e mramia xûu
vênd e ktheu kryet kahë dera; e at herö,
« Kjoftë levdue Jezu Krishti » i tha In-
la priftit kuer ky ju afrue.
« Gjithmonë e jetës kjofte levdue e nde-
rue i Lumi » ja priti meshtari tuj e myllë O-
ficen e tuj e shtîi nen sjetull.
I puthi gruja doren, e preti a ishte Dom
Pail i Shkoders; i diftoj per çka kish ardhe
e filloj me ja kallxue gjithsesi punen e Mara-
shit, e maroj me kto fjalë:
« M' kan thanë ktu n' Shkoder se e kan
marrun gjiniit; a kaa se si, Zotnii, a thue nji-
mênd ? » .
« Kush t' kaa thânë? »
« M' kaa thanë... » .
« Kush ? kush? fol ! ».
« Ha.... haxhia »
« Haxhia? haxhia? E kush t' kaa thâne
me shkue tu haxhia? E te une pse kee ardhë? »
« Aman, Zotnii, nji leter me m'a shkrue
bash dora e Jote, se...»
« Ah tash eh me t'a shkrue vetë nji leter?
Por a t'kaa shkrue gjâa haxhia? ».
33
«Jo, Zotnii, por m'kaa dhânë njiket pêe,
e m'kaa porosité me e ruejtun e me ja njité
n'fyt Marashit kuer t'm'kthejn te shpia».
Kto fjale kjene gacë n'barot per at prift,
e, « Jashtë doret! - bertiti - se s'i duroj vet
do sênde qi s'i duron as Feja ; del jashté po
t'tham ! »
Grues s'shkretë saa s'ju murne mêt prej
friget, e nisi me dalë; por te praku i deres
hasi n'nji gur e kjè tuj u rrzue per tokë ; e
prandej edhè gjeli u tund e u trumhas mrê-
nda strajces, i rrahi krahët e giti kryet jashta.
Paa dalé mirë prej deret, u suell edhè
nji heré Lula prej priftit, e me t'madhe per-
vûjtnii foli kso doret:
« Mos merr idhnim, Zotuii, me nji nâné
t' shueme si jam veté. Un te Zotnia e Jote
kam ardhë me uzdaje se po m'a freskon e po
m'a shndoshë zêmren »
E Dom Pali « Moj kjosh bekue, une nuk
jam idhnue me tyy por me mkatin qi kee bâa
tuj vojtë me pvetun jashta Fejet ; nuk kaa
vjeftë me shkuu ti e kshtênö te nji nieri qi
saa t'a done Feen aq t'donë edhè tyy ; e atjè
me marr pêj a sênde tjera ksi sojt»
I pergjegji Lula : « Miré jee tuj thane Zot-
nii; gabova vetë; por m' fal, se m'rrêjti tjeter-
kush, e tash edhè veta mjefté jam pêndue».
«Jo, Zotnii, por m'kaa dhânë njiket pêe,
e m'kaa porosité me e ruejtun e me ja njité
n'fyt Marashit kuer t'm'kthejn te shpia».
Kto fjale kjene gacë n'barot per at prift,
e, « Jashtë doret! - bertiti - se s'i duroj vet
do sênde qi s'i duron as Feja ; del jashté po
t'tham ! »
Grues s'shkretë saa s'ju murne mêt prej
friget, e nisi me dalë; por te praku i deres
hasi n'nji gur e kjè tuj u rrzue per tokë ; e
prandej edhè gjeli u tund e u trumhas mrê-
nda strajces, i rrahi krahët e giti kryet jashta.
Paa dalé mirë prej deret, u suell edhè
nji heré Lula prej priftit, e me t'madhe per-
vûjtnii foli kso doret:
« Mos merr idhnim, Zotuii, me nji nâné
t' shueme si jam veté. Un te Zotnia e Jote
kam ardhë me uzdaje se po m'a freskon e po
m'a shndoshë zêmren »
E Dom Pali « Moj kjosh bekue, une nuk
jam idhnue me tyy por me mkatin qi kee bâa
tuj vojtë me pvetun jashta Fejet ; nuk kaa
vjeftë me shkuu ti e kshtênö te nji nieri qi
saa t'a done Feen aq t'donë edhè tyy ; e atjè
me marr pêj a sênde tjera ksi sojt»
I pergjegji Lula : « Miré jee tuj thane Zot-
nii; gabova vetë; por m' fal, se m'rrêjti tjeter-
kush, e tash edhè veta mjefté jam pêndue».
34
« Animirë praa, masi e njefë gabimin gi
kee bâa, kjosh falë e bekue prej Zotit e prej
mejet; e praa eja ktû n'odë t'ême e po t'a
shkruej nji leter, e me ndimë t'Zotit kaa me
t'shkue dishiri n'vênd ».
Grues i erdh pak fryma e shikjote tinzash
per rreth, mos t'a kishin paa, por s'vegoj as-
kênd.
T' dy hîne nd'odë, e prifti u ul n' tryes,
hapi nji liber t'pluhnuem e t'vjetruem, xuer
prej sî do fjalë e i pershkruejti m'nji rrypine
kartet; ktê e palisi tre kêntash e ja dha grues
me kto fjale: « Ruej se t'hupe kund, por pshti-
lle m'nji rubë e maje n'nji vênd kû s't'a per-
ket kerkush, e djali t'kthen».
Ky premtim, qi me sigurii ja bâte Dom
Pali, ishte nij ngushllim teper i madh per zê-
mer t'nji nanës; e prashtû Lula ndjeu mej
• herë detyren e domosdoshme qi kishte me ja
diitun per ndeer; me lot per fage praa nisi
me e bekue e me ngiatetue bâmirsin e vet,
edhè i tha: « Faleminderës Zotnii i Nderue-
shem, faleminderes nji gind e nji mii herë ;
e Zoti t'a majtë doren mii krye!... E tash qe,
Zotnii, ket dhuntii t' vogel por saa me bâa
shêj » e xuur gjelin prej strajcet, e ja la aty
e duel prej deret.
« Animirë praa, masi e njefë gabimin gi
kee bâa, kjosh falë e bekue prej Zotit e prej
mejet; e praa eja ktû n'odë t'ême e po t'a
shkruej nji leter, e me ndimë t'Zotit kaa me
t'shkue dishiri n'vênd ».
Grues i erdh pak fryma e shikjote tinzash
per rreth, mos t'a kishin paa, por s'vegoj as-
kênd.
T' dy hîne nd'odë, e prifti u ul n' tryes,
hapi nji liber t'pluhnuem e t'vjetruem, xuer
prej sî do fjalë e i pershkruejti m'nji rrypine
kartet; ktê e palisi tre kêntash e ja dha grues
me kto fjale: « Ruej se t'hupe kund, por pshti-
lle m'nji rubë e maje n'nji vênd kû s't'a per-
ket kerkush, e djali t'kthen».
Ky premtim, qi me sigurii ja bâte Dom
Pali, ishte nij ngushllim teper i madh per zê-
mer t'nji nanës; e prashtû Lula ndjeu mej
• herë detyren e domosdoshme qi kishte me ja
diitun per ndeer; me lot per fage praa nisi
me e bekue e me ngiatetue bâmirsin e vet,
edhè i tha: « Faleminderës Zotnii i Nderue-
shem, faleminderes nji gind e nji mii herë ;
e Zoti t'a majtë doren mii krye!... E tash qe,
Zotnii, ket dhuntii t' vogel por saa me bâa
shêj » e xuur gjelin prej strajcet, e ja la aty
e duel prej deret.
NYE I VIII.
Lula kahö vête oroe rruges veshen e shko-
dranve pat si dyshim per Dom Palin, mos
kishin dashtë me lujte me tê... Fretnit, gi
kishin kalue saa herö neper katund t' sajö,
ndzroshin prej tii per kahe vesha... Jo, -
thote prep vete me vedi - e kam gjetë tuj
kndue... me kêne s' kishte diit me m' shkrue
letren ?... « A kjè ky Dom Paali i Shkoders? »
e pveti fmiin e vogel qi e kishte perejellë
deri n'tu shpia e priftit e po kthete me te.
« Çha kujtove tî ! » i pergjegji fmia tuj e
shikjue nder sfy.
«Miré, miré; s' po tham gjâa » ja priti
Lula.
Dom Pali nuk i lête kurrgjâa t'mangut
(e me tê edhè tjeré priften t' moçem) veshës
t'shkodranve, por n'paste pase ndonji petk
mâa per rânde: tanuz t'gjâne me tufé t'trashë
qi marote me buz t' fesit; mandej delte per-
qja e gjaté e e thîme, qi ja mlote gadi krejt
palein e gafes: veshte per dyy mangësh jelek,
e xhyben; sypri ktyne hapej gafa e kmishes
nji pllamë e e qindisun me kokrra: branda-
voköt i bishin giate dori n'nye t'kâmös: math-
Lula kahö vête oroe rruges veshen e shko-
dranve pat si dyshim per Dom Palin, mos
kishin dashtë me lujte me tê... Fretnit, gi
kishin kalue saa herö neper katund t' sajö,
ndzroshin prej tii per kahe vesha... Jo, -
thote prep vete me vedi - e kam gjetë tuj
kndue... me kêne s' kishte diit me m' shkrue
letren ?... « A kjè ky Dom Paali i Shkoders? »
e pveti fmiin e vogel qi e kishte perejellë
deri n'tu shpia e priftit e po kthete me te.
« Çha kujtove tî ! » i pergjegji fmia tuj e
shikjue nder sfy.
«Miré, miré; s' po tham gjâa » ja priti
Lula.
Dom Pali nuk i lête kurrgjâa t'mangut
(e me tê edhè tjeré priften t' moçem) veshës
t'shkodranve, por n'paste pase ndonji petk
mâa per rânde: tanuz t'gjâne me tufé t'trashë
qi marote me buz t' fesit; mandej delte per-
qja e gjaté e e thîme, qi ja mlote gadi krejt
palein e gafes: veshte per dyy mangësh jelek,
e xhyben; sypri ktyne hapej gafa e kmishes
nji pllamë e e qindisun me kokrra: branda-
voköt i bishin giate dori n'nye t'kâmös: math-
36
te kpucë t'kuge me llapa. Dimnit barshin prif-
nit tallagan t thuesh saa me mlue tre vetë
per nji herë, t' merthyem n'fyt e me mangë
t'Ishueme; kapota e tallaganit ishte e madhe
(me ja giasitë nji strajces t'kaalit): veret vêshin
krahve nji shall t'zii: udhës nuk e kishin per
mârre priftnit e moçem me baart nji çubuk
t'giaté e me e mushë me duhan e me pii me tê.
Por saa do qi, shkaku i kohve t' vshtira
t'atbotshme, prifnit e moçem e Shpypniis du-
keshin si shekullaar; mâa e shumta ishin t'xeet
kah t'majtunit e Fees. E n'ket farë vyrtytit
u date n' shệj edhè Dom Pali i Shkoders, i
cilli ish i njoftun e i nderuem anë e kand e-
dhè per nji tjeter arsye.
Persè, sikuer folshin motit, e nji paal
madjè edhe sot, aj kishte doren e mirë; e se
ishte dormirë per me shkrue letra, katundeve
t' lergta e malcinave t' thella u kishte vojtö
zâni. Prandej Ishote tu aj kushdò qi ishte
me nevojé: t' thuesh per t' trênët e t' dalun
mêg, per t' verbët e t' shkepët e t'ligji e
t' djemnuem e per saa nevojë qi mundet me
pasë nieri n'ket botë. Dora e Dom Palit i
shndoshte e i bite n'fije, nji me nji, edhe nier-
zit e besimeve tjera qi vîshin tu aj. Nuk lê-
te gjâa t'mangut as per kuvêndim qi bâte as
per ligjerata: t'mdhaj e t'pasun, t'vêndit e t'per-
te kpucë t'kuge me llapa. Dimnit barshin prif-
nit tallagan t thuesh saa me mlue tre vetë
per nji herë, t' merthyem n'fyt e me mangë
t'Ishueme; kapota e tallaganit ishte e madhe
(me ja giasitë nji strajces t'kaalit): veret vêshin
krahve nji shall t'zii: udhës nuk e kishin per
mârre priftnit e moçem me baart nji çubuk
t'giaté e me e mushë me duhan e me pii me tê.
Por saa do qi, shkaku i kohve t' vshtira
t'atbotshme, prifnit e moçem e Shpypniis du-
keshin si shekullaar; mâa e shumta ishin t'xeet
kah t'majtunit e Fees. E n'ket farë vyrtytit
u date n' shệj edhè Dom Pali i Shkoders, i
cilli ish i njoftun e i nderuem anë e kand e-
dhè per nji tjeter arsye.
Persè, sikuer folshin motit, e nji paal
madjè edhe sot, aj kishte doren e mirë; e se
ishte dormirë per me shkrue letra, katundeve
t' lergta e malcinave t' thella u kishte vojtö
zâni. Prandej Ishote tu aj kushdò qi ishte
me nevojé: t' thuesh per t' trênët e t' dalun
mêg, per t' verbët e t' shkepët e t'ligji e
t' djemnuem e per saa nevojë qi mundet me
pasë nieri n'ket botë. Dora e Dom Palit i
shndoshte e i bite n'fije, nji me nji, edhe nier-
zit e besimeve tjera qi vîshin tu aj. Nuk lê-
te gjâa t'mangut as per kuvêndim qi bâte as
per ligjerata: t'mdhaj e t'pasun, t'vêndit e t'per-
37
jashtun lypshin prej sî kshiill e kshiill gjêshin.
E per mjekimet qi nepte aj s'ja lête dalë as
mjekut vetë; bite n'shndet, me pak sênd, ç'farë
do t' liget si t' mrêndshme ashtû t'jashtme.
Kuer ndoj familje n' Shkoder bâte mar-
tesen e djalit, do t' thirrte do mos do Dom
Palin, e kuer shkote, gjith darsma vêndin
mâa t'parin atii ja Ishoshin, nderen mâa t'ma-
dhen atii ja bâshin, âsht e dijtun ! Per me vûe
kunorë atê lypshin, pse at herë moti dy t'bash-
kuemve u kishte shkue me t'butë e me t'âmel
po se po, por ishte edhe shêj i mirë per at
familje, se do t'kishte t'ngjatun djalë mas dja-
lit. E kuer Dom Pali mos t' ndigiote me
shkue darsmuer o t'ngurrote me lidhë kunorë,
ishte shêj i zii.
Naam i madh i kishte pasö dalö aso ko-
het ktii prift; gjithkushi e njifte me ket êmen :
Dom Pali i Shkoders; gjithkushi ngitte per
nevoje t'veta n'Shkoder pse ktû do t'a gjêete,
pse n'ket gjytet ishte i kaperthyem me gjith
kênd e nuk e lêshin me lujtë kâmen prej kâ-
met; gjith uroshin e bekoshin Dom Palin:
t'rii e t'pjekun, pleq e plaka shkoshin tui thâ-
nun se, kuer t'desin Dom Pali i Shkoders,
kaa me u marrë vesht deka e tii n'kater skâ-
jet e dheut.
jashtun lypshin prej sî kshiill e kshiill gjêshin.
E per mjekimet qi nepte aj s'ja lête dalë as
mjekut vetë; bite n'shndet, me pak sênd, ç'farë
do t' liget si t' mrêndshme ashtû t'jashtme.
Kuer ndoj familje n' Shkoder bâte mar-
tesen e djalit, do t' thirrte do mos do Dom
Palin, e kuer shkote, gjith darsma vêndin
mâa t'parin atii ja Ishoshin, nderen mâa t'ma-
dhen atii ja bâshin, âsht e dijtun ! Per me vûe
kunorë atê lypshin, pse at herë moti dy t'bash-
kuemve u kishte shkue me t'butë e me t'âmel
po se po, por ishte edhe shêj i mirë per at
familje, se do t'kishte t'ngjatun djalë mas dja-
lit. E kuer Dom Pali mos t' ndigiote me
shkue darsmuer o t'ngurrote me lidhë kunorë,
ishte shêj i zii.
Naam i madh i kishte pasö dalö aso ko-
het ktii prift; gjithkushi e njifte me ket êmen :
Dom Pali i Shkoders; gjithkushi ngitte per
nevoje t'veta n'Shkoder pse ktû do t'a gjêete,
pse n'ket gjytet ishte i kaperthyem me gjith
kênd e nuk e lêshin me lujtë kâmen prej kâ-
met; gjith uroshin e bekoshin Dom Palin:
t'rii e t'pjekun, pleq e plaka shkoshin tui thâ-
nun se, kuer t'desin Dom Pali i Shkoders,
kaa me u marrë vesht deka e tii n'kater skâ-
jet e dheut.
NYE I IX.
Ishte nata e Shen Kollit. Lula e shkretë
nuk kishte frymë parjet ngiat vedit; kû me
raa n'konak at natë s'kishte, por me vojtun
n'han. Cka, edhè n'han me shkue i duhej me
laa t'fjetunit, e paret kû me i mârrë? Mêndoj
me ju ankue djalit, qi po e percillte me e
çue tu hani, e ky t' a çote n' shpii t' vet saa
per at natë e t'a lêshin kû do edhè nen strehë
t'derës s'oborrit. Por fmîa, si t'ndfite se u kap
flakë shpia e t'et, u Ishue n'pikë t'vrapit e i-
ku e e la t'shkreten grue. S âsht gojö qi e
difton idhnimin e zêmers s' sajë: s' dite kahe
me ja majtë; ishte n' vênd t' huej, askush s'e
njifte. Sikuer njajò dritë qi prej t' paa vojit
vjen tuj u shkimë, ashtû Lulës i raa t'pakët
n'zêmer, nuk e majten kamët, e u ul m'nji
guur brîi nji murit, e ftyren e mloj me dyy
shplakat e duerve. Fmia e gjytetit filluene me
e rrethue: dikush e pvette, do tjerë i kallxo-
shin gjindve qi silleshin me e kqyrë se ishte
e ligë. Lula mas do kohet lypi ujë me pii; dì
Zoti nuk ngiati e ja prûene me nji safë ; mas
t'piimit tha: « t'daltë n'at jetë! ».
« A thue gjindet kush » pveti Lula ata
Ishte nata e Shen Kollit. Lula e shkretë
nuk kishte frymë parjet ngiat vedit; kû me
raa n'konak at natë s'kishte, por me vojtun
n'han. Cka, edhè n'han me shkue i duhej me
laa t'fjetunit, e paret kû me i mârrë? Mêndoj
me ju ankue djalit, qi po e percillte me e
çue tu hani, e ky t' a çote n' shpii t' vet saa
per at natë e t'a lêshin kû do edhè nen strehë
t'derës s'oborrit. Por fmîa, si t'ndfite se u kap
flakë shpia e t'et, u Ishue n'pikë t'vrapit e i-
ku e e la t'shkreten grue. S âsht gojö qi e
difton idhnimin e zêmers s' sajë: s' dite kahe
me ja majtë; ishte n' vênd t' huej, askush s'e
njifte. Sikuer njajò dritë qi prej t' paa vojit
vjen tuj u shkimë, ashtû Lulës i raa t'pakët
n'zêmer, nuk e majten kamët, e u ul m'nji
guur brîi nji murit, e ftyren e mloj me dyy
shplakat e duerve. Fmia e gjytetit filluene me
e rrethue: dikush e pvette, do tjerë i kallxo-
shin gjindve qi silleshin me e kqyrë se ishte
e ligë. Lula mas do kohet lypi ujë me pii; dì
Zoti nuk ngiati e ja prûene me nji safë ; mas
t'piimit tha: « t'daltë n'at jetë! ».
« A thue gjindet kush » pveti Lula ata
39
fmii « qi m'shtjen sande mrênda derës s'obo-
rrit, saa per ket natë? »
«T'gjith shikjuene shoqi shojnë e pergje-
gine : « Une s' guxoj prej nânës » « as une »
« as une jo ».
Nder ata fjalë kaloj andej pari nji zotnii
shkodranë i cilli, mâa fort prej serit, pveti per
at grue fmiit qi e kishin grumullue.
« E kaa xânë nata n' rrugë, zotnii» ja
pritne fmia « po lypë me e lânë kush mrênd ».
Grueja kishte ndêjö paa zaa, e shikjote
zotniin, kahë çili kuleten e pareve e: «qe »
i tha « saa per buk e t'fjetun ».
Lula ja kthej: « Zoti t'i shtoftë ».
- Nata e Shen Kollit âsht sânde, e veta
me u gjetun me tre metelikë, mo Zot mâa
keq! - kjè i pari mendim qi i erdh asajö
nânes s'mjerë kahë i sillte e i kgyrte n'shpla-
kë t'dorës meteliköt gi i fali zotnia.
U çue n'kamë, lypi me u que te hani.
Hanxhia tek e paa dresht se s'po kaa pare
me e laa t'fjetunit; prandej e preti : « P'are, moj
loce, a kee me vedi?».
« Po. » i pergjegji Lula.
« Hajde me mue» i tha hanxhia, e i
shênjoj vêndin kû do t'rrite e ja shtroj me fi-
ri; kuer muer me dalë i tha prep: «Tesh po
t'bii zjarm; a do gjâa me t'porositë? ».
fmii « qi m'shtjen sande mrênda derës s'obo-
rrit, saa per ket natë? »
«T'gjith shikjuene shoqi shojnë e pergje-
gine : « Une s' guxoj prej nânës » « as une »
« as une jo ».
Nder ata fjalë kaloj andej pari nji zotnii
shkodranë i cilli, mâa fort prej serit, pveti per
at grue fmiit qi e kishin grumullue.
« E kaa xânë nata n' rrugë, zotnii» ja
pritne fmia « po lypë me e lânë kush mrênd ».
Grueja kishte ndêjö paa zaa, e shikjote
zotniin, kahë çili kuleten e pareve e: «qe »
i tha « saa per buk e t'fjetun ».
Lula ja kthej: « Zoti t'i shtoftë ».
- Nata e Shen Kollit âsht sânde, e veta
me u gjetun me tre metelikë, mo Zot mâa
keq! - kjè i pari mendim qi i erdh asajö
nânes s'mjerë kahë i sillte e i kgyrte n'shpla-
kë t'dorës meteliköt gi i fali zotnia.
U çue n'kamë, lypi me u que te hani.
Hanxhia tek e paa dresht se s'po kaa pare
me e laa t'fjetunit; prandej e preti : « P'are, moj
loce, a kee me vedi?».
« Po. » i pergjegji Lula.
« Hajde me mue» i tha hanxhia, e i
shênjoj vêndin kû do t'rrite e ja shtroj me fi-
ri; kuer muer me dalë i tha prep: «Tesh po
t'bii zjarm; a do gjâa me t'porositë? ».
40
«Jo; nji copë buk e nji grime djath e
kam n'strajcë, por t'lutem me m'blee nji qii-
ri nji metelikut per Nâtë qi â sânde ».
Hanxhiis kto fjalë i prekne n'zêmer, e i
pat ânda me kuvêndë me at grue diçka mâa
teper « Prej kahë jee ti? »
« Prej katundit t'Shasit ».
« Kjosh shndosh! po n'Shkoder me se jee
ardhë? ».
E Lula i kallxoj punen fill e per pêe, i
diftoj se ishte nânë e paa djal, e se kishte
vetun nji cucë per t'u folé, e se kishte ardhë tu
Dom Pali per me shkrue nji leter per t' kthye-
mit e djalit t'vogel.
» Qygarja ti moj... si e pate êmnin?» e
pveti hanxhia.
» Lulë....»
» Qygarja ti, moj Lulë, se shum keç po
higke! shum perzè! n'shpiirt po m'dhime, por
çka me baa? Zoti premton kshtü, vullndesa
e Tii u baftë! Na n'ket jet jemi vûu per me
hjekë keq deer m'nji dite... Prit » i tha e
duel per deret.
Ajò nanë e mjerë met vetun aty n'at qe-
llii t' hapët me nji bishtuk perpara: ju mush-
ne sfyt me lot: mendote se si kishte punue
nji vjetë para n'at natë: si kishte vlue shpia
e sajö prej gjindve; se saa t'ganiishme si mali
«Jo; nji copë buk e nji grime djath e
kam n'strajcë, por t'lutem me m'blee nji qii-
ri nji metelikut per Nâtë qi â sânde ».
Hanxhiis kto fjalë i prekne n'zêmer, e i
pat ânda me kuvêndë me at grue diçka mâa
teper « Prej kahë jee ti? »
« Prej katundit t'Shasit ».
« Kjosh shndosh! po n'Shkoder me se jee
ardhë? ».
E Lula i kallxoj punen fill e per pêe, i
diftoj se ishte nânë e paa djal, e se kishte
vetun nji cucë per t'u folé, e se kishte ardhë tu
Dom Pali per me shkrue nji leter per t' kthye-
mit e djalit t'vogel.
» Qygarja ti moj... si e pate êmnin?» e
pveti hanxhia.
» Lulë....»
» Qygarja ti, moj Lulë, se shum keç po
higke! shum perzè! n'shpiirt po m'dhime, por
çka me baa? Zoti premton kshtü, vullndesa
e Tii u baftë! Na n'ket jet jemi vûu per me
hjekë keq deer m'nji dite... Prit » i tha e
duel per deret.
Ajò nanë e mjerë met vetun aty n'at qe-
llii t' hapët me nji bishtuk perpara: ju mush-
ne sfyt me lot: mendote se si kishte punue
nji vjetë para n'at natë: si kishte vlue shpia
e sajö prej gjindve; se saa t'ganiishme si mali
me boor e kishin pasë shpiin : se saa gazmênd
kishin bâa at natë... se si vjeten e kalueme e ki-
shte lutë me Leken e me Marashin tre mujsh...
e tesh po e pritte ket natë paa djalë n'voter,
n'dhee t'huej, n'at han me bukë thaat e me
nji qiiri t'vogel, e paa farë ferlikut...
Duhet me diit se, nder malcinat e katu-
ndet e kshtêna t' Shqypniis s' onë, nuk âsht
shpii qi e lutë Shen Kollin paa ferlik e paa
ja ndez nji qüiri dyllit t'kuq. * Para se t'ka-
llet qiiri dyer e dritore do t'çilen, pse doon
me thânë qi vîjnë shpirtnat e shofin ; t' tanë
robt e shpiis çohen n' kamë, e masi i zoti i
shpiis t'kallin qiirin me nji flegê pishë t'ndez-
me t'gjith s'bashkut ulen n'giûj e thonë uraté :
si t'keen marue, ja fillojnë rakiis e kanges,
mandej rreshtohen n'tryes e hanö ferlikun, qi
âsht nji dash i repun e i dlirun barkut, por i
paa preem gjymtyrösh. Me e pjekun pershkohet
per s'giatit m'nji hûu t'posaçem, e ket hûu, me
ferlik m'tê, e pshtesin skâjesh nder dyy drûna
t' ngulne per tokë: brîi ktii ferlik bâhet flakë
drûush, e rri nji nieri tuj e sjellë e tuj e lye me
(*) Dyllin e kuq e pshtjellin m'nji pêe t' giaté e e sjellin
rrotull, n'trajtë t' nji kuleçit, prandej merr êmnin qüiri-kuleg,
por nja nji pash e lânë fjollë e ktê e pshtesin per nji drûu, osé
m' nji tenege goditë pastafat.
kishin bâa at natë... se si vjeten e kalueme e ki-
shte lutë me Leken e me Marashin tre mujsh...
e tesh po e pritte ket natë paa djalë n'voter,
n'dhee t'huej, n'at han me bukë thaat e me
nji qiiri t'vogel, e paa farë ferlikut...
Duhet me diit se, nder malcinat e katu-
ndet e kshtêna t' Shqypniis s' onë, nuk âsht
shpii qi e lutë Shen Kollin paa ferlik e paa
ja ndez nji qüiri dyllit t'kuq. * Para se t'ka-
llet qiiri dyer e dritore do t'çilen, pse doon
me thânë qi vîjnë shpirtnat e shofin ; t' tanë
robt e shpiis çohen n' kamë, e masi i zoti i
shpiis t'kallin qiirin me nji flegê pishë t'ndez-
me t'gjith s'bashkut ulen n'giûj e thonë uraté :
si t'keen marue, ja fillojnë rakiis e kanges,
mandej rreshtohen n'tryes e hanö ferlikun, qi
âsht nji dash i repun e i dlirun barkut, por i
paa preem gjymtyrösh. Me e pjekun pershkohet
per s'giatit m'nji hûu t'posaçem, e ket hûu, me
ferlik m'tê, e pshtesin skâjesh nder dyy drûna
t' ngulne per tokë: brîi ktii ferlik bâhet flakë
drûush, e rri nji nieri tuj e sjellë e tuj e lye me
(*) Dyllin e kuq e pshtjellin m'nji pêe t' giaté e e sjellin
rrotull, n'trajtë t' nji kuleçit, prandej merr êmnin qüiri-kuleg,
por nja nji pash e lânë fjollë e ktê e pshtesin per nji drûu, osé
m' nji tenege goditë pastafat.
42
undyrë deri saa t' kuget; t'a hiqmen prej zjar-
mit e gesin ket dash, gi tesh e merr êmnin
ferlik, ashtû t'paaprehun n'tryes; gjitheilli,
para se me hanger, uron at natë t' bardhë e
fillojnë me ngrane n'at ferlik.
Mas buket kndojne bashkarisht kangen e
bukur t'Shen Kollit, e me do lojna e kangë tje-
ra rriin dy a tre sahat tuj i dhanë shfrim gaz-
mendit qi mretnon nder t'tâna familje t' kshtê-
na n'at natë t'madhe, e te vonashi, para se
t'biin me fjetö, myllin dritoret e dyert, por
girin e lanë ndeze e rriin e e ruejn gjith na-
ten me rrênd.
Nder saa n' m' at han t'shkretë e pershko-
te Lula me mênd perkujtimin e permallshem
t'asaje nate qi neper male e katunde, e praa
edhè n'Shas, lutshin kshtênimi nder shpia t've-
ta, ge ja mrrîni hanxhia me do prush m' nji
tangaar e ja giti para; qiirin ja dha Lules
n' dore, do buk e pak mish ja la n' prêhen
« Buken e djathin, qi m' thac, kû e kee?» e
pveti Lulen.
«Tek e kam n'strajeë e mos u hangert!».
foli Lula me idhnim.
« E shkreta tî, e shkreta, ja kthej han-
xhia.
« Ket giiri ne m'a kallësh tî por kumarë»
i tha Lula «pse nee t' ngratave nuk na per-
undyrë deri saa t' kuget; t'a hiqmen prej zjar-
mit e gesin ket dash, gi tesh e merr êmnin
ferlik, ashtû t'paaprehun n'tryes; gjitheilli,
para se me hanger, uron at natë t' bardhë e
fillojnë me ngrane n'at ferlik.
Mas buket kndojne bashkarisht kangen e
bukur t'Shen Kollit, e me do lojna e kangë tje-
ra rriin dy a tre sahat tuj i dhanë shfrim gaz-
mendit qi mretnon nder t'tâna familje t' kshtê-
na n'at natë t'madhe, e te vonashi, para se
t'biin me fjetö, myllin dritoret e dyert, por
girin e lanë ndeze e rriin e e ruejn gjith na-
ten me rrênd.
Nder saa n' m' at han t'shkretë e pershko-
te Lula me mênd perkujtimin e permallshem
t'asaje nate qi neper male e katunde, e praa
edhè n'Shas, lutshin kshtênimi nder shpia t've-
ta, ge ja mrrîni hanxhia me do prush m' nji
tangaar e ja giti para; qiirin ja dha Lules
n' dore, do buk e pak mish ja la n' prêhen
« Buken e djathin, qi m' thac, kû e kee?» e
pveti Lulen.
«Tek e kam n'strajeë e mos u hangert!».
foli Lula me idhnim.
« E shkreta tî, e shkreta, ja kthej han-
xhia.
« Ket giiri ne m'a kallësh tî por kumarë»
i tha Lula «pse nee t' ngratave nuk na per-
43
ket....».
E hanxhia paa farë priteset e madjè me
sajdii t' madhe ja ndezi; e Lula ju fal nderës
njiqind e nji mûi herë; hangri buk, u ngîi e
raa e fjet.
SH
ket....».
E hanxhia paa farë priteset e madjè me
sajdii t' madhe ja ndezi; e Lula ju fal nderës
njiqind e nji mûi herë; hangri buk, u ngîi e
raa e fjet.
SH
NYE IX.
Raa e fjet: por g'gjum t'zii bâni se ! c'fa-
rë ândrrash pau !' Ajò shifte Leken e shtrîim
mjedis t' odës e vedin kahë ja bâte gjâmen,
Marashin e vogel kahë ja vjedhshin do nierz
t'paa-njoftun e si u vête mrapa neper shtigje
e shkrepa deri m'nji shêj vêndit, kû dojshin
me ja therë e me ja mytë.... Merrte me ngaa
tu djali i vet, por nuk i punoshin kamöt e
mette.
T'i dalmen nierit gjumi, masi t'a keen
gjetë ndonji e zezë, ndiin idhnim t'foort e di-
qyysh randim n'zêmer. Mêndja me nji herë i
bjè n'fie e kujton jeten e pagjen e kohës s'ka-
lueme, e me nji herë i dalin para mjerimet
qi do t' a gjêjnë, e pikllimi i shtohet edhè
mâa.
Drita nuk kishte zbardhë edhè e Lula
ishte çue e rrîte e kujtote me vedi: - M'a
kaa fikë deren mue pse jam nji grue, e e din
gjaksori, qi m'thau votren, se nuk i dalin fe-
rra mrapa, s'kaa kush i lypë gjak, s'kaa kush
m'del zot, por... por aj Zot... nuk à mâce
me grishtë!... Kuer tha kto fjalë çoj gishtin
perpjet e uli kryet deri n'tokë n'shêj t'adhri-
Raa e fjet: por g'gjum t'zii bâni se ! c'fa-
rë ândrrash pau !' Ajò shifte Leken e shtrîim
mjedis t' odës e vedin kahë ja bâte gjâmen,
Marashin e vogel kahë ja vjedhshin do nierz
t'paa-njoftun e si u vête mrapa neper shtigje
e shkrepa deri m'nji shêj vêndit, kû dojshin
me ja therë e me ja mytë.... Merrte me ngaa
tu djali i vet, por nuk i punoshin kamöt e
mette.
T'i dalmen nierit gjumi, masi t'a keen
gjetë ndonji e zezë, ndiin idhnim t'foort e di-
qyysh randim n'zêmer. Mêndja me nji herë i
bjè n'fie e kujton jeten e pagjen e kohës s'ka-
lueme, e me nji herë i dalin para mjerimet
qi do t' a gjêjnë, e pikllimi i shtohet edhè
mâa.
Drita nuk kishte zbardhë edhè e Lula
ishte çue e rrîte e kujtote me vedi: - M'a
kaa fikë deren mue pse jam nji grue, e e din
gjaksori, qi m'thau votren, se nuk i dalin fe-
rra mrapa, s'kaa kush i lypë gjak, s'kaa kush
m'del zot, por... por aj Zot... nuk à mâce
me grishtë!... Kuer tha kto fjalë çoj gishtin
perpjet e uli kryet deri n'tokë n'shêj t'adhri-
45
mit; e «Çka, bash ajo shpii qi m' kaa vraa
Leken, m'a kaa plaçkite edhè Marashin e vo-
gel... fmii djepit...! » e t' shkretes i ngufoj
zêmra, e gjimote e derdhte lot sikuer njaj pllu-
mi qi met shkret e lypë çka i kjè djerrun.
- Gjakbaast e baakqüit, gjith njata qi, m'nji
mndyrë e m' nji tjeter, i jesin n' gate shogit,
janë ndjerz t'praksuem, jo vetun per t keq gi
bâjnë, por edhè per turbullime e saa e saa
pshtjellime qi sprovon zêmra e madjè jeta e
atii qi kjè fye.
Lula ishte nji grue e mirë e zêmer bardhë
qi s'e kishte shogen; zhigel per tê nuk ishte
ndie kurr, katundi lête nấam per tê, t' gjith
thoishin: Âsht nji lule e s'e kaa shogen ;
por, n'at hov i vloj zêmra me bầa gjak, c
mêndja e sajë n'hutim shkote tui trillue nji
dredhii. Kishte tshiir me marrun rrugen kâ-
më e me vojtë tu shpia e malaziasit, me e
kapë n'fyt e...; por nuk ishte punë aq e u-
doböt, e kerkush s'e kishte lânë! Aty per aty
ja mushte mênden vedit me rrokë pushken e
djalit dekun, me u mshehë nen nji gardh, me
pritë kuer t'kalote aj mizuer e,... Nji t' per-
giethun ja muer shtatin maar. - « Edhè jeta e
ême, tha, s'po m' dhimet !!.. Por e Prênda, vaj-
za e ême?» - Kjò fjalë preku n'zêmer t'saje, e
e tallazi i atyne farö mêndimeve u zuvarit
mit; e «Çka, bash ajo shpii qi m' kaa vraa
Leken, m'a kaa plaçkite edhè Marashin e vo-
gel... fmii djepit...! » e t' shkretes i ngufoj
zêmra, e gjimote e derdhte lot sikuer njaj pllu-
mi qi met shkret e lypë çka i kjè djerrun.
- Gjakbaast e baakqüit, gjith njata qi, m'nji
mndyrë e m' nji tjeter, i jesin n' gate shogit,
janë ndjerz t'praksuem, jo vetun per t keq gi
bâjnë, por edhè per turbullime e saa e saa
pshtjellime qi sprovon zêmra e madjè jeta e
atii qi kjè fye.
Lula ishte nji grue e mirë e zêmer bardhë
qi s'e kishte shogen; zhigel per tê nuk ishte
ndie kurr, katundi lête nấam per tê, t' gjith
thoishin: Âsht nji lule e s'e kaa shogen ;
por, n'at hov i vloj zêmra me bầa gjak, c
mêndja e sajë n'hutim shkote tui trillue nji
dredhii. Kishte tshiir me marrun rrugen kâ-
më e me vojtë tu shpia e malaziasit, me e
kapë n'fyt e...; por nuk ishte punë aq e u-
doböt, e kerkush s'e kishte lânë! Aty per aty
ja mushte mênden vedit me rrokë pushken e
djalit dekun, me u mshehë nen nji gardh, me
pritë kuer t'kalote aj mizuer e,... Nji t' per-
giethun ja muer shtatin maar. - « Edhè jeta e
ême, tha, s'po m' dhimet !!.. Por e Prênda, vaj-
za e ême?» - Kjò fjalë preku n'zêmer t'saje, e
e tallazi i atyne farö mêndimeve u zuvarit
46
me nji rêndit. Ju porosit s'Lumes Zoje e Shêj-
tit qi i barte djali îmnin; mêndoj at ngush-
llim zêmret qi e kishte pasë kuer pat kênë
paa mnii e se saa t'perçudnueme e kishte kuj-
tue saa herë me shoge t' veta punen e gjak-
siis; e sikuer njaj moti i keq qi, kuer kthillet,
zbukurohet me t'dalun diillit, ashtû zêmra e
Lulés raa n'hitii e madiè u gazmote me vedi
pse vetun n'habii i ishte pershkue neper krye
njaj tundim i shêjtanit, paa ja dhanë kurrsesì
pelgimin e vullndetit.
Nder kaq n ndîe rrapamja e derës s'ha-
nit qi u çil, e hîni hanxhija: « Si kee ndjehë
Lulë, a kee fjetë mirë naten?».
« Mirë, mirë; i kjoshim falë nderës t'Lu-
mit » ja priti ajò.
« E tesh kahë don me ja majtë? çka kee
mênd me bâa ? ».
» S'po dii as vetë e shumja».
«Lum grueja, kuer s' di tî, po vet gka
kam me t'bâa ?».
Lula u mendue mirë, e mandej tha: « U-
ne e dii se sot as neser s'kam kû vetem; por
a s'kishte me bâa me u vêndue kund m'ndoj
shpii per sherbesë deri saa t'nisem? »
E hanxhia, tuj u ulë galue:
« Ashtû po mirë kee mêndue, e vêndin po
t'a gjoj vete».
me nji rêndit. Ju porosit s'Lumes Zoje e Shêj-
tit qi i barte djali îmnin; mêndoj at ngush-
llim zêmret qi e kishte pasë kuer pat kênë
paa mnii e se saa t'perçudnueme e kishte kuj-
tue saa herë me shoge t' veta punen e gjak-
siis; e sikuer njaj moti i keq qi, kuer kthillet,
zbukurohet me t'dalun diillit, ashtû zêmra e
Lulés raa n'hitii e madiè u gazmote me vedi
pse vetun n'habii i ishte pershkue neper krye
njaj tundim i shêjtanit, paa ja dhanë kurrsesì
pelgimin e vullndetit.
Nder kaq n ndîe rrapamja e derës s'ha-
nit qi u çil, e hîni hanxhija: « Si kee ndjehë
Lulë, a kee fjetë mirë naten?».
« Mirë, mirë; i kjoshim falë nderës t'Lu-
mit » ja priti ajò.
« E tesh kahë don me ja majtë? çka kee
mênd me bâa ? ».
» S'po dii as vetë e shumja».
«Lum grueja, kuer s' di tî, po vet gka
kam me t'bâa ?».
Lula u mendue mirë, e mandej tha: « U-
ne e dii se sot as neser s'kam kû vetem; por
a s'kishte me bâa me u vêndue kund m'ndoj
shpii per sherbesë deri saa t'nisem? »
E hanxhia, tuj u ulë galue:
« Ashtû po mirë kee mêndue, e vêndin po
t'a gjoj vete».
47
« Paç shndet» ja kthej Lula.
Duel per deret hanxhia me tê, troklloj nder
disaa dyyr bujare me pvetë a e doshin at grue
per ndoj sherbesë t'vogel, e nji nder to e muer.
Lula hîni n'at shpii e e quene nd' odë
t'zjarmit, kû ndêj para votres nder giûj.
Ishte kênë shpii me gjind plot, edhe at
ditë gilloj festa e Shen Kollit ; prandej burrat
s'kishin dalë n' treg. Saa herë qi hîte kush
n'at odë o me paa rrogtaren e ree o me shtîi
shkajk per ndoj punë, sikuer me thânë nuset
e shpiis me e paa edhè ata at malcore, Lula
u ngrehte n' kâmë me nji herë e pershndetej
me to.
Nana e djelmve t' asajë familje kishte çilë
kuvênd me tê, edhè Lula nuk i mshehte kurr-
gjâa, por ja kallxote gjithsesi punët qi ja ki-
shin birue zêmren, thermiat e fjalve ja diftote
deri me t' ardhun n'at shpii,
T' gjith i dhane zêmer Lulës s'ngratë qi
i pshtuene lott e i shîini me nji skâj t' stra-
veces. « Deka e Lekës s'yt po na kputë shpir-
tin» i thoshin « Tyy t' paska lânë n' rrugë
t' madhe; por per Marashin shum mâa mirë
qi i kjaan shpergâjt se me i pasë kjaamun
armêt; kushedi se si i sjellë punët çekerk i
Lumi Zot ».
Ndêjne edhè pak me tê, e mandej e shtîne
« Paç shndet» ja kthej Lula.
Duel per deret hanxhia me tê, troklloj nder
disaa dyyr bujare me pvetë a e doshin at grue
per ndoj sherbesë t'vogel, e nji nder to e muer.
Lula hîni n'at shpii e e quene nd' odë
t'zjarmit, kû ndêj para votres nder giûj.
Ishte kênë shpii me gjind plot, edhe at
ditë gilloj festa e Shen Kollit ; prandej burrat
s'kishin dalë n' treg. Saa herë qi hîte kush
n'at odë o me paa rrogtaren e ree o me shtîi
shkajk per ndoj punë, sikuer me thânë nuset
e shpiis me e paa edhè ata at malcore, Lula
u ngrehte n' kâmë me nji herë e pershndetej
me to.
Nana e djelmve t' asajë familje kishte çilë
kuvênd me tê, edhè Lula nuk i mshehte kurr-
gjâa, por ja kallxote gjithsesi punët qi ja ki-
shin birue zêmren, thermiat e fjalve ja diftote
deri me t' ardhun n'at shpii,
T' gjith i dhane zêmer Lulës s'ngratë qi
i pshtuene lott e i shîini me nji skâj t' stra-
veces. « Deka e Lekës s'yt po na kputë shpir-
tin» i thoshin « Tyy t' paska lânë n' rrugë
t' madhe; por per Marashin shum mâa mirë
qi i kjaan shpergâjt se me i pasë kjaamun
armêt; kushedi se si i sjellë punët çekerk i
Lumi Zot ».
Ndêjne edhè pak me tê, e mandej e shtîne
48
me mushë ujë, me shî e me dir shpin, e me
ju ndimne nuseve me bâa teshat paal e me i
rreshtue nder vênde t' veta. Erdh koha e mjes-
dités, por Lula s' dote me ngranë pse thote
- Nuk kam ûu -. E muerne perdhuni e
e vûene n'tryes edhè atê. S' parit ngurrote
me ngranö, por mandej masì i thoshin - merr,
merr - e shifte rrethin se hate m'nji kashatë
mas kashatet, ju çil edhè asaje shijimi i haes,
sikuer njasajë dhii qi kuer à vetun perbuzë
gjellen mâa t'miren, por si t'bashkohet me
dhii tjera e t'i shofin kto tuj hanger, ha edhè
ajo dushk a çka t' hasin e s'ja lên dalë sho-
geve t' veta,
Masì pat ngrâne, Lula i qiti me laa duert
t' madhit e deer mâa t' voglit, e kaq ju pelqye
sherbimi i sajě saa s' prâjshin tuj e levdue nder
sy e mas sỹysh.
me mushë ujë, me shî e me dir shpin, e me
ju ndimne nuseve me bâa teshat paal e me i
rreshtue nder vênde t' veta. Erdh koha e mjes-
dités, por Lula s' dote me ngranë pse thote
- Nuk kam ûu -. E muerne perdhuni e
e vûene n'tryes edhè atê. S' parit ngurrote
me ngranö, por mandej masì i thoshin - merr,
merr - e shifte rrethin se hate m'nji kashatë
mas kashatet, ju çil edhè asaje shijimi i haes,
sikuer njasajë dhii qi kuer à vetun perbuzë
gjellen mâa t'miren, por si t'bashkohet me
dhii tjera e t'i shofin kto tuj hanger, ha edhè
ajo dushk a çka t' hasin e s'ja lên dalë sho-
geve t' veta,
Masì pat ngrâne, Lula i qiti me laa duert
t' madhit e deer mâa t' voglit, e kaq ju pelqye
sherbimi i sajě saa s' prâjshin tuj e levdue nder
sy e mas sỹysh.
NYE I XI.
N'e nesre nadje u que Lula heret, ndezi
zjarmin, mushi ujë, shîni e dliiri; kuer u çue
gjindia e shpiis ja gjetne punët e ndreqne. I
diftuene rrogtares s'ree se t'hânen do t' vîte
meshtari n'shpii t'tyne per me rrfye e me ku-
ngue graat e varzat e trii lagjeve per. festa
t'bardha t'Kshndellave.
N'odë t'miqve stolisne nji Iteer me çar-
çafa t' rrahun e me peshqir me shalldana e
giira, e ktû do t'u thote mesha e rrishin graat;
m'nji odë tjeter rrishin varzat e mshehne.
T' diillen mrama u mlodhne gjindja e a-
sajë shpii e u giten gosten me gjithęka.
At ditë t' hâne erdhne graat e varzat. Si
i rrfej prifti graat nji kaa nji, duel n'tjetren
odë kû e pritshin varzat: gjithcilla kishte mlue
ftyren me degermii, e ashtû me rênd i bite
para meshtarit. Vojt tete sahati, u fillue me-
sha, e n'gjysë t'meshës meshtari u dau ku-
ngimin n'njênen e n' tjetren odë. Mas meshet
prifti pat buken n'vedi, gjindve u giten kaa nji
kafe, rakii, fiq t' thaat e gyfterë.
Inla ja kishte hapë sfyt mirë priftit palè
mos t'ishte Dom Pali, por nuk ju giaa; ishte
N'e nesre nadje u que Lula heret, ndezi
zjarmin, mushi ujë, shîni e dliiri; kuer u çue
gjindia e shpiis ja gjetne punët e ndreqne. I
diftuene rrogtares s'ree se t'hânen do t' vîte
meshtari n'shpii t'tyne per me rrfye e me ku-
ngue graat e varzat e trii lagjeve per. festa
t'bardha t'Kshndellave.
N'odë t'miqve stolisne nji Iteer me çar-
çafa t' rrahun e me peshqir me shalldana e
giira, e ktû do t'u thote mesha e rrishin graat;
m'nji odë tjeter rrishin varzat e mshehne.
T' diillen mrama u mlodhne gjindja e a-
sajë shpii e u giten gosten me gjithęka.
At ditë t' hâne erdhne graat e varzat. Si
i rrfej prifti graat nji kaa nji, duel n'tjetren
odë kû e pritshin varzat: gjithcilla kishte mlue
ftyren me degermii, e ashtû me rênd i bite
para meshtarit. Vojt tete sahati, u fillue me-
sha, e n'gjysë t'meshës meshtari u dau ku-
ngimin n'njênen e n' tjetren odë. Mas meshet
prifti pat buken n'vedi, gjindve u giten kaa nji
kafe, rakii, fiq t' thaat e gyfterë.
Inla ja kishte hapë sfyt mirë priftit palè
mos t'ishte Dom Pali, por nuk ju giaa; ishte
50
kênë nji tjeter.
U daa ajo shumicë gjindsh prej dhetësh,
e gjith cilla urote e bekote at shpii per t' pri-
tun mirë, per nderë e t' binduem qi u kishin
bâa.
Motit kshtû ishte zakona n' Shkoder me
u mledhë nji, dyy, trii lagje tu nji shpii bu-
jare e cilla pritte priftin. Kto t' mledhuna bâ-
heshin n'trii o kater shpia, saa ishin priftnit,
dyy herë n'vjetë: Pashkë e Kshndella.
Aso heret n'ket gjytet nuk ishte kishë
kû mlidhej krishtênimi e mesha u çote n' li-
vadhë t'nji shpiis, e ktû mlidheshin burra e
graa e varza, per shii, per boor e per akull.
Tingllim kumonet nuk u ndîte neper gjytet
t'Shkoders veç zâni i leet i nji cingares ; e
kuur furia e t'pafeve i salvote mâa per s'for-
tit katolikët e Shkoders, n'kohë t'meshës kahë
n çote Sakramêndi i bishin sumllave t'jelekut
me maje t'thojve.
Nder ato kohna t' zeza perpoos qi popu-
lli i kshtênë i Shqypniis ishte e lidhun kâ-
mësh e duersh paa mujtë me i krye shartet
e Fees s'vet, n'shum e shum vênde ishte edhè
fort i mrapshtuem per kahë vesi, sikuer me
pikllim t'zemres dishmon e ankon gysh n'vjet
1702 « Konçiii I i Dheut t'Shqypniis».
Kushdo qi i kaa kndue librat i Konçilli
kênë nji tjeter.
U daa ajo shumicë gjindsh prej dhetësh,
e gjith cilla urote e bekote at shpii per t' pri-
tun mirë, per nderë e t' binduem qi u kishin
bâa.
Motit kshtû ishte zakona n' Shkoder me
u mledhë nji, dyy, trii lagje tu nji shpii bu-
jare e cilla pritte priftin. Kto t' mledhuna bâ-
heshin n'trii o kater shpia, saa ishin priftnit,
dyy herë n'vjetë: Pashkë e Kshndella.
Aso heret n'ket gjytet nuk ishte kishë
kû mlidhej krishtênimi e mesha u çote n' li-
vadhë t'nji shpiis, e ktû mlidheshin burra e
graa e varza, per shii, per boor e per akull.
Tingllim kumonet nuk u ndîte neper gjytet
t'Shkoders veç zâni i leet i nji cingares ; e
kuur furia e t'pafeve i salvote mâa per s'for-
tit katolikët e Shkoders, n'kohë t'meshës kahë
n çote Sakramêndi i bishin sumllave t'jelekut
me maje t'thojve.
Nder ato kohna t' zeza perpoos qi popu-
lli i kshtênë i Shqypniis ishte e lidhun kâ-
mësh e duersh paa mujtë me i krye shartet
e Fees s'vet, n'shum e shum vênde ishte edhè
fort i mrapshtuem per kahë vesi, sikuer me
pikllim t'zemres dishmon e ankon gysh n'vjet
1702 « Konçiii I i Dheut t'Shqypniis».
Kushdo qi i kaa kndue librat i Konçilli
51
i I, Konçilli i II e Konçilli i III i Shqyp-
niis » me letra gi Kongregacjoni i Propagan-
des t' Rromës u çote Ipeshkvive e Meshtariis
'komit t'onë, do t'keen paa se t'verteta pernji-
mênd janë kto fjalë t'ona. Shum me rugë
Rroma i dnote e i mallkote zakonet qi kishin
atëherna shum e shum me i grabitun graat e
e kunorës s'huej, a me i shitun e me i dhânë
kinsè me martesë t'pafeve, me i fejue varzat
kuer ishin edhè t'vocrra, (1) me hapë kumariin
pertê kufinin, m'u perzie n'do punë t'besimit
t'Shkieve a me ndjekë probatinllekun e tynve,
me mshehë Feen nder do rasa, me i marrë
êmnat e t' pafeve, me fikë shogin me bee
t'rrêjshme a me fajde t'rânda, m'u Ishue mas
vraset tuj marrë n'gafë kso doret vedin, shpiin,
gjiniin, fisin e vêndin, me lanë deri Feen per
do t'holla, per do tokë, per nji zyre t'shkretë,
e m'u dhânë mas disaa mrapshtinave tjera qi
i ndyhen deri shtâzve. (2)
(1) 'Shkoder per kundra djelmt u martoshin e martohen
edhe sot teper voon, teper voon.
(2) Asht per t' u kjaa me lot gjakut gabimi i shum e shum
'parve t'onë qi, tuj mos u ndigiue atyne gortimeve t'Rromes, kan
marrö n'gafë deri komin, persè prej andej na duel t'daamit e be-
simit qi prishë bashkimin e zêmrave t'Shqyptarve. T' xâam mend
barè sot e mrapa ; e t'i lâam njato zakone 'mârra qi edhe n'rru-
gë t' gjytetnimit e t' perparimit na kan lanë mrapa 400 vjet e
mãa !
i I, Konçilli i II e Konçilli i III i Shqyp-
niis » me letra gi Kongregacjoni i Propagan-
des t' Rromës u çote Ipeshkvive e Meshtariis
'komit t'onë, do t'keen paa se t'verteta pernji-
mênd janë kto fjalë t'ona. Shum me rugë
Rroma i dnote e i mallkote zakonet qi kishin
atëherna shum e shum me i grabitun graat e
e kunorës s'huej, a me i shitun e me i dhânë
kinsè me martesë t'pafeve, me i fejue varzat
kuer ishin edhè t'vocrra, (1) me hapë kumariin
pertê kufinin, m'u perzie n'do punë t'besimit
t'Shkieve a me ndjekë probatinllekun e tynve,
me mshehë Feen nder do rasa, me i marrë
êmnat e t' pafeve, me fikë shogin me bee
t'rrêjshme a me fajde t'rânda, m'u Ishue mas
vraset tuj marrë n'gafë kso doret vedin, shpiin,
gjiniin, fisin e vêndin, me lanë deri Feen per
do t'holla, per do tokë, per nji zyre t'shkretë,
e m'u dhânë mas disaa mrapshtinave tjera qi
i ndyhen deri shtâzve. (2)
(1) 'Shkoder per kundra djelmt u martoshin e martohen
edhe sot teper voon, teper voon.
(2) Asht per t' u kjaa me lot gjakut gabimi i shum e shum
'parve t'onë qi, tuj mos u ndigiue atyne gortimeve t'Rromes, kan
marrö n'gafë deri komin, persè prej andej na duel t'daamit e be-
simit qi prishë bashkimin e zêmrave t'Shqyptarve. T' xâam mend
barè sot e mrapa ; e t'i lâam njato zakone 'mârra qi edhe n'rru-
gë t' gjytetnimit e t' perparimit na kan lanë mrapa 400 vjet e
mãa !
52
Vetun fjala e hyjnueshme e e dhânmja e
Sakramêndeve u lypshin me e vûu per rrugë
t' praksuemin e me e prûu n'fie t'kèqin qi
mjerisht u shtyete shpesh e shpesh deri te
t'Ishuemit e Fees t'moçme qi Skanderbegu e
t'parët t'onë e kishin pasë ruejtun e dishmue
per saa e saa qinda vjet para se t' a ndrroi-
shin me besim t'Focit e t'Muhametit; por mu-
ngojshin dy sênde krejt t'nevojshme; e para
qi priftnit ishin pakice, pse Qeveria nuk lête
kurrsesì qi t'u çilshin nji kolegje a do shko-
lla per me i formue e me i rritun si e lypte
nevoja; e e dyta gi shi per ket arsye (posë
atyne qi i kryjshin kndimet n'dhee t'perjash-
tun) shum nder priften t'moçen nuk mund t'ki-
shin as gjith at die e vyrtyt qi i duhen Me-
shtariis katolike. Dojshin dhelpnat e Anadollit
me farue vathen tuj i lânë berret paa barii!
E n'tjeter anë kundershtimet e salvimet,
qi hova hova ishin edhè t'pergjakshme, bahe-
shin shkak m'u zhbii Kisha plot e m'u rat-
shue me tokë kunvêndet e Rregulltarve e e Rre-
gulltareve qi para e mas kohet t' Skanderbe-
gut ishin kếnë n'shumicë neper Shqypnii, e i
shterngojshin deri Ipeshkvit me zhgulë seliin
e vet prej gjyteteve e me kerkue nji strehe
mâa t'sigurte nder male a n'ndoj katund mãa
t'foort, kû mâa e shumta gjinden edhè sot.
Vetun fjala e hyjnueshme e e dhânmja e
Sakramêndeve u lypshin me e vûu per rrugë
t' praksuemin e me e prûu n'fie t'kèqin qi
mjerisht u shtyete shpesh e shpesh deri te
t'Ishuemit e Fees t'moçme qi Skanderbegu e
t'parët t'onë e kishin pasë ruejtun e dishmue
per saa e saa qinda vjet para se t' a ndrroi-
shin me besim t'Focit e t'Muhametit; por mu-
ngojshin dy sênde krejt t'nevojshme; e para
qi priftnit ishin pakice, pse Qeveria nuk lête
kurrsesì qi t'u çilshin nji kolegje a do shko-
lla per me i formue e me i rritun si e lypte
nevoja; e e dyta gi shi per ket arsye (posë
atyne qi i kryjshin kndimet n'dhee t'perjash-
tun) shum nder priften t'moçen nuk mund t'ki-
shin as gjith at die e vyrtyt qi i duhen Me-
shtariis katolike. Dojshin dhelpnat e Anadollit
me farue vathen tuj i lânë berret paa barii!
E n'tjeter anë kundershtimet e salvimet,
qi hova hova ishin edhè t'pergjakshme, bahe-
shin shkak m'u zhbii Kisha plot e m'u rat-
shue me tokë kunvêndet e Rregulltarve e e Rre-
gulltareve qi para e mas kohet t' Skanderbe-
gut ishin kếnë n'shumicë neper Shqypnii, e i
shterngojshin deri Ipeshkvit me zhgulë seliin
e vet prej gjyteteve e me kerkue nji strehe
mâa t'sigurte nder male a n'ndoj katund mãa
t'foort, kû mâa e shumta gjinden edhè sot.
58
E kndej vite edhè gjith aj vishtirim qi hiq-
shin motit katolikët edhè n'Skkoder, e qi e
shterngote meshtariin me thâne Meshë jo n'Ki-
shö por tinez neper shpia, si thame sypri.
Mas ngushllimit t'asajë Meshë qi e kish-
te paa Lula n'at shpii, nji muej e kishte kalue ra-
hat e si à mâa mirë me njat familje shkodra-
ne qi e kishte lanë mrêndö porsì rrogtare;
kuer ge paa prité e paa kujtue ja çoj Zoti
nji Ingatö qi ja kputi krejt fugiin e shtatit,
e prashtû e ngrata nuk ishte mâa e zoja per
kurr nji farë sherbeset. I zoti i asaje shpiis
urdhnoj at herna me e ulë poshtë e ktû me
ja que haen n'mjesdité e n'mramje.
Rrite e shumja gjith diten e nderme kuk
vetem; askush nuk vîte me ndêjë me tê, me
ja fole nji fjalö t' miré, porse pak buk mish
e minester qi ja bishin per nji fmii. N'kohë
t' mrames vîte e rrite plaka e familjes me tê,
e i bâhej gyges Lulé se po i higte do t'keq :
« A kam me u que ksi vêndit? » i thote Lu-
la plakës «kurr ! kênka thânë per mue me
dekun n' vênd t'huej e mos me e paa mâa
biin t'ême me syy!...» e derdhte lot.
Plaka i bâte zêmer, e kaq ju dhimt saa
lypi prej t'birve me ja thirrë mjekun ; e per-
njimênd s'shkuene shum dit e Lula u ndreq
n'kamë.
E kndej vite edhè gjith aj vishtirim qi hiq-
shin motit katolikët edhè n'Skkoder, e qi e
shterngote meshtariin me thâne Meshë jo n'Ki-
shö por tinez neper shpia, si thame sypri.
Mas ngushllimit t'asajë Meshë qi e kish-
te paa Lula n'at shpii, nji muej e kishte kalue ra-
hat e si à mâa mirë me njat familje shkodra-
ne qi e kishte lanë mrêndö porsì rrogtare;
kuer ge paa prité e paa kujtue ja çoj Zoti
nji Ingatö qi ja kputi krejt fugiin e shtatit,
e prashtû e ngrata nuk ishte mâa e zoja per
kurr nji farë sherbeset. I zoti i asaje shpiis
urdhnoj at herna me e ulë poshtë e ktû me
ja que haen n'mjesdité e n'mramje.
Rrite e shumja gjith diten e nderme kuk
vetem; askush nuk vîte me ndêjë me tê, me
ja fole nji fjalö t' miré, porse pak buk mish
e minester qi ja bishin per nji fmii. N'kohë
t' mrames vîte e rrite plaka e familjes me tê,
e i bâhej gyges Lulé se po i higte do t'keq :
« A kam me u que ksi vêndit? » i thote Lu-
la plakës «kurr ! kênka thânë per mue me
dekun n' vênd t'huej e mos me e paa mâa
biin t'ême me syy!...» e derdhte lot.
Plaka i bâte zêmer, e kaq ju dhimt saa
lypi prej t'birve me ja thirrë mjekun ; e per-
njimênd s'shkuene shum dit e Lula u ndreq
n'kamë.
54
Ç'at herë nuk desht mâa me ndêje rrog-
tare, por me u nis per Shas tu e bia e vet.
Di Zoti ajò shpii i dha rrogen per saa kish-
te punue e i falne edhè njaa pak tesha.
Lula pveti a nisej kush shtegtaar per ka-
tund t'vet; i kallxuene diten ; u bashkue me
ta e mrrîti n'vênd t'vet kû e kujtoshin se o
kishte dalë e tretë jasè u gjindte dekun n'Shko-
der.
< SI
Ç'at herë nuk desht mâa me ndêje rrog-
tare, por me u nis per Shas tu e bia e vet.
Di Zoti ajò shpii i dha rrogen per saa kish-
te punue e i falne edhè njaa pak tesha.
Lula pveti a nisej kush shtegtaar per ka-
tund t'vet; i kallxuene diten ; u bashkue me
ta e mrrîti n'vênd t'vet kû e kujtoshin se o
kishte dalë e tretë jasè u gjindte dekun n'Shko-
der.
< SI
NYE I XIL.
Kaa thâne i moçmi: fmia paa nane, si
nata paa hânë. Nana âsht sikuer njajo klluka
qi s' prâan tuj i ndjelle zogjt e vet me zâa
t'vet : kujdesohet me i dhânö ushqimin, kqyrë
mirë e vegon me i pruejt prej anmikut, nuk
âsht n'hitii kuer ndonji zog, paa hiri, âsht
largue prej sajö e ja ndiin cingrimin, e ve-
tun kaa me u knndendue si t'i keen t' gjith
grumull para vedit e t'i mlojnë me krahë
t' vet. Edhè fmia nuk 'âsht i msuem nder puné
t' shekullit, nuk din çka del mrapa, e prandej
natyra bashkë me nepset e mishit e t'gjakut
e shtyen me gabue e mâa voon edhè me raa
ne e keq; por çka, prindja, qi kaa paa e kaa
mujte me i marre vesht punët gjithqyysh, i
nep shterngim fmiis s'vet me fjalë, e kuer
âsht nevoja randon edhè doren mii tê, n'mndyrë
qi rriten e vet me e ruejt e me e pruejt prej
ç' do t' kegjet e rrezikut, per masandej me
dalé nji pjellë e mirë e ndershme e e vûeme
n'rrugë si do Zoti: pse na e diim se askush
nuk leen shejtan e sherr, por ndjeke e shem-
llon tjerët sikuer njaj dylli i bute qi merr
g' farë do shôjit t' bâhet m' tô.
Kaa thâne i moçmi: fmia paa nane, si
nata paa hânë. Nana âsht sikuer njajo klluka
qi s' prâan tuj i ndjelle zogjt e vet me zâa
t'vet : kujdesohet me i dhânö ushqimin, kqyrë
mirë e vegon me i pruejt prej anmikut, nuk
âsht n'hitii kuer ndonji zog, paa hiri, âsht
largue prej sajö e ja ndiin cingrimin, e ve-
tun kaa me u knndendue si t'i keen t' gjith
grumull para vedit e t'i mlojnë me krahë
t' vet. Edhè fmia nuk 'âsht i msuem nder puné
t' shekullit, nuk din çka del mrapa, e prandej
natyra bashkë me nepset e mishit e t'gjakut
e shtyen me gabue e mâa voon edhè me raa
ne e keq; por çka, prindja, qi kaa paa e kaa
mujte me i marre vesht punët gjithqyysh, i
nep shterngim fmiis s'vet me fjalë, e kuer
âsht nevoja randon edhè doren mii tê, n'mndyrë
qi rriten e vet me e ruejt e me e pruejt prej
ç' do t' kegjet e rrezikut, per masandej me
dalé nji pjellë e mirë e ndershme e e vûeme
n'rrugë si do Zoti: pse na e diim se askush
nuk leen shejtan e sherr, por ndjeke e shem-
llon tjerët sikuer njaj dylli i bute qi merr
g' farë do shôjit t' bâhet m' tô.
56
Gjaksori i djalit t'Lulës kishte tubë dit qi
u mundote me e bâa t'veten t'biin e sajö, P'rê-
nden, vajzë nder shtatmdhetë vjeta.
Ajî ditë e kishte hasö baritoren e ree nji
djaloç nen hie t'njaj ahit. Aty Prênda rrite
ndêjë m'nji guer e, gjith e tretun nder me-
ndime, ngrehte prej shllunget t'leshit kaa pak
lesh e ktê me dy gishta e zgiatte n' fille e e
sillte, mandej e tiirte n'bosht e n'shtîze. Mas
do kohet çote kryet e sfyt, e shikjote at pa-
kicë t' vathit t' vet palè a po siillet kush a-
ndej pari me ja vjedhe ndoj dele, ase mos
t' kalojn e t' kullosin ne t' hujen, se at herö
Prênda u çote me t' shpejt me i grahë e me
e shtîi n' tufe me tjera.
Djaloçi u duk se kish pasö pun me ka-
lue asajt e praa, kuer hasi, u ndal e shikjoj
vajzen t' thuesh se po kaa fjalë me têne.
« Kto berre a jane tujat, moj vajza e mi-
re? » i tha aj ksaje.
Prênda si habitshem ja Ishoj sýyt atii
djaloçit e i uli me nji rêndit, e erdh e u kug
si kthniilli, por nuk çili gjysö fjalet me at
nieri t'paa njoftun.
« A po m'njef kush jam? - i tha djali -
Jam nji dashamirë i vllaut t'yt, i Lekes, m'thonë
Frano Syla; me t'shkretin, paste dritë aty kû
â ! kemi hanger shum herë buk bashkö; saa
Gjaksori i djalit t'Lulës kishte tubë dit qi
u mundote me e bâa t'veten t'biin e sajö, P'rê-
nden, vajzë nder shtatmdhetë vjeta.
Ajî ditë e kishte hasö baritoren e ree nji
djaloç nen hie t'njaj ahit. Aty Prênda rrite
ndêjë m'nji guer e, gjith e tretun nder me-
ndime, ngrehte prej shllunget t'leshit kaa pak
lesh e ktê me dy gishta e zgiatte n' fille e e
sillte, mandej e tiirte n'bosht e n'shtîze. Mas
do kohet çote kryet e sfyt, e shikjote at pa-
kicë t' vathit t' vet palè a po siillet kush a-
ndej pari me ja vjedhe ndoj dele, ase mos
t' kalojn e t' kullosin ne t' hujen, se at herö
Prênda u çote me t' shpejt me i grahë e me
e shtîi n' tufe me tjera.
Djaloçi u duk se kish pasö pun me ka-
lue asajt e praa, kuer hasi, u ndal e shikjoj
vajzen t' thuesh se po kaa fjalë me têne.
« Kto berre a jane tujat, moj vajza e mi-
re? » i tha aj ksaje.
Prênda si habitshem ja Ishoj sýyt atii
djaloçit e i uli me nji rêndit, e erdh e u kug
si kthniilli, por nuk çili gjysö fjalet me at
nieri t'paa njoftun.
« A po m'njef kush jam? - i tha djali -
Jam nji dashamirë i vllaut t'yt, i Lekes, m'thonë
Frano Syla; me t'shkretin, paste dritë aty kû
â ! kemi hanger shum herë buk bashkö; saa
57
herë jemi înde neper shoqi shojne festë edhè
paa festë».
Vajza nuk dha kurrfarë t'gjegjunit, e t'ta-
na kto fjalë i kishte ndigiue tuj e lidhë shllu-
ngen e leshit per furkë; si e ndreqi e la n'to-
kë me gjith bosht, e ngau tu nji dele e cilla
ishte largue prej tufës e e shtîni n'vathë; mlodh
mandej dushk per tokë e jau çiti deleve.
N'kaq aj djaloqi u nis e shkoj.
E mloj si idhnim Prênden kahë nuk e
pat t'âmen n'shpii per me shkue tu ajo e me
ja kjamun hallin e mârriin qi i kishte gillue
n'at dité. Kuej me ja çilun zêmren s'kishte,
me u kshillue me kêdo s'mujte, pse thote n'mê-
nde t'vet se gjindve i kaa ânda me ndîi fjalë
e me blee punët e mia e s'mramit me m'proxh-
mue per rrshit t'gojës. Gjith nata i shkoj Prê-
ndös, e kuer kje çue e e kuer kjè n'gjum, tuj kuj-
tue biseden e atii djaloç e mênden kû do t' a
keen pasë aj.
U sbardh drita, leu diilli, e Prêndës nuk
i bâhej me dalë per deret me gjâa t' gjaall.
1 bâhej si me e paa at ftyrë, si me i ndîi ato
fjalë aq zhgjetore per zêmer t'saje. «T'gjegjun
un s'i dhaçë - i thote vedit - Nana kaa
shkue têsh dyy dit; o sunde o neser kam uz-
dajë qi vjen, e asajë kam me ją kallxue pu-
nen gjith qyysh, e ajo kaa me m'qitun n'rru-
herë jemi înde neper shoqi shojne festë edhè
paa festë».
Vajza nuk dha kurrfarë t'gjegjunit, e t'ta-
na kto fjalë i kishte ndigiue tuj e lidhë shllu-
ngen e leshit per furkë; si e ndreqi e la n'to-
kë me gjith bosht, e ngau tu nji dele e cilla
ishte largue prej tufës e e shtîni n'vathë; mlodh
mandej dushk per tokë e jau çiti deleve.
N'kaq aj djaloqi u nis e shkoj.
E mloj si idhnim Prênden kahë nuk e
pat t'âmen n'shpii per me shkue tu ajo e me
ja kjamun hallin e mârriin qi i kishte gillue
n'at dité. Kuej me ja çilun zêmren s'kishte,
me u kshillue me kêdo s'mujte, pse thote n'mê-
nde t'vet se gjindve i kaa ânda me ndîi fjalë
e me blee punët e mia e s'mramit me m'proxh-
mue per rrshit t'gojës. Gjith nata i shkoj Prê-
ndös, e kuer kje çue e e kuer kjè n'gjum, tuj kuj-
tue biseden e atii djaloç e mênden kû do t' a
keen pasë aj.
U sbardh drita, leu diilli, e Prêndës nuk
i bâhej me dalë per deret me gjâa t' gjaall.
1 bâhej si me e paa at ftyrë, si me i ndîi ato
fjalë aq zhgjetore per zêmer t'saje. «T'gjegjun
un s'i dhaçë - i thote vedit - Nana kaa
shkue têsh dyy dit; o sunde o neser kam uz-
dajë qi vjen, e asajë kam me ją kallxue pu-
nen gjith qyysh, e ajo kaa me m'qitun n'rru-
58
gë» Me kta premtime qi i bâte vedit vuni
para dhent e u nis per mal.
Kaloj nji javë e Lula s'po vîte, e Prênda
e giti n'harresë punen e djaloçit, Kuer n'nji
mrame, kahë po kthete me berre, ndeshi m'nji
djaloç e m'nji tjeter, e vajza t'parin u mundue
me e njofté e raa m'tê, t'dytin jo. Djaloçi, qi
ishte aj i perparshmi, u rropat me e ndalë tuj
ja shkrep si n'mahii do fjalë pak si t'pagjash-
me, por vajza i grahi deleve e duel n'drom,
n'mndyrë qi ata dy veté i la mas e s'mujshin
me e ndjekë pse andej kaloshin gjind.
Ishte ky djaloç bash njaj qi i pat dalë
Lekës n'pritë me t'vllaan e me t'aan, t'cillët
i kishte paa t'vraam e i kishte çue dekun tu
shpia e vet.
Ish bãa me plase pse me e lypë per fat
nuk mujte ; ishte gjaksi i t' vllaat t' Prendes.
Mendoj praa me e şjellö me kuvênd at vajzö,
masi kjo nuk e njifte, por i duel kot edhe
ky mêndim.
Dita e nesres u sos paa kurr farë trazi-
mit, e Prêndës do t'i keen hypë nji krenii e
leet pse ishte diftue per e urtë e nji vajzë
vertè e nierziishme. - Por çka, nji i prak-
suem qi don me shfrye nepsin e vesit t'vet, nuk
gortohet prej urtiet qi shef nder tjerë, por
mâa zii terbohet, e zêmra e prishne ja verbon
gë» Me kta premtime qi i bâte vedit vuni
para dhent e u nis per mal.
Kaloj nji javë e Lula s'po vîte, e Prênda
e giti n'harresë punen e djaloçit, Kuer n'nji
mrame, kahë po kthete me berre, ndeshi m'nji
djaloç e m'nji tjeter, e vajza t'parin u mundue
me e njofté e raa m'tê, t'dytin jo. Djaloçi, qi
ishte aj i perparshmi, u rropat me e ndalë tuj
ja shkrep si n'mahii do fjalë pak si t'pagjash-
me, por vajza i grahi deleve e duel n'drom,
n'mndyrë qi ata dy veté i la mas e s'mujshin
me e ndjekë pse andej kaloshin gjind.
Ishte ky djaloç bash njaj qi i pat dalë
Lekës n'pritë me t'vllaan e me t'aan, t'cillët
i kishte paa t'vraam e i kishte çue dekun tu
shpia e vet.
Ish bãa me plase pse me e lypë per fat
nuk mujte ; ishte gjaksi i t' vllaat t' Prendes.
Mendoj praa me e şjellö me kuvênd at vajzö,
masi kjo nuk e njifte, por i duel kot edhe
ky mêndim.
Dita e nesres u sos paa kurr farë trazi-
mit, e Prêndës do t'i keen hypë nji krenii e
leet pse ishte diftue per e urtë e nji vajzë
vertè e nierziishme. - Por çka, nji i prak-
suem qi don me shfrye nepsin e vesit t'vet, nuk
gortohet prej urtiet qi shef nder tjerë, por
mâa zii terbohet, e zêmra e prishne ja verbon
59
sfyt mos me paa mârren e turpin qi ja sjellë
vedit e madjè t'kegen e damin qi ja shpraze
tjeterkuej.
E njimênd kto fjalë u vertetuene kuer
vajza nuk e mêndote, jo mâa tjeter kushi ; e
n'heshtim t'natës, mas darket u ndîi rrapamja
e nji bumes mrênde n'katund.
KSH
sfyt mos me paa mârren e turpin qi ja sjellë
vedit e madjè t'kegen e damin qi ja shpraze
tjeterkuej.
E njimênd kto fjalë u vertetuene kuer
vajza nuk e mêndote, jo mâa tjeter kushi ; e
n'heshtim t'natës, mas darket u ndîi rrapamja
e nji bumes mrênde n'katund.
KSH
NYE I XI.
Maar katundi e ndjeu bumen; e katunda-
rët shtrîi ngiat zjarmit, hapin vesht. çohen
n' giûj. - Cka âsht ? cka âsht? Nji bumë!.. A
e ndîjt edhe ju? Gjitheilli gjegjte per vedi -
Poo - Dikuej praa ju muer erzi! e kuej! -
Graat i kshillojnö burrat, i lusin mos me da-
lë jashte; jau mushin mênden atyne se askush
nuk po lot: do tjere çohen e shkojnë tu dri-
torja; demelat, sikuer me dashtë e me i ndi-
giue grues, i rrasen votres tuj thânë: Âtf
u grîishin per mue! Ata qi lakmojnë me paa e
me diit, e qi janë mâa trima, dalin jasht e pvesin.
Çka kje, çka s'kje, s'met nieri paa e ma-
rrë vesht se bumen e kishte pasë Prenda e Lulës.
- Qygaria! ani vetum... thoshin nji paal.
- A thue paska kênë aso doret?... Nuk
e xâa bese... t'shkretes nuk ja paa ndoj shêj ...
Kushedi madjè mâa, shejtani âsht i hollë....
zêmrat na i din vetun nji Zot... thote nji
paal tjeter.
« E kam paa, e kam paa» thote nji grue
« ge, janë disaa dit qi ajo filloj me na u pe-
tullue; por kaa thânë i moçmi: shaka kuer
t'losö bishtin, i vêhen gêjt mrapa».
Maar katundi e ndjeu bumen; e katunda-
rët shtrîi ngiat zjarmit, hapin vesht. çohen
n' giûj. - Cka âsht ? cka âsht? Nji bumë!.. A
e ndîjt edhe ju? Gjitheilli gjegjte per vedi -
Poo - Dikuej praa ju muer erzi! e kuej! -
Graat i kshillojnö burrat, i lusin mos me da-
lë jashte; jau mushin mênden atyne se askush
nuk po lot: do tjere çohen e shkojnë tu dri-
torja; demelat, sikuer me dashtë e me i ndi-
giue grues, i rrasen votres tuj thânë: Âtf
u grîishin per mue! Ata qi lakmojnë me paa e
me diit, e qi janë mâa trima, dalin jasht e pvesin.
Çka kje, çka s'kje, s'met nieri paa e ma-
rrë vesht se bumen e kishte pasë Prenda e Lulës.
- Qygaria! ani vetum... thoshin nji paal.
- A thue paska kênë aso doret?... Nuk
e xâa bese... t'shkretes nuk ja paa ndoj shêj ...
Kushedi madjè mâa, shejtani âsht i hollë....
zêmrat na i din vetun nji Zot... thote nji
paal tjeter.
« E kam paa, e kam paa» thote nji grue
« ge, janë disaa dit qi ajo filloj me na u pe-
tullue; por kaa thânë i moçmi: shaka kuer
t'losö bishtin, i vêhen gêjt mrapa».
61
T' riit u hahatshin shoq me shoq e tho-
shin: Na u korit nusja morè!... ç'na kaa kugë
ftyren bre!...
Gjithcilla shpii deri saa vojt me raa,
s'prâate tuj permêndé nderen e hupun, e nuk
e Ishoshin gojet punen e Préndës vajzë; kshtû
edhè e qujshin.
Têsh si t'ja bâj? pvette Prênda vedin. -
A thue me ikë shpiet ? E kû mandej me voj-
tế? E nânës kuer t' vìnë, cka t'i tham ? -
Mjes ktyne mendimeve t' turbullueme i erdh
n'mênd me ju porosité Tenzot, me ja majtun
doren mîi krye e me ja gitë n'shesh pafaj-
niin .
Buk at natë nuk hangri aspak, por shqi-
mi kandilin e raa e fjet.
Kuer i duel gjumi, mâa i pari mêndim
qi ju pershkue neper trûu kje, mos me dalë
prej shpiet.
Têsh e têsh u ndîite dera e shpiis tuj
rrongllue; por Prenda s'lote vêndit, s'bâte zâa.
Pvetshin shoshojn a âsht paa tuj dalë per de-
ret ; t'gjith pergjegjshin se jo, e mrênda âsht
ndrye.
Dikuer prej s'vonit, masi u larguene gji-
ndja, u ndij nji zâa prej biret çilcit: Prêndë,
Prêndë moj, gile deren, jam Tringa, çile....
E vajza rishtas u ndrye mrôndö me at
T' riit u hahatshin shoq me shoq e tho-
shin: Na u korit nusja morè!... ç'na kaa kugë
ftyren bre!...
Gjithcilla shpii deri saa vojt me raa,
s'prâate tuj permêndé nderen e hupun, e nuk
e Ishoshin gojet punen e Préndës vajzë; kshtû
edhè e qujshin.
Têsh si t'ja bâj? pvette Prênda vedin. -
A thue me ikë shpiet ? E kû mandej me voj-
tế? E nânës kuer t' vìnë, cka t'i tham ? -
Mjes ktyne mendimeve t' turbullueme i erdh
n'mênd me ju porosité Tenzot, me ja majtun
doren mîi krye e me ja gitë n'shesh pafaj-
niin .
Buk at natë nuk hangri aspak, por shqi-
mi kandilin e raa e fjet.
Kuer i duel gjumi, mâa i pari mêndim
qi ju pershkue neper trûu kje, mos me dalë
prej shpiet.
Têsh e têsh u ndîite dera e shpiis tuj
rrongllue; por Prenda s'lote vêndit, s'bâte zâa.
Pvetshin shoshojn a âsht paa tuj dalë per de-
ret ; t'gjith pergjegjshin se jo, e mrênda âsht
ndrye.
Dikuer prej s'vonit, masi u larguene gji-
ndja, u ndij nji zâa prej biret çilcit: Prêndë,
Prêndë moj, gile deren, jam Tringa, çile....
E vajza rishtas u ndrye mrôndö me at
grue besnike.
Prênda i kallxote Tringës se as ajo nuk
dite kush ja kishte lanë at dangö e kore tu
dera; u kjaa me têne se s' kish mâa t' dalun
jashtë; kurgjâa mos me kênun mjaft t'pvetu-
nat e t'shpvetunat qi ja percillshin. - Nji
fjalë per kshiill po t'a diftoj, pse e dii se flas
me tyy si me folë me nânen t'ême. — E i diftoj
fiill e per pêe punen e djaloçit: - ktê - i
tha vajza - me e njoftë nuk e kam njoftë,
pse nuk âsht i ktii vênd; kush âsht nuk e
dii, por njiket fjalë m'a Ishoj: kam pasë t'njof-
tun me vllaan t'ând e kemi hĩi neper shoqi
shojne paa ja daa. —
« Aj kaa dashtë me t' sjellë me fjalë - ja
priti Tringa - por une jam tuj mêndue di-
çka per t'mirë t'ânde, e m'beso moj bii se t'a
due t'miren baras me fimiit e mîi; por s' dii
a m'ndigion ti, se ! -
« Çka t' m' thuesh une t'ndigioj; e dii se
ti nuk m'a dishron t'keqen t'ême, mjaft moj
Tringë me myllë gojöt e gjindve .
» Ju
zhgreh vaji Prêndës, e m'njênen shplakë pshte-
ti ballin e mloj syyt.
« Mos kjajë, mos kjajë, tyy t'paste Tringa,
qindrò deh pak ».
« Mâa zii s' e kam... nanen» e grahma
e vajit nuk e la t'shkreten vajzë me e krye
Prênda i kallxote Tringës se as ajo nuk
dite kush ja kishte lanë at dangö e kore tu
dera; u kjaa me têne se s' kish mâa t' dalun
jashtë; kurgjâa mos me kênun mjaft t'pvetu-
nat e t'shpvetunat qi ja percillshin. - Nji
fjalë per kshiill po t'a diftoj, pse e dii se flas
me tyy si me folë me nânen t'ême. — E i diftoj
fiill e per pêe punen e djaloçit: - ktê - i
tha vajza - me e njoftë nuk e kam njoftë,
pse nuk âsht i ktii vênd; kush âsht nuk e
dii, por njiket fjalë m'a Ishoj: kam pasë t'njof-
tun me vllaan t'ând e kemi hĩi neper shoqi
shojne paa ja daa. —
« Aj kaa dashtë me t' sjellë me fjalë - ja
priti Tringa - por une jam tuj mêndue di-
çka per t'mirë t'ânde, e m'beso moj bii se t'a
due t'miren baras me fimiit e mîi; por s' dii
a m'ndigion ti, se ! -
« Çka t' m' thuesh une t'ndigioj; e dii se
ti nuk m'a dishron t'keqen t'ême, mjaft moj
Tringë me myllë gojöt e gjindve .
» Ju
zhgreh vaji Prêndës, e m'njênen shplakë pshte-
ti ballin e mloj syyt.
« Mos kjajë, mos kjajë, tyy t'paste Tringa,
qindrò deh pak ».
« Mâa zii s' e kam... nanen» e grahma
e vajit nuk e la t'shkreten vajzë me e krye
63
fjalimin e vet.
« Têsh po flas me djalë têm me t' i ma-
rrë delet e me t'i gue n'kullosë, e tyy sot nji
hera nuk t'perket me dalë prej shpiet, pse
gjindve ktû i kaa ânda me t'pretë, me t'gitë
n'giûhë, e s'mramit me t' bầa hor shoge me
shoge; asht mâa mirë praa me ndêje poos?».
Vajza rrîte ngrîit me sîy per dhee, e nuk
flitte as ashtû as ashtû.
« Mandej têsh po shkoj tu Mark Prela,
foli prep Tringa - aj din me na git n'rrugë;
aj âsht i vaditun me gjith farö punësh, aj kaa
me diit me na msue si me folë; aj kaa miq
mjaft e me ta têsh i vên kapak ksaj punë ; aj
kaa me e kerkue erzin t'ând».
Tringa ishte nji grue e pjekun e e urté : e nji
nieri i urtë, si t'shtyhet n'mot, gjithkushi e
don, e avitë ngiat vedit e raall e kurr gi gji-
ndet kush qi vên gojë m' tê. Nierzit e drejtë
i ndigiojnë fjalët e t'urtit, e ky mundohet me
i bâa mirë gjithkuej e me shtue miqsii. Pikë
s'parit praa i tha Tringa djalit t'vet me shkue
e me e marrë at pakicë dhênsh e mé i gitë
n'mal. Vojt edhe tu aj trimi, kuvêndoj me
têne, e i kallxoj fjalët e punët. Mark Prela si
u kujtue nji copë herë tha: « n' kohë t' mra-
mes tesh shkojme bashkë e rriim e flasim me
vajzen ».
fjalimin e vet.
« Têsh po flas me djalë têm me t' i ma-
rrë delet e me t'i gue n'kullosë, e tyy sot nji
hera nuk t'perket me dalë prej shpiet, pse
gjindve ktû i kaa ânda me t'pretë, me t'gitë
n'giûhë, e s'mramit me t' bầa hor shoge me
shoge; asht mâa mirë praa me ndêje poos?».
Vajza rrîte ngrîit me sîy per dhee, e nuk
flitte as ashtû as ashtû.
« Mandej têsh po shkoj tu Mark Prela,
foli prep Tringa - aj din me na git n'rrugë;
aj âsht i vaditun me gjith farö punësh, aj kaa
me diit me na msue si me folë; aj kaa miq
mjaft e me ta têsh i vên kapak ksaj punë ; aj
kaa me e kerkue erzin t'ând».
Tringa ishte nji grue e pjekun e e urté : e nji
nieri i urtë, si t'shtyhet n'mot, gjithkushi e
don, e avitë ngiat vedit e raall e kurr gi gji-
ndet kush qi vên gojë m' tê. Nierzit e drejtë
i ndigiojnë fjalët e t'urtit, e ky mundohet me
i bâa mirë gjithkuej e me shtue miqsii. Pikë
s'parit praa i tha Tringa djalit t'vet me shkue
e me e marrë at pakicë dhênsh e mé i gitë
n'mal. Vojt edhe tu aj trimi, kuvêndoj me
têne, e i kallxoj fjalët e punët. Mark Prela si
u kujtue nji copë herë tha: « n' kohë t' mra-
mes tesh shkojme bashkë e rriim e flasim me
vajzen ».
NYE I XIV.
N'saa Prênda rrite tuj pritë, u ndîine per-
jashta gjurmët e rralla e t'rânda e zhurma e
zhgunit: nji si njaj veli i ndêem kuer e rra-
hin ernat; ishte Tringa qi po i prîite Mark
Prelës:
Marku u ulë kamë-kryq, n'krye t' odës,
Tringa i ndêj per brîi n'giûj t'vogjel e vajza
per krah t'ksaje.
« E po mâa - ja filloj trimi tuj pshtjelle ci-
ngaren e duhanit - gka kee punue, moj bii?».
Prênda nuk dha kurrfarë t'gjegjunit, por
uli kryet prej ktyne fjalve edhè mâa.
« Kumaré, t'kena thirrë» - ja kthej Tri-
nga tuj e perzii zjarmin me mâshe - per nji
punë t' paahieshme qi na kaa gillue, e lypim
prej tejet me na gitë m'ndoj shteg ».
« Anì mirë, pastafat kam ardhun ktû me
u gjetë e, per çka t' muej, nuk i kursehem
kuej do jo mâa ksaje çikë, qi e due bash si
nji biin t'ême; por fol mọj Prêndë, m'kallxo... »
Vajzen me e pasë pretun nji shoqja e vet
kishté ngurrue n't'pergjegjun, jo mâa me fo-
lun me at burré qi i daate asaje se ishte i
bâam gadi me ja kugë ndopak ftyren masì t'i
N'saa Prênda rrite tuj pritë, u ndîine per-
jashta gjurmët e rralla e t'rânda e zhurma e
zhgunit: nji si njaj veli i ndêem kuer e rra-
hin ernat; ishte Tringa qi po i prîite Mark
Prelës:
Marku u ulë kamë-kryq, n'krye t' odës,
Tringa i ndêj per brîi n'giûj t'vogjel e vajza
per krah t'ksaje.
« E po mâa - ja filloj trimi tuj pshtjelle ci-
ngaren e duhanit - gka kee punue, moj bii?».
Prênda nuk dha kurrfarë t'gjegjunit, por
uli kryet prej ktyne fjalve edhè mâa.
« Kumaré, t'kena thirrë» - ja kthej Tri-
nga tuj e perzii zjarmin me mâshe - per nji
punë t' paahieshme qi na kaa gillue, e lypim
prej tejet me na gitë m'ndoj shteg ».
« Anì mirë, pastafat kam ardhun ktû me
u gjetë e, per çka t' muej, nuk i kursehem
kuej do jo mâa ksaje çikë, qi e due bash si
nji biin t'ême; por fol mọj Prêndë, m'kallxo... »
Vajzen me e pasë pretun nji shoqja e vet
kishté ngurrue n't'pergjegjun, jo mâa me fo-
lun me at burré qi i daate asaje se ishte i
bâam gadi me ja kugë ndopak ftyren masì t'i
65
nxierte jale mirë e mire; dosido e bâni zê-
mren guur, si i thonë nji fjalës, e: « Une nuk...
nuk kam... pikë fajit...» edhè kto jalë i
tha me t'marrun gojet e prâni. Tringa. masì
kish ardhë n'ndimë t'saje e diite çka mujte
me diité Prênda, ja priti me nji herë: « Nji
djaloç, dyy hera... i â gjetë gjak ksaje t'shkre-
tes n'saa kjo ishte me berre: nji ditë kaa
dashtë me çilë kuvênd me tê, nji herö tjeter
i kaa thânë (mos kjofte thânë prej gojes s'ê-
me) nuk t'lâa mori paa t'bâa nuse per vedi;
mandej edhè kaa thânë do fjale t'pagiashme... »
«Çka; çka? » ja priti Marku - « Po e-
dhe do fjalë t'pagiashme! çka po do tjeter?»
ja kshej Tringa.
Trimi, mas ktyne fjalve, brylin e djathtë
e pshteti n'giûu t'djathte, e doren e shmaj-
ktë e vûni n'koshë t'shmajktë, e thithte têsh
e têsh n'gubuk, t'cillin e mate me dorë t'dja-
thtö; dukej sikuer me e perejelle gjitheillin
mendim me nji t'piim t'duhanit. Mas nji gri-
met herë çoj syyt prej tangarit e foli: « Duhet
me i raa mrapa ksaje punë, pse per ndryshe
sharron morì tî vajzë, masi edhè nanen s'e kee
n'shpii; t'kishe me e pase... Une po t' tham
kshtû : me myllö ket shpii, e me ndêjë per di-
saa dit tu shpia e vllaut t'êm, e mos me dalé
aspak; t' folun mos me pase me askênd, por
J
nxierte jale mirë e mire; dosido e bâni zê-
mren guur, si i thonë nji fjalës, e: « Une nuk...
nuk kam... pikë fajit...» edhè kto jalë i
tha me t'marrun gojet e prâni. Tringa. masì
kish ardhë n'ndimë t'saje e diite çka mujte
me diité Prênda, ja priti me nji herë: « Nji
djaloç, dyy hera... i â gjetë gjak ksaje t'shkre-
tes n'saa kjo ishte me berre: nji ditë kaa
dashtë me çilë kuvênd me tê, nji herö tjeter
i kaa thânë (mos kjofte thânë prej gojes s'ê-
me) nuk t'lâa mori paa t'bâa nuse per vedi;
mandej edhè kaa thânë do fjale t'pagiashme... »
«Çka; çka? » ja priti Marku - « Po e-
dhe do fjalë t'pagiashme! çka po do tjeter?»
ja kshej Tringa.
Trimi, mas ktyne fjalve, brylin e djathtë
e pshteti n'giûu t'djathte, e doren e shmaj-
ktë e vûni n'koshë t'shmajktë, e thithte têsh
e têsh n'gubuk, t'cillin e mate me dorë t'dja-
thtö; dukej sikuer me e perejelle gjitheillin
mendim me nji t'piim t'duhanit. Mas nji gri-
met herë çoj syyt prej tangarit e foli: « Duhet
me i raa mrapa ksaje punë, pse per ndryshe
sharron morì tî vajzë, masi edhè nanen s'e kee
n'shpii; t'kishe me e pase... Une po t' tham
kshtû : me myllö ket shpii, e me ndêjë per di-
saa dit tu shpia e vllaut t'êm, e mos me dalé
aspak; t' folun mos me pase me askênd, por
J
66
vetun me gjindt e shpiis. Têsh po flas praa
me t'zoon e asaje shpii... Por m'ndîi se po
t'pves moj bii... per t' mirë t' ânde a di?...
mos t'a keesh pasö me at djaloç ndoj zhigel...
a po merr vesht c'due me thanë moj t'paça? »
« Ne paste pase Prênda fjalë me at nieri
o n'paça kuvêndë gjâa me tô, mue m'u myllët
kjo goje - e i raa me shplake - deri mrama ».
« Mirë, mirë, moj vajza e urte, gjâa s'po
t'tham, por kujtova....»
«Têsh c' po na thue kumarë?» e pveti
Tringa atê.
« T'filluemen m'u errë - pergjegji Mar-
ku - têsh e bjè tî, ndrikullë, tu êm vllaa;
aty, tî e din mirë fillit nuk i thotë kush as
kndej as mâa kndej, por e doon si me kênë
bash e shpiis; jena nji gjakut, hedì! jena
kushrii, edhè nipave t'mîi u bâhet si me
paa n'ket cucë nusen e vllaut mẫa t'madhit...»
« Eh tyy t'shikjofte mordja me sfy t'shmaj-
ktë, çka jee tî » i tha gruja tuj u mahitë me
têne.
Prej ktyne fjalve Prênda u ngerljucue
buzësh me geshë, e uli kryet.
Gjith at ditë met vajza ndrye e vetun.
Me t'prênduem t'diillit vête oroe prej dritore-
ve t'shpiis s'vet gjind si shkoshin e vîshin, kê
tuj ngaa, at tjetrin vetë t'dytin a t'tretin tuj
vetun me gjindt e shpiis. Têsh po flas praa
me t'zoon e asaje shpii... Por m'ndîi se po
t'pves moj bii... per t' mirë t' ânde a di?...
mos t'a keesh pasö me at djaloç ndoj zhigel...
a po merr vesht c'due me thanë moj t'paça? »
« Ne paste pase Prênda fjalë me at nieri
o n'paça kuvêndë gjâa me tô, mue m'u myllët
kjo goje - e i raa me shplake - deri mrama ».
« Mirë, mirë, moj vajza e urte, gjâa s'po
t'tham, por kujtova....»
«Têsh c' po na thue kumarë?» e pveti
Tringa atê.
« T'filluemen m'u errë - pergjegji Mar-
ku - têsh e bjè tî, ndrikullë, tu êm vllaa;
aty, tî e din mirë fillit nuk i thotë kush as
kndej as mâa kndej, por e doon si me kênë
bash e shpiis; jena nji gjakut, hedì! jena
kushrii, edhè nipave t'mîi u bâhet si me
paa n'ket cucë nusen e vllaut mẫa t'madhit...»
« Eh tyy t'shikjofte mordja me sfy t'shmaj-
ktë, çka jee tî » i tha gruja tuj u mahitë me
têne.
Prej ktyne fjalve Prênda u ngerljucue
buzësh me geshë, e uli kryet.
Gjith at ditë met vajza ndrye e vetun.
Me t'prênduem t'diillit vête oroe prej dritore-
ve t'shpiis s'vet gjind si shkoshin e vîshin, kê
tuj ngaa, at tjetrin vetë t'dytin a t'tretin tuj
67
ecë, disaa tjerë mledhe tubö, e kuvêndoshin;
ndigiote at zhurum e rapnim qi ndihet n'nji
katund kahö mramja e qi mas pak kohet
ndrrohet n'heshtim bashke me t'errun t'natës.
Graat ktheshin nder shpia t'veta me ngarkicë
t'drûuve n'shpînë, kush me nji trup n'cep t'kra-
hit, e kush me foshnje per gafö e me nji fmîi
tjeter per doret i cilli mate edhè ky nji krah sher-
mênd; ktheshin trimat me vanga, shyten, e
tarnagopa e sakica. Kulmet e shpiave gitshin
tym e diftoshin se gjitheilla familje po bâte
gadi darken, se gjitheilla do t'u rreshtote
gark voters me robt e vet.
N' kaq per Prênden po afrohej koha me
e lânë shpiin e me shkue n'at familje kû i
kishin thâne.
Kujtimi mâa i foorti per nieri âsht, pse
ky nuk din me i dalë n'skâj ndonji ngatrre-
ses qi kaa ndollö. Ky kujtim i rrihte n'krye
Prêndös si kumonë, kahë s'dite e shkreta de-
ri kuer kaa me ndejë ashtû mshehtë e kû i
kishte metë e âma. Troklloj dera e odes, ish-
te Tringa. Vajzen e Ishoj zêmra e s'e majten
kâmët prej idhnimit e e muer disi trishtimi;
por masi ajo kishte ardhé me e marre, e asaje
do t'ju pshtetej n'vênd t's'âmës s'vet, nuk ja
bâni fjalen dyysh: « Tek jam » tha « têsh me
shkue a?».
ecë, disaa tjerë mledhe tubö, e kuvêndoshin;
ndigiote at zhurum e rapnim qi ndihet n'nji
katund kahö mramja e qi mas pak kohet
ndrrohet n'heshtim bashke me t'errun t'natës.
Graat ktheshin nder shpia t'veta me ngarkicë
t'drûuve n'shpînë, kush me nji trup n'cep t'kra-
hit, e kush me foshnje per gafö e me nji fmîi
tjeter per doret i cilli mate edhè ky nji krah sher-
mênd; ktheshin trimat me vanga, shyten, e
tarnagopa e sakica. Kulmet e shpiave gitshin
tym e diftoshin se gjitheilla familje po bâte
gadi darken, se gjitheilla do t'u rreshtote
gark voters me robt e vet.
N' kaq per Prênden po afrohej koha me
e lânë shpiin e me shkue n'at familje kû i
kishin thâne.
Kujtimi mâa i foorti per nieri âsht, pse
ky nuk din me i dalë n'skâj ndonji ngatrre-
ses qi kaa ndollö. Ky kujtim i rrihte n'krye
Prêndös si kumonë, kahë s'dite e shkreta de-
ri kuer kaa me ndejë ashtû mshehtë e kû i
kishte metë e âma. Troklloj dera e odes, ish-
te Tringa. Vajzen e Ishoj zêmra e s'e majten
kâmët prej idhnimit e e muer disi trishtimi;
por masi ajo kishte ardhé me e marre, e asaje
do t'ju pshtetej n'vênd t's'âmës s'vet, nuk ja
bâni fjalen dyysh: « Tek jam » tha « têsh me
shkue a?».
68
Paa zâa, neper terr dulne prej shpiet.
Per me mrrîit aty kû kishin mênden u ishte
dashtè me i raa rruges trup; por murne arët e
kaluene gardhige, per mos me i paa kush deri
saa mrrîtne tu shpia e t'vllaat t' Mark Prêlës.
SH
Paa zâa, neper terr dulne prej shpiet.
Per me mrrîit aty kû kishin mênden u ishte
dashtè me i raa rruges trup; por murne arët e
kaluene gardhige, per mos me i paa kush deri
saa mrrîtne tu shpia e t'vllaat t' Mark Prêlës.
SH
NYE I XV.
Nji nder mâa t' mdhajat ngushllime qi
mundet me pasë nieri n'ket jetë âsht miqsia:
nji nder ngushllime t' miqsiis âsht kuer kaa
nieri me kê e çilë zêmren e vet me diftue
ndoj punë t' mshehtë t' veten. Têsh tî, miqt
nuk janë dy e dy, sikuer t' martuemt ; gjith-
cilli mâa t'shumen e herës kaa mâa teper se
nji, n'mndyrë qi kapet varg njêni me tjetrin,
mik mas mikut, e me t'vshtiir u gjindet ma-
rimi. E kuer praa nji mik dishron me e pasë
at ngushllim, due me thânë me ja shfrye zê-
mren nji tjetrit, e ngucé edhè ktê me pasun
at ngushllim gi e kaa vetë. Kshtû prej mikut
besnik n'mik besnik, puna e mshehtë kalon
at varg t'giatë kaq saa mrrîin n'vesh t'atii o
t'atyne, nder saa qi i pari, kuer foli, nuk desht
me ja diitë e me ja marrë vesht robi i gjaall.
Prep, me kêné dy miq nder vedi e qi e njofin
sho-shojnë têsh kaa mot, atbotë fjala e kshi-
Ilit o nuk del aspak ose ne dalët nuk merr
t'hapun t' madh. Por çka se janë disaa nierz
qi kan miq me qinda, e kuer fjala e mshehtë
kaa raa n'vesh t'njênit nder ta perçapet e per-
folet gjith kahë e vjen tuj u shumue, e
ec
Nji nder mâa t' mdhajat ngushllime qi
mundet me pasë nieri n'ket jetë âsht miqsia:
nji nder ngushllime t' miqsiis âsht kuer kaa
nieri me kê e çilë zêmren e vet me diftue
ndoj punë t' mshehtë t' veten. Têsh tî, miqt
nuk janë dy e dy, sikuer t' martuemt ; gjith-
cilli mâa t'shumen e herës kaa mâa teper se
nji, n'mndyrë qi kapet varg njêni me tjetrin,
mik mas mikut, e me t'vshtiir u gjindet ma-
rimi. E kuer praa nji mik dishron me e pasë
at ngushllim, due me thânë me ja shfrye zê-
mren nji tjetrit, e ngucé edhè ktê me pasun
at ngushllim gi e kaa vetë. Kshtû prej mikut
besnik n'mik besnik, puna e mshehtë kalon
at varg t'giatë kaq saa mrrîin n'vesh t'atii o
t'atyne, nder saa qi i pari, kuer foli, nuk desht
me ja diitë e me ja marrë vesht robi i gjaall.
Prep, me kêné dy miq nder vedi e qi e njofin
sho-shojnë têsh kaa mot, atbotë fjala e kshi-
Ilit o nuk del aspak ose ne dalët nuk merr
t'hapun t' madh. Por çka se janë disaa nierz
qi kan miq me qinda, e kuer fjala e mshehtë
kaa raa n'vesh t'njênit nder ta perçapet e per-
folet gjith kahë e vjen tuj u shumue, e
ec
70
mandej e ndale! E kjo punë ndollë, sidomos
kuer ndo 'j fjalë e mshehtë bje n'vesh t'ndo-
‚njênît qi kaa ânda me llafose. Na e diime se
nevoja mâa e madheja per nierzit maar âsht
t'llafosunit; e sêndi mâa i pari i llafosniis
asht me diit gjithçka, me i marrun vesht pu-
nët e me ndĩi gka bần ky e cka bâni aj!
Gojdhâna e ndollsiis, per t'cillen jemi tuj
shkrue, nuk din me na diftue neper saa gojë kaloj
puna e Prêndës, e kshtu, per mos me e ngiatë,
edhè atii djaloçit malazias i kishte mrrîit fja-
la se vajza, qi dote me e marrë, e kishte lânö
shpiin e vet e ishte mshchë n' shpii t' vllaat
t'parit katundit n'Shas.
Bozha Jovanoviq (kshtu u qujte aj djaloçi)
masi u mundue me e ndjelle Prênden me fja-
lë t'mira, mnsi u rropat me e mashtrue me
mahii t'pagiashme, e masi ja ndezi edhè bu-
men tu dera, u kujtue s' mramit me e plaç-
kite mrênde n'shpii t'saje, pse thote n'mênde
t'vet se do t'ishte marrë vesht keq, e praa nuk
do t'kishte shkue vajza n'shpii t'huej. U çue
praa e vojt me ja zblue punen gjith qyysh
nji shogit t'vet, i cilli e kshilloj e e nziti me
gjetë kater burra t'leet e t' shpejtë si shpê-
ndîit e kta me i hîi vajzes tînzisht e me ja
prûu paa e marrë vesht robi i gjall por kuer
t'errin e mos t'ndjehin.
mandej e ndale! E kjo punë ndollë, sidomos
kuer ndo 'j fjalë e mshehtë bje n'vesh t'ndo-
‚njênît qi kaa ânda me llafose. Na e diime se
nevoja mâa e madheja per nierzit maar âsht
t'llafosunit; e sêndi mâa i pari i llafosniis
asht me diit gjithçka, me i marrun vesht pu-
nët e me ndĩi gka bần ky e cka bâni aj!
Gojdhâna e ndollsiis, per t'cillen jemi tuj
shkrue, nuk din me na diftue neper saa gojë kaloj
puna e Prêndës, e kshtu, per mos me e ngiatë,
edhè atii djaloçit malazias i kishte mrrîit fja-
la se vajza, qi dote me e marrë, e kishte lânö
shpiin e vet e ishte mshchë n' shpii t' vllaat
t'parit katundit n'Shas.
Bozha Jovanoviq (kshtu u qujte aj djaloçi)
masi u mundue me e ndjelle Prênden me fja-
lë t'mira, mnsi u rropat me e mashtrue me
mahii t'pagiashme, e masi ja ndezi edhè bu-
men tu dera, u kujtue s' mramit me e plaç-
kite mrênde n'shpii t'saje, pse thote n'mênde
t'vet se do t'ishte marrë vesht keq, e praa nuk
do t'kishte shkue vajza n'shpii t'huej. U çue
praa e vojt me ja zblue punen gjith qyysh
nji shogit t'vet, i cilli e kshilloj e e nziti me
gjetë kater burra t'leet e t' shpejtë si shpê-
ndîit e kta me i hîi vajzes tînzisht e me ja
prûu paa e marrë vesht robi i gjall por kuer
t'errin e mos t'ndjehin.
71
Mas kshillit t'atii shoqit çoj Boxha e thi-
rri Ukun, cub me zaa, (ket êmen e kemi vesh-
gue at herë kuer u fol per t'grabitun t'Mara-
shit t'vogel). « Prep po m'thirrka per nji punë
ť'madhe - tha Uku me vedi - eh, g'm'pas-
ka raa spata n'mjalte! »
« Uk! - tha Bozha - prej nji sprovet
qi due me t'bâa kee me e njoftë edhè tî ve-
din a viin a jo. Neser deri n'mjesdité, ajo Prê-
nda e motra e atii gjaksit t'ndyet.... do t'gji-
ndet ktu n'ket shpii...».
« Pse jo? une Boga mi» - e kahë hoq
kapuqin prej krejet, n'shêj t'nderimit, ju shka-
trruene brêzat me t' cillët kishte lidhë kryet -
« Morè Gazdo njikaq » e ndermjet t'dy gishta-
ve t'dorës s'djathte ja qiti para t'zezen e tho-
nit t'shmajktes, sikuer me dashtë e me e shtry-
dhë, « njikaq nuk m'kaa ânda me t'a prishö;
n'zjarm ne m'urdhnojsh me raa, Boga mi
n'zjarm bii per tyy».
« Merr - i tha Boxha - merr me vedi
saa nierz t'duhen e si t'diish tî, por.... ashtû
si thaç... A jee cub?... mjaft! ».
« Ata qi kujton tî, o t'u ngiatt jeta, kan
dekë; na s'jemi as gishti i kamës t'tyne; e per
cub nuk tham se s'jam, qyysh se s'm'kaa dalë
bishti edhè...».
Malaziasit i shperthej gazi « Por, t' poro-
Mas kshillit t'atii shoqit çoj Boxha e thi-
rri Ukun, cub me zaa, (ket êmen e kemi vesh-
gue at herë kuer u fol per t'grabitun t'Mara-
shit t'vogel). « Prep po m'thirrka per nji punë
ť'madhe - tha Uku me vedi - eh, g'm'pas-
ka raa spata n'mjalte! »
« Uk! - tha Bozha - prej nji sprovet
qi due me t'bâa kee me e njoftë edhè tî ve-
din a viin a jo. Neser deri n'mjesdité, ajo Prê-
nda e motra e atii gjaksit t'ndyet.... do t'gji-
ndet ktu n'ket shpii...».
« Pse jo? une Boga mi» - e kahë hoq
kapuqin prej krejet, n'shêj t'nderimit, ju shka-
trruene brêzat me t' cillët kishte lidhë kryet -
« Morè Gazdo njikaq » e ndermjet t'dy gishta-
ve t'dorës s'djathte ja qiti para t'zezen e tho-
nit t'shmajktes, sikuer me dashtë e me e shtry-
dhë, « njikaq nuk m'kaa ânda me t'a prishö;
n'zjarm ne m'urdhnojsh me raa, Boga mi
n'zjarm bii per tyy».
« Merr - i tha Boxha - merr me vedi
saa nierz t'duhen e si t'diish tî, por.... ashtû
si thaç... A jee cub?... mjaft! ».
« Ata qi kujton tî, o t'u ngiatt jeta, kan
dekë; na s'jemi as gishti i kamës t'tyne; e per
cub nuk tham se s'jam, qyysh se s'm'kaa dalë
bishti edhè...».
Malaziasit i shperthej gazi « Por, t' poro-
72
sis mos me i bâa kurrfarë t'kegjet asajë cucë »'
« Gazdo, me e trêmë duhet, per ndryshe
ajo e çon n'kâmë katundin».
« Me e trêmë... mora vesht... s'kaa gjâa;
por mos e prek as me pupul; edhè t' poro-
sis me m'a prûu ktû paa e shtfe, paa ju ger-
mushe, sikuer me ardhë ajo vetë me kamë
t'veta. A more vesht?».
« Gazdo, nuk mund t'kputet nji lule prej
gêmit t'vet e me t'a prûu tyy, o t'u ngiatt
jeta, paa e prekë». foli cubi.
« Puno si t'diish tì vetë, E... si kee gitë
ceken me bâa?».
« Bash ket punë kjeę tuj mêndue, Gazdo...
Na bje mirë se shpia âsht n'skâj t' katundit.
Na duhet nji vênd kû me n ndalë; edhè ket
cak e kemi nder ata mure t'rrenueme t'kishës
t'Zojës, sikuer i thonë atjè; frigö per kênd
nuk kemi, e si m'diftove, nânen s'e paska a-
ty. Âsht dimen, e Shasjanve nuk i del gjumi
me gité edhe topa, jo mâa prej ndoj zhurmet
t'vogel...».
« Mirë, mirë jee kujtue! » tha i malaziasi.
Uku duel per deret e vojt me i zgiedhë
kater shokë si vedin.
Boxha knagej n'zêmer t' vet kahë i per-
trîte n'mênd fjalët qi kishte folë aj vetë e çka
i kish thanë i malcori; e praa mêndote punen
sis mos me i bâa kurrfarë t'kegjet asajë cucë »'
« Gazdo, me e trêmë duhet, per ndryshe
ajo e çon n'kâmë katundin».
« Me e trêmë... mora vesht... s'kaa gjâa;
por mos e prek as me pupul; edhè t' poro-
sis me m'a prûu ktû paa e shtfe, paa ju ger-
mushe, sikuer me ardhë ajo vetë me kamë
t'veta. A more vesht?».
« Gazdo, nuk mund t'kputet nji lule prej
gêmit t'vet e me t'a prûu tyy, o t'u ngiatt
jeta, paa e prekë». foli cubi.
« Puno si t'diish tì vetë, E... si kee gitë
ceken me bâa?».
« Bash ket punë kjeę tuj mêndue, Gazdo...
Na bje mirë se shpia âsht n'skâj t' katundit.
Na duhet nji vênd kû me n ndalë; edhè ket
cak e kemi nder ata mure t'rrenueme t'kishës
t'Zojës, sikuer i thonë atjè; frigö per kênd
nuk kemi, e si m'diftove, nânen s'e paska a-
ty. Âsht dimen, e Shasjanve nuk i del gjumi
me gité edhe topa, jo mâa prej ndoj zhurmet
t'vogel...».
« Mirë, mirë jee kujtue! » tha i malaziasi.
Uku duel per deret e vojt me i zgiedhë
kater shokë si vedin.
Boxha knagej n'zêmer t' vet kahë i per-
trîte n'mênd fjalët qi kishte folë aj vetë e çka
i kish thanë i malcori; e praa mêndote punen
73
e kryeme, vajzen qi do t'a kishte n'shpii n'ne-
ser mrama.
- Duhet me e pague mirë ; e saa me i
dhânë? (e pvette vedin) Saa t'm'lypin aq per-
zè po i nap, mjaft qi t'm' a cojne dishirin t'êm
n'vênd - Mêndote edhè si me dalë me vaj-
zen prej Tivarit, paa i bâa me diit kuej, me
shetitë n'Cetinë, n'Raguzhë, e neper Dalmacje,
e mandej me kthye n'vênd t'vet, me nuse per
krah; e kush me e pasö pvetë - kû e kee
xânë - me sỹy çile kishte pergjegje - n' Ra-
guzhö se, âsht jetime, poos nji tezjet askênd
s'kaa tjeter -
eras
e kryeme, vajzen qi do t'a kishte n'shpii n'ne-
ser mrama.
- Duhet me e pague mirë ; e saa me i
dhânë? (e pvette vedin) Saa t'm'lypin aq per-
zè po i nap, mjaft qi t'm' a cojne dishirin t'êm
n'vênd - Mêndote edhè si me dalë me vaj-
zen prej Tivarit, paa i bâa me diit kuej, me
shetitë n'Cetinë, n'Raguzhë, e neper Dalmacje,
e mandej me kthye n'vênd t'vet, me nuse per
krah; e kush me e pasö pvetë - kû e kee
xânë - me sỹy çile kishte pergjegje - n' Ra-
guzhö se, âsht jetime, poos nji tezjet askênd
s'kaa tjeter -
eras
NYE I XVI.
Uku, si duel prej shpiet t'zotniis, m'njênen
ânë ishte rritë mêç pse ish kênë çue e thirré
prej atii malaziasit, i cilli ja kishte lânë n'kuj-
des me krye ket farë trimniet, sikuer thote
vet; e n'tjetren pse i ishte zbardhë faqja e kish-
te per t' pasë nâam mâa teper nder t'tana ato
rrethe.
Agodh praa kater shokë, e vetë i pêsti
muer udhen per Shas. E, tek raa pupca ne-
per ara e u mshilne gjindja nder shpija e nuk
rrihte mâa rruga, dulne t'pêsté prej mureve,
kû ishin mshehë, pshtjellën'tallagana me pushkë
t'giata e armë brêzit; ju suellne pak katundit
me paa a me veshgue mos t'u shifte a t' ndi-
hej kush. E pernjimênd nuk hasne n'rob
t'gjaall as s' ndiine zâa nierit perpoos t'lehmen
e gêjve rojtarë. Kaluene edhè kaleetas brii
shpiis t'Lek Prêndit, sikuer i thoshin ata: e
kjo shpii ishte mâa e šhueta nder tjera. Ka-
percyene gardhin e raane n'oborr; dy vetë
ndêjne tu dera e oborrit. Shêj-shêj nji dri-
tores s'shpiis ishte nji lis; mêndoj me hypë
m'tê e me paa mrêndë n'odë prej dritores, qi
ishte lanö çilö; por prep e kishte drojen mos
Uku, si duel prej shpiet t'zotniis, m'njênen
ânë ishte rritë mêç pse ish kênë çue e thirré
prej atii malaziasit, i cilli ja kishte lânë n'kuj-
des me krye ket farë trimniet, sikuer thote
vet; e n'tjetren pse i ishte zbardhë faqja e kish-
te per t' pasë nâam mâa teper nder t'tana ato
rrethe.
Agodh praa kater shokë, e vetë i pêsti
muer udhen per Shas. E, tek raa pupca ne-
per ara e u mshilne gjindja nder shpija e nuk
rrihte mâa rruga, dulne t'pêsté prej mureve,
kû ishin mshehë, pshtjellën'tallagana me pushkë
t'giata e armë brêzit; ju suellne pak katundit
me paa a me veshgue mos t'u shifte a t' ndi-
hej kush. E pernjimênd nuk hasne n'rob
t'gjaall as s' ndiine zâa nierit perpoos t'lehmen
e gêjve rojtarë. Kaluene edhè kaleetas brii
shpiis t'Lek Prêndit, sikuer i thoshin ata: e
kjo shpii ishte mâa e šhueta nder tjera. Ka-
percyene gardhin e raane n'oborr; dy vetë
ndêjne tu dera e oborrit. Shêj-shêj nji dri-
tores s'shpiis ishte nji lis; mêndoj me hypë
m'tê e me paa mrêndë n'odë prej dritores, qi
ishte lanö çilö; por prep e kishte drojen mos
45
t' u daate nieri nder gêma masi kta ishin
t'zhdeshuna prej gjethve. Muer dy tjerët mas
vedit tuj u thânë : « Mos t'ndihet mfiza, kqyr-
ni kû vêni kâmen, mûiza mos t'ndihet » e pri-
ni deri tu aj lisi.
Frymö robit nuk u ndfite, e Uku dish-
rote qi vajza, t'cillen kishin ardhö me e plaç-
kitö, mos t'i veshgote e t'Ishote zâa, por kuer
t'ja beshin me dorë n'tê e ashtû t'zatetne t'a .
gitshin jashta deret t'shpiis sajë.
«Çka t'na thuesh Uk loci, i pergjegji nji
nder ta - po na ktû pse kemi ardhë, as me
bâa diçka?»
« Besabese - ja kthej tjetri - n'hishim
me prité, po na pret e zeza... nji vikame
mjafton e nee po na i hjedhe puplat, po na
bân me ikë tym doset ? ».
« Fol kadaal, ruje zânin! - i tha Uku
tuj ja vûe doren gojes s'tii - A di çka ki-
she me bâa mirë? Permasi jee i leet si shqarr,
me hypé n'ket lis me kqyrun mrêndé n'odë,
me prigiue, mandej me u ulë paa Ikundë li-
sin, kaleetas, e me m'i diftue fjalët goja go-
ja ».
« Edhe kjò pune mund t'bâhet» i gjegji
shoqi. Mas ktyne fjalve rroku trungun e lisit
e, saa çilë e mylle nieri sfyt, u njit perpjeté.
Dy vetë tjerë ndêjne poshté e me gojö hapöt
t' u daate nieri nder gêma masi kta ishin
t'zhdeshuna prej gjethve. Muer dy tjerët mas
vedit tuj u thânë : « Mos t'ndihet mfiza, kqyr-
ni kû vêni kâmen, mûiza mos t'ndihet » e pri-
ni deri tu aj lisi.
Frymö robit nuk u ndfite, e Uku dish-
rote qi vajza, t'cillen kishin ardhö me e plaç-
kitö, mos t'i veshgote e t'Ishote zâa, por kuer
t'ja beshin me dorë n'tê e ashtû t'zatetne t'a .
gitshin jashta deret t'shpiis sajë.
«Çka t'na thuesh Uk loci, i pergjegji nji
nder ta - po na ktû pse kemi ardhë, as me
bâa diçka?»
« Besabese - ja kthej tjetri - n'hishim
me prité, po na pret e zeza... nji vikame
mjafton e nee po na i hjedhe puplat, po na
bân me ikë tym doset ? ».
« Fol kadaal, ruje zânin! - i tha Uku
tuj ja vûe doren gojes s'tii - A di çka ki-
she me bâa mirë? Permasi jee i leet si shqarr,
me hypé n'ket lis me kqyrun mrêndé n'odë,
me prigiue, mandej me u ulë paa Ikundë li-
sin, kaleetas, e me m'i diftue fjalët goja go-
ja ».
« Edhe kjò pune mund t'bâhet» i gjegji
shoqi. Mas ktyne fjalve rroku trungun e lisit
e, saa çilë e mylle nieri sfyt, u njit perpjeté.
Dy vetë tjerë ndêjne poshté e me gojö hapöt
76
e paa zâa shikjoshin perpjetë.
Si u ul prej lisit i diftoj Ukut çka kish-
té paa e ndîi: « Mrêndë n' odë âsht terr, saa
me shtîi gishtat n'sfy, uji krizem e ndjeva,
po ju a e ndiit?»
« Joo » kje t'pergjegjunit.
« E praa kjo krizem m'u giaa sikuer me
myllun kush ndoj kapak arket».
« Hajde têsh praa t'shterngohena » kjè ur-
dhni i Ukut. Troklloj leetas n' derè t' shpiis
dyy herë: kerkush nuk pergjegjö: rishtas trok-
lloj, prep jo se jo. Athoté thrret edhè nji shoq
i cilli rrîte me uji tjeter tu dera e oborrit
t'thuesh me ruejt a me pritun urdhnin e t'pa-
rit t'vet, e njêni kaliboç tjetrit u kacavaren e
hîne prej dritorjet n'odë; por uji met poosht.
T'tre vêen vesh aty n'terr si patat neper nie-
gull, por gjâa s'ndihet. Ndezin kafin me unuur,
kallin nji fleg pishë, por aty s'pane kênd. La
n'at odë nji shoq, me pishë t'ndezun e vetë i
dyti e me pushkë n'dorë dulen n'odë tjeter
per me kerkue; as aty nuk ndiin gjâa. Kthen
tu shoqi, qi e kishte lânö vetun, e e merr
mas vedit me at pishë t'ndezne. Kgyrin oden
e zjarmit, por s'shofin kênd jo veç por as zjarm
n'voter; kerkojnë shpiin poosht e nelt, n'ma-
je t'gishtave, por n'askênd nuk hasin. « Hej-
de, hejde Ali Dervella, dreqi t'shtîni nder pu-
e paa zâa shikjoshin perpjetë.
Si u ul prej lisit i diftoj Ukut çka kish-
té paa e ndîi: « Mrêndë n' odë âsht terr, saa
me shtîi gishtat n'sfy, uji krizem e ndjeva,
po ju a e ndiit?»
« Joo » kje t'pergjegjunit.
« E praa kjo krizem m'u giaa sikuer me
myllun kush ndoj kapak arket».
« Hajde têsh praa t'shterngohena » kjè ur-
dhni i Ukut. Troklloj leetas n' derè t' shpiis
dyy herë: kerkush nuk pergjegjö: rishtas trok-
lloj, prep jo se jo. Athoté thrret edhè nji shoq
i cilli rrîte me uji tjeter tu dera e oborrit
t'thuesh me ruejt a me pritun urdhnin e t'pa-
rit t'vet, e njêni kaliboç tjetrit u kacavaren e
hîne prej dritorjet n'odë; por uji met poosht.
T'tre vêen vesh aty n'terr si patat neper nie-
gull, por gjâa s'ndihet. Ndezin kafin me unuur,
kallin nji fleg pishë, por aty s'pane kênd. La
n'at odë nji shoq, me pishë t'ndezun e vetë i
dyti e me pushkë n'dorë dulen n'odë tjeter
per me kerkue; as aty nuk ndiin gjâa. Kthen
tu shoqi, qi e kishte lânö vetun, e e merr
mas vedit me at pishë t'ndezne. Kgyrin oden
e zjarmit, por s'shofin kênd jo veç por as zjarm
n'voter; kerkojnë shpiin poosht e nelt, n'ma-
je t'gishtave, por n'askênd nuk hasin. « Hej-
de, hejde Ali Dervella, dreqi t'shtîni nder pu-
77
ne t'thella » tha idhnueshem Uku. At herë
nuk e patne gjith at vshtirim, por i pshtje-
lluene teshat e shpiis e i bâne nji me nji, por
nuk gjetne çka lypshin; vajza ishte tjeterkund.
Plot me dispjek s'bashkut u kthyene ata
pêsë vete sikuer njajò tube balash qi, masi t'a
ndjekuu paa as farö frytit nji leper, kthejnë
tu i zoti me turîj vaarun e me bishta nder
shalë; kshtu Ukut me kater shokë i duhej
me i dale para gazdo Boxhë Jovanovigit.
Ket nuk e xête yêndi vênd, por delte jashtë e
hîte mrêndë, shikjote prej dritoreve: i kaloj n'nji
mîi mêndime e kujtime gjith dita e giate.
«Çka do t'i keen ndolle atyne qi nuk erdhne?
u bâa naté... mos t'm'gjêjne sherri prej Qeve-
riis t'ktushme? Joo, perzè, as per ket geverii
s'po kam dert m'saa per nji hunde burrnot :
shndosh Gospodari; une jam i malazias, me
m'a marrë kush jeten mue, shtrêjt m'paguhet
gjaku; dyy taborre, tham, shkrîhen per mue!...
Mandej pse e drue at familje..? çka mâa nji
plakë..! C'kaa me u gzue shoqi i êm kuer t'i
kallxoj! - e i kthete mêndja tu vajza -
Drue se kaa me ndêjë ktu n'ket shpii sikuer
njaj shpêndi i eger ndrye n'kafaz... Kam me
e zbutun vetë... kam me e veshë e me e
mathë si t'm'thonë, çka t'm'lypin... Por n
erre, e edhè s'po vîne »
ne t'thella » tha idhnueshem Uku. At herë
nuk e patne gjith at vshtirim, por i pshtje-
lluene teshat e shpiis e i bâne nji me nji, por
nuk gjetne çka lypshin; vajza ishte tjeterkund.
Plot me dispjek s'bashkut u kthyene ata
pêsë vete sikuer njajò tube balash qi, masi t'a
ndjekuu paa as farö frytit nji leper, kthejnë
tu i zoti me turîj vaarun e me bishta nder
shalë; kshtu Ukut me kater shokë i duhej
me i dale para gazdo Boxhë Jovanovigit.
Ket nuk e xête yêndi vênd, por delte jashtë e
hîte mrêndë, shikjote prej dritoreve: i kaloj n'nji
mîi mêndime e kujtime gjith dita e giate.
«Çka do t'i keen ndolle atyne qi nuk erdhne?
u bâa naté... mos t'm'gjêjne sherri prej Qeve-
riis t'ktushme? Joo, perzè, as per ket geverii
s'po kam dert m'saa per nji hunde burrnot :
shndosh Gospodari; une jam i malazias, me
m'a marrë kush jeten mue, shtrêjt m'paguhet
gjaku; dyy taborre, tham, shkrîhen per mue!...
Mandej pse e drue at familje..? çka mâa nji
plakë..! C'kaa me u gzue shoqi i êm kuer t'i
kallxoj! - e i kthete mêndja tu vajza -
Drue se kaa me ndêjë ktu n'ket shpii sikuer
njaj shpêndi i eger ndrye n'kafaz... Kam me
e zbutun vetë... kam me e veshë e me e
mathë si t'm'thonë, çka t'm'lypin... Por n
erre, e edhè s'po vîne »
78
Saa ishte Bozha tuj kuvênd vetun per ve-
tun kto sênde, u ndîe nji... rrungullim n'derë;
vên vesh, gilë dritoren, get kryet - Kênkan
ata!... E po plaçka? nji, tre, pêse; q'ata qi
janë nise; kush tjeter s'kênka me ta! eh ç'pas-
kam shtype ujë n'havan têsh kaa herë ! —
«Çka kjè, cka kjè? a t'duel kush para
n'udhë? » pveti Bozha Ukun.
« Nuk âsht burrë qi na del nee kush n'pritë,
- pergjegji njaj cub - «na kemi hii mrê-
nde n'shpii t'vajzes, por nuk âsht aty » e ja
kallxoj punen fiill e per pêe.
«Ti paske diit me i ardhe punës mâa
bukur s'kaa - tha Bozha, - por... dikush
kaa raa n'eer... m'a kaa bâa per rrêng... por
kaa me m'paa, e une mos kjosha i Gospoda-
rit t'êm, n'mos e bâsha t'êmen... ket punë
due me e lype me gjak... Tesh ju shkoni nji
herë, e tî Uk duku prep sot nji javë ktû n'shpii
t'ême e t'merrena vesht bashkë».
Saa ishte Bozha tuj kuvênd vetun per ve-
tun kto sênde, u ndîe nji... rrungullim n'derë;
vên vesh, gilë dritoren, get kryet - Kênkan
ata!... E po plaçka? nji, tre, pêse; q'ata qi
janë nise; kush tjeter s'kênka me ta! eh ç'pas-
kam shtype ujë n'havan têsh kaa herë ! —
«Çka kjè, cka kjè? a t'duel kush para
n'udhë? » pveti Bozha Ukun.
« Nuk âsht burrë qi na del nee kush n'pritë,
- pergjegji njaj cub - «na kemi hii mrê-
nde n'shpii t'vajzes, por nuk âsht aty » e ja
kallxoj punen fiill e per pêe.
«Ti paske diit me i ardhe punës mâa
bukur s'kaa - tha Bozha, - por... dikush
kaa raa n'eer... m'a kaa bâa per rrêng... por
kaa me m'paa, e une mos kjosha i Gospoda-
rit t'êm, n'mos e bâsha t'êmen... ket punë
due me e lype me gjak... Tesh ju shkoni nji
herë, e tî Uk duku prep sot nji javë ktû n'shpii
t'ême e t'merrena vesht bashkë».
NYE I XVII.
T' kthejmë têsh tu Prênda aty n' shpii
kû e kena lâne. kahe rrite vajza strukun, si
pulé e lagun, prej marrjet e prej idhnimeve
qi ja thurrshin zêmren, u dhimej robve shpiis
q'aq e kaa. Prandej gjitheilli ja flitte fjalen
e amel mâa teper se shoqi. N'tryes asajë i gi-
tej haeja pik s' parit, graat u mundoshin me
e tretë me fjalë me i nxjerre kuvênd mas
t'pvetunash qi i bâshin; e shtfishin me punue
ndoj pune shpiet si me thânë me laa ânët,
me shîi e me u qitun buk pulave; per tjeter
jo, por saa me e harrue.
E Prêndes me ja pasé Ishue sfyt e me e
paa t'a kishte kputë zêmren e lodhë mênden.
Shpesh e mrrullte ballin, si me pasö dhimé
t'padame; atbotë dyy vetllat e zeza mlidhe-
shin me hov. Dy sỹy n' t' njyeme t' kshtêjes,
t'mushun m' lot, i ngulte ndoj here nder fty-
ra t'gjindve t'shpiis, sikuer me dashtë e me
lypë ndime prej tyne; kajherë i ulte me t'shpejté,
si me kerkue nji t'mshehun. Mollxat e fageve,
zbee e hupö saa pak, diftoshin qi nuk ishte,
jo, e hjekun keq, por qi nji idhnim i permrênd-
shem e grîite. Buzët e holla kishin fillue me
T' kthejmë têsh tu Prênda aty n' shpii
kû e kena lâne. kahe rrite vajza strukun, si
pulé e lagun, prej marrjet e prej idhnimeve
qi ja thurrshin zêmren, u dhimej robve shpiis
q'aq e kaa. Prandej gjitheilli ja flitte fjalen
e amel mâa teper se shoqi. N'tryes asajë i gi-
tej haeja pik s' parit, graat u mundoshin me
e tretë me fjalë me i nxjerre kuvênd mas
t'pvetunash qi i bâshin; e shtfishin me punue
ndoj pune shpiet si me thânë me laa ânët,
me shîi e me u qitun buk pulave; per tjeter
jo, por saa me e harrue.
E Prêndes me ja pasé Ishue sfyt e me e
paa t'a kishte kputë zêmren e lodhë mênden.
Shpesh e mrrullte ballin, si me pasö dhimé
t'padame; atbotë dyy vetllat e zeza mlidhe-
shin me hov. Dy sỹy n' t' njyeme t' kshtêjes,
t'mushun m' lot, i ngulte ndoj here nder fty-
ra t'gjindve t'shpiis, sikuer me dashtë e me
lypë ndime prej tyne; kajherë i ulte me t'shpejté,
si me kerkue nji t'mshehun. Mollxat e fageve,
zbee e hupö saa pak, diftoshin qi nuk ishte,
jo, e hjekun keq, por qi nji idhnim i permrênd-
shem e grîite. Buzët e holla kishin fillue me
80
e bjerrë at t'kuq drandofillesh e ishin si t'zbar-
dhueme: ishte i zhdervjelltë nder punë qi i
urdhnoshin me bầa; mãa parë u çote se i tho-
shin : po vetun ishte fjala e sajë.
Nder gjind t' asajé familje i diftote mâa
dashtnii e nderote e kishte per at vajzë thek-
sim t' posaçem nji vllaa i tretö. Ky n'mra-
me, masi kthete me dhên t'baritores s'ree
tu shpia, i kallxote ndoj sînd permii grigje
t'sajé; ja levdote ogiçin i cilli i prîte aq mirë
tufës, i diftote se njajo delja me topa t' zez
nuk kishte hanger bash mirë e me giase do
t'jeen e smûetë; e praa ishte mundue me i
mledhë filizat e njome t'ullive, ishte kacavarë
per nji shkrep e maje tii kishte hiekë do baar
t'njomö e ja kishte grumullue perpara, por i
bâte nâze: « krejt paa hanger s'm' kaa mete
jo, - i thote prep - por shijim dukej se
s'kishte. » E kshtû per gjith t'prênduem t'dii-
llit gjête diçka me folun me tê e me i kall-
xuemun gka do.
Ky t'prûum kaq i ndjerziishem e shtyni
Prênden me e gilë zêmren saa pak e me e
dashtë at djalë, e kadal-dale u zhvilluene n'tê
disaa mndyra qi s'i kishte spikatë nder hera
tjera: nji paqsii, nji turbullim i permrêndshem,
sikuer i ndollë njatii nierit i cilli gjêen ndoj
gjâa sênd qi e kishte per zêmer e kaa tshiir
e bjerrë at t'kuq drandofillesh e ishin si t'zbar-
dhueme: ishte i zhdervjelltë nder punë qi i
urdhnoshin me bầa; mãa parë u çote se i tho-
shin : po vetun ishte fjala e sajë.
Nder gjind t' asajé familje i diftote mâa
dashtnii e nderote e kishte per at vajzë thek-
sim t' posaçem nji vllaa i tretö. Ky n'mra-
me, masi kthete me dhên t'baritores s'ree
tu shpia, i kallxote ndoj sînd permii grigje
t'sajé; ja levdote ogiçin i cilli i prîte aq mirë
tufës, i diftote se njajo delja me topa t' zez
nuk kishte hanger bash mirë e me giase do
t'jeen e smûetë; e praa ishte mundue me i
mledhë filizat e njome t'ullive, ishte kacavarë
per nji shkrep e maje tii kishte hiekë do baar
t'njomö e ja kishte grumullue perpara, por i
bâte nâze: « krejt paa hanger s'm' kaa mete
jo, - i thote prep - por shijim dukej se
s'kishte. » E kshtû per gjith t'prênduem t'dii-
llit gjête diçka me folun me tê e me i kall-
xuemun gka do.
Ky t'prûum kaq i ndjerziishem e shtyni
Prênden me e gilë zêmren saa pak e me e
dashtë at djalë, e kadal-dale u zhvilluene n'tê
disaa mndyra qi s'i kishte spikatë nder hera
tjera: nji paqsii, nji turbullim i permrêndshem,
sikuer i ndollë njatii nierit i cilli gjêen ndoj
gjâa sênd qi e kishte per zêmer e kaa tshiir
81
me e shikjue tesh e tesh e mos me e lânë
me ja paa kush.
Qillon shpesh here, mundena me thâne,
sidomns nder t'rii, gi zêmra u lakmon ndoj
t'mirë e cilla âsht vetun saa per dukë ndosh-
ta, por ani; e, per at lakmim nuk priton de-
ri me hjekun nji grimö vshtirim : sikuer nja-
jo lulja tek saa çilé bubugen, pshtetun n'gêm-
thin e hooll, e e gadshme me shperdaa eren e
kândshme t'veten neper ajr t'kulluet qi i rrî
per rreth. Kjo kohe do shkgyrtue me droe
prej atyne qi ja kan mêet vedit, per ndry-
shej kêdohin s'vanon me e mashtrue e me e
sjellun kahö vesi, e ky kaa per t'a ndjekö
n'burrnim e n'plegsii, e s'mramit kaa me i
prii deri tu gryka e vorrit. Nee shqyptarve
n'a kaa metë fjala e t' moçmit qi thotë:
djali vesin si t'a ndjekun,
plaket, des, e s'mund t'a hjekun.
Mêndja e zêmra e Prêndës töhjekte gjith-
nji kaa aj djalö, si nji shporte plot me lule
tek saa t'kputuna vûe para nji zgjonit. Ajò
permendote nji shogen e vet, e cilla kishte
pasë dalö jashtë nder pêsmdhete vjetat. Kuj-
tote se saa miré kishte raa ajo shoge, si e
levdoshin per puntore, per e urté, per e paa
fjalë; asajë i kishte hîi n'zêmer mêndimi me
e bâa at djalë t'vetin e me e marrë per fat. Ky
me e shikjue tesh e tesh e mos me e lânë
me ja paa kush.
Qillon shpesh here, mundena me thâne,
sidomns nder t'rii, gi zêmra u lakmon ndoj
t'mirë e cilla âsht vetun saa per dukë ndosh-
ta, por ani; e, per at lakmim nuk priton de-
ri me hjekun nji grimö vshtirim : sikuer nja-
jo lulja tek saa çilé bubugen, pshtetun n'gêm-
thin e hooll, e e gadshme me shperdaa eren e
kândshme t'veten neper ajr t'kulluet qi i rrî
per rreth. Kjo kohe do shkgyrtue me droe
prej atyne qi ja kan mêet vedit, per ndry-
shej kêdohin s'vanon me e mashtrue e me e
sjellun kahö vesi, e ky kaa per t'a ndjekö
n'burrnim e n'plegsii, e s'mramit kaa me i
prii deri tu gryka e vorrit. Nee shqyptarve
n'a kaa metë fjala e t' moçmit qi thotë:
djali vesin si t'a ndjekun,
plaket, des, e s'mund t'a hjekun.
Mêndja e zêmra e Prêndës töhjekte gjith-
nji kaa aj djalö, si nji shporte plot me lule
tek saa t'kputuna vûe para nji zgjonit. Ajò
permendote nji shogen e vet, e cilla kishte
pasë dalö jashtë nder pêsmdhete vjetat. Kuj-
tote se saa miré kishte raa ajo shoge, si e
levdoshin per puntore, per e urté, per e paa
fjalë; asajë i kishte hîi n'zêmer mêndimi me
e bâa at djalë t'vetin e me e marrë per fat. Ky
82
shllim, qi deri s'vonit nuk i ishte pershkue
neper krye, masi struku e e majti mshehët
m'nji skấj t'mêndes s'vet, tesh ju shvillue e
vîte tuj u shtue. Ajò ket lakmim e pertrîte saa
hera, e kishte uzdaje qi edhè me ket mndyrë
do t'u skapullote prej fortunes t'mnershme qi
e shifte para sýysh, Por mas ktii shllimit i
delte para nji tjeter kundershtues: se, nâna
nuk kaa per t'm'lânë me u bashkue me têne
per dyy arsye: nji pse jena gjak nder vedi, t'ka-
terët kushrî, e e dyta pse jemi t'nji katundit.
Ajo praa qiti ceken me u çilë n'fjalë me
Vaten, kshtû u thirrte aj vllaj i tretë. Edhè
djali nuk i lête gjâa t' mangut vajzes; edhè
aj dishrote me u çilë me tê e per mos me
e ngiaté lidhne fjalët qi me e mârré njêni
tjetrin me pelqim t' shoqi-shojt. « E une, tha
Vata, kam me shtii dy vllaznit e mîi me
folë me baben, e m' a merr mêndja se kjo
puné kaa me kênë e kryeme, per gzim t' ne-
ve dyyve; e per punö gi jena kushrîi do
t'diish, moj moter, se na nuk kena regullii
as n't'tretin as n'ť'katertin brêz, por n't'pêstin,
e Unjilli, sikuer e kam ndie n'predk, thotë
se n't'pêstin brêz e perpjet munden me bekim
me mârrö shogi shojn edhe kushrîit. E praa
pse me drashtë ti per ket arsye?»
«Tyy t'a lumsha gojen, Vatoo, qi kaq
shllim, qi deri s'vonit nuk i ishte pershkue
neper krye, masi struku e e majti mshehët
m'nji skấj t'mêndes s'vet, tesh ju shvillue e
vîte tuj u shtue. Ajò ket lakmim e pertrîte saa
hera, e kishte uzdaje qi edhè me ket mndyrë
do t'u skapullote prej fortunes t'mnershme qi
e shifte para sýysh, Por mas ktii shllimit i
delte para nji tjeter kundershtues: se, nâna
nuk kaa per t'm'lânë me u bashkue me têne
per dyy arsye: nji pse jena gjak nder vedi, t'ka-
terët kushrî, e e dyta pse jemi t'nji katundit.
Ajo praa qiti ceken me u çilë n'fjalë me
Vaten, kshtû u thirrte aj vllaj i tretë. Edhè
djali nuk i lête gjâa t' mangut vajzes; edhè
aj dishrote me u çilë me tê e per mos me
e ngiaté lidhne fjalët qi me e mârré njêni
tjetrin me pelqim t' shoqi-shojt. « E une, tha
Vata, kam me shtii dy vllaznit e mîi me
folë me baben, e m' a merr mêndja se kjo
puné kaa me kênë e kryeme, per gzim t' ne-
ve dyyve; e per punö gi jena kushrîi do
t'diish, moj moter, se na nuk kena regullii
as n't'tretin as n'ť'katertin brêz, por n't'pêstin,
e Unjilli, sikuer e kam ndie n'predk, thotë
se n't'pêstin brêz e perpjet munden me bekim
me mârrö shogi shojn edhe kushrîit. E praa
pse me drashtë ti per ket arsye?»
«Tyy t'a lumsha gojen, Vatoo, qi kaq
83
mirë m'a hoge ket dyshim. Por, se jena t'nji
katundit e t'nji fisit a uuk kaa gjâa?»
E Vata «as kjò nuk na pret kunoren. Po
ti a s'e diin se jashta Shqypniet, e madjè e-
đhè n'Shhoder, n'Shkup, n'Pezrênd e n'gjyte-
te tjera, martohen paa kurr farë mkatit edhè
njatà qi janö t'nji fisit, t'nji katundit e t' nji
mahallës? A thue se ata e çarsin Feen me
ket punë? Jo aspak, se ndryshej meshtaria
s'kishin per t'a bekue kunoren e tynve. Po,
mâa e shumta e malcorve t' onë s'doon me
diit per ket zakon t'rii, por janë gabim, pse
Feja nuk e lypë gjith at shterngim, e madjè
dobii t'mdhaja kah shpirti edhè kah shekulli
kaa nieri shpesh herë tuj u martue n'katund
a n'fis t'vet. E praa pse mos me marre na
ket lirii qi Feja jau nep t' tânve? Êm aat
âsht nji nder plegöt e katundit, âsht edhè ku-
vêndtaar i foort, e bukur mirë kaa me diit
edhè n'ket çastje me ja myllë gojen njadisa-
ve qi ndoshta doon per ket punë me folë keq
per nee. Na praa kso doret me bekim t' Fees
e me pelqim ti t'nanës e veté t'prindve t'mii
kena m'u lidhë me kunorë shêjte, si na dish-
ron zêmra. Por tash nji herë duhet me pritë deri
saa t'vinë nana e jote e t'kapercejn ky pshtjellim.
« Mirë fort, ja bani Prenda, edhe vet
praa jam n'fjale t'ânde. »
mirë m'a hoge ket dyshim. Por, se jena t'nji
katundit e t'nji fisit a uuk kaa gjâa?»
E Vata «as kjò nuk na pret kunoren. Po
ti a s'e diin se jashta Shqypniet, e madjè e-
đhè n'Shhoder, n'Shkup, n'Pezrênd e n'gjyte-
te tjera, martohen paa kurr farë mkatit edhè
njatà qi janö t'nji fisit, t'nji katundit e t' nji
mahallës? A thue se ata e çarsin Feen me
ket punë? Jo aspak, se ndryshej meshtaria
s'kishin per t'a bekue kunoren e tynve. Po,
mâa e shumta e malcorve t' onë s'doon me
diit per ket zakon t'rii, por janë gabim, pse
Feja nuk e lypë gjith at shterngim, e madjè
dobii t'mdhaja kah shpirti edhè kah shekulli
kaa nieri shpesh herë tuj u martue n'katund
a n'fis t'vet. E praa pse mos me marre na
ket lirii qi Feja jau nep t' tânve? Êm aat
âsht nji nder plegöt e katundit, âsht edhè ku-
vêndtaar i foort, e bukur mirë kaa me diit
edhè n'ket çastje me ja myllë gojen njadisa-
ve qi ndoshta doon per ket punë me folë keq
per nee. Na praa kso doret me bekim t' Fees
e me pelqim ti t'nanës e veté t'prindve t'mii
kena m'u lidhë me kunorë shêjte, si na dish-
ron zêmra. Por tash nji herë duhet me pritë deri
saa t'vinë nana e jote e t'kapercejn ky pshtjellim.
« Mirë fort, ja bani Prenda, edhe vet
praa jam n'fjale t'ânde. »
NYE I XVIII.
Kuer kthej Lula prej Shkodret n' Shas,
mâa e para grue qi i duel para kjè Tringa qi
kish marrë vajzen e saje ndore: ja kallxoj
punen e atii djalit qi kishte dashte me i
meté n'qafé Prêndës s'shkretë, bumen qi ja
kishte gitë tu dera; mundimin e vet as me
e pas pase nânë e ç'nânë, e s'mramit t'pritu-
nit e t'vllaat Mark Prêlës.
Lula ishte bâa guur prej idhnimit. -
Ah! thote, mâa mundim po m' hjek zêmra
sot se kuer kam paamun Leken shtrii, e kuer
kam lânë e s'e kam gjetë Marashin e vogel...
Ah ! moj bii, si ja paske plase zêmren nânös
s'ate; tî paske kênë mârrja e familjes s'onë,
mârrja e erzit t' babës s'yt e t' vllaut t'ând
n'vorr! - Eh tî o Zot qi vrâan e kthiill, go
e m' merr saa mâa parë, e mos m' lên n'ket
farë jetet kaq t'helmueme; m'daj, t'lutem, kso
jetet n'hiir t'ând e me nderö, pse, o 4ot i
Lum, deka per mue sot âsht kapak florînit! -
Lulës s'shkretë i ishte bâa gjaku e vneri
bashkë; dishrote me u shkatrrue prej turbulli-
meve e idhnimeve qi ja vloshin kryet e prej saa
e saa bishtave qi do t'i delshin kndej e mrapa.
Kuer kthej Lula prej Shkodret n' Shas,
mâa e para grue qi i duel para kjè Tringa qi
kish marrë vajzen e saje ndore: ja kallxoj
punen e atii djalit qi kishte dashte me i
meté n'qafé Prêndës s'shkretë, bumen qi ja
kishte gitë tu dera; mundimin e vet as me
e pas pase nânë e ç'nânë, e s'mramit t'pritu-
nit e t'vllaat Mark Prêlës.
Lula ishte bâa guur prej idhnimit. -
Ah! thote, mâa mundim po m' hjek zêmra
sot se kuer kam paamun Leken shtrii, e kuer
kam lânë e s'e kam gjetë Marashin e vogel...
Ah ! moj bii, si ja paske plase zêmren nânös
s'ate; tî paske kênë mârrja e familjes s'onë,
mârrja e erzit t' babës s'yt e t' vllaut t'ând
n'vorr! - Eh tî o Zot qi vrâan e kthiill, go
e m' merr saa mâa parë, e mos m' lên n'ket
farë jetet kaq t'helmueme; m'daj, t'lutem, kso
jetet n'hiir t'ând e me nderö, pse, o 4ot i
Lum, deka per mue sot âsht kapak florînit! -
Lulës s'shkretë i ishte bâa gjaku e vneri
bashkë; dishrote me u shkatrrue prej turbulli-
meve e idhnimeve qi ja vloshin kryet e prej saa
e saa bishtave qi do t'i delshin kndej e mrapa.
85
Nji e nji tjeter ja hashin veshët: kush i
epte kshille, kush i kallxote punen e bumes,
kush e pvette ç'punë e kishte hjedhë n'Shko-
der; e Lula kjahej me ta per çka e kish
gjetë; ankohej per mênd qi s'kishte pasë e
pse me e lânë cucen vetun paa ja porositun
kuej; vajtohej me ato qi kishte mâa per zê-
mer se vajzes s'vet i ishte pree nafaka n'shtat
vênde, e se nuk kishte sfy e fage me e folun
kund e madjè me t'vshtirë shtrîite kush dorë
me ja lype at vajze, t'thuesh me fjalë, pse
askush s' lakmon madjè me shtîi zjarmin
n'shpii t'vet; e me arsye.
Prênda me lot per fage i bâte bee n't'dliirt
s'âmës se ishte paa pike fajit, m'saa çon mîi-
za n'krah. S'âmës ju mush mêndja dikuer se
e bia do t'keen kênë virgjin n'ket punë; por
i erdhne edhè nji mîi kujtime e trishtime per
çka mujte me i ndollö prej atii djaloçit sherr
qi nuk e njifte as tek se kush ishte; e pra-
ndej u lidh me e fejue kund vajzen; dyert e
para jo me i msye, por me ja dhânë ndoj
djalit qi t'ishte i zoti i punës e t'hate me tê
nji kashatë bukë n'hitii, paa i thânë kush as
andej as mâa kndej.
Kee, perze, mori nânë, nanë e shueme e
e shkretë. pse i shtjen kujdes vedit pse bash
njaj gjaks qi t'a kaa thaa votren, s'kaa per
Nji e nji tjeter ja hashin veshët: kush i
epte kshille, kush i kallxote punen e bumes,
kush e pvette ç'punë e kishte hjedhë n'Shko-
der; e Lula kjahej me ta per çka e kish
gjetë; ankohej per mênd qi s'kishte pasë e
pse me e lânë cucen vetun paa ja porositun
kuej; vajtohej me ato qi kishte mâa per zê-
mer se vajzes s'vet i ishte pree nafaka n'shtat
vênde, e se nuk kishte sfy e fage me e folun
kund e madjè me t'vshtirë shtrîite kush dorë
me ja lype at vajze, t'thuesh me fjalë, pse
askush s' lakmon madjè me shtîi zjarmin
n'shpii t'vet; e me arsye.
Prênda me lot per fage i bâte bee n't'dliirt
s'âmës se ishte paa pike fajit, m'saa çon mîi-
za n'krah. S'âmës ju mush mêndja dikuer se
e bia do t'keen kênë virgjin n'ket punë; por
i erdhne edhè nji mîi kujtime e trishtime per
çka mujte me i ndollö prej atii djaloçit sherr
qi nuk e njifte as tek se kush ishte; e pra-
ndej u lidh me e fejue kund vajzen; dyert e
para jo me i msye, por me ja dhânë ndoj
djalit qi t'ishte i zoti i punës e t'hate me tê
nji kashatë bukë n'hitii, paa i thânë kush as
andej as mâa kndej.
Kee, perze, mori nânë, nanë e shueme e
e shkretë. pse i shtjen kujdes vedit pse bash
njaj gjaks qi t'a kaa thaa votren, s'kaa per
t'pasë mshiriir me t'a thaa krejt zêmren, kaa
per t'a xânë jeten t'ânde n'gjak deri saa t'jeen
thânë prej atij t' Lumit; zêmra e jote kaa
me u çaa dyysh kahë kee me ndîi ushtimen
e pushkve, vajin e nânës per djalë t' vraam,
e t'motrave per vilaa t' varrnem, e t' nuseve
t'reja per fat t'dashtun, e n'gjith ket gjâmë e
vajö e lot kaa me u kujtue per nji me gjaks
edhè vajza e yte, per ngaje t'eilles, sikuer kan
per t'thânë, u derdh aj gjak!
Duhet me diit se masi atii malaziasit,
Bozhë Jovanoviçit, i duelne shtupö gjith ato
kerkime aq me sherrii, nuk desht me e çue
krejt paa-gjâa; drote se ndoj Arnaut ja kaa
xânë cakun e e kaa lânë qyqarin me duer
n'ndîi e plot me mârre faqe disaa dashamir-
ve, t'eillve u kishte pasë zblue shfrimin e zê-
mres s'vet, qi dote me e shprazë kundra fa-
miljes t'atii gjaksit t'ndyet... si thote aj.
Sikuer thame n'fillesë t'nenit XV,, Jova-
noviçit (qi kishte shtîi gjind me e pvetë mirö
punen) i raa n'vesh se Prênden e kishte mârrë
n' shpii ť' vet Gjelosh Prêla i vllaj i Markut,
i cilli kishte pasë qitë pushkë n'Cetinë e vraa
dy malazez. Ky lajm e ndezi flakë edhè måa,
e e bâni, qyysh i thonë nji fjalës, tym prej
idhnimit. I erdh edhè Uku, mas ditve t' shê-
njueme, me nji kaal madhnii : belin tuj e per-
per t'a xânë jeten t'ânde n'gjak deri saa t'jeen
thânë prej atij t' Lumit; zêmra e jote kaa
me u çaa dyysh kahë kee me ndîi ushtimen
e pushkve, vajin e nânës per djalë t' vraam,
e t'motrave per vilaa t' varrnem, e t' nuseve
t'reja per fat t'dashtun, e n'gjith ket gjâmë e
vajö e lot kaa me u kujtue per nji me gjaks
edhè vajza e yte, per ngaje t'eilles, sikuer kan
per t'thânë, u derdh aj gjak!
Duhet me diit se masi atii malaziasit,
Bozhë Jovanoviçit, i duelne shtupö gjith ato
kerkime aq me sherrii, nuk desht me e çue
krejt paa-gjâa; drote se ndoj Arnaut ja kaa
xânë cakun e e kaa lânë qyqarin me duer
n'ndîi e plot me mârre faqe disaa dashamir-
ve, t'eillve u kishte pasë zblue shfrimin e zê-
mres s'vet, qi dote me e shprazë kundra fa-
miljes t'atii gjaksit t'ndyet... si thote aj.
Sikuer thame n'fillesë t'nenit XV,, Jova-
noviçit (qi kishte shtîi gjind me e pvetë mirö
punen) i raa n'vesh se Prênden e kishte mârrë
n' shpii ť' vet Gjelosh Prêla i vllaj i Markut,
i cilli kishte pasë qitë pushkë n'Cetinë e vraa
dy malazez. Ky lajm e ndezi flakë edhè måa,
e e bâni, qyysh i thonë nji fjalës, tym prej
idhnimit. I erdh edhè Uku, mas ditve t' shê-
njueme, me nji kaal madhnii : belin tuj e per-
87
dredhë si enême e thyeme; krahët kulaar tuj
i hjedhö digyysh me kajde, n'vetlla i kerve-
shun e n'ftyrë i vrânët, t'thuesh se po kaa me
daa gjygje.
« Kû jee, eh djalë samadak! » i tha Bo-
xha Ukut.
«Tek jam o t'u ngiatët jeta! » ja priti
ky n'selaam.
« Kam pvetö andej e kndej, e kam mujtö
me marré vesht se njaj i vllaj i Mark Prêlës,
gi e ma vedin si i paar katundit, e kishte pase
gyysh disaa dit perpara at vajzen n'shpii t'vet ;
edhè m'kan kallxue ata qi kam shtii vete me
marrë vesht se aj burre katerqindsh!... atê
katergind e hangshin ! kishte pase thânë se -
veta i dal zot erzit t'vajzes - veta due me
ja vûe vedit barrë n'shpinë me kênun strehë
per at vajzë - veta due me kqyrun me ja
gjetö nafaken kû mos t'a mêndojnë e kujtojnë
ajo». E kto fjalë i shqyptote Boxha si
n'krenii e n'gestii, kin s'po i marr ndorë kto
t'daluna zot prej nji nierit qi, si thohet, s'ja
kaa lânë n'rood e n'soj as i pari as i mrami.
- « Due » tha prep « me shkue e me ndeze
pushken me tê, n'katund t'tii, n'shpii t'tii. E
praa punò si t'diish tî, Uk djali; pare tî kee
prej mejet saa t'lypish, kshtû edhè shokët e
tuu kan pare si heren tjeter ; fyshekë po t'nap
dredhë si enême e thyeme; krahët kulaar tuj
i hjedhö digyysh me kajde, n'vetlla i kerve-
shun e n'ftyrë i vrânët, t'thuesh se po kaa me
daa gjygje.
« Kû jee, eh djalë samadak! » i tha Bo-
xha Ukut.
«Tek jam o t'u ngiatët jeta! » ja priti
ky n'selaam.
« Kam pvetö andej e kndej, e kam mujtö
me marré vesht se njaj i vllaj i Mark Prêlës,
gi e ma vedin si i paar katundit, e kishte pase
gyysh disaa dit perpara at vajzen n'shpii t'vet ;
edhè m'kan kallxue ata qi kam shtii vete me
marrë vesht se aj burre katerqindsh!... atê
katergind e hangshin ! kishte pase thânë se -
veta i dal zot erzit t'vajzes - veta due me
ja vûe vedit barrë n'shpinë me kênun strehë
per at vajzë - veta due me kqyrun me ja
gjetö nafaken kû mos t'a mêndojnë e kujtojnë
ajo». E kto fjalë i shqyptote Boxha si
n'krenii e n'gestii, kin s'po i marr ndorë kto
t'daluna zot prej nji nierit qi, si thohet, s'ja
kaa lânë n'rood e n'soj as i pari as i mrami.
- « Due » tha prep « me shkue e me ndeze
pushken me tê, n'katund t'tii, n'shpii t'tii. E
praa punò si t'diish tî, Uk djali; pare tî kee
prej mejet saa t'lypish, kshtû edhè shokët e
tuu kan pare si heren tjeter ; fyshekë po t'nap
88
saa t'duesh ; shokë merr saa t'a diish ti; por
êmen mos me dhânë as kush ja kaa nisë
pushkes, jo mâa me diftue kush kaa gisht
mrêndë ».
« Morè Gazdo » - se edhè morè po t'tham
e t' preksha per t'miré, - « a di se kjò punë
nuk âsht, si i thonö nji fjales, buk e djathö?
Une kam nâam t' keq gjith kund, rrafshit e
deri nder male, si cub, si gjaks, e si t'thuesh
zii e mâa zii; e me u ulë veta, ashtû me sfy
çilë n'katund ... a di se geveria nuk m'ndrron
me mish t'dashit ? me nzi g'pret ajò me e que
e me e shitë Ikuren t'ême n'treg t'Shkodres?»
« Perze po m'duke lum Uku - ja kthe]
me dispjek Jovanoviçi - po m'duke, m'ndîi
se po t'tham, sikuer njaj gêni i keq i cilli
Ishon urysh e lehë nder kame t'njatii qi merr
me hii per deret t'oborrit e shikjon per mra-
pa mos t'dalin i zoti i vet me e turité me
nji - SYP, gyP; - duhet me kênë i gjaall.,.
n'gjithçka, i shêjtanit e i mejdanit! ».
« Eh tyy t'paste Uku per mot t'giatë ...»
« Oka po thue? ».
« Jam tuj thâne - ja priti trimnisht -
qi mos me m'i xânë fjalët qi fola: zêmer dra-
ngonit e kamë leprit due me pase, e jam gadi
me raa edhè n' zjarm per shpii t' uej, o lum
zotnia ».
saa t'duesh ; shokë merr saa t'a diish ti; por
êmen mos me dhânë as kush ja kaa nisë
pushkes, jo mâa me diftue kush kaa gisht
mrêndë ».
« Morè Gazdo » - se edhè morè po t'tham
e t' preksha per t'miré, - « a di se kjò punë
nuk âsht, si i thonö nji fjales, buk e djathö?
Une kam nâam t' keq gjith kund, rrafshit e
deri nder male, si cub, si gjaks, e si t'thuesh
zii e mâa zii; e me u ulë veta, ashtû me sfy
çilë n'katund ... a di se geveria nuk m'ndrron
me mish t'dashit ? me nzi g'pret ajò me e que
e me e shitë Ikuren t'ême n'treg t'Shkodres?»
« Perze po m'duke lum Uku - ja kthe]
me dispjek Jovanoviçi - po m'duke, m'ndîi
se po t'tham, sikuer njaj gêni i keq i cilli
Ishon urysh e lehë nder kame t'njatii qi merr
me hii per deret t'oborrit e shikjon per mra-
pa mos t'dalin i zoti i vet me e turité me
nji - SYP, gyP; - duhet me kênë i gjaall.,.
n'gjithçka, i shêjtanit e i mejdanit! ».
« Eh tyy t'paste Uku per mot t'giatë ...»
« Oka po thue? ».
« Jam tuj thâne - ja priti trimnisht -
qi mos me m'i xânë fjalët qi fola: zêmer dra-
ngonit e kamë leprit due me pase, e jam gadi
me raa edhè n' zjarm per shpii t' uej, o lum
zotnia ».
89
« E une nuk thaçë qi t'shkojsh tî qyge
kallit; merr, t'thaçë edhè para, kê t'diish e
kê t'duesh, e un pergjegji.... Udha e maar
praa; n'tyy e kam vetë t'gjith uzdajen t' ê-
me; veç ti mundesh me m' a krye ket punë.»
E u daane.
SH
« E une nuk thaçë qi t'shkojsh tî qyge
kallit; merr, t'thaçë edhè para, kê t'diish e
kê t'duesh, e un pergjegji.... Udha e maar
praa; n'tyy e kam vetë t'gjith uzdajen t' ê-
me; veç ti mundesh me m' a krye ket punë.»
E u daane.
SH
NYE I XIX.
Uku zgodhi dy shokë, mâa t'shpejte kahë
kâma e trima, e u nis t'thuesh me shênd saa
me u dhânë zêmer atyne qi kishte me vedi;
por n'mênde t'vet truete e pertruete Shasin e
Prênden e atê qi ja kishte mushë mênden ve-
dit me e xânë nuse perdhuni e me pushkë n'fa-
ge: e ecte sikuer njaj ujku, qi shtyemun prej
ûjet me bark t'bâam pash e me brii qi mu-
ndesh me ja njehé, dirgjet prej maleve t' ve-
ta, kû nuk kaa veç se boor, si n'droe i afro-
het rrafshit, ndalet prore, njênen kâmö t'que-
me perpjeté, tuj e pedaté bishtin e repun fiesh,
e i çon turijt perpjeté pale a po ndiin cer
nierit o hekrit. i ngrehe veshët, i rrotu-
llon dy sfy gjakut prej t'cillve mund t' dahet
lakmimi per plaçkë t'vet e friga e gjojes.
Ishte pika e mjesnates e vranët e e terr-
shme ; zâni i robit gjaall nuk u ndîite, por
vetun ndihej kanga e gjelave t' katundit ; e
Uku me ata dy shokë raa n'oborr t'shpiis qi
ja kishte msye. Mâa i foorti nder ta uli prej
cepit krahit nji traa t' paa dhềnun mirë e qi
i kiskte edhè disaa rrêma por t'cunguem, e
ktê e pshteti kalectas buzö t'strehes t'pullazit.
Uku zgodhi dy shokë, mâa t'shpejte kahë
kâma e trima, e u nis t'thuesh me shênd saa
me u dhânë zêmer atyne qi kishte me vedi;
por n'mênde t'vet truete e pertruete Shasin e
Prênden e atê qi ja kishte mushë mênden ve-
dit me e xânë nuse perdhuni e me pushkë n'fa-
ge: e ecte sikuer njaj ujku, qi shtyemun prej
ûjet me bark t'bâam pash e me brii qi mu-
ndesh me ja njehé, dirgjet prej maleve t' ve-
ta, kû nuk kaa veç se boor, si n'droe i afro-
het rrafshit, ndalet prore, njênen kâmö t'que-
me perpjeté, tuj e pedaté bishtin e repun fiesh,
e i çon turijt perpjeté pale a po ndiin cer
nierit o hekrit. i ngrehe veshët, i rrotu-
llon dy sfy gjakut prej t'cillve mund t' dahet
lakmimi per plaçkë t'vet e friga e gjojes.
Ishte pika e mjesnates e vranët e e terr-
shme ; zâni i robit gjaall nuk u ndîite, por
vetun ndihej kanga e gjelave t' katundit ; e
Uku me ata dy shokë raa n'oborr t'shpiis qi
ja kishte msye. Mâa i foorti nder ta uli prej
cepit krahit nji traa t' paa dhềnun mirë e qi
i kiskte edhè disaa rrêma por t'cunguem, e
ktê e pshteti kalectas buzö t'strehes t'pullazit.
N'pullaz hodhne nji grusht dhee t'dekunit, per
me i xâne gjumi gjindt e asaje shpii. (1)
kacavaren per at traa i pari edhe i dyti, e
Uku ndej poshtë e kishte rroke trupin mos
t'rrotullohej: ata dy vete hypen mîi pullaz.
Veshtuene, ndêjne n'prigim, por s' kishin per
çka me pasö droe, pse gjindja e shpiis kishin
raa dekun n'gjum. Atbotë dora-dorës filluene
me zblue ndoj tjegell, vûene vesh por nuk u
ndie kush se po flêete n'odë t'nêntêshme; voj-
ten me kame t'leet m'nji vênd tjeter, zbluene
tjeglla edlè aty e ndiine t' gerhitmen e nji
nierit t'vetun. Ndezne nji dritë, e gitne neper
hatlla, e paane bash t'zoon e shpiis, Gjelosh
Prêlen, qi ishte i vllaj i Markut.
«E tesh g't'bâjmë» i tha niêni tjetrit.
«Tesh me bâa gka na kaa thânë Uku;
e pse presim ? »
« A e njofte mirë a kjè veté Gjeloshi? »
« A t'kaa hii tuta kaq shpejt? nxire vrep
calinen e t'qesim m'tê t'dy per nji herit». Me
kto fjale n'gojë nxuer armen mizore e shêjnoj
bashkë me shoqin per biret t'hatullës e nji mas
nji i dhane çark.
Ushtima e pushkes edhè nuk ishte ndalë,
kuer ge i duel gjumi robve t'shpiis; tre vlla-
(1). Edhè ky âsht nji nders hum kujtime a besime t'mârra gi
kund kund kaa edhè i ndjek prej padiet populli i ynë.
me i xâne gjumi gjindt e asaje shpii. (1)
kacavaren per at traa i pari edhe i dyti, e
Uku ndej poshtë e kishte rroke trupin mos
t'rrotullohej: ata dy vete hypen mîi pullaz.
Veshtuene, ndêjne n'prigim, por s' kishin per
çka me pasö droe, pse gjindja e shpiis kishin
raa dekun n'gjum. Atbotë dora-dorës filluene
me zblue ndoj tjegell, vûene vesh por nuk u
ndie kush se po flêete n'odë t'nêntêshme; voj-
ten me kame t'leet m'nji vênd tjeter, zbluene
tjeglla edlè aty e ndiine t' gerhitmen e nji
nierit t'vetun. Ndezne nji dritë, e gitne neper
hatlla, e paane bash t'zoon e shpiis, Gjelosh
Prêlen, qi ishte i vllaj i Markut.
«E tesh g't'bâjmë» i tha niêni tjetrit.
«Tesh me bâa gka na kaa thânë Uku;
e pse presim ? »
« A e njofte mirë a kjè veté Gjeloshi? »
« A t'kaa hii tuta kaq shpejt? nxire vrep
calinen e t'qesim m'tê t'dy per nji herit». Me
kto fjale n'gojë nxuer armen mizore e shêjnoj
bashkë me shoqin per biret t'hatullës e nji mas
nji i dhane çark.
Ushtima e pushkes edhè nuk ishte ndalë,
kuer ge i duel gjumi robve t'shpiis; tre vlla-
(1). Edhè ky âsht nji nders hum kujtime a besime t'mârra gi
kund kund kaa edhè i ndjek prej padiet populli i ynë.
92
zen u çuene prej s'raatit e rrokne armët, i
mushne, e me ta n' dorë hîne n'odë t' et e
ndîin kahe gjimon. E pvesin prej kahö i erdh
pushka, e baba u pergjegji: « M'vrau pushka
e t'Naltit ; m'kaa raa rrfeja». Fjala s' ngiati
kuer krisen edhe dyy pushkö prej hatllash, e
njêni plum raa n' tamth t' varruemit e e la
paa jetë, tjetri i raa per rrshit n'krah t'vllaut
t'madh, por nuk ja njiti kûnd.
Sikuer njaj luâni qi, t' hasmen n'rrezik,
mâa fort terbohet, ashtû ata tre vllazen ma-
rrin urysh e dalin jashta deret t'shpiis, por
i dyti djalë, qi po u prîite e pat plumen n'loçkë
t'zêmers e u rrxue pik gjaall. Dy vllaznit u
kthyene e u ngujuene nji dritores, e gitshin
n'at vênd prej kahë shifshin flakë pushket.
N'kaq ata dy vetë qi kishin hypë n'pu-
llaz doshin me u zdrypë; edhe i pari tuj marrë
me u ulë shpejt e shpejt ju rrokullis trau e
u perplas me gjith tê n'tokë. VIlaznit prej
dritores gjujten n' at gjaksuer edhè ja njiten.
Tjetri gjaks qi kishte metë n' kulm kcej e
raa n'tokë.
Katundi thirri kushtrimin per t'dalun zot
t'shpiis t'Gjeloshit ; por çka, gjaksit ishin kênë
ikë.
Vajin e gjamen qi bâne gjindt e asaje
shpii permii ata dy t' dekun prej pushket,
zen u çuene prej s'raatit e rrokne armët, i
mushne, e me ta n' dorë hîne n'odë t' et e
ndîin kahe gjimon. E pvesin prej kahö i erdh
pushka, e baba u pergjegji: « M'vrau pushka
e t'Naltit ; m'kaa raa rrfeja». Fjala s' ngiati
kuer krisen edhe dyy pushkö prej hatllash, e
njêni plum raa n' tamth t' varruemit e e la
paa jetë, tjetri i raa per rrshit n'krah t'vllaut
t'madh, por nuk ja njiti kûnd.
Sikuer njaj luâni qi, t' hasmen n'rrezik,
mâa fort terbohet, ashtû ata tre vllazen ma-
rrin urysh e dalin jashta deret t'shpiis, por
i dyti djalë, qi po u prîite e pat plumen n'loçkë
t'zêmers e u rrxue pik gjaall. Dy vllaznit u
kthyene e u ngujuene nji dritores, e gitshin
n'at vênd prej kahë shifshin flakë pushket.
N'kaq ata dy vetë qi kishin hypë n'pu-
llaz doshin me u zdrypë; edhe i pari tuj marrë
me u ulë shpejt e shpejt ju rrokullis trau e
u perplas me gjith tê n'tokë. VIlaznit prej
dritores gjujten n' at gjaksuer edhè ja njiten.
Tjetri gjaks qi kishte metë n' kulm kcej e
raa n'tokë.
Katundi thirri kushtrimin per t'dalun zot
t'shpiis t'Gjeloshit ; por çka, gjaksit ishin kênë
ikë.
Vajin e gjamen qi bâne gjindt e asaje
shpii permii ata dy t' dekun prej pushket,
93
mundet me e mârrë me mênd lexuesi.
Cubin e varruem e krejt t'laam n'gjak e
çuene m'nji shpii, e me t'zbardhun t' ditës e
barten e e çuene per Shkoder.
Qeveria e Shkodrës u mundue me i nxjerrë
fjalé me t'butë e me t'mirë e me diitun prej
t' varruemit kush ishte kênë bashkë me tê e
kush i kishte shtîi me e bâa at pushke e per
çka. Por t'gjegjunit e malcorit kje si nji herö
nji herë: « nuk dii gjâa ».
N'fiill t' mordes lypi nji meshtaar me ja
baamun shartet e fees; edhè ja prûne Dom Pa-
lin, t'cillin na mirë e njofim prej kalximit
t'deriktushem e prep e mâa mirë kena per t' a
njofte pak mâa vone.
mundet me e mârrë me mênd lexuesi.
Cubin e varruem e krejt t'laam n'gjak e
çuene m'nji shpii, e me t'zbardhun t' ditës e
barten e e çuene per Shkoder.
Qeveria e Shkodrës u mundue me i nxjerrë
fjalé me t'butë e me t'mirë e me diitun prej
t' varruemit kush ishte kênë bashkë me tê e
kush i kishte shtîi me e bâa at pushke e per
çka. Por t'gjegjunit e malcorit kje si nji herö
nji herë: « nuk dii gjâa ».
N'fiill t' mordes lypi nji meshtaar me ja
baamun shartet e fees; edhè ja prûne Dom Pa-
lin, t'cillin na mirë e njofim prej kalximit
t'deriktushem e prep e mâa mirë kena per t' a
njofte pak mâa vone.
NYE I XX.
Gojdhana difton se magjypet, per urdhun
t'Valiis t'asaje kohë, ja vûene atij gjaksorit
lakun n'fyt per s'dekunit e e vurne tu ma-
ndi i Teges, n'treg t'Shkoders. A me i xânë
besë ksajö t'ndollmes, po a jo? Une kerkênd
s'mund t'shterngoj per po; n'tjeter ânë as
nuk kam mujt me gjetö ndoj shkrim t'moçem,
qi mundet me na spikate diftimin e gojdha-
nes mâa çiltas; por, do si do dyy arrsyena
jânë qi na lidhin: piksparit, gojdhâna ktû
n'Shqypnii mahet e ruhet me t' dreité e brêz
mas brêzit, t thuesh, mos me ja pase shkri-
mit; s'dytit, geveria e at-hershme do t'a keen
marrë at masë aq t'rrebte (tham veta, kushe-
di ....) per me e gortue popullin a rajen, qi
t'msohej g'at-herë e mrapa me ardhë e me ja
diftue me gisht geveriis fajtorët qi aj mund
t'i diite.
Aj gjaksori para se me dhâne shpirt ja
kishte lânë meshtarit vete me gojë: «Zotnii,
nji porosii due me t'a lânë n'ket jeté, e t'a
lypsha n'at jetë.... Une kam kenë i shtiim
bashkë me dy shokë t'mii prej Rozhes Jova-
noviç, qi rri n'Tivaar, me e vraa at shpii per
Gojdhana difton se magjypet, per urdhun
t'Valiis t'asaje kohë, ja vûene atij gjaksorit
lakun n'fyt per s'dekunit e e vurne tu ma-
ndi i Teges, n'treg t'Shkoders. A me i xânë
besë ksajö t'ndollmes, po a jo? Une kerkênd
s'mund t'shterngoj per po; n'tjeter ânë as
nuk kam mujt me gjetö ndoj shkrim t'moçem,
qi mundet me na spikate diftimin e gojdha-
nes mâa çiltas; por, do si do dyy arrsyena
jânë qi na lidhin: piksparit, gojdhâna ktû
n'Shqypnii mahet e ruhet me t' dreité e brêz
mas brêzit, t thuesh, mos me ja pase shkri-
mit; s'dytit, geveria e at-hershme do t'a keen
marrë at masë aq t'rrebte (tham veta, kushe-
di ....) per me e gortue popullin a rajen, qi
t'msohej g'at-herë e mrapa me ardhë e me ja
diftue me gisht geveriis fajtorët qi aj mund
t'i diite.
Aj gjaksori para se me dhâne shpirt ja
kishte lânë meshtarit vete me gojë: «Zotnii,
nji porosii due me t'a lânë n'ket jeté, e t'a
lypsha n'at jetë.... Une kam kenë i shtiim
bashkë me dy shokë t'mii prej Rozhes Jova-
noviç, qi rri n'Tivaar, me e vraa at shpii per
95
punë t'nji vajzes prej katundit t'Shasit ».
Prifti u kujtue saa ndora, e « Po, po »
tha.
« Êmnin e kaa Prêndë; kishte nji nânë;
atê kaa dashte i malaziasi me grabitë nji herë,
por per fat t' bardhë nuk qilloj vajza n'shpii
t'vet.... e kishte pas marre Gjeloshi, qi gji-
ndet i vraam, dekun.... Asaje vajzes praa
ruja erzin... ruja shpiirtin... Mas nji grimet
herë mylli sfyt e diq.
Dom Pali, si prift zelltaar qi ishte, e
muer mîi vedi at porosii e e majti t'shkrue-
me n'zêmer t'vet, e s'vanoj edhè i bâni me
diit punët adile adile Argjipeshkvit t'Tivarit.
Ndokush mundet me u çuditë pse aj Prift
i Shkoders u muer vesht me Argjiheshkëv
t'Tivarit, e me pvetë: E po Shkodra a nuk e
pat Seliin argjipeshknore gjith herë? Edhe
na nuk po kurschena me i rêndue per s'shkur-
tit nja pak rreshta, t'nxjerruna prej historiet,
paa nierzii t'lexuesit t'dashtun.
Se m'eillen vjete filloj Shkodra me pasö
Ipeshkvî, nuk dihet bash mirë: dihet prej nji
leters t'Papës Piu i IX gi kaa pase Argji-
peshkvî n'vjetë 307 nderi n' vjetë 601; mas
aso kohet pat gjithmonë Ipeshkvî nderi n'1866.
Piu i IX e paa me udhë me ja kthye nde-
ren gjytetit t'moçem, kryet e gjith Shaypniis.
punë t'nji vajzes prej katundit t'Shasit ».
Prifti u kujtue saa ndora, e « Po, po »
tha.
« Êmnin e kaa Prêndë; kishte nji nânë;
atê kaa dashte i malaziasi me grabitë nji herë,
por per fat t' bardhë nuk qilloj vajza n'shpii
t'vet.... e kishte pas marre Gjeloshi, qi gji-
ndet i vraam, dekun.... Asaje vajzes praa
ruja erzin... ruja shpiirtin... Mas nji grimet
herë mylli sfyt e diq.
Dom Pali, si prift zelltaar qi ishte, e
muer mîi vedi at porosii e e majti t'shkrue-
me n'zêmer t'vet, e s'vanoj edhè i bâni me
diit punët adile adile Argjipeshkvit t'Tivarit.
Ndokush mundet me u çuditë pse aj Prift
i Shkoders u muer vesht me Argjiheshkëv
t'Tivarit, e me pvetë: E po Shkodra a nuk e
pat Seliin argjipeshknore gjith herë? Edhe
na nuk po kurschena me i rêndue per s'shkur-
tit nja pak rreshta, t'nxjerruna prej historiet,
paa nierzii t'lexuesit t'dashtun.
Se m'eillen vjete filloj Shkodra me pasö
Ipeshkvî, nuk dihet bash mirë: dihet prej nji
leters t'Papës Piu i IX gi kaa pase Argji-
peshkvî n'vjetë 307 nderi n' vjetë 601; mas
aso kohet pat gjithmonë Ipeshkvî nderi n'1866.
Piu i IX e paa me udhë me ja kthye nde-
ren gjytetit t'moçem, kryet e gjith Shaypniis.
96
E, me diftue ndo'j sênd per tô, Tito Livi, i
cilli shkroj permii lufta e trimnii, qi kan pa-
se baa kromaket, e permi historin e tyne,
kallxon n'libra t' vet se ky gjytet pat kênë
ndêja e Gjencit, mretit t'Ilirve, t'parët t'onë,
e qi masi u dha aj n' dorë t' Rromakve, kta
per me e forcne e per me ngul sundimin e
vet n'Shkoder, guene pastafat gjind prej Bro-
met: t'cillët me kohë u shumuene e hapne
n'atdhee t'onin giûhen e zakonet e veta. Kto
punë ndollne para Krishtit. N'kohë gi t' birt
e Kostantinit i daane nder vedi dhenat qi i
pat urdhnue vetun i jati, Shkodra per njaa
disaa vjet kjè nen sundim t'Perendorit t' Ko-
stantinopllit; mâa voon nên krajlnii t'Serbiis;
mrapa Dukë n'vedi; masandej nen Venedik,
por jo gjith unjii rrethet e saja; ne e mram, masi
per kater vjet e mâa ju pat qindrue burrnisht
n'luftë Anadollakve, raa n'dorë t'tyne; por kta
nuk e fituene me trimnii por me qyshke qi lidhne
me Venediksit n'1477. Papa i Rromës desht
praa me e nderue ket gjytet kaq t' per-
mêndun tuj e êmnue prep Argjipeshkvì mas
saa qinda vjetsh, e me çue per Argjipeshkëv
Karl Pooten me 15 dit n'Marc 1867.
Tesh, per me marrë vesht si xûni fill
Argjipeshkvia e Tivarit, e cilla kqyrte bashkë
me djoçezet tjera edhè atê t'Shkoders, po dif-
E, me diftue ndo'j sênd per tô, Tito Livi, i
cilli shkroj permii lufta e trimnii, qi kan pa-
se baa kromaket, e permi historin e tyne,
kallxon n'libra t' vet se ky gjytet pat kênë
ndêja e Gjencit, mretit t'Ilirve, t'parët t'onë,
e qi masi u dha aj n' dorë t' Rromakve, kta
per me e forcne e per me ngul sundimin e
vet n'Shkoder, guene pastafat gjind prej Bro-
met: t'cillët me kohë u shumuene e hapne
n'atdhee t'onin giûhen e zakonet e veta. Kto
punë ndollne para Krishtit. N'kohë gi t' birt
e Kostantinit i daane nder vedi dhenat qi i
pat urdhnue vetun i jati, Shkodra per njaa
disaa vjet kjè nen sundim t'Perendorit t' Ko-
stantinopllit; mâa voon nên krajlnii t'Serbiis;
mrapa Dukë n'vedi; masandej nen Venedik,
por jo gjith unjii rrethet e saja; ne e mram, masi
per kater vjet e mâa ju pat qindrue burrnisht
n'luftë Anadollakve, raa n'dorë t'tyne; por kta
nuk e fituene me trimnii por me qyshke qi lidhne
me Venediksit n'1477. Papa i Rromës desht
praa me e nderue ket gjytet kaq t' per-
mêndun tuj e êmnue prep Argjipeshkvì mas
saa qinda vjetsh, e me çue per Argjipeshkëv
Karl Pooten me 15 dit n'Marc 1867.
Tesh, per me marrë vesht si xûni fill
Argjipeshkvia e Tivarit, e cilla kqyrte bashkë
me djoçezet tjera edhè atê t'Shkoders, po dif-
97
tojmö çka na kaa lânë t'shkrueme Aat Daniel
Farlati S. J. T'moçmit nuk e kan diitë gjy-
tetin e Tivarit, pse Tivari mrapa tyne u ngreh
e u godit kundruell Barit, gjytetit t' Puljes,
prej t'cillit u nxier êmni Antibariumndo An-
tivari, sikuer me thânë kundruell Barit. (1)
Farlati kallxon edhè, qi masi u prish e u
rrenue prej Bullgarve gjyteti i Djoklees (gi
thonë se kaa kênë jo fort lerg Podgoricet)
e nuk kjè sônd m'u ndertue mâa aj gjytet, êmni
i Argjipeshkviis i kjè falë Tivarit; qi perpara
per disaa fage nierit i kaa pase perkitë Dio-
klees ; e kallxon edhè qi êmnat e atyne Ipesh-
kvive, t' cillët atëherë kjene vûu nen sundim
t'Argjipeshkvit t'Tivarit kndohen n'Leter t'Lle-
shit II, Papé. E per m'u ngrehë n' Tivaar
Argjipeshkvia kjè shkak nji rrezik qi n'deet
u ndolli kater Ipeshkvive qi kjene i Tivarit i
Kotorrit i Ulginit e i Shasit, t'cillët per m'u
gjete n'gjytet t'Spalatos n'nji Sinode qi aty
do t'bâhej, u nisne prej Tivarit me nji barkö
e cilla u thye n'deet, e kso doret te katerët
u mytne n'ujë sikuer shkruen Farlati vetë.
(1) E na Shqyptarët, pse githa e jonë nuk i pelgen fjalët
teper t'giata, Antivarit i thona mûa shkurt Tivaar.
tojmö çka na kaa lânë t'shkrueme Aat Daniel
Farlati S. J. T'moçmit nuk e kan diitë gjy-
tetin e Tivarit, pse Tivari mrapa tyne u ngreh
e u godit kundruell Barit, gjytetit t' Puljes,
prej t'cillit u nxier êmni Antibariumndo An-
tivari, sikuer me thânë kundruell Barit. (1)
Farlati kallxon edhè, qi masi u prish e u
rrenue prej Bullgarve gjyteti i Djoklees (gi
thonë se kaa kênë jo fort lerg Podgoricet)
e nuk kjè sônd m'u ndertue mâa aj gjytet, êmni
i Argjipeshkviis i kjè falë Tivarit; qi perpara
per disaa fage nierit i kaa pase perkitë Dio-
klees ; e kallxon edhè qi êmnat e atyne Ipesh-
kvive, t' cillët atëherë kjene vûu nen sundim
t'Argjipeshkvit t'Tivarit kndohen n'Leter t'Lle-
shit II, Papé. E per m'u ngrehë n' Tivaar
Argjipeshkvia kjè shkak nji rrezik qi n'deet
u ndolli kater Ipeshkvive qi kjene i Tivarit i
Kotorrit i Ulginit e i Shasit, t'cillët per m'u
gjete n'gjytet t'Spalatos n'nji Sinode qi aty
do t'bâhej, u nisne prej Tivarit me nji barkö
e cilla u thye n'deet, e kso doret te katerët
u mytne n'ujë sikuer shkruen Farlati vetë.
(1) E na Shqyptarët, pse githa e jonë nuk i pelgen fjalët
teper t'giata, Antivarit i thona mûa shkurt Tivaar.
NYE I XXI.
Argjipeshkvi i Tivarit praa nisi per Shko-
der nji nieri n'kaal me nji leter, n't' cillen,
poos fjalve tjera, i bâni me diit Dom Palit:
« Nisu saa mâa parë e kalo neper Shase, kû
kee me pvetë per vajzen e nânen e saje, e
bashkë me kto e me ket nieri qi vjen me
t'marrë eja tek une n'Tivaar ».
Prifti kndoj letren e i ndigioj t'parit vet.
Krisi dera e oborrit, duel Lula me e gilë,
e tek e paa: «Urdhnò, Zotnii, urdhnò ».
« Saa po hiim e po dalim turr e vrep;
vetun per nji fjalë kam ardhë » ja kthej Dom
Pali.
» Urdhnò, Zotnii, po urdhnò » pergjegjte
grueja me buzë n'gaz e ja puthi doren.
« Hajd se po him » dha urdhen prifti, e
hîne me gjith rrogtarin e me kaal.
« Urdhnò, Zotnii, urdhnò, ge, ge kndej
n'ket odë» e i dha gisht kajnacës e e hapi
deren n'kapak.
« Kjofte mire» tha prifti bashk me rrog-
tarin kuer hîine n' odë; e u ulen me ndêje
zotnija n'krye t'odes e sherbtori nja trii pllamë
mâa poshte.
Argjipeshkvi i Tivarit praa nisi per Shko-
der nji nieri n'kaal me nji leter, n't' cillen,
poos fjalve tjera, i bâni me diit Dom Palit:
« Nisu saa mâa parë e kalo neper Shase, kû
kee me pvetë per vajzen e nânen e saje, e
bashkë me kto e me ket nieri qi vjen me
t'marrë eja tek une n'Tivaar ».
Prifti kndoj letren e i ndigioj t'parit vet.
Krisi dera e oborrit, duel Lula me e gilë,
e tek e paa: «Urdhnò, Zotnii, urdhnò ».
« Saa po hiim e po dalim turr e vrep;
vetun per nji fjalë kam ardhë » ja kthej Dom
Pali.
» Urdhnò, Zotnii, po urdhnò » pergjegjte
grueja me buzë n'gaz e ja puthi doren.
« Hajd se po him » dha urdhen prifti, e
hîne me gjith rrogtarin e me kaal.
« Urdhnò, Zotnii, urdhnò, ge, ge kndej
n'ket odë» e i dha gisht kajnacës e e hapi
deren n'kapak.
« Kjofte mire» tha prifti bashk me rrog-
tarin kuer hîine n' odë; e u ulen me ndêje
zotnija n'krye t'odes e sherbtori nja trii pllamë
mâa poshte.
99
Grueja muer gastaren e rakiis me dyy
gota me jau qité para; por prifti tha: Luloo,
s kee pse e ulë, une rakiin s'e pii, me. thâne
raall e kurr ; kuer gilloj, a di? n' ndoj vênd
teper t'mârrshem, s't'tham se nuk e pii ».
«Zotnii, nuk âsht e keqe, âsht rrushit, e
s'kaa g'åa t'perziime ».
«Jo, jo, per mue e.
« F po ktii...»
« As ky... Nji kafe kishim me dashtë».
« Saa t'duni » ja kthej Inla; e suell kryet
mrapa e Ishoj zâa: « Prênde moj, Prêndé, pi-
gi dyy kafe t'mira».
Dom Pali i diftoj psehin e t'ardhunit e
fjalët e Zotnii Argjipeshkyit.
«Zoti ja majte doren mii krye, qi asht
kujdesue per nee t'mjerat, pse na, Zotnii, nuk
kemi kênd me na dalun zot ; edhè tyy t'u
rritt pushtedja » kjene fjalët qi tha Lula.
N'ket kuvêndim ja mrrini Prênda me
palaree, e prifti, masi e kqyri per nji grimö
herë, pveti : « Kjo âsht vajza, po? ».
« Bash, Zotnii » i pergjegji e âma.
«Po t'diftoj moj kjosh bekue, se une me
gjith juu kena kênë t' thirrun prej babös
t'shpirtnave t'ona, due me thâné prej Zotnii
Argjipeshkvit t'Tivarit, e ge edhè letren qi
m'kaa çue» E e nxuer prej gajofit t'branavek-
Grueja muer gastaren e rakiis me dyy
gota me jau qité para; por prifti tha: Luloo,
s kee pse e ulë, une rakiin s'e pii, me. thâne
raall e kurr ; kuer gilloj, a di? n' ndoj vênd
teper t'mârrshem, s't'tham se nuk e pii ».
«Zotnii, nuk âsht e keqe, âsht rrushit, e
s'kaa g'åa t'perziime ».
«Jo, jo, per mue e.
« F po ktii...»
« As ky... Nji kafe kishim me dashtë».
« Saa t'duni » ja kthej Inla; e suell kryet
mrapa e Ishoj zâa: « Prênde moj, Prêndé, pi-
gi dyy kafe t'mira».
Dom Pali i diftoj psehin e t'ardhunit e
fjalët e Zotnii Argjipeshkyit.
«Zoti ja majte doren mii krye, qi asht
kujdesue per nee t'mjerat, pse na, Zotnii, nuk
kemi kênd me na dalun zot ; edhè tyy t'u
rritt pushtedja » kjene fjalët qi tha Lula.
N'ket kuvêndim ja mrrini Prênda me
palaree, e prifti, masi e kqyri per nji grimö
herë, pveti : « Kjo âsht vajza, po? ».
« Bash, Zotnii » i pergjegji e âma.
«Po t'diftoj moj kjosh bekue, se une me
gjith juu kena kênë t' thirrun prej babös
t'shpirtnave t'ona, due me thâné prej Zotnii
Argjipeshkvit t'Tivarit, e ge edhè letren qi
m'kaa çue» E e nxuer prej gajofit t'branavek-
100
ve, e zhvilloj e ja kallxoj t' dyjave; e kto e
shikjuene letren deri saa e pshtolli e e shtîni
prep kû e kishte pasö. « Tesh praa, lum Lula,
kam ardhe me t'bâa me diit, prej anës t'Ar-
gjipeshkvit qi t'hâhesh gadi me t'ânde bii,
per neser n'nadje, e s' bashkut e kapim rru-
gen me ndime t' Zotit prej ktû e n' Tivaar,
tham, per tete sahat. Qe, kahe jam habitë
prej fjalësh saa s'paç harrue kafen paa pii».
«Shpiin na u dashka me e ndrye,
nii...?» pveti Lula.
« E po mâa...» e llokoçiti fundrriin e
filxhanit e ktê e vûni edhè nji herë n' buzë
e e uli n'toké: « per t' mirë !» Mas tii edhè
rrogtari « per t'mirë ! »
«T'mira paçi, e Zoti t'ndimofte e t'majtë do-
ren mii krye e kjosh me jetö, Zotnii » kje e
gjegjmja e Lulës, qi muer dy filxhanat e ja
dha s'biis.
« Tesh t' kshilloj per nji pune - tha pri-
fti - e pse t' a due t' miren bash si motres
s'ême, due me thânë ket shpii t'ânden me e
shite, e ti xên nji odë me paag, s't'duhet mâa
teper; mandej paret e shpiis qi t'shitsh ja
nep n'dorë t'Zotnii Argjipeshkvit, i cilli t'i
Ishon kund me levertii e per vjetë paguen e
giraa prej atyne pareve; edhe ti vete punon,
kuer mos t' jeesh e zoja per punë perket
ve, e zhvilloj e ja kallxoj t' dyjave; e kto e
shikjuene letren deri saa e pshtolli e e shtîni
prep kû e kishte pasö. « Tesh praa, lum Lula,
kam ardhe me t'bâa me diit, prej anës t'Ar-
gjipeshkvit qi t'hâhesh gadi me t'ânde bii,
per neser n'nadje, e s' bashkut e kapim rru-
gen me ndime t' Zotit prej ktû e n' Tivaar,
tham, per tete sahat. Qe, kahe jam habitë
prej fjalësh saa s'paç harrue kafen paa pii».
«Shpiin na u dashka me e ndrye,
nii...?» pveti Lula.
« E po mâa...» e llokoçiti fundrriin e
filxhanit e ktê e vûni edhè nji herë n' buzë
e e uli n'toké: « per t' mirë !» Mas tii edhè
rrogtari « per t'mirë ! »
«T'mira paçi, e Zoti t'ndimofte e t'majtë do-
ren mii krye e kjosh me jetö, Zotnii » kje e
gjegjmja e Lulës, qi muer dy filxhanat e ja
dha s'biis.
« Tesh t' kshilloj per nji pune - tha pri-
fti - e pse t' a due t' miren bash si motres
s'ême, due me thânë ket shpii t'ânden me e
shite, e ti xên nji odë me paag, s't'duhet mâa
teper; mandej paret e shpiis qi t'shitsh ja
nep n'dorë t'Zotnii Argjipeshkvit, i cilli t'i
Ishon kund me levertii e per vjetë paguen e
giraa prej atyne pareve; edhe ti vete punon,
kuer mos t' jeesh e zoja per punë perket
101
kryet e gjâas, e kshtû t'shkon moti si zojë e
pshtetun. Vajzes - foli me zãa t' ulté -
kqyr e bjeri mrapa saa mâa parë; m'ndigiò
mue, se nuk t'del keq, besò mue ».
« Joo, Zotnii, tyy t'lumté goja, e ç'farë
t'keqjet? as per t'miré t'ême po m'mson » ja
kthej Lula.
« Kto fjalët e mrame mos me i çilé me
kênd, e vetun tesh ja permêndim Zotniis s'madh ;
ky kaa per t'na gité n'rrugé ».
« Mos kii frige Zotnii, pse mue s'm'pshton
gjâa prej gojet aq ndobisht».
E prifti, kahö u çue me shkue, tha: Ne-
ser praa me u bâa gadi pse do t'nisena, sikuer
u thaçë".
« Ani miré, Zotnii - ja priti Lula - per
n'c'kohë do t'gjindena gadi?».
« Prej tre orësh o njaty pari».
« Zotnii sânde... t'ishe ndale ktû! haena
saa per Zotnii s'kemi me gitö, sikuer kishte
me kônë rêndi, por çka na kaa lânö i moçmi:
buk e krype e zêmer».
« Q'aq mjafton - ja kthej prifti - por per
t'mirë, se kemi raa te Ndok Lazri; aty i kam
dugit edhe petkat e Meshës, qi due me thânë
neser kuer bjè diilli n'tokö, se vetě Meshen
s'e lâa kurr as kuer jam ndhtaar ; e. praa ba-
shi naten e mirë ! » e u nis.
kryet e gjâas, e kshtû t'shkon moti si zojë e
pshtetun. Vajzes - foli me zãa t' ulté -
kqyr e bjeri mrapa saa mâa parë; m'ndigiò
mue, se nuk t'del keq, besò mue ».
« Joo, Zotnii, tyy t'lumté goja, e ç'farë
t'keqjet? as per t'miré t'ême po m'mson » ja
kthej Lula.
« Kto fjalët e mrame mos me i çilé me
kênd, e vetun tesh ja permêndim Zotniis s'madh ;
ky kaa per t'na gité n'rrugé ».
« Mos kii frige Zotnii, pse mue s'm'pshton
gjâa prej gojet aq ndobisht».
E prifti, kahö u çue me shkue, tha: Ne-
ser praa me u bâa gadi pse do t'nisena, sikuer
u thaçë".
« Ani miré, Zotnii - ja priti Lula - per
n'c'kohë do t'gjindena gadi?».
« Prej tre orësh o njaty pari».
« Zotnii sânde... t'ishe ndale ktû! haena
saa per Zotnii s'kemi me gitö, sikuer kishte
me kônë rêndi, por çka na kaa lânö i moçmi:
buk e krype e zêmer».
« Q'aq mjafton - ja kthej prifti - por per
t'mirë, se kemi raa te Ndok Lazri; aty i kam
dugit edhe petkat e Meshës, qi due me thânë
neser kuer bjè diilli n'tokö, se vetě Meshen
s'e lâa kurr as kuer jam ndhtaar ; e. praa ba-
shi naten e mirë ! » e u nis.
NYE I AXIL.
N'e neser nadje te kater bashkë muerne
rrugen per Tivaar, e mrriitne pak gjãa paa
prendue diilli.
Dom Pali i duel para Argjipeshkvit me
ato dyy veta qi i kishte porosite.
Argjipeshkvi i shikjoj me nji ftyrë madh-
niet per nji herit. T'prûumit e tii ishte i kâj-
shem; ndonse ishte i shtyem n' mot : sýnin
e rrebtë por t'âmel; n'ftyre t' tii mund t' da-
heshin pêndeste e shuma e se edhè shum
mund kishte hjekun ; por cka mâa s' fortit u
mujte me u paa neper tê ish njaj gzim i paqë,
qi vetun nierzit e drejtë munden me e pase.
Masi ky i Perndritshem i bâni disaa
t'pvetuna Prêndes, e kjo i pergjegji shkurt e
me sfy per dhee, u kthye prej s'âmës edhè i
tha : « Kam me e pase n'mênd ket punë » e
mandej tuj u sjell prej meshtarit, « Zotnii, mos
prito e shko me m' a thirré rrogtarin t'êm ».
«Njitêsh » pergjegji Dom Pali, e duel
jashtë; s'vanoj shum e kthej me nji plak i
cilli met si i hutuem e herö shikjote Zotniin
e vet palè ç'faré urdhnit po i nep, e herë
kpyrte ato dyy veta.
N'e neser nadje te kater bashkë muerne
rrugen per Tivaar, e mrriitne pak gjãa paa
prendue diilli.
Dom Pali i duel para Argjipeshkvit me
ato dyy veta qi i kishte porosite.
Argjipeshkvi i shikjoj me nji ftyrë madh-
niet per nji herit. T'prûumit e tii ishte i kâj-
shem; ndonse ishte i shtyem n' mot : sýnin
e rrebtë por t'âmel; n'ftyre t' tii mund t' da-
heshin pêndeste e shuma e se edhè shum
mund kishte hjekun ; por cka mâa s' fortit u
mujte me u paa neper tê ish njaj gzim i paqë,
qi vetun nierzit e drejtë munden me e pase.
Masi ky i Perndritshem i bâni disaa
t'pvetuna Prêndes, e kjo i pergjegji shkurt e
me sfy per dhee, u kthye prej s'âmës edhè i
tha : « Kam me e pase n'mênd ket punë » e
mandej tuj u sjell prej meshtarit, « Zotnii, mos
prito e shko me m' a thirré rrogtarin t'êm ».
«Njitêsh » pergjegji Dom Pali, e duel
jashtë; s'vanoj shum e kthej me nji plak i
cilli met si i hutuem e herö shikjote Zotniin
e vet palè ç'faré urdhnit po i nep, e herë
kpyrte ato dyy veta.
103
«Çoj kto dyy graa n'shpii t' ânde ; per
sherbesë e dii se plaka e yte nuk âsht e zoja,
per at punë kto janë t'zojat vetë, e per me
hanger daju prej darkes ktû e çoju n'shpii
t'ânde ».
« Po, po, Zotnii» ja bâni plaku.
N'nesret Argjipeshkvi çoj e thirri Lulen,
e cilla gjet aty edhè Dom Palin. « Têsh gka
po kee mênd me bâa per punë t' vajzës » e
pveti Emzoti at grue t'mjerë.
«S' po dii as veté, o hotnia i mire, por
kam raa sot, n'dore t hotit e t'Zotniis s'ate:
prej Tejet lypi kshiill e gortim » kjene fjalët
-e Lulës.
« Me m'ndigiue mue, bân mirë me e
largue vajzen t'ânde, tuj e lânë n'at shpii
kû keni bûjtö mramë; aty vajza nuk kaa tra-
zim prej kurkuej; n'kishë vjen e shef nji Meshë
e kthen tư shpia kû rrin me at plakë, qi âsht
shpiirti i Tenzot. Ti mundesh me kthye n' ka-
tund t'ând, e per bii t'ânde mos baje fee kuj-
desit, saa t'jeen nen roje t'ême ».
Mas ktyne fjalve qi foli aj i Perndrit-
shem, xûu me i folë edhè Dom Pali fjalët
e veta. « hotnii kam folë edhè vetë me Lu-
len goja-goja per pune t'nji shpiis qi e kaa
t' veten; une i kam thânë me e shité e me
xânö kund nji odë t'vetme; paret mandej ja
«Çoj kto dyy graa n'shpii t' ânde ; per
sherbesë e dii se plaka e yte nuk âsht e zoja,
per at punë kto janë t'zojat vetë, e per me
hanger daju prej darkes ktû e çoju n'shpii
t'ânde ».
« Po, po, Zotnii» ja bâni plaku.
N'nesret Argjipeshkvi çoj e thirri Lulen,
e cilla gjet aty edhè Dom Palin. « Têsh gka
po kee mênd me bâa per punë t' vajzës » e
pveti Emzoti at grue t'mjerë.
«S' po dii as veté, o hotnia i mire, por
kam raa sot, n'dore t hotit e t'Zotniis s'ate:
prej Tejet lypi kshiill e gortim » kjene fjalët
-e Lulës.
« Me m'ndigiue mue, bân mirë me e
largue vajzen t'ânde, tuj e lânë n'at shpii
kû keni bûjtö mramë; aty vajza nuk kaa tra-
zim prej kurkuej; n'kishë vjen e shef nji Meshë
e kthen tư shpia kû rrin me at plakë, qi âsht
shpiirti i Tenzot. Ti mundesh me kthye n' ka-
tund t'ând, e per bii t'ânde mos baje fee kuj-
desit, saa t'jeen nen roje t'ême ».
Mas ktyne fjalve qi foli aj i Perndrit-
shem, xûu me i folë edhè Dom Pali fjalët
e veta. « hotnii kam folë edhè vetë me Lu-
len goja-goja per pune t'nji shpiis qi e kaa
t' veten; une i kam thânë me e shité e me
xânö kund nji odë t'vetme; paret mandej ja
104
bjè Zotniis s'Ate, e kjo hêm punon ndoj punë
doret hèm merr pare, saa i duhen, e prej a-
tyne pareve jeton per ndand fage t'bardha».
« N' ket çashtje nuk i perzihem, t' bâjnë
çka t'duen » ja kthej Emzoti.
« T'lutem, Zotnii, - ja priti Lula - me
m'a veshtue nji porosii qi po due me t'a bâa »
« Fol »
«Mos me m'harrue, mos me m'ishue do-
ret »
«Jo; une jam i detyruem per t'dalun zot
t'popullit t'êm; per çka t' muej une nuk i
kursehem ».
« Mue, Zotnii, m'a mushe mêndja per
fjalë t' Dom Palit, shpia mik m' duhet gjâa
mas fejeses t'euces s'ême; mâa mirë m'bjen me
e shite ».
« E mandej? ».
« Due me thânë, masi t' a shes, me ja
prûu Zotniis s'Ate paret e, Ti t'i keesh per
m'doresh ».
« Ani mirë; na po bâjmë kshtû: tyy
t'bân shpia pak s' pakut dhetë gese; gjysen e
ktyne pareve i Ishojme me fajde, e gjysen
tjeter i lên e i merr kaa dyind grosh per
vjetë, e kshtû t'bjen me marrë nji tube pare
per gjith motmot, madjè edhè ti vetë lot duert!».
« Un e shkreta mjaft, Zotnii, jam kahë
bjè Zotniis s'Ate, e kjo hêm punon ndoj punë
doret hèm merr pare, saa i duhen, e prej a-
tyne pareve jeton per ndand fage t'bardha».
« N' ket çashtje nuk i perzihem, t' bâjnë
çka t'duen » ja kthej Emzoti.
« T'lutem, Zotnii, - ja priti Lula - me
m'a veshtue nji porosii qi po due me t'a bâa »
« Fol »
«Mos me m'harrue, mos me m'ishue do-
ret »
«Jo; une jam i detyruem per t'dalun zot
t'popullit t'êm; per çka t' muej une nuk i
kursehem ».
« Mue, Zotnii, m'a mushe mêndja per
fjalë t' Dom Palit, shpia mik m' duhet gjâa
mas fejeses t'euces s'ême; mâa mirë m'bjen me
e shite ».
« E mandej? ».
« Due me thânë, masi t' a shes, me ja
prûu Zotniis s'Ate paret e, Ti t'i keesh per
m'doresh ».
« Ani mirë; na po bâjmë kshtû: tyy
t'bân shpia pak s' pakut dhetë gese; gjysen e
ktyne pareve i Ishojme me fajde, e gjysen
tjeter i lên e i merr kaa dyind grosh per
vjetë, e kshtû t'bjen me marrë nji tube pare
per gjith motmot, madjè edhè ti vetë lot duert!».
« Un e shkreta mjaft, Zotnii, jam kahë
105
punoj dyrve t' hueja, e nji Zot e din por se
saa m'lodhet shtati. n'mrame kuer dal prej
punet »,
«Qashtu moj kjosh bekue; kush punon,
gzon, aj qi punon âsht mirë me Zotin e me
robin, rahat me shpiirt e me korp » E tuj u
sjell prej Dom Palit: «Zotnii, tî kee me pa-
sun ktû punë edhè per ndoj ditë, e mandej
do t'nisesh per Shkoder; por kuer t'gjindesh
n'ket gjytet kqyr e veshto nji vênd t' mirë
per vajzë t'ksajen, e ti gjâa mos kryej n'krye
t'ând, por çoj fjale Lules e kjo t'veprojn mas
pelgimit t'vet. E tî, o e bekueme, shko n'ka-
tund t'ând e vajzen lêne aty n'at shpii kû
âsht, e per tê mos t'kiish kujdes se t'a gjêen
gjâa; tî edhe mundesh shpesh me ardhë e me
e paa » Kto kjene fjalët e Argjipeshkvit.
Lula ju fal nderës, si diiti, atii fare Zot-
niet i cilli desht me u bâa babe e dashamirë
per nji herit per zêmer t'asaje nânes s'mjeré.
Difton gojdhana se Argjipeshkvi vete çoj e
e thirri Jovanoviçin, por pat t'gjegjun se kish-
te pase ikë n'Cetinë; disaa doshin me thânë
se kaa vojtun n'Dalmacje.
punoj dyrve t' hueja, e nji Zot e din por se
saa m'lodhet shtati. n'mrame kuer dal prej
punet »,
«Qashtu moj kjosh bekue; kush punon,
gzon, aj qi punon âsht mirë me Zotin e me
robin, rahat me shpiirt e me korp » E tuj u
sjell prej Dom Palit: «Zotnii, tî kee me pa-
sun ktû punë edhè per ndoj ditë, e mandej
do t'nisesh per Shkoder; por kuer t'gjindesh
n'ket gjytet kqyr e veshto nji vênd t' mirë
per vajzë t'ksajen, e ti gjâa mos kryej n'krye
t'ând, por çoj fjale Lules e kjo t'veprojn mas
pelgimit t'vet. E tî, o e bekueme, shko n'ka-
tund t'ând e vajzen lêne aty n'at shpii kû
âsht, e per tê mos t'kiish kujdes se t'a gjêen
gjâa; tî edhe mundesh shpesh me ardhë e me
e paa » Kto kjene fjalët e Argjipeshkvit.
Lula ju fal nderës, si diiti, atii fare Zot-
niet i cilli desht me u bâa babe e dashamirë
per nji herit per zêmer t'asaje nânes s'mjeré.
Difton gojdhana se Argjipeshkvi vete çoj e
e thirri Jovanoviçin, por pat t'gjegjun se kish-
te pase ikë n'Cetinë; disaa doshin me thânë
se kaa vojtun n'Dalmacje.
NYE I XXIII.
Masi jena tuj folun per Tivaar, qi
tash me disaa vênde tjera t'Shqypniis e kan
n'dorë e zbukurue Malezezët, po na kânde
n'ket nye me gitë nji shkurtore historjak per-
mii Malzii tuj diftue se si e kuer kjè mkamë
kjò krajlnii e vogel qi kena per brîi.
Duhet praa me diit se... n'vjet 1346
Stefan Dushani, qi e pat miêmnin i Fugii-
shmi, kje njoftun si kear i t'gjith Serbjanve,
e prashtu e nguli n'Shkup seliin e mretniis
s'vet e cilla merrte t'tanë pjesen e prêndimit
t'gadishullit ballkanik. Jetote n'kohë t'tii nji
serb shpiet fisnike, me êmen Balsha, o Ba-
sha, lee n'Xentö e qi kahë nâna rrjedhte prej
rregjit Vukan.
Balsha n' fillesë sundote nji katund t've-
tem ; por kuer, do kohë mas dekës t' Dushanit,
kryevêndsit e provinçeve a t' nahijeve u vûe-
ne me coptue e me daa mretniin serbjane,
tuj dalë gjith i cilli zot n'vedi, Balsha muer
mrapa ata; e piksparit e shtîni n'dorë gjyte-
tin e Shkodres me Lenten e poshtme giate
dedit. Si diq Balsha njaty n'vjete 1360 t'bijt
e tii, Strazhimiri Gjergji e Balsha, smadhuene
Masi jena tuj folun per Tivaar, qi
tash me disaa vênde tjera t'Shqypniis e kan
n'dorë e zbukurue Malezezët, po na kânde
n'ket nye me gitë nji shkurtore historjak per-
mii Malzii tuj diftue se si e kuer kjè mkamë
kjò krajlnii e vogel qi kena per brîi.
Duhet praa me diit se... n'vjet 1346
Stefan Dushani, qi e pat miêmnin i Fugii-
shmi, kje njoftun si kear i t'gjith Serbjanve,
e prashtu e nguli n'Shkup seliin e mretniis
s'vet e cilla merrte t'tanë pjesen e prêndimit
t'gadishullit ballkanik. Jetote n'kohë t'tii nji
serb shpiet fisnike, me êmen Balsha, o Ba-
sha, lee n'Xentö e qi kahë nâna rrjedhte prej
rregjit Vukan.
Balsha n' fillesë sundote nji katund t've-
tem ; por kuer, do kohë mas dekës t' Dushanit,
kryevêndsit e provinçeve a t' nahijeve u vûe-
ne me coptue e me daa mretniin serbjane,
tuj dalë gjith i cilli zot n'vedi, Balsha muer
mrapa ata; e piksparit e shtîni n'dorë gjyte-
tin e Shkodres me Lenten e poshtme giate
dedit. Si diq Balsha njaty n'vjete 1360 t'bijt
e tii, Strazhimiri Gjergji e Balsha, smadhuene
107
kufît e sundimit t' vet tuj marrun edhè Xenten
e eper, t'cilles i perkitte edhè i soçmi Mali-
zii ; por kjè Strazhimiri djali i parë qi muer
kâmen e t'et. Mas deket t'ktii (1373) sundoj
Gjergji I i vllaj, qi diq n'1379. Mas tii erdh
vllau mâa i vogli Balsba II qi n' 1385 met
n'nji luftë kundra Turqve, t'cillët ishin rrasë
nder sundime t'tia e ja mueren do vênde.
Hypi atbo'ë n'tron Gjergji II i biri i Stra-
zhimirit. Mas luftet t'Kosoves, gjyteti i Durr-
sit e i Lezhës, qi atii i perkitshin, per me i mproj-
tun prej Turqve ju kjene dhânë rrepublikës
t'Venedikut (1389), kush e di me pelgim t'Gjer-
gjit II N'vjetë 1394 ky vetë ja Ishoj n'doré
t'Venedikut edhè Shkodren, qi deri n'at ças
pat kênë ndêja e tii; por dote prej Venedi-
kut gjytetin e Drishtit e gi t'i paguete per
vjetë 1000 zekina, (gadi 12000 lire italjane).
Gjergji II diq n'1405. Djali i tii Balsha III
bâni disaa lufta me Venedikasit per me jau
hjekë doret Xenten e poshtme a gjytetet e
vêndet qi i perkitshin gjyshave t'vet. N'1421
diq edhe ky Balshë paa lanë djalë.
Despoti i Serbiis, Stefan Lazareviqi, daja
i tii, masi u marue barku i Balshajve, dau
me kênë trashigimtaar e tyne ; e prandej çoj
nji ushtrii n'Xentë e rishtas ja muer Venedi-
kut t'tâna gjytetet e vêndet tjera, tuj i lânë
kufît e sundimit t' vet tuj marrun edhè Xenten
e eper, t'cilles i perkitte edhè i soçmi Mali-
zii ; por kjè Strazhimiri djali i parë qi muer
kâmen e t'et. Mas deket t'ktii (1373) sundoj
Gjergji I i vllaj, qi diq n'1379. Mas tii erdh
vllau mâa i vogli Balsba II qi n' 1385 met
n'nji luftë kundra Turqve, t'cillët ishin rrasë
nder sundime t'tia e ja mueren do vênde.
Hypi atbo'ë n'tron Gjergji II i biri i Stra-
zhimirit. Mas luftet t'Kosoves, gjyteti i Durr-
sit e i Lezhës, qi atii i perkitshin, per me i mproj-
tun prej Turqve ju kjene dhânë rrepublikës
t'Venedikut (1389), kush e di me pelgim t'Gjer-
gjit II N'vjetë 1394 ky vetë ja Ishoj n'doré
t'Venedikut edhè Shkodren, qi deri n'at ças
pat kênë ndêja e tii; por dote prej Venedi-
kut gjytetin e Drishtit e gi t'i paguete per
vjetë 1000 zekina, (gadi 12000 lire italjane).
Gjergji II diq n'1405. Djali i tii Balsha III
bâni disaa lufta me Venedikasit per me jau
hjekë doret Xenten e poshtme a gjytetet e
vêndet qi i perkitshin gjyshave t'vet. N'1421
diq edhe ky Balshë paa lanë djalë.
Despoti i Serbiis, Stefan Lazareviqi, daja
i tii, masi u marue barku i Balshajve, dau
me kênë trashigimtaar e tyne ; e prandej çoj
nji ushtrii n'Xentë e rishtas ja muer Venedi-
kut t'tâna gjytetet e vêndet tjera, tuj i lânë
108
veç Shkodren, Ulginin e Buduen. N'1415 ky Ste-
fani ja dha nipit t'vet Gjergj Brankovigit Xeu-
ten maar. Dyy vjet mrapa, si diq Lazarevigi,
i cilli kishte îmnue per sundimtaar t' Serbiis
Gjergj Brankoviqin, vêndsit u çuene peshë
n'1427. e lypne per zotnues, nen titull vojvode,
nji t'gjiniis t'Balshajve, due me thânë Stefan
Crnoviqin. Gjergj Brankovigi, per saa sundoj
n' Serbii, kjè kaq ngusht n' pune t' mretniis
s'vet saa s'mujt me ju perzii n'pune t'sundi-
mit vojvodës.
N'saa ishte tuj sundue mâa i mrami i fa-
miljes t'Crnojeviqve, êmnit Gjergj, ju gue ku-
ndra i vllaj i tii Stanisha, e per me ja gra-
bitë kunoren e mretniis vojt n' Stamolle me
do malazez, antaar t'vet, e atjè me ta bashkë
u bâa muhametan tuj marrë êmnin Skander-
beg. (1)
Edhe Sulltan Bajazeti II i dha ushtarë
mo t'cillet u nis me i raa atdheut t'vet; e me
Sulltanin i kishte godite punët tuj thânë se kish
per t'u njehë nji rajë i tii e kish per t'i pa-
gue krye vietit diçka. Por kje thye n'Ljesko-
polje prej Gjergjit, qi aty e pritte me ushtrii
(1) Mos thabitet kush tuj kndue ket farë êmnit. Ky s'kaa
punë aspak me Skanderbegun t'onë gi as me gjak as me githö
as me zêmer nuk pat punö kurrnjiher me kome qi s'i delshin
zot Shqypniis.
veç Shkodren, Ulginin e Buduen. N'1415 ky Ste-
fani ja dha nipit t'vet Gjergj Brankovigit Xeu-
ten maar. Dyy vjet mrapa, si diq Lazarevigi,
i cilli kishte îmnue per sundimtaar t' Serbiis
Gjergj Brankoviqin, vêndsit u çuene peshë
n'1427. e lypne per zotnues, nen titull vojvode,
nji t'gjiniis t'Balshajve, due me thânë Stefan
Crnoviqin. Gjergj Brankovigi, per saa sundoj
n' Serbii, kjè kaq ngusht n' pune t' mretniis
s'vet saa s'mujt me ju perzii n'pune t'sundi-
mit vojvodës.
N'saa ishte tuj sundue mâa i mrami i fa-
miljes t'Crnojeviqve, êmnit Gjergj, ju gue ku-
ndra i vllaj i tii Stanisha, e per me ja gra-
bitë kunoren e mretniis vojt n' Stamolle me
do malazez, antaar t'vet, e atjè me ta bashkë
u bâa muhametan tuj marrë êmnin Skander-
beg. (1)
Edhe Sulltan Bajazeti II i dha ushtarë
mo t'cillet u nis me i raa atdheut t'vet; e me
Sulltanin i kishte godite punët tuj thânë se kish
per t'u njehë nji rajë i tii e kish per t'i pa-
gue krye vietit diçka. Por kje thye n'Ljesko-
polje prej Gjergjit, qi aty e pritte me ushtrii
(1) Mos thabitet kush tuj kndue ket farë êmnit. Ky s'kaa
punë aspak me Skanderbegun t'onë gi as me gjak as me githö
as me zêmer nuk pat punö kurrnjiher me kome qi s'i delshin
zot Shqypniis.
109
t'vet. Malazezt, qi e kishin marrë mrapa Sta-
nishen, rishtas kthyene e xûne vênd n'atdhee
t'moçem, por ndêjne se ndêjne muhametan.
Kaa shkrimtarë gi thone se ky Stanisha
mandej erdh e nguli plangun evet nder rrethe
t'Shkoders e shi n'katund t'Bushatit, e se de-
ra e beglerve Bushatlii prej si e kaa rrâjen e
vet. 1 kti mendimit janë sidomos shkrimtaröt
malazezë.
Prine Gjergji kishte per grue Elizabeten,
e bija e Ndoc Erizzo, patric venedikas. Doon
me thânë se Elizabetes nuk i kishte pasö kâ-
nde me ndêjë n'at vênd t' rii, kû u jetote
mjedis saa turbullimeve e trazimeve prej luf-
tash, e se dote me shkue e me gzue t' bu-
kurin Venedikun e vet ; e prandej e luti t'shojnë
me vojtun n'at vênd. Por kjo pune s'âsht per
t'u besue; se, si têsh Gjergji po lête fronin e
vet per me kondendue gruen e vet ose per
ndoj shkajk tjeter? Mâa fort na mushë mê-
nden çka shkruejn historjaköt e sotçem, gi
thone se Gjergji nuk e la fronin e vet per
tjeter arsye, por pse e perzûne n' 1496 prej
Cetinet dy vllaznit e vet Shtjefni e Skender-
begu. Kje at herë qi kreent e Malitzii ja
Ishuene n'dorë sundimin metropolit Babiles.
- N'vjetë 1346, masi kje temelue patriar-
kați serb, selia e lentes muer kâmen e me-
t'vet. Malazezt, qi e kishin marrë mrapa Sta-
nishen, rishtas kthyene e xûne vênd n'atdhee
t'moçem, por ndêjne se ndêjne muhametan.
Kaa shkrimtarë gi thone se ky Stanisha
mandej erdh e nguli plangun evet nder rrethe
t'Shkoders e shi n'katund t'Bushatit, e se de-
ra e beglerve Bushatlii prej si e kaa rrâjen e
vet. 1 kti mendimit janë sidomos shkrimtaröt
malazezë.
Prine Gjergji kishte per grue Elizabeten,
e bija e Ndoc Erizzo, patric venedikas. Doon
me thânë se Elizabetes nuk i kishte pasö kâ-
nde me ndêjë n'at vênd t' rii, kû u jetote
mjedis saa turbullimeve e trazimeve prej luf-
tash, e se dote me shkue e me gzue t' bu-
kurin Venedikun e vet ; e prandej e luti t'shojnë
me vojtun n'at vênd. Por kjo pune s'âsht per
t'u besue; se, si têsh Gjergji po lête fronin e
vet per me kondendue gruen e vet ose per
ndoj shkajk tjeter? Mâa fort na mushë mê-
nden çka shkruejn historjaköt e sotçem, gi
thone se Gjergji nuk e la fronin e vet per
tjeter arsye, por pse e perzûne n' 1496 prej
Cetinet dy vllaznit e vet Shtjefni e Skender-
begu. Kje at herë qi kreent e Malitzii ja
Ishuene n'dorë sundimin metropolit Babiles.
- N'vjetë 1346, masi kje temelue patriar-
kați serb, selia e lentes muer kâmen e me-
110
tropolitanes. N'marim t'qindvjetes XIV me-
tropolitania ndroj vênd e nguli seliin e vet
n'kuvênd t'Zojës Virgjin n'Krajine. E kuer
Turku n'1478 ja zhguli ket vênd bashke me
Shkoder, metropoliti i at-hershem, Besarjoni,
e vâu seliin e vet n' kuvênd t'Shen Kollit,
n'ishull t'Vranines n'âne t'liqênit t' Shkodrés.
Por kuer Turqit e muerne edhè ktê, vojt n'Rjekë
tu nji keshtjell i princit Ivan Ornovigit; e ne
e mramö, n'1485, nguli n' Cetinë, kû s' lujti
mâa —.
Babila praa kje i pari i fees e i shekullit
n'shtet t'vocerr, t'Malitzii. Kuer e muer n'dorë
aj vet sundimin, i urdhnoj krenve me i ndôjö
gadi fuqiis t'Turqve, por edhè per nji herit
me ja vûe mênden e mos me u xânë me po-
pall.
N'kalim t'shekullit XVIII metropolitët
patne lufta me turq, e kahö marimi i atii
shekullit u bashkue Malizii me Venedik per
me i raa prep Turkut. Saa diq vladika Sava, Ma-
lazezt zgodhne per metropolit Danil Petrovi-
qin i thirrun Niegush, e ky ndonsè i paa kryem
kndimesh e i rii paa i mushë 20 vjetat, kje
shugurue n'1700 n'Ungarii prej metropolitit
serb Arsenit III Crnojeviq. Mas Danilit, qi
diq n'1735, ja muer kâmen i nipi Pjetri II
qi duel kso jetet vjeten 1751, e u daa n'shêj
tropolitanes. N'marim t'qindvjetes XIV me-
tropolitania ndroj vênd e nguli seliin e vet
n'kuvênd t'Zojës Virgjin n'Krajine. E kuer
Turku n'1478 ja zhguli ket vênd bashke me
Shkoder, metropoliti i at-hershem, Besarjoni,
e vâu seliin e vet n' kuvênd t'Shen Kollit,
n'ishull t'Vranines n'âne t'liqênit t' Shkodrés.
Por kuer Turqit e muerne edhè ktê, vojt n'Rjekë
tu nji keshtjell i princit Ivan Ornovigit; e ne
e mramö, n'1485, nguli n' Cetinë, kû s' lujti
mâa —.
Babila praa kje i pari i fees e i shekullit
n'shtet t'vocerr, t'Malitzii. Kuer e muer n'dorë
aj vet sundimin, i urdhnoj krenve me i ndôjö
gadi fuqiis t'Turqve, por edhè per nji herit
me ja vûe mênden e mos me u xânë me po-
pall.
N'kalim t'shekullit XVIII metropolitët
patne lufta me turq, e kahö marimi i atii
shekullit u bashkue Malizii me Venedik per
me i raa prep Turkut. Saa diq vladika Sava, Ma-
lazezt zgodhne per metropolit Danil Petrovi-
qin i thirrun Niegush, e ky ndonsè i paa kryem
kndimesh e i rii paa i mushë 20 vjetat, kje
shugurue n'1700 n'Ungarii prej metropolitit
serb Arsenit III Crnojeviq. Mas Danilit, qi
diq n'1735, ja muer kâmen i nipi Pjetri II
qi duel kso jetet vjeten 1751, e u daa n'shêj
111
n'lamë t' poeziis me liber qi pat gitë: Gorski
Vijenac. Mas Pjetrit II kjè zgjedhe nipi i tii
Danili IL, i cilli vojt n'Rusii per m'u shugu-
rue vladike. Por tek mrrîini n' Pjetroburg
ndrroj mênde, e u diftue vetun si sundues i
Malitzii, e Rusia nuk i kundershtoj, e kshtû
Danili met shekullaar, e muer titullin: princ
e zotnues i t' tirshmit Malzii e i Brdave. Kje
myte n' Kotorr (1866) prej nji rajes s'vet e
e pat per trashigimtarr nipin e vet Nikollen
I, djale 20 vjeç, qi kjè êmnue per prine a
knjaz i Malitzii me 14 gusht 1861, e nen t'ci-
llin u bâne luftat e mrame me Turk qi vlue-
ne per 15 vjet deri saa u baa pagja me 31
kallnuer 1878. Kongresi i Berlinit ja Isho-
te Malitzii edhè Plaven e Gucien; por trimnia
e malcorve t'onë nuk e la kurr Knjazin me
hii nder ato male; e prashtû Europa me gjith
Sulltan Hamidin n'kamë t' atyne vêndeve ja
falne Ulçinin e Tivarin. Tash nja 10 vjet
knjaz Nikolla kjè njoftun prej Europet porsi
krajl, pse migt e tii kishin menden me ja zgja-
nue pak mâa vonë prineniin me tokë qi dojshin
me ja marrë Turkiis a, mâa mirë, Shqypniis, si-
kuer gilloj pernjimênd mas luftet balkanike, gi
tash 2 vjet e giti Turkun jashta vêndeve t'buku-
ra t'Novipazarit, t'Shqypniis, e t'Maçedoniis qi
aj mjerisht deri atëherë a nuk diiti a nuk
n'lamë t' poeziis me liber qi pat gitë: Gorski
Vijenac. Mas Pjetrit II kjè zgjedhe nipi i tii
Danili IL, i cilli vojt n'Rusii per m'u shugu-
rue vladike. Por tek mrrîini n' Pjetroburg
ndrroj mênde, e u diftue vetun si sundues i
Malitzii, e Rusia nuk i kundershtoj, e kshtû
Danili met shekullaar, e muer titullin: princ
e zotnues i t' tirshmit Malzii e i Brdave. Kje
myte n' Kotorr (1866) prej nji rajes s'vet e
e pat per trashigimtarr nipin e vet Nikollen
I, djale 20 vjeç, qi kjè êmnue per prine a
knjaz i Malitzii me 14 gusht 1861, e nen t'ci-
llin u bâne luftat e mrame me Turk qi vlue-
ne per 15 vjet deri saa u baa pagja me 31
kallnuer 1878. Kongresi i Berlinit ja Isho-
te Malitzii edhè Plaven e Gucien; por trimnia
e malcorve t'onë nuk e la kurr Knjazin me
hii nder ato male; e prashtû Europa me gjith
Sulltan Hamidin n'kamë t' atyne vêndeve ja
falne Ulçinin e Tivarin. Tash nja 10 vjet
knjaz Nikolla kjè njoftun prej Europet porsi
krajl, pse migt e tii kishin menden me ja zgja-
nue pak mâa vonë prineniin me tokë qi dojshin
me ja marrë Turkiis a, mâa mirë, Shqypniis, si-
kuer gilloj pernjimênd mas luftet balkanike, gi
tash 2 vjet e giti Turkun jashta vêndeve t'buku-
ra t'Novipazarit, t'Shqypniis, e t'Maçedoniis qi
aj mjerisht deri atëherë a nuk diiti a nuk
112
deshti kurr me i sundue me fatbardhsii e me
njat perparim e gjytetnim qi lypë koha e soç-
me. Por t'a laam historiin e Malitzii e t'kthe-
hena prep tu Lula qi e kemi lânë n'Tivaar.
BK
deshti kurr me i sundue me fatbardhsii e me
njat perparim e gjytetnim qi lypë koha e soç-
me. Por t'a laam historiin e Malitzii e t'kthe-
hena prep tu Lula qi e kemi lânë n'Tivaar.
BK
NYE I XXIV.
N'at mrame e âma i diftoj s' biis fjalët
e Zotniis t'madh, sikuer e quejte ajo, e s' prâ-
te tuj ja levdue gojen e âmel t'tien e kujde-
sin qi kishte per ta. « Têsh moj loçkë - i
thotë vajzës s' vet - t'i shtrohena vullndeses
t'Atii t'Lumit; aj kaa per t'na u gjetun n'ndimë
e s'kaa me i lânë anmiqt me na marrë neper
kâmë ».
« Nânë, neser n'c' kohë po nisena ? ».
« Zotnia Argjipeshkëv kaa urdhnue me
ndêjun ti ktû, e vet me u nis per Shas ».
« Un, nanë, paa tyy nuk muej me ndêje,
prej tejet s'muej m'u daa...„, E e muer vaji
vajzen e lodja loden s'e pritte.
«Qe, moj nâne - i pergjegji e âma - po
t'lâa n'vênd têm ket grue, e cilla kaa me t'a
majtë doren e kaa me t'pajtue bash si me kê-
në tî e bia e sajë; mandej vî edhe vetë krye
javet a krye dyysh me t'paa; por tî mos u
merzit ».
« A s'bâhet, nânc, me ndôje edhè tĩ me
mue? ».
« Zotnia Argjipeshköv e kaa daa kshtû,
si po t'thâm vetë, e mos e thashtë Zoti gi
N'at mrame e âma i diftoj s' biis fjalët
e Zotniis t'madh, sikuer e quejte ajo, e s' prâ-
te tuj ja levdue gojen e âmel t'tien e kujde-
sin qi kishte per ta. « Têsh moj loçkë - i
thotë vajzës s' vet - t'i shtrohena vullndeses
t'Atii t'Lumit; aj kaa per t'na u gjetun n'ndimë
e s'kaa me i lânë anmiqt me na marrë neper
kâmë ».
« Nânë, neser n'c' kohë po nisena ? ».
« Zotnia Argjipeshkëv kaa urdhnue me
ndêjun ti ktû, e vet me u nis per Shas ».
« Un, nanë, paa tyy nuk muej me ndêje,
prej tejet s'muej m'u daa...„, E e muer vaji
vajzen e lodja loden s'e pritte.
«Qe, moj nâne - i pergjegji e âma - po
t'lâa n'vênd têm ket grue, e cilla kaa me t'a
majtë doren e kaa me t'pajtue bash si me kê-
në tî e bia e sajë; mandej vî edhe vetë krye
javet a krye dyysh me t'paa; por tî mos u
merzit ».
« A s'bâhet, nânc, me ndôje edhè tĩ me
mue? ».
« Zotnia Argjipeshköv e kaa daa kshtû,
si po t'thâm vetë, e mos e thashtë Zoti gi
114
na me i dalun fjalet Babës s'onë e Bâmirsit
t'on. Po ti g'po kee? rri per pak ditë paa
nânen t' ânde, sikuer kan ndêjë edhè shoget
t'ua.... mandej, masì t'i kryej punët qi doon
krye, skkojmë prep na n'vênd t'onë».
«S kaa gjâa, moj nanë, po rrii praa...».
tha vajza.
« E prep po kjaan? têsh cka lypë?».
« Kurgjâa... por kam maall per tyy!».
« Mallin duhet me e hjekë, lum bia....
vehtja s'mytet me idhnim... a po t'vjen keq
têsh me t'lânë? ».
«Po rrîi, po rrîi; por mos m'git n'harresë,
eja e m'shif shpesh ».
« Po pasha nânen... nuk t'lên tyy lokja
paa ardhë me t'paa krye javet ».
N'buk e mas buket nuk u fol tjeter gjâa
n'mledhii t'atyne trii vetave por puna e Prêndës
e fjalët e dy Zotniive deri saa shkuene me
fjetë.
Edhè Prênda raa me fjeté, por gjumi
nuk e merrte prej saa e saa kujtimesh e pi-
kllimesh qi sprovote n'vedi; q'atje prej s'vonit
e xûu gjumi t'thuesh perdhuni. M' nji kohë
natet u çue, shikjoj prej nji dritorjet e pau
se edhè nuk kishte dalë drita, Flêete e âma,
gerhitte plaka. Atbotë i duelne para pershty-
pjet e mrames s' kaluene e i tkurrej zêmra
na me i dalun fjalet Babës s'onë e Bâmirsit
t'on. Po ti g'po kee? rri per pak ditë paa
nânen t' ânde, sikuer kan ndêjë edhè shoget
t'ua.... mandej, masì t'i kryej punët qi doon
krye, skkojmë prep na n'vênd t'onë».
«S kaa gjâa, moj nanë, po rrii praa...».
tha vajza.
« E prep po kjaan? têsh cka lypë?».
« Kurgjâa... por kam maall per tyy!».
« Mallin duhet me e hjekë, lum bia....
vehtja s'mytet me idhnim... a po t'vjen keq
têsh me t'lânë? ».
«Po rrîi, po rrîi; por mos m'git n'harresë,
eja e m'shif shpesh ».
« Po pasha nânen... nuk t'lên tyy lokja
paa ardhë me t'paa krye javet ».
N'buk e mas buket nuk u fol tjeter gjâa
n'mledhii t'atyne trii vetave por puna e Prêndës
e fjalët e dy Zotniive deri saa shkuene me
fjetë.
Edhè Prênda raa me fjeté, por gjumi
nuk e merrte prej saa e saa kujtimesh e pi-
kllimesh qi sprovote n'vedi; q'atje prej s'vonit
e xûu gjumi t'thuesh perdhuni. M' nji kohë
natet u çue, shikjoj prej nji dritorjet e pau
se edhè nuk kishte dalë drita, Flêete e âma,
gerhitte plaka. Atbotë i duelne para pershty-
pjet e mrames s' kaluene e i tkurrej zêmra
115
prej idhnimit, e prandej ja dishroj deken ve-
dit, per mos me paa mâa e mos me ndîe
t'vshtira e mjerime. Por çka, n'at ças, i raa
n'mênd qi nemose mujte me e bâa nji t' lu-
tun e bashkë me ket mêndim i leu n' zêmer
si nji uzdajé e ree. Muer n'dorë uratët e u
vuu me thane kruzaren; e, n' saa luta delte
prej gojës s'saje, n'zêmer t'vet ndîite nji fare
leetsimit sikuer njaj fmia i vogel gi, kuer
shkrepet ndokund e kjaan, e merr e âma e
vet me t' mirë. Masi e maroj Rruxaren, uli
kryet e i shtîini uratöt n' gafë, gadi si me i
dashte per pêng t'asaje pagje kuer do qi t'ish-
te n'pikllime.
Njat herë saa i duel gjumi s'âmës, kjo e pve-
ti Prênden: « Po tî s'kee raa edhè? uraté pse
jee que me thânë?».
« Kam fjetë mirë, besa, mori nânë - per-
gjegji vajza - por m'duel gjumi pak heret, e
kahë s'pata cka me bâa, mora e thaçe uratë».
«Tyy t'ndimoshin si per shpiirt ashtû
per korp, por m'u dha me pvetë...» ja kthej
e âma « Nji amanet po t' a lâa oj bii, edhè
n'deksha t'a lypsha n'at jetë: mos me e Ishue
uraten doret, mos me e harrue Atê, qi i kjo-
shim falë - e çoj gishtin perpjetë - e me
e pase gjithmonë nder mênd se jena nen hie
t'Lumit ».
prej idhnimit, e prandej ja dishroj deken ve-
dit, per mos me paa mâa e mos me ndîe
t'vshtira e mjerime. Por çka, n'at ças, i raa
n'mênd qi nemose mujte me e bâa nji t' lu-
tun e bashkë me ket mêndim i leu n' zêmer
si nji uzdajé e ree. Muer n'dorë uratët e u
vuu me thane kruzaren; e, n' saa luta delte
prej gojës s'saje, n'zêmer t'vet ndîite nji fare
leetsimit sikuer njaj fmia i vogel gi, kuer
shkrepet ndokund e kjaan, e merr e âma e
vet me t' mirë. Masi e maroj Rruxaren, uli
kryet e i shtîini uratöt n' gafë, gadi si me i
dashte per pêng t'asaje pagje kuer do qi t'ish-
te n'pikllime.
Njat herë saa i duel gjumi s'âmës, kjo e pve-
ti Prênden: « Po tî s'kee raa edhè? uraté pse
jee que me thânë?».
« Kam fjetë mirë, besa, mori nânë - per-
gjegji vajza - por m'duel gjumi pak heret, e
kahë s'pata cka me bâa, mora e thaçe uratë».
«Tyy t'ndimoshin si per shpiirt ashtû
per korp, por m'u dha me pvetë...» ja kthej
e âma « Nji amanet po t' a lâa oj bii, edhè
n'deksha t'a lypsha n'at jetë: mos me e Ishue
uraten doret, mos me e harrue Atê, qi i kjo-
shim falë - e çoj gishtin perpjetë - e me
e pase gjithmonë nder mênd se jena nen hie
t'Lumit ».
116
« Mirë po e mson; ashtû duhet» ja priti
plaka, t'cillës i duel gjumi prej fjalve, e rrite
e vête vesh paa zâa.
U que edhè plaka prej s'raatit e duel
n' geleer. Kuer kjè ndeze zjarmi, i dha zaa
Lulës e Prêndës per me ardhun me pii kafe.
« Zjarm t' mirë kam ndezë !» tha plaka kuer
i hîne mrêndë ata dyy shoge.
«T'mire mjaft, besa, por tyy t' dalët n'at
jetë ky t'pritun kaq i mirë qi po na bân ne-
ve» pergjegji Lula.
«Joo pasha buken; do kalixue e drejta
pse kahö fjala del shpirti: e kaa porositë Zot-
nia Argjipeshkëv ket burrin t'ềm me u kuj-
desue per juu t'dyja por sidomos per vajze
t'ânde, edhè kaa thâne se per buk e çka t'keen
nevojë eni e lypni tek une, a po ndîin ? vetë
goja e atii Zotnii kaa folë, e s' kee rrênë prej
meje ».
Mas nja gjysë oret u ndîi dera e obo-
rrit tuj krisë; ishte nji shtegtaar qi lypte Lu-
len me u nisë per Shas « A âsht gadi? a do-
le? thuej!». pvette nieri mas deret.
Lula mlodh ato pakicë tesha gi kishte
me vedi e muer me dalë.
« Têsh lamtumirë » e e muer ngryke Lu-
la t'biin e e puthi nder dyy faget.
« Udha e marë» pergjegji Prênda me
« Mirë po e mson; ashtû duhet» ja priti
plaka, t'cillës i duel gjumi prej fjalve, e rrite
e vête vesh paa zâa.
U que edhè plaka prej s'raatit e duel
n' geleer. Kuer kjè ndeze zjarmi, i dha zaa
Lulës e Prêndës per me ardhun me pii kafe.
« Zjarm t' mirë kam ndezë !» tha plaka kuer
i hîne mrêndë ata dyy shoge.
«T'mire mjaft, besa, por tyy t' dalët n'at
jetë ky t'pritun kaq i mirë qi po na bân ne-
ve» pergjegji Lula.
«Joo pasha buken; do kalixue e drejta
pse kahö fjala del shpirti: e kaa porositë Zot-
nia Argjipeshkëv ket burrin t'ềm me u kuj-
desue per juu t'dyja por sidomos per vajze
t'ânde, edhè kaa thâne se per buk e çka t'keen
nevojë eni e lypni tek une, a po ndîin ? vetë
goja e atii Zotnii kaa folë, e s' kee rrênë prej
meje ».
Mas nja gjysë oret u ndîi dera e obo-
rrit tuj krisë; ishte nji shtegtaar qi lypte Lu-
len me u nisë per Shas « A âsht gadi? a do-
le? thuej!». pvette nieri mas deret.
Lula mlodh ato pakicë tesha gi kishte
me vedi e muer me dalë.
« Têsh lamtumirë » e e muer ngryke Lu-
la t'biin e e puthi nder dyy faget.
« Udha e marë» pergjegji Prênda me
117
t' fshâme, e ftyren e vet e mloj n' parzem
t'nânës.
«Oka? prep po kjaan ?». e pveti e âma
tuj perpii lott.
« Shpejt grue, a dole! S'kam kohë me
pritë » vikati aj shtegtari.
« Qe, qe » ja kthej Lula.
« Lamentenzoon, moj moter; vajzen po
ja porosis Zotit e tyy ».
«Mos baje kujdes per ket punë; por
t'kjoftë udha e marë e mos na harro ».
« Jo, jo » pergjegji Lula, e u nis.
t' fshâme, e ftyren e vet e mloj n' parzem
t'nânës.
«Oka? prep po kjaan ?». e pveti e âma
tuj perpii lott.
« Shpejt grue, a dole! S'kam kohë me
pritë » vikati aj shtegtari.
« Qe, qe » ja kthej Lula.
« Lamentenzoon, moj moter; vajzen po
ja porosis Zotit e tyy ».
«Mos baje kujdes per ket punë; por
t'kjoftë udha e marë e mos na harro ».
« Jo, jo » pergjegji Lula, e u nis.
NYE I XXV.
Nuk âsht vênd kû gjindja s'e kan per
ves c' farë do t' keqjet o zakonit t'mrapshte.
Me pase na per t' shetitun, kishim me ndîi:
ktû graat, qi janö shprallea e mêndues-kqia,
nuk diin as me shkrue as me kndue, por fja-
len e sherrit diin me e ujdisë mâa s' mirit e
me e perpaall me mjeshtrii; atjè gjindja doon
me diitun punët e tjeterkuej, shum llapojnö
e vêen gojö n'kênd; ktû punon parja, ecë fja-
la, kryhen punë t'paa-udha; atjè sundon resa
e mnia ndaj shoqin e miqsia âsht veç e fjalë.
Gjind kso fare nuk munguene me ardhe
e me e pvetë plaken sî e tek per at vajzë, a
do trrîte shum e a doshin me e folun kûnd
e kû mâa s' fortit. Por plaka u pergjegjte
"Zotnia Argjipeshkev m'a kaa porositë; kur-
kuej nuk i duhet gjâa me diit mâa giatë ,.
Prênda e kaloj at dite tuj kjaa e tuj
dnesë per t'âmen; n'nesret i lypi ndoj punë do-
ret plakës, e cilla i dha me harnue do çarapë.
« Qe - i tha - duhet me i punue miré pse
janë garapët e Zotniis, e aj si Zotnii gi âsht
e lypë punen si Zotnii e jo si kushdo ! » Vaj-
za paa baa fjalë e me krye ulët u vûe me
Nuk âsht vênd kû gjindja s'e kan per
ves c' farë do t' keqjet o zakonit t'mrapshte.
Me pase na per t' shetitun, kishim me ndîi:
ktû graat, qi janö shprallea e mêndues-kqia,
nuk diin as me shkrue as me kndue, por fja-
len e sherrit diin me e ujdisë mâa s' mirit e
me e perpaall me mjeshtrii; atjè gjindja doon
me diitun punët e tjeterkuej, shum llapojnö
e vêen gojö n'kênd; ktû punon parja, ecë fja-
la, kryhen punë t'paa-udha; atjè sundon resa
e mnia ndaj shoqin e miqsia âsht veç e fjalë.
Gjind kso fare nuk munguene me ardhe
e me e pvetë plaken sî e tek per at vajzë, a
do trrîte shum e a doshin me e folun kûnd
e kû mâa s' fortit. Por plaka u pergjegjte
"Zotnia Argjipeshkev m'a kaa porositë; kur-
kuej nuk i duhet gjâa me diit mâa giatë ,.
Prênda e kaloj at dite tuj kjaa e tuj
dnesë per t'âmen; n'nesret i lypi ndoj punë do-
ret plakës, e cilla i dha me harnue do çarapë.
« Qe - i tha - duhet me i punue miré pse
janë garapët e Zotniis, e aj si Zotnii gi âsht
e lypë punen si Zotnii e jo si kushdo ! » Vaj-
za paa baa fjalë e me krye ulët u vûe me
119
punue m'nji skutulią odet, n'mndyrë qi mos
t'i bite kuej fort n'sfy e t'rrîte lerg prej gji-
thkuej.
Kaluene gishtû gadi dyy javö dit, kuer
m'nji kohë mramjet erdh nji djalö e e lypi
Prênden. Plaka i pergjegji: « Na, Prêndë, nuk
kena ktû n' ket shpii; jam vetë vetun, por
hajd n'punë t'ande, djaloo!».
« Une po shkoj » pergjegji aj djali « por
pata nji fjalë me ja lânë Prêndës, pse shum
porosii m'kaa vûe e âma».
« Prej kah jee tî» e pveti plaka.
«Jam i katundit Shasit» pergjegji i paa-
njoftuni.
«Êmnin si e pate?».
« Vatë; jam kushrîi me tê ».
«Prit pak» tha gruja e i mylli deren.
Mas nji grimet herë duel vajza, çili de-
ren e ndêj mas kapakut e foli: « Hîn mrêndë;
nânen a m'a kee paa, e si âsht?».
«Shndosh e kee; mirë âsht».
« E tî me se kee ardhö? » pveti vajza.
« Kam ardhë me e perfolë nji fjalë t' di-
kuershme....» pergjegji djali.
« M' kan raa shum turbullime mii krye,
a s'po shef?... S'dii e mjera kahë t'ja majö...
Kam ardhun n'ket vênd, e s'dii per çka....
m'lên, t'lutem, n'qetii nji herë... mas sodit,
punue m'nji skutulią odet, n'mndyrë qi mos
t'i bite kuej fort n'sfy e t'rrîte lerg prej gji-
thkuej.
Kaluene gishtû gadi dyy javö dit, kuer
m'nji kohë mramjet erdh nji djalö e e lypi
Prênden. Plaka i pergjegji: « Na, Prêndë, nuk
kena ktû n' ket shpii; jam vetë vetun, por
hajd n'punë t'ande, djaloo!».
« Une po shkoj » pergjegji aj djali « por
pata nji fjalë me ja lânë Prêndës, pse shum
porosii m'kaa vûe e âma».
« Prej kah jee tî» e pveti plaka.
«Jam i katundit Shasit» pergjegji i paa-
njoftuni.
«Êmnin si e pate?».
« Vatë; jam kushrîi me tê ».
«Prit pak» tha gruja e i mylli deren.
Mas nji grimet herë duel vajza, çili de-
ren e ndêj mas kapakut e foli: « Hîn mrêndë;
nânen a m'a kee paa, e si âsht?».
«Shndosh e kee; mirë âsht».
« E tî me se kee ardhö? » pveti vajza.
« Kam ardhë me e perfolë nji fjalë t' di-
kuershme....» pergjegji djali.
« M' kan raa shum turbullime mii krye,
a s'po shef?... S'dii e mjera kahë t'ja majö...
Kam ardhun n'ket vênd, e s'dii per çka....
m'lên, t'lutem, n'qetii nji herë... mas sodit,
120
n' dashtë aj Zot, zhvillohen punët... me sot
m'git n'harrese per gjithmone....».
« Tì praa dashke me m'largue tuj m'thâne
- m'git n'harresë - por une nuk due me
t' harrue tyy. E une po t' ap fjalen, ktû, se
per n'bâsha m'u idhnue.... dii vetë çka pu-
noj mii at trathtaar !... Une ja truej jeten e
t'riit t'êm nji shfrimit t'zêmers... A ti, o mo-
ter, don me kênë shkaku i t'hupunit t' jetës
s'ême?.... Moter ! ti kee thânë me t gitun u-
ne n'harresë ; une me t'largue prej mêę! Qka
kam me bâa? E si kam per t mujtun me
t'shkoqun zêmret?... E mas atii prêmtimit?
E gka t'kam bầa un tyy, masi jemi daa? Pse
kam hjekun per tyy keq, po m'a shperblen
n'ket mndyrö? a pse une kam pasun dekë
bash n'shpii t'ême?... a pse pushka e trath-
tarit kqyrë me bâa gjak edhè mâa? a pse ke-
mi ndêjtun lerg njêni prej tjetrit per disaa
dit? »
Prêndës prej ktyne fjalve i pshtuene lott
« E dii, e dii - tha - se per shkak t'êm
juve ju à dashte me hjekë me krye; anì Gje-
loshi... qi m'kaa dashtë aq fort... mandej Çu-
ni... Saa herë qi m'bjè n'mênd per kta dy,
m'shperthen vaji» e kjaate.
« Prandej mue m' duket koob me ndêjö
n'shpii t'babes s'êm ; m'à mush mêndja me ikë
n' dashtë aj Zot, zhvillohen punët... me sot
m'git n'harrese per gjithmone....».
« Tì praa dashke me m'largue tuj m'thâne
- m'git n'harresë - por une nuk due me
t' harrue tyy. E une po t' ap fjalen, ktû, se
per n'bâsha m'u idhnue.... dii vetë çka pu-
noj mii at trathtaar !... Une ja truej jeten e
t'riit t'êm nji shfrimit t'zêmers... A ti, o mo-
ter, don me kênë shkaku i t'hupunit t' jetës
s'ême?.... Moter ! ti kee thânë me t gitun u-
ne n'harresë ; une me t'largue prej mêę! Qka
kam me bâa? E si kam per t mujtun me
t'shkoqun zêmret?... E mas atii prêmtimit?
E gka t'kam bầa un tyy, masi jemi daa? Pse
kam hjekun per tyy keq, po m'a shperblen
n'ket mndyrö? a pse une kam pasun dekë
bash n'shpii t'ême?... a pse pushka e trath-
tarit kqyrë me bâa gjak edhè mâa? a pse ke-
mi ndêjtun lerg njêni prej tjetrit per disaa
dit? »
Prêndës prej ktyne fjalve i pshtuene lott
« E dii, e dii - tha - se per shkak t'êm
juve ju à dashte me hjekë me krye; anì Gje-
loshi... qi m'kaa dashtë aq fort... mandej Çu-
ni... Saa herë qi m'bjè n'mênd per kta dy,
m'shperthen vaji» e kjaate.
« Prandej mue m' duket koob me ndêjö
n'shpii t'babes s'êm ; m'à mush mêndja me ikë
121
e me e lânë e me vojtun n'Shkoder, e atjè
me xâne vênd...» foli djali.
« E mandej ? »
« Mue, si t' dahem prej vllaut t'madh,
m'tokon edhè me marrö gjysen e gjâas qi ke-
mi bashkë; mandej ngrehi shpii...».
« Kishte me kênë mirë me folun permii
ket punë me nanen t'ême josè me Zotniin Ar-
gjipeshkëv qi ktû perkujdeset per mue, se,
çiltas po t'a thâm, une nuk due me punue
kurrnji sênd paa bekim t'tyne.».
« Anì, ti per vedi bân si t'duesh; por u-
ne, sikuer t'thaçë, kam me u daa prej vllaut,
kam me ngulë vênd n'Shkoder, por đo t'rrîi
si jam... e tyy edhè n't' gillofté puna ndry-
shej... kam me ardhë me t'marrë kû do kjosh;
e mandej un me tyy e tî me mue kemi me
shkue me shoqishojnë nji jetë t'âmel ; por tesh
po dahem prej tejet, Zoti e din deri kuer ke-
mi m'u paa, veg po t'a lâa ket permêndim :
t'a keesh n'mênd gjith herë se une kam vâu
kryet t'êm n'rrezik per me t'dalun zot tyy e
erzit t'ând» E u nis e shkoj.
e me e lânë e me vojtun n'Shkoder, e atjè
me xâne vênd...» foli djali.
« E mandej ? »
« Mue, si t' dahem prej vllaut t'madh,
m'tokon edhè me marrö gjysen e gjâas qi ke-
mi bashkë; mandej ngrehi shpii...».
« Kishte me kênë mirë me folun permii
ket punë me nanen t'ême josè me Zotniin Ar-
gjipeshkëv qi ktû perkujdeset per mue, se,
çiltas po t'a thâm, une nuk due me punue
kurrnji sênd paa bekim t'tyne.».
« Anì, ti per vedi bân si t'duesh; por u-
ne, sikuer t'thaçë, kam me u daa prej vllaut,
kam me ngulë vênd n'Shkoder, por đo t'rrîi
si jam... e tyy edhè n't' gillofté puna ndry-
shej... kam me ardhë me t'marrë kû do kjosh;
e mandej un me tyy e tî me mue kemi me
shkue me shoqishojnë nji jetë t'âmel ; por tesh
po dahem prej tejet, Zoti e din deri kuer ke-
mi m'u paa, veg po t'a lâa ket permêndim :
t'a keesh n'mênd gjith herë se une kam vâu
kryet t'êm n'rrezik per me t'dalun zot tyy e
erzit t'ând» E u nis e shkoj.
NYE I XXVI.
Prênda hîni n' odë e u ul me ndêjë, o
mâa mirë mundena me thânë, e Ishuene giûjt
mîi nji stol e ftyren e mloj me dyy shplakët
e duerve e kjaate. Mas nji grimet herë hîni
edhè plaka, e kuer e paa muer me e pvetë:
" Pse po kjaan? çka t'tha?».
"Per nânen... m'kaa marrë malli,.
4E si ishte? A t'tha gjâa per tê ? ,.
"« Shndosh ishte, n'kta dyy a trii dit kish-
te mênden me ardhe e me m'paa,, pergjegji
vajza tuj dnese.
4E me kjaa, pse po kjaan?,
i Jo, jo, s'kjajö; por m'u que zêmra disi
peshë... ,.
"E ket djalë a e pate kushril, po! „•
"Po..., e Prêndes ju pree fjala n'goje.
i Qka? çka? A na jee krenue tesh, pse
Zotnii Argjipeshkvi t'kaa porosite tyy tu une?
A lypë edhè mâa a?,, - Une jam plakë
tesh, jam thii e bâa dele - murmurote pla-
ka me vedi - Kjofshin mallkue t' rejat, si
cokllat e prronit, gi u kaa kânde gjithmonö me
e teprue: kuer kan shênd geshen qi s'kee, e kuer
kan idhnim o maall kjajn e kjajn e s' diin
Prênda hîni n' odë e u ul me ndêjë, o
mâa mirë mundena me thânë, e Ishuene giûjt
mîi nji stol e ftyren e mloj me dyy shplakët
e duerve e kjaate. Mas nji grimet herë hîni
edhè plaka, e kuer e paa muer me e pvetë:
" Pse po kjaan? çka t'tha?».
"Per nânen... m'kaa marrë malli,.
4E si ishte? A t'tha gjâa per tê ? ,.
"« Shndosh ishte, n'kta dyy a trii dit kish-
te mênden me ardhe e me m'paa,, pergjegji
vajza tuj dnese.
4E me kjaa, pse po kjaan?,
i Jo, jo, s'kjajö; por m'u que zêmra disi
peshë... ,.
"E ket djalë a e pate kushril, po! „•
"Po..., e Prêndes ju pree fjala n'goje.
i Qka? çka? A na jee krenue tesh, pse
Zotnii Argjipeshkvi t'kaa porosite tyy tu une?
A lypë edhè mâa a?,, - Une jam plakë
tesh, jam thii e bâa dele - murmurote pla-
ka me vedi - Kjofshin mallkue t' rejat, si
cokllat e prronit, gi u kaa kânde gjithmonö me
e teprue: kuer kan shênd geshen qi s'kee, e kuer
kan idhnim o maall kjajn e kjajn e s' diin
123
me prâa,. Por kahe shifte se vajza s'ja daate
t'dnesmes i giti doren krahve; 'Hajd, bânu
vajzë sokoleshë! mos e Isho vedin kaq e fort !
prâaj tesh: tesh po haam darkë... çou e na
shtro tryesen ! , •
N'krye t'dyy javëve Lula erdh me e paa
Prênden e vet. Masì u falë me t' biin e kjo
me tê, i kallxoj nji lajm t'mnershem qi kish-
te nủolle n'katund t'Shasit 4S' m'a bâa me
ndêjë mâa giatö, por kam ikö e ardhe ktû,
per mos me ndîi fjalë t'vrashme per zêmer
t'ême..., •
"Çka nânë, cka kaa ndollë? „ e preti
e bia.
Aj gjaksori, qi kaa metun n'oborr t'shpiis
t'Gjelosh Prêlës, paska pase kênë, per fat t' zii,
i Kastratës. I vllaj i ktii, praa, kaa çuemun
gjind me ja lypun gjasht geset e gjakut; por
askush nuk i kaa dhânë gjâa, e t'gjegjunit e
shpiis t'Gjeloshit kaa kênë: - Kemi bjerrun
dy vetë per nja; e ky na kaa ardhun naten
me na vraa, edhè na e kemi gjujtun n'terr
t'natës - Bash per ket punë janë mledhun
t'parët e katundit e e kan plegnue me e laa
at gjak trizash, due me thânë i kân vâu gio-
be t'Kastratsit me laa vetun dyy gese. Por
shpia e gjaksorit kaa gitë e vrritë e madjè i
kaa çue fjalë katundit se kishte per t'i raa
me prâa,. Por kahe shifte se vajza s'ja daate
t'dnesmes i giti doren krahve; 'Hajd, bânu
vajzë sokoleshë! mos e Isho vedin kaq e fort !
prâaj tesh: tesh po haam darkë... çou e na
shtro tryesen ! , •
N'krye t'dyy javëve Lula erdh me e paa
Prênden e vet. Masì u falë me t' biin e kjo
me tê, i kallxoj nji lajm t'mnershem qi kish-
te nủolle n'katund t'Shasit 4S' m'a bâa me
ndêjë mâa giatö, por kam ikö e ardhe ktû,
per mos me ndîi fjalë t'vrashme per zêmer
t'ême..., •
"Çka nânë, cka kaa ndollë? „ e preti
e bia.
Aj gjaksori, qi kaa metun n'oborr t'shpiis
t'Gjelosh Prêlës, paska pase kênë, per fat t' zii,
i Kastratës. I vllaj i ktii, praa, kaa çuemun
gjind me ja lypun gjasht geset e gjakut; por
askush nuk i kaa dhânë gjâa, e t'gjegjunit e
shpiis t'Gjeloshit kaa kênë: - Kemi bjerrun
dy vetë per nja; e ky na kaa ardhun naten
me na vraa, edhè na e kemi gjujtun n'terr
t'natës - Bash per ket punë janë mledhun
t'parët e katundit e e kan plegnue me e laa
at gjak trizash, due me thânë i kân vâu gio-
be t'Kastratsit me laa vetun dyy gese. Por
shpia e gjaksorit kaa gitë e vrritë e madjè i
kaa çue fjalë katundit se kishte per t'i raa
124
shpiis mâa s'mirës. Janë zii e perzii ndermjet
vedit; njêna ânë thote me i laa, tjetra jo;
kuer pardjè, qi kje e diille, bash kuer îshin
tuj hîi n' Meshë krisen dyy pushkë flakë per
flakë. Gjith ajo shumicë gjindsh suell kryet,
u quene n'kâmë fmîi, graa, burra, pleq, saa
kjene n'oborr t'kishës, e mjes asajë zhurmes u
ndîi : - Largoniu, largoniu - Çka kjè? e
kishin varrue Mhill Gjeloshin e Çun Markun
e po dojshin me i shtîi m'nji odé t' gelës.
Gjâma u shtue edhè mãa, e kush i zoti i
pushkes nuk u kursye me i bâa ball gjaksor-
ve. Shkurt, per mos me e ngiatë, deri n'mjes-
ditë s'kaa mêe pushka, deri saa hîne disaa
malcorë ndermjetës. Por a diini saa meten
n'ket luftim se? Pêsë t'dekun e tre t'varruem,
e prej ânës t'gjaksorve veç e dy ,.
E plaka 'Punë t'pamira, pasha buken ;
e kush ? i kshtêni me t'kshtênë, mo Zot mâa
keq ! kto punë s'm'i kânde mue aspak, joo...
E deri kuer mâa kan me shkue giatë Shqyp-
tarët e shkretë tuj fikë vedin e shpiin e vendin
me gjaksiina ...? A s'kaa me lee kurr per nee
dita e nji rahaties t'verteté? ,.
4 O Zot shpejtoje ket kohë t'bardhë ! Po
e tesh kuer kaa me ju gjetë marimi i ktii
lâmshit t'pshtjelluem, nji Zot veç e din ; edhè
Vata kaa ikë nji ditë para se t'u vritte i vllaj
shpiis mâa s'mirës. Janë zii e perzii ndermjet
vedit; njêna ânë thote me i laa, tjetra jo;
kuer pardjè, qi kje e diille, bash kuer îshin
tuj hîi n' Meshë krisen dyy pushkë flakë per
flakë. Gjith ajo shumicë gjindsh suell kryet,
u quene n'kâmë fmîi, graa, burra, pleq, saa
kjene n'oborr t'kishës, e mjes asajë zhurmes u
ndîi : - Largoniu, largoniu - Çka kjè? e
kishin varrue Mhill Gjeloshin e Çun Markun
e po dojshin me i shtîi m'nji odé t' gelës.
Gjâma u shtue edhè mãa, e kush i zoti i
pushkes nuk u kursye me i bâa ball gjaksor-
ve. Shkurt, per mos me e ngiatë, deri n'mjes-
ditë s'kaa mêe pushka, deri saa hîne disaa
malcorë ndermjetës. Por a diini saa meten
n'ket luftim se? Pêsë t'dekun e tre t'varruem,
e prej ânës t'gjaksorve veç e dy ,.
E plaka 'Punë t'pamira, pasha buken ;
e kush ? i kshtêni me t'kshtênë, mo Zot mâa
keq ! kto punë s'm'i kânde mue aspak, joo...
E deri kuer mâa kan me shkue giatë Shqyp-
tarët e shkretë tuj fikë vedin e shpiin e vendin
me gjaksiina ...? A s'kaa me lee kurr per nee
dita e nji rahaties t'verteté? ,.
4 O Zot shpejtoje ket kohë t'bardhë ! Po
e tesh kuer kaa me ju gjetë marimi i ktii
lâmshit t'pshtjelluem, nji Zot veç e din ; edhè
Vata kaa ikë nji ditë para se t'u vritte i vllaj
125
Mhilli; kû kaa shkue, a kaa vojte m'u mytë
kûnd n'liqêe, askush gâa s' din ,, tha Lula
e fshâani.
Na, nuk kena mênden me i diftue t' gji-
tha gjaget qi u bâne mrapa, pse kishim me
dalë jashta cakut t'ndollmes qi jemi kahë e
shkruejmë, por vetun po kallxojmë se Prênda,
n'saa e âma kuvêndte, kishte ulë kryet: n'va-
nim t'atyne fjalve i bâhej asajö vehtja sikuer
njaj zogu qi gjindet nder kthetra t'skyferit
nelte n'ajrë paa diitë se kû â; pse i kishte
hîi tuta t'shkretes se e âma tek e mramja
po u sjellte prej saje e po i flitte rândë, asê
kush e di me 'mênde kishte ardhë mas atii
pshtjellim.
Masi maroj Lula s'folunit, plaka u suell
prej Prêndes: « Kallxoj nânës s' ate per mîi
at djalin, a kushrinin t'ând, qi kaa kênun
ktû e t'kaa lypë tash trii a kater dit».
"'farě kushrînit kaa ardhe ktû? „ pveti
e âma t'bien guditshem.
i Vata kaa ardhe me m'diftue gjaget qi
kishin me u bâa n'katund t'onë; m' porositi
mos me dalun fort jashte; edhè une e pveta
per tyy a jee shndosh, e t'kam çue fjale per
tê me ardhë e me m' paa,,.
4 E mandej kû tha se po shkoj? » pveti
e âma t'bien.
Mhilli; kû kaa shkue, a kaa vojte m'u mytë
kûnd n'liqêe, askush gâa s' din ,, tha Lula
e fshâani.
Na, nuk kena mênden me i diftue t' gji-
tha gjaget qi u bâne mrapa, pse kishim me
dalë jashta cakut t'ndollmes qi jemi kahë e
shkruejmë, por vetun po kallxojmë se Prênda,
n'saa e âma kuvêndte, kishte ulë kryet: n'va-
nim t'atyne fjalve i bâhej asajö vehtja sikuer
njaj zogu qi gjindet nder kthetra t'skyferit
nelte n'ajrë paa diitë se kû â; pse i kishte
hîi tuta t'shkretes se e âma tek e mramja
po u sjellte prej saje e po i flitte rândë, asê
kush e di me 'mênde kishte ardhë mas atii
pshtjellim.
Masi maroj Lula s'folunit, plaka u suell
prej Prêndes: « Kallxoj nânës s' ate per mîi
at djalin, a kushrinin t'ând, qi kaa kênun
ktû e t'kaa lypë tash trii a kater dit».
"'farě kushrînit kaa ardhe ktû? „ pveti
e âma t'bien guditshem.
i Vata kaa ardhe me m'diftue gjaget qi
kishin me u bâa n'katund t'onë; m' porositi
mos me dalun fort jashte; edhè une e pveta
per tyy a jee shndosh, e t'kam çue fjale per
tê me ardhë e me m' paa,,.
4 E mandej kû tha se po shkoj? » pveti
e âma t'bien.
126
«Por m'i tha njikto fjalë qi t'i kallxova;
se kahë dote me ja majte mue gjâa s'm'çili,,
pergjegji vajza.
I shkreti! faleminderës shum prej tii, e
hoti ja prûfte rrugen e mare, pse paskan kênë
ata gjind vertè t'kujdesshem per nee t'mjera-
ve; dashtniin e paskan pasë me gjith zêmer
e jo sikuer nji paal... Per t'mirë gi na kan
bâa m' nee, Zoti jau shperblefte n' miratim
n'at jetë, kû do t'shkojmë t'gjith na, si i drej-
ti ashtû i shtrêmti,, tha Lula e i pshtuene
dy lot.
" Edhe aj djali,, - ja nisi plaka - " m'tha
mue tu dera, kuer erdhë me lypun t'ânde bii,
se kishte nji fjale porosiet per t'ja thânë vajzes,
e se nâna e kishte çue... Por tî, Lulë, ndosh-
ta as nuk e kee paa me sfy at djale'.. »
i Aj porosiin e kaa pase me vedi, aj qy-
gari âsht mundue per t'dalun zot t' onin, gje-
gji Lula.
" Mundet me kênë; mundet me kênë a-
shtû... „ murmuroj plaka me vedi, e mas nji
grimet herë qi ndêjne t' trija paa zâa, e zoja
e shpiis tha: i tesh hajde praa e t'sillena marë
e t'a haam nji kashate bukö, se edhè Lulen
do ta keen marrë ûja,, kto t'mramet fjalë i
percuell me gaz e tuj u perçapë.
«Por m'i tha njikto fjalë qi t'i kallxova;
se kahë dote me ja majte mue gjâa s'm'çili,,
pergjegji vajza.
I shkreti! faleminderës shum prej tii, e
hoti ja prûfte rrugen e mare, pse paskan kênë
ata gjind vertè t'kujdesshem per nee t'mjera-
ve; dashtniin e paskan pasë me gjith zêmer
e jo sikuer nji paal... Per t'mirë gi na kan
bâa m' nee, Zoti jau shperblefte n' miratim
n'at jetë, kû do t'shkojmë t'gjith na, si i drej-
ti ashtû i shtrêmti,, tha Lula e i pshtuene
dy lot.
" Edhe aj djali,, - ja nisi plaka - " m'tha
mue tu dera, kuer erdhë me lypun t'ânde bii,
se kishte nji fjale porosiet per t'ja thânë vajzes,
e se nâna e kishte çue... Por tî, Lulë, ndosh-
ta as nuk e kee paa me sfy at djale'.. »
i Aj porosiin e kaa pase me vedi, aj qy-
gari âsht mundue per t'dalun zot t' onin, gje-
gji Lula.
" Mundet me kênë; mundet me kênë a-
shtû... „ murmuroj plaka me vedi, e mas nji
grimet herë qi ndêjne t' trija paa zâa, e zoja
e shpiis tha: i tesh hajde praa e t'sillena marë
e t'a haam nji kashate bukö, se edhè Lulen
do ta keen marrë ûja,, kto t'mramet fjalë i
percuell me gaz e tuj u perçapë.
NYE I XXVIL.
Paa u mushë moji vajzen e fejuene per
nji djalë prej Shllakut ; e kjo fejese u bâa
disî turre prej Dom Palit t' Shkoders, i cilli
i perpoq fjalët edhe me Lulen.
Nder do malciina t'ona kaa met qi djali,
para se t'marrë vajzen, me i dhânë shpiis trii
gese. Mas ktii zakonit praa ju dote edhe atii
djalit, qi do t'merrte Prênden, me i dhânë pa-
re mas shêjit gi kishte çue, e prandej u ul
çak prej Shllakut n'Shkoder per me shitun
nji pêndë qee. Por, paa merzii t'lexuesit t'dash-
tun, po i kallxojmë dyy fjalë permîi ket Gjo-
nin, kshtû u thirrte i Shllakci, e per çka i
kaa ndolle me t'shitun t'atyne geeve.
Ky Gjoni kurr nji herë n'jete t' vet nuk
kishte pase kênë ulë n'Shkoder; por çka, i-
shte bashkue me disaa shokë e raa n'gjytet me
ta. U suell praa i ngrati me ata qee neper teqe
dyy dit e trii e kater, kuer ge po i del para nji
kasap, i cilli e pveti se saa i shitte ata gee
«Dyy gese mâa s' po t'lypi, n'daç merri n'dac
lêni, nji fjalö e nji,, kje pazari i Gjonit.
" Mâa liir, mâa liir; aq pare s'ja viin,
foli kasapi.
Paa u mushë moji vajzen e fejuene per
nji djalë prej Shllakut ; e kjo fejese u bâa
disî turre prej Dom Palit t' Shkoders, i cilli
i perpoq fjalët edhe me Lulen.
Nder do malciina t'ona kaa met qi djali,
para se t'marrë vajzen, me i dhânë shpiis trii
gese. Mas ktii zakonit praa ju dote edhe atii
djalit, qi do t'merrte Prênden, me i dhânë pa-
re mas shêjit gi kishte çue, e prandej u ul
çak prej Shllakut n'Shkoder per me shitun
nji pêndë qee. Por, paa merzii t'lexuesit t'dash-
tun, po i kallxojmë dyy fjalë permîi ket Gjo-
nin, kshtû u thirrte i Shllakci, e per çka i
kaa ndolle me t'shitun t'atyne geeve.
Ky Gjoni kurr nji herë n'jete t' vet nuk
kishte pase kênë ulë n'Shkoder; por çka, i-
shte bashkue me disaa shokë e raa n'gjytet me
ta. U suell praa i ngrati me ata qee neper teqe
dyy dit e trii e kater, kuer ge po i del para nji
kasap, i cilli e pveti se saa i shitte ata gee
«Dyy gese mâa s' po t'lypi, n'daç merri n'dac
lêni, nji fjalö e nji,, kje pazari i Gjonit.
" Mâa liir, mâa liir; aq pare s'ja viin,
foli kasapi.
128
"Saa per tyy ? , pveti Gjoni.
& Njizet mixhida t'bardha „
"Saa bajnë ? „ pveti Shllakci.
& Katergind e gjashtdhetö grosh „.
"Joo „ pergjegji shitsi.
i N' dac me i dhâne per njashtû, mire,
n'mos daç, besa kee me u pêndue e kee me
ja lânë tjeter kuej per njaç saa t' thaçe vetë;
por mâa mirë, lum daija, bân me m' a lânê
mue per aq pare, e nuk shkrumohe gojet kot
tuj folë me gjind, e s'kee nevoje me u ênde
poshtë e perpjetë e me i lodhe kamët,, E ka-
sapi me kto fjalë kshiillit (mund t' thomi)
muer rrugen kahe kishte ardhe.
" Ndal, ndal, ja priti me t'shpejte Gjo-
ni 'ndal e kgyri nji herë, a mandej fol,.
t I kqyra mjaftö, çka me i kqyrë mâa?
njag saa t'thaçe lênmi ,.
# Pazarin e parë s'kam si t'a uli pse e
lypë nji punë e jêmja ashtû; kam me i laa
dikuej trii gese pare; e prandej une u dorgja
ktû n'Shkoder, kû s' jam kênë ç' se kam lee,
per me i shitë kta gee, per mandej me laa
nji perlim t'dikuejn,,.
" E kuej ja kee kto pare? » pveti kasapi.
« Nji shpiis n'Shas» gjegji i Shllakci.
« Si e pat êmnin ajo shpii?,
« E Prênd Lek Vuksanit».
"Saa per tyy ? , pveti Gjoni.
& Njizet mixhida t'bardha „
"Saa bajnë ? „ pveti Shllakci.
& Katergind e gjashtdhetö grosh „.
"Joo „ pergjegji shitsi.
i N' dac me i dhâne per njashtû, mire,
n'mos daç, besa kee me u pêndue e kee me
ja lânë tjeter kuej per njaç saa t' thaçe vetë;
por mâa mirë, lum daija, bân me m' a lânê
mue per aq pare, e nuk shkrumohe gojet kot
tuj folë me gjind, e s'kee nevoje me u ênde
poshtë e perpjetë e me i lodhe kamët,, E ka-
sapi me kto fjalë kshiillit (mund t' thomi)
muer rrugen kahe kishte ardhe.
" Ndal, ndal, ja priti me t'shpejte Gjo-
ni 'ndal e kgyri nji herë, a mandej fol,.
t I kqyra mjaftö, çka me i kqyrë mâa?
njag saa t'thaçe lênmi ,.
# Pazarin e parë s'kam si t'a uli pse e
lypë nji punë e jêmja ashtû; kam me i laa
dikuej trii gese pare; e prandej une u dorgja
ktû n'Shkoder, kû s' jam kênë ç' se kam lee,
per me i shitë kta gee, per mandej me laa
nji perlim t'dikuejn,,.
" E kuej ja kee kto pare? » pveti kasapi.
« Nji shpiis n'Shas» gjegji i Shllakci.
« Si e pat êmnin ajo shpii?,
« E Prênd Lek Vuksanit».
129
« Hê, hê, po, po, po e njof at shpii si
tyy nji têsh ; saa herë shpia e tii çon e m'shet
lopë a qee a berre, e kuer s'm' gillojnë pare
m'xânë besë per nji jave, e dyy, shum shum ;
edhè une saa herë e herë i kam xâne bese,
mârre me thânö, deri m'njiqind mixhida t'bar-
dha a njiqind e pêsdhetë, si kaa gillue, per
nji motmot o mâa teper. Po tî a kee me ma-
rrë vajzë aty n'at shpii ? » kshtû foli kasapi
shkodranë i cilli nuk e njifte kurrfaret as Prênd
Lekë Vuksanin as shpiin e tii.
«Po bash vete jam i fejuem per vajzé
t' Prêndit » pergjegji Gjoni.
« Kee perzeta çka merr ! âsht si lule qi
çilë, e mirë me t'tâna veprat; n'e lypsh t'urte,
t'urte e kee, t'paa-fjalë, t'mêçme, e e paash-
me âsht saa t'a lypish; e njof vetë qi m'kaa
shtrue buken para, kuer kaa gillue e kam
pase punë n' Shas e kam raa n' shpii t' Prê-
ndit » .
«Po Lulen a e njef, a âsht faré gruejet?
a por... N'at shpii s'kaa metë kush por nji
nânö, e... nji djalö qi e kaa pase ja kan
vraa ».
« I dii punët mâa hollë se ti, shum miq-
sii kêmi pase me at djalë t'shkrete; e Lula
âsht nji copö grue, shogen s'e kaa ; s' janë
njizet ditë se kaa ardhë n'dugajë t' ême, e
« Hê, hê, po, po, po e njof at shpii si
tyy nji têsh ; saa herë shpia e tii çon e m'shet
lopë a qee a berre, e kuer s'm' gillojnë pare
m'xânë besë per nji jave, e dyy, shum shum ;
edhè une saa herë e herë i kam xâne bese,
mârre me thânö, deri m'njiqind mixhida t'bar-
dha a njiqind e pêsdhetë, si kaa gillue, per
nji motmot o mâa teper. Po tî a kee me ma-
rrë vajzë aty n'at shpii ? » kshtû foli kasapi
shkodranë i cilli nuk e njifte kurrfaret as Prênd
Lekë Vuksanin as shpiin e tii.
«Po bash vete jam i fejuem per vajzé
t' Prêndit » pergjegji Gjoni.
« Kee perzeta çka merr ! âsht si lule qi
çilë, e mirë me t'tâna veprat; n'e lypsh t'urte,
t'urte e kee, t'paa-fjalë, t'mêçme, e e paash-
me âsht saa t'a lypish; e njof vetë qi m'kaa
shtrue buken para, kuer kaa gillue e kam
pase punë n' Shas e kam raa n' shpii t' Prê-
ndit » .
«Po Lulen a e njef, a âsht faré gruejet?
a por... N'at shpii s'kaa metë kush por nji
nânö, e... nji djalö qi e kaa pase ja kan
vraa ».
« I dii punët mâa hollë se ti, shum miq-
sii kêmi pase me at djalë t'shkrete; e Lula
âsht nji copö grue, shogen s'e kaa ; s' janë
njizet ditë se kaa ardhë n'dugajë t' ême, e
180
m'kuvêndi per fejesë t'biis s'vet ,.
"Çka t'tha manà,, preti shitsi i geeve.
i M'tha se kishte mênden me ja gjetë
s'biis nji burr t'miré, qi t'jenë i puuës e t'ja
keen kujdesin grues s'vet,.
» Mirë, miré; po e per nee si po ja bajmë,
çka po thue? » foli Gjoni.
«S'po dii as vetë cka me t thâuë... U-
ne, per aq pare, mênden s'e pata me i marré...
por... po shof se ti kee raa ngusht, paret t'ly-
pen domosdò, hatri me at shpii âsht kahë
m'lidhë mâa fort... A di cka? po e bâjmë
nji punë migsisht, e kujtoj se ket migsii ke-
mi me e trashë edhe mâa mas sodit e mrapa;
une geet po t'i marr saa po thue ti, dyy ge-
se; por mue tesh per tesh paret nuk m'gji-
nden; veç si kapaar po t'nap kta kater mi-
xhida, kusurin vjen e e merr sot dhetë dit».
» Êmnin si e pate tî?» pveti Gjoni ka-
sapin.
« Hasani qi luen veshté; e shpiin munde
me m'a lypë kuer t' duesh, kuer t' pelgehet
tyy » pergjegji blesi.
« Hasani qi luen veshtë» tha me vedi
kadalë i shllakci « Po shpiin kû me t'a gjetë?
kû e kee? »
« E kam shêj-shêj me Xhamii t'Kuqe, e si
t'mrriish ktû, pret e t' diftojnö se dera e o-
m'kuvêndi per fejesë t'biis s'vet ,.
"Çka t'tha manà,, preti shitsi i geeve.
i M'tha se kishte mênden me ja gjetë
s'biis nji burr t'miré, qi t'jenë i puuës e t'ja
keen kujdesin grues s'vet,.
» Mirë, miré; po e per nee si po ja bajmë,
çka po thue? » foli Gjoni.
«S'po dii as vetë cka me t thâuë... U-
ne, per aq pare, mênden s'e pata me i marré...
por... po shof se ti kee raa ngusht, paret t'ly-
pen domosdò, hatri me at shpii âsht kahë
m'lidhë mâa fort... A di cka? po e bâjmë
nji punë migsisht, e kujtoj se ket migsii ke-
mi me e trashë edhe mâa mas sodit e mrapa;
une geet po t'i marr saa po thue ti, dyy ge-
se; por mue tesh per tesh paret nuk m'gji-
nden; veç si kapaar po t'nap kta kater mi-
xhida, kusurin vjen e e merr sot dhetë dit».
» Êmnin si e pate tî?» pveti Gjoni ka-
sapin.
« Hasani qi luen veshté; e shpiin munde
me m'a lypë kuer t' duesh, kuer t' pelgehet
tyy » pergjegji blesi.
« Hasani qi luen veshtë» tha me vedi
kadalë i shllakci « Po shpiin kû me t'a gjetë?
kû e kee? »
« E kam shêj-shêj me Xhamii t'Kuqe, e si
t'mrriish ktû, pret e t' diftojnö se dera e o-
131
borrit asht prej sakakut, dera e shpiis prej
çardakut, e votra prej oxhakut; at hera tî m'a
kee gjetë shpiin. Edhè n'gillofte e n'ardhöt e
âma e vajzes, qi kee xânë tî, kam me i dif-
tue per t'njoftun qi keem bâa bashkë» Kshtû
foli Hasani gi luen veshte.
« A thue me t' vertete i gjêj paret sot
dhet dit?» pveti Gjoni.
« Kau lidhet per brinash e nieri per fja-
let; nji fjalë qi t'dalé prej gojes s'ême nuk e
perpij mâa, mue edhè m'njef Shkodra maar
ç'fare nierit jam; mjaft por qi t'm'lypish me
ket êmen: Hasani qi luen veshtë » Me kto
fjalë ja la n'dorë kater mixhidat, e muer geet
e u daa prej tii per mos m'u paa mâa kurr.
borrit asht prej sakakut, dera e shpiis prej
çardakut, e votra prej oxhakut; at hera tî m'a
kee gjetë shpiin. Edhè n'gillofte e n'ardhöt e
âma e vajzes, qi kee xânë tî, kam me i dif-
tue per t'njoftun qi keem bâa bashkë» Kshtû
foli Hasani gi luen veshte.
« A thue me t' vertete i gjêj paret sot
dhet dit?» pveti Gjoni.
« Kau lidhet per brinash e nieri per fja-
let; nji fjalë qi t'dalé prej gojes s'ême nuk e
perpij mâa, mue edhè m'njef Shkodra maar
ç'fare nierit jam; mjaft por qi t'm'lypish me
ket êmen: Hasani qi luen veshtë » Me kto
fjalë ja la n'dorë kater mixhidat, e muer geet
e u daa prej tii per mos m'u paa mâa kurr.
NYE I XXVIII.
Gzimi mâa i madhi qi pat Gjoni kjè,
perpoos qi i shiti at pênde qee, se u gjet me
nji tubë pare n' grusht. Me nji herë i shkoj
neper mênd me ju rrasë ndoj pijetores ; aq pa-
re, thote prep, saa t'harxhis i fitoj, shndosh
por vetë e krahët e mûi ! - Lypi vêndin, ku
e kishte ngulë mênden e vet, edhè hini mrôndë.
N' at pietore ishte zhurm' e madhe. Nji
shkarth shkote e vite, shpejt e shpejt i bâte
sherbim gjindve qi kishin ardhe me pii: di-
kuej i çote pêsdhetshin me rakii, dikuej i
merrte qindshin me ja mushun persrii, tjer-
ve i vête para edhè panicen e mezes. I zoti
i dugajës tek pau se hîni myshteria i rii, u
çue prej nji stolit, e i duel para - «Qe, i tha,
njatjè kee vênd saa me dashtë » - « Po, po »
kjè t'pergjegjunit e Gjonit.
«Çka po don?» i tha shkarthi malcorit
« a rakii a vênë? saa po don »
«Nji gindsh rakii, e mirë t'jeen, edhè
meze m'bjè ,,.
« Hajt tî!» ja priti shkarthi, e ky s' va-
noj e i prûu çka lypte. Si e kulloj at qindsh
lypi prep nji gindsh tjeter ; t'a sosmen edhè
Gzimi mâa i madhi qi pat Gjoni kjè,
perpoos qi i shiti at pênde qee, se u gjet me
nji tubë pare n' grusht. Me nji herë i shkoj
neper mênd me ju rrasë ndoj pijetores ; aq pa-
re, thote prep, saa t'harxhis i fitoj, shndosh
por vetë e krahët e mûi ! - Lypi vêndin, ku
e kishte ngulë mênden e vet, edhè hini mrôndë.
N' at pietore ishte zhurm' e madhe. Nji
shkarth shkote e vite, shpejt e shpejt i bâte
sherbim gjindve qi kishin ardhe me pii: di-
kuej i çote pêsdhetshin me rakii, dikuej i
merrte qindshin me ja mushun persrii, tjer-
ve i vête para edhè panicen e mezes. I zoti
i dugajës tek pau se hîni myshteria i rii, u
çue prej nji stolit, e i duel para - «Qe, i tha,
njatjè kee vênd saa me dashtë » - « Po, po »
kjè t'pergjegjunit e Gjonit.
«Çka po don?» i tha shkarthi malcorit
« a rakii a vênë? saa po don »
«Nji gindsh rakii, e mirë t'jeen, edhè
meze m'bjè ,,.
« Hajt tî!» ja priti shkarthi, e ky s' va-
noj e i prûu çka lypte. Si e kulloj at qindsh
lypi prep nji gindsh tjeter ; t'a sosmen edhè
183
ktê, lypi per s'tretit me e mushö shishen, por
i tha shkarthit kuer ja pruni « Çka âsht kjò
rakii, morè, kaq e butë qi n'vesh me m'a gité
une nuk e ndîi? ».
«Qe praa, gjith kto gjind jane tuj pii
kso rakiet, a por ndoshta jee msue me vênö
t'trashe Zadrimet? »
«Joo; cka po thue ? s'mund t'a vêe as
n'buzë, por anì, po pii gisojet » E e kapi shi-
shen, e çoj perpjeté, e e rrahi per tryes.
Gjonin kishte fillue me e xânë rakia e
prandej po i dukej si mâa e butë, por goten
s'dote me e lânö. E kaa pase lânö fjalë i moç-
mi: m'saa mundet me ndêjë fmia paa buk,
aq mund t'rriin pijaneci paa rakii - Nji nie-
ri nuk msohet me nji rêndit me pii, por ja
nise pijes saa pak nji herö, e ket pakicë kuer
nisö edhè me e shpeshtue, s'kalou shum kohë
e shtyhet n'pije pak mâa teper, e t'filluemen
me e lâne per ndoj ditë s'vanon e i kthen
dishiri i perparshem; n'mndyrë qi atii i bâ-
het petk e s'mund t'a hjekun ; âsht e diitun
mandej se per dam t'tii şi kahö t'shpikunit e
pareve ashtû per kahë t'shndjerzuemit e vet-
vedit, e kahö t'fikunit e shpiis s'vet!
Prej rakiet Gjonit i kishte raa huj me
kndue ; edhè njimênd ja filloj kanges. Gjith
aj njeri qi kjè n'at dugajö suell kryet e nji
ktê, lypi per s'tretit me e mushö shishen, por
i tha shkarthit kuer ja pruni « Çka âsht kjò
rakii, morè, kaq e butë qi n'vesh me m'a gité
une nuk e ndîi? ».
«Qe praa, gjith kto gjind jane tuj pii
kso rakiet, a por ndoshta jee msue me vênö
t'trashe Zadrimet? »
«Joo; cka po thue ? s'mund t'a vêe as
n'buzë, por anì, po pii gisojet » E e kapi shi-
shen, e çoj perpjeté, e e rrahi per tryes.
Gjonin kishte fillue me e xânë rakia e
prandej po i dukej si mâa e butë, por goten
s'dote me e lânö. E kaa pase lânö fjalë i moç-
mi: m'saa mundet me ndêjë fmia paa buk,
aq mund t'rriin pijaneci paa rakii - Nji nie-
ri nuk msohet me nji rêndit me pii, por ja
nise pijes saa pak nji herö, e ket pakicë kuer
nisö edhè me e shpeshtue, s'kalou shum kohë
e shtyhet n'pije pak mâa teper, e t'filluemen
me e lâne per ndoj ditë s'vanon e i kthen
dishiri i perparshem; n'mndyrë qi atii i bâ-
het petk e s'mund t'a hjekun ; âsht e diitun
mandej se per dam t'tii şi kahö t'shpikunit e
pareve ashtû per kahë t'shndjerzuemit e vet-
vedit, e kahö t'fikunit e shpiis s'vet!
Prej rakiet Gjonit i kishte raa huj me
kndue ; edhè njimênd ja filloj kanges. Gjith
aj njeri qi kjè n'at dugajö suell kryet e nji
134
nder ta foli « I duel tymi» e shperthej gazi
prej t'gjithve.
« Mos kujtoni, morè burra, se jam piishem...
por m' kapi merzia ktû vetun, e ja dhaç ka-
nges » Me kto fjalë desht Gjoni me e laa vedin.
« Kndo, kndo, e t'lumët goja » pergjegjne
disaa « po n'a kânde edhe nee ; tesh kahë here
kemi ndêje shurdhe».
«Oh ! u turrsha t' tânve me ndeer e me
fage t'bardhë» e i malcori e kputi t'katertin
gindsh per nji herë e shishen e ferflloj n'gell-
zâne. T'gjith ja pritne: « T'bâfte mirë, morè,
t' bâftë mirë» E n'kaq grimcat e thermiat e
gastares ciklluene n'toke.
« M'kallxoni tesh kush kjè aj qi tha -
i duel tymi - Shndosh kuleta e ême, se tymi
s'kaa per t'm'dalë kurr, por tymi i daltë atii
qi m'tha mue... A po geshni a? mêet i kam
n'vênd ; une s'jam bâa edhè gka kujtoni ju...
Kam shitun nji pêndë qee, e nji qind grosh
pare t'thata m'i dha n'dorë, kusurin vî e ja
marr edhè dyy javë tu Xhamia e Kuge... Pa-
ret s'kaa si m'i haa; vî e ja xjerri me per-
dhuni me geverii... Une dola mâa dhelpen
se aj : i lypa me m'diftue êmnin, edhe aj m'a
diftoj êmnin e vet ; i thoshin : Hasani qi luen
veshte...». Prej ktyne fjalve t'mrame t'gjith
saa kjene u zhgrehne n'gaz, e njêni geshte
nder ta foli « I duel tymi» e shperthej gazi
prej t'gjithve.
« Mos kujtoni, morè burra, se jam piishem...
por m' kapi merzia ktû vetun, e ja dhaç ka-
nges » Me kto fjalë desht Gjoni me e laa vedin.
« Kndo, kndo, e t'lumët goja » pergjegjne
disaa « po n'a kânde edhe nee ; tesh kahë here
kemi ndêje shurdhe».
«Oh ! u turrsha t' tânve me ndeer e me
fage t'bardhë» e i malcori e kputi t'katertin
gindsh per nji herë e shishen e ferflloj n'gell-
zâne. T'gjith ja pritne: « T'bâfte mirë, morè,
t' bâftë mirë» E n'kaq grimcat e thermiat e
gastares ciklluene n'toke.
« M'kallxoni tesh kush kjè aj qi tha -
i duel tymi - Shndosh kuleta e ême, se tymi
s'kaa per t'm'dalë kurr, por tymi i daltë atii
qi m'tha mue... A po geshni a? mêet i kam
n'vênd ; une s'jam bâa edhè gka kujtoni ju...
Kam shitun nji pêndë qee, e nji qind grosh
pare t'thata m'i dha n'dorë, kusurin vî e ja
marr edhè dyy javë tu Xhamia e Kuge... Pa-
ret s'kaa si m'i haa; vî e ja xjerri me per-
dhuni me geverii... Une dola mâa dhelpen
se aj : i lypa me m'diftue êmnin, edhe aj m'a
diftoj êmnin e vet ; i thoshin : Hasani qi luen
veshte...». Prej ktyne fjalve t'mrame t'gjith
saa kjene u zhgrehne n'gaz, e njêni geshte
135
mâa teper se tjetri.
I zoti i pijetores tuj paa se Gjoni ishte
dejë e bâa bryl e se prep po lypte me pii, e
shokve t'tii u kishte kânde me u mehitë e me
bâa harush me tê, ju afrit, e ju lutej tjerve
qi mos me e ngucë; e lote t'piimin per kra-
hit e u mundote me ja mushë mênden me
ardhë e me raa. Por Gjoni kthete prep n' at
fjalë: - anì, kush me m' thânë: i kaa dalë
tymi! - e shkote tuj levdue vedin, baben e
fisin e vet. Por çka, atò fjalö: hajd tash e
e t'shkojme me fjetë, tringllue shpesh herö
n'vesh t'tii, s'mramit i hîne n'krye, e ju desht
domosdò me ju shtrue kshilleve t' zotit t' du-
gâjës. E shterngoj vedin; hapi krahët, i nguli
n'tryesë ; muer nji herë e dyy me u çue; fshâ-
ni, i u mueren kâmöt: s' tretit, ndimue prej
t'zott pijetores, u ndreq. Aj gjithnji shkote tuj
u majtë, e tjetri tuj e ngrehë kapak e çoj de-
ri tu nji derö. Aty Gjoni, kahë ndju t' per-
shndetunat qi po i bâshin e ankimin: - ç'kên-
ke pîi kâmësh! - u suell me t'shpejtë: e
mos me pasë kênë majsi i vet me ja njitë
krahin mirë, kishte raa n'kokerr t' shpinës:
suell saa kryet, e, me tjetrin krahë gi i rrîte
shliirt, pershndedi gjith at nieri.
« Qe ktû mrênd praa kee me fjetë sunde»
i tha aj trimi, e e shtîni n'nji odö. Gjoni kuer
mâa teper se tjetri.
I zoti i pijetores tuj paa se Gjoni ishte
dejë e bâa bryl e se prep po lypte me pii, e
shokve t'tii u kishte kânde me u mehitë e me
bâa harush me tê, ju afrit, e ju lutej tjerve
qi mos me e ngucë; e lote t'piimin per kra-
hit e u mundote me ja mushë mênden me
ardhë e me raa. Por Gjoni kthete prep n' at
fjalë: - anì, kush me m' thânë: i kaa dalë
tymi! - e shkote tuj levdue vedin, baben e
fisin e vet. Por çka, atò fjalö: hajd tash e
e t'shkojme me fjetë, tringllue shpesh herö
n'vesh t'tii, s'mramit i hîne n'krye, e ju desht
domosdò me ju shtrue kshilleve t' zotit t' du-
gâjës. E shterngoj vedin; hapi krahët, i nguli
n'tryesë ; muer nji herë e dyy me u çue; fshâ-
ni, i u mueren kâmöt: s' tretit, ndimue prej
t'zott pijetores, u ndreq. Aj gjithnji shkote tuj
u majtë, e tjetri tuj e ngrehë kapak e çoj de-
ri tu nji derö. Aty Gjoni, kahë ndju t' per-
shndetunat qi po i bâshin e ankimin: - ç'kên-
ke pîi kâmësh! - u suell me t'shpejtë: e
mos me pasë kênë majsi i vet me ja njitë
krahin mirë, kishte raa n'kokerr t' shpinës:
suell saa kryet, e, me tjetrin krahë gi i rrîte
shliirt, pershndedi gjith at nieri.
« Qe ktû mrênd praa kee me fjetë sunde»
i tha aj trimi, e e shtîni n'nji odö. Gjoni kuer
136
e paa shtratin qi po e pritte gadi, u gzue: e
shikjoj t'zotin e dugâjës me dyy sûy qi herö
i shndritshin mâa fort se kurr, herë ju errshin
si dyy xhixhilloja : shtrîni krahöt me e gafö
at burre bâamirés n' shêj t' miradies, por ky
ju largue; atboté i tha: «T'dalté n'at jetë, se,
besa, fort lodhë paskam pase kênë» Por shit-
si i pijes e la me fjalë n'gojë e mylli deren
per jashta.
SR
BK
e paa shtratin qi po e pritte gadi, u gzue: e
shikjoj t'zotin e dugâjës me dyy sûy qi herö
i shndritshin mâa fort se kurr, herë ju errshin
si dyy xhixhilloja : shtrîni krahöt me e gafö
at burre bâamirés n' shêj t' miradies, por ky
ju largue; atboté i tha: «T'dalté n'at jetë, se,
besa, fort lodhë paskam pase kênë» Por shit-
si i pijes e la me fjalë n'gojë e mylli deren
per jashta.
SR
BK
NYE I XXIX.
Gjoni, kuer u que ne e nesre, u que me
tre pash diill.
« Saa mirë se! » ja pret i zoti i pijetores,
kuer e paa «po. m' duket bash si agë, a thue
se tjeter kush punon e fiton per tyy». Gjoni
nuk i dha t'gjegjun, por m'nji i ferkote sfyt.
" A deshte edhè pak rakii? se t'bân mirë
tesh n'nade,, i tha shkarthi.
" Joo, mâa mirë mos t'a kishe pii as mramë,
por ûja m'paska marrë, e deshta pak buk me
ngrânë pse qyysh djè n' mjesdité s'kam shtii
gjâa n'gojë: ge praa dy metelike per buk e
nji per djathe,,.
«Sot paske ndjehe si bylbyl; mrâme jee
kênë pak smûet, por na kee bâa edhè me
qesh, i tha njêni qi hini q'at herë n' dugaje
e i cilli kishte pase gillue tuj pii edhè aj.
i Oka me bâa? s'kalohet ndryshe kjo jetë,
por me shoke, me rakii e me budallii,, i per-
gjogji i shllakci, e geshne t'madhe dy tjerët.
I erdh buka e hangri. Si u ngîi, pveti a
ishte kush qi do t'u niste per Shllak i Çka
po dii un ktû me tyy, ja bâni i zoti i pijeto-
res 'kqyr, lum daija se do t'm'laash gka kee
Gjoni, kuer u que ne e nesre, u que me
tre pash diill.
« Saa mirë se! » ja pret i zoti i pijetores,
kuer e paa «po. m' duket bash si agë, a thue
se tjeter kush punon e fiton per tyy». Gjoni
nuk i dha t'gjegjun, por m'nji i ferkote sfyt.
" A deshte edhè pak rakii? se t'bân mirë
tesh n'nade,, i tha shkarthi.
" Joo, mâa mirë mos t'a kishe pii as mramë,
por ûja m'paska marrë, e deshta pak buk me
ngrânë pse qyysh djè n' mjesdité s'kam shtii
gjâa n'gojë: ge praa dy metelike per buk e
nji per djathe,,.
«Sot paske ndjehe si bylbyl; mrâme jee
kênë pak smûet, por na kee bâa edhè me
qesh, i tha njêni qi hini q'at herë n' dugaje
e i cilli kishte pase gillue tuj pii edhè aj.
i Oka me bâa? s'kalohet ndryshe kjo jetë,
por me shoke, me rakii e me budallii,, i per-
gjogji i shllakci, e geshne t'madhe dy tjerët.
I erdh buka e hangri. Si u ngîi, pveti a
ishte kush qi do t'u niste per Shllak i Çka
po dii un ktû me tyy, ja bâni i zoti i pijeto-
res 'kqyr, lum daija se do t'm'laash gka kee
138
pii mrame e edhè t'bûjtunit,,.
Joo, he qên, t'bûjtunit! cka po flet, e çka
po thue? tî a s'e din se kam kênë lodhshem?
tî me e bâa pak edhè per hater t'Zotit; ma-
ndej, a pak kam blee tu ti rakii a ? jo pês
metelik a tre, por kam pii nji okë gi bân ku-
shedi saa!,,
" Besa bese, jo, nji okë, por nji okë e
gjysö, e t'duhet me laa tet grosh, pse kaa kênë
aso s'miret, edhe t'fjetunit t' bân dy, e bâjne
gjithsejt dhete grosh» foli shitsi disi me idhnim.
«Çka kujtove tî? a jee burrë a çka jee?
mâa liir me m'marrë» ja priti i malcori « e-
dhè nji oke e gjysö s'e kam pii, por tre qind
derhem, qi na bâjnë nee kater grosh e gjysë
n'tre grosh oken e nji metelik e gjasht pare
t'fjötunit; q'aq mjaft kee, e mos e ngiat tortö
tuj bâa lapa llapa ! »
« A shpejt ktû dhete groshat a t'i mora
me perdhuni me zaptii» ja kthej i zoti i du-
gajes.
« Kadaal, kadaal pak; a po m'flet kshtû
pse gjindem n'dhee t' huej a? ndoj sênd me
m'a ulë se shum m' kee lypë perzè» tha i
shllakei si i zbutshem.
« S'due veta me bâa llapa llapa n'dugâje
t'ême; anì per hater... t'a diish se per hater...
po t'i uli dy grosh e m'laje veç teté» foli tjetri.
pii mrame e edhè t'bûjtunit,,.
Joo, he qên, t'bûjtunit! cka po flet, e çka
po thue? tî a s'e din se kam kênë lodhshem?
tî me e bâa pak edhè per hater t'Zotit; ma-
ndej, a pak kam blee tu ti rakii a ? jo pês
metelik a tre, por kam pii nji okë gi bân ku-
shedi saa!,,
" Besa bese, jo, nji okë, por nji okë e
gjysö, e t'duhet me laa tet grosh, pse kaa kênë
aso s'miret, edhe t'fjetunit t' bân dy, e bâjne
gjithsejt dhete grosh» foli shitsi disi me idhnim.
«Çka kujtove tî? a jee burrë a çka jee?
mâa liir me m'marrë» ja priti i malcori « e-
dhè nji oke e gjysö s'e kam pii, por tre qind
derhem, qi na bâjnë nee kater grosh e gjysë
n'tre grosh oken e nji metelik e gjasht pare
t'fjötunit; q'aq mjaft kee, e mos e ngiat tortö
tuj bâa lapa llapa ! »
« A shpejt ktû dhete groshat a t'i mora
me perdhuni me zaptii» ja kthej i zoti i du-
gajes.
« Kadaal, kadaal pak; a po m'flet kshtû
pse gjindem n'dhee t' huej a? ndoj sênd me
m'a ulë se shum m' kee lypë perzè» tha i
shllakei si i zbutshem.
« S'due veta me bâa llapa llapa n'dugâje
t'ême; anì per hater... t'a diish se per hater...
po t'i uli dy grosh e m'laje veç teté» foli tjetri.
139
« Hajd, hajd, per hater, têm m'i lên edhè
dy grosh » i tha n't'lutun Gjoni.
« Nji fjale e nji, e s'bâhet ndryshe» Gjo-
ni ja Ishoj n'drrase njênen nder ato mixhida
e tha: « Qe, m'a the, edhè ndal paret t'ua ».
Tuj i shtîi paret n'kuletë e tuj ja lidhë
gryken ksajë, Gjoni tha: « A thue do t'gjindet
kush, manâ, qi niset per Shllak ?»:
« Shko tu hâni i Meho Gardakut, ndosh-
ta gjindet kush qi kaa mênd m'u nisë; sot
edhè e êjte âsht» Kshtû dugajxhia " E shko,
Metë, e çoje deri aty ,, i urdhnoj shkarthit t'vet.
« Ktû mirë metsh ».
«T'mira paç e udha e marë ja priti i zo-
ti i dugâjes malcorit.
Shkuene tu hâni e per fat t' bardhë t'tii
ishin disaa qi doshin me u nisë per Shllak.
Gjonit i kishte hype nji farë kreniet jo
veç se ishte i fejuem per at farë vajzet, por
edhè pse kishte kênë n'Shkoder, e n'ket gjy-
tet kishte paa e ndîe çka s'kishte paa e ndîe
kurr n'jetë t'vet, edhè me mzi ç'pritte me xânë
kuvênd me kênd e me i diftue e me ja lev-
due punët e gjytetit.
T'diillen para meshet u nis edhè aj me
shkue n'kishë, e, t'i paamen per s'lerg disaa
shokë e dashamirë t' vet ndêj rrotull n'oborr
t'kishës, desht me shkue edhè aj m'u perzie
« Hajd, hajd, per hater, têm m'i lên edhè
dy grosh » i tha n't'lutun Gjoni.
« Nji fjale e nji, e s'bâhet ndryshe» Gjo-
ni ja Ishoj n'drrase njênen nder ato mixhida
e tha: « Qe, m'a the, edhè ndal paret t'ua ».
Tuj i shtîi paret n'kuletë e tuj ja lidhë
gryken ksajë, Gjoni tha: « A thue do t'gjindet
kush, manâ, qi niset per Shllak ?»:
« Shko tu hâni i Meho Gardakut, ndosh-
ta gjindet kush qi kaa mênd m'u nisë; sot
edhè e êjte âsht» Kshtû dugajxhia " E shko,
Metë, e çoje deri aty ,, i urdhnoj shkarthit t'vet.
« Ktû mirë metsh ».
«T'mira paç e udha e marë ja priti i zo-
ti i dugâjes malcorit.
Shkuene tu hâni e per fat t' bardhë t'tii
ishin disaa qi doshin me u nisë per Shllak.
Gjonit i kishte hype nji farë kreniet jo
veç se ishte i fejuem per at farë vajzet, por
edhè pse kishte kênë n'Shkoder, e n'ket gjy-
tet kishte paa e ndîe çka s'kishte paa e ndîe
kurr n'jetë t'vet, edhè me mzi ç'pritte me xânë
kuvênd me kênd e me i diftue e me ja lev-
due punët e gjytetit.
T'diillen para meshet u nis edhè aj me
shkue n'kishë, e, t'i paamen per s'lerg disaa
shokë e dashamirë t' vet ndêj rrotull n'oborr
t'kishës, desht me shkue edhè aj m'u perzie
140
me ta. Gjithnji n'mênde t'vet shkote tuj thânë
- saa t'avitem tesh po bâjnë t'tanë byy n'ka-
mö -. Kshtû kahë mêndote me vetvedi kuer
ju avit ngiat u tha: «byy burra».
Saa kjene aty u shperthej gazi, e t'shkre-
tin Gjon e mloj mârrja; s'ju bâa me ndêjö me
at shognii e me durue gazet e lojnat e gjith-
cillit asish, por ju desht me vûu thêmrat kahë
kishte vûu gishtat e u daa prej tyne.
U mushne dhet ditat, e Gioni u ul per
s'dytit n'Shkoder. Vojt fiill tu Xhamia e Kuge,
shikjoj mirë cilla ishte dera prej sokakut, e-
dhè dau me mênde t'vet me i krise nji derës
s'madhe « Kush â ? » pveti dikush mas kapa-
kut. «A rrîn ktû Hasani qi luen veshtë? »
preti Gjoni.
« Ksajt pari nuk diim se rrin aj nieri,
por shko e pvet n'pazaar » kjè t'gjegjunit.
Msfni nji dugaje, qiti kryet: « A rrin
ktû Hasani qi luen veshtë ».
« Pse? C'puné pate me tê ? ».
« M'i kaa do pare per t'm'i laa, dyy ge-
se paa kater mixhida ».
« Pret at dugajen q'aty, se aj do t' a
diin » Edhè i malcori shkoj per fjale t'tii :
« Puna e marë ! A gjindet ktû Hasani qi luen
veshtë? ». Kshtû e ênden t'shkretin e lujten
me tê, e tek e mramja u kujtue edhè aj vetö
me ta. Gjithnji n'mênde t'vet shkote tuj thânë
- saa t'avitem tesh po bâjnë t'tanë byy n'ka-
mö -. Kshtû kahë mêndote me vetvedi kuer
ju avit ngiat u tha: «byy burra».
Saa kjene aty u shperthej gazi, e t'shkre-
tin Gjon e mloj mârrja; s'ju bâa me ndêjö me
at shognii e me durue gazet e lojnat e gjith-
cillit asish, por ju desht me vûu thêmrat kahë
kishte vûu gishtat e u daa prej tyne.
U mushne dhet ditat, e Gioni u ul per
s'dytit n'Shkoder. Vojt fiill tu Xhamia e Kuge,
shikjoj mirë cilla ishte dera prej sokakut, e-
dhè dau me mênde t'vet me i krise nji derës
s'madhe « Kush â ? » pveti dikush mas kapa-
kut. «A rrîn ktû Hasani qi luen veshtë? »
preti Gjoni.
« Ksajt pari nuk diim se rrin aj nieri,
por shko e pvet n'pazaar » kjè t'gjegjunit.
Msfni nji dugaje, qiti kryet: « A rrin
ktû Hasani qi luen veshtë ».
« Pse? C'puné pate me tê ? ».
« M'i kaa do pare per t'm'i laa, dyy ge-
se paa kater mixhida ».
« Pret at dugajen q'aty, se aj do t' a
diin » Edhè i malcori shkoj per fjale t'tii :
« Puna e marë ! A gjindet ktû Hasani qi luen
veshtë? ». Kshtû e ênden t'shkretin e lujten
me tê, e tek e mramja u kujtue edhè aj vetö
141
se e kishte rrêjtë e thaa aj nieri qi ja kishte
njite vedit êmnin Hasani qi luen veshtë, e se
ja kishte blee at pêndë gee per kater mixhida
e jo mâa. U bâa me vraa vehten prej idhni-
mit, por teper voon.
SH
se e kishte rrêjtë e thaa aj nieri qi ja kishte
njite vedit êmnin Hasani qi luen veshtë, e se
ja kishte blee at pêndë gee per kater mixhida
e jo mâa. U bâa me vraa vehten prej idhni-
mit, por teper voon.
SH
NYE I XXX.
Dy muej i ishin mushe Prêndes se u gjind-
te n' Tivaar, e kish fillue edhè me u njofte
e me u migsue me ata gjind t' cillët u sjell-
shin mâa s'fortit n'shpii t'plakës per me prûu
çarape me arnue a me marrë t' porositun per
ndoj pune o ndoj tjeter. Vajzen shasjane t'gjith
e dojshin e e kishin per zêmer qaq mâa saa
e thirrshin: - njome, loçkö, zêmer. - Disaa
u ankoshin me tê se saa keq u vîte kuer t'da-
heshin ; do tjerö, per mahii, i thoshin se nuk
kena me t'lânö me shkue; kush i diftote se
motra e nânës babës i ishte kênë martue n'Skllak
e dekë tesh voon, e kallxote per tê se kishte
pase raa mirë e se kishte lânë tre djelm si
vera; kush ja levdote vêndin e bukur e
t' shndoshtë qi kish Shllaku ; kush e kêmitté
tuj i thânê se hie do t'i kishte nusija e fjale
tjera.
Per Sh'Njergj Lula i pat punët e ndreq-
ne; due me thânë, shpiin e shiti per dheté ge-
se, e kto pare si i pat shkoj vetë e ja dha
n'dorë Argjipeshkvit, i cilli i tha « gjysen e
ktyne pareve i Ishojme me fajde e gjysen tje-
ter lên e i mêrr kaa dygind grosh per vjeté » .
Dy muej i ishin mushe Prêndes se u gjind-
te n' Tivaar, e kish fillue edhè me u njofte
e me u migsue me ata gjind t' cillët u sjell-
shin mâa s'fortit n'shpii t'plakës per me prûu
çarape me arnue a me marrë t' porositun per
ndoj pune o ndoj tjeter. Vajzen shasjane t'gjith
e dojshin e e kishin per zêmer qaq mâa saa
e thirrshin: - njome, loçkö, zêmer. - Disaa
u ankoshin me tê se saa keq u vîte kuer t'da-
heshin ; do tjerö, per mahii, i thoshin se nuk
kena me t'lânö me shkue; kush i diftote se
motra e nânës babës i ishte kênë martue n'Skllak
e dekë tesh voon, e kallxote per tê se kishte
pase raa mirë e se kishte lânë tre djelm si
vera; kush ja levdote vêndin e bukur e
t' shndoshtë qi kish Shllaku ; kush e kêmitté
tuj i thânê se hie do t'i kishte nusija e fjale
tjera.
Per Sh'Njergj Lula i pat punët e ndreq-
ne; due me thânë, shpiin e shiti per dheté ge-
se, e kto pare si i pat shkoj vetë e ja dha
n'dorë Argjipeshkvit, i cilli i tha « gjysen e
ktyne pareve i Ishojme me fajde e gjysen tje-
ter lên e i mêrr kaa dygind grosh per vjeté » .
100
« Zoti t'ndimofte, Zotnii, » i pergjegji Lu-
la « edhè tesh per ket Sh'Njergj kam marré
nji odë me giraa 'i qind grosh n'vjetë ; a kam
baa mirë, Zotnii ? ».
" Mirë mjeft, e ket giraa e pagnen vetun
me pare t'fajdes, edhè diçka t' tepron; t' te-
projnë... prit... qind e pêsé dheté grosh ; a
po shef? kee me rrnue si fagja e bardhö ,.
t Zoti t'a majte doren mîi krye, aj i Lu-
mi t' u bafte ndimë si per shpiirt ashtû per
korp „ ja kthej Lula.
" E vajzen kuer t'a marrin? „ pveti Em-
zoti.
Fjalen m'a kan dhânö per tek deri Sh'Mi-
hillit, por paret e fejeses edhè nuk m'i kaa
çue ; ç'farë pshtjellimit kaa gillue as vet as
kush nuk din me diftue gjâa, por m'duhet me
u ulë n'Shkoder n'ket javë e m'u marrë vesht
me Dom Palin ,,.
" Miré bân me shkue e m'u marré vesht
me tê, e Dom Pali pretë kû duhet e t' nep
t'gjegjun tyy ,.
"T' paçim o Zotnii i mire,, me kto fjalë
Lula i puthi unâzen e gishtit, e duel per deret.
Gjonit, masi ja kishin vjedhe n' Shkoder
at pêndë gee me djallii, sikuer thote aj, ja
mushne mênden gjindja e shpiis me raa per
s'rii n'Shkoder e me u paa me Dom Palin e
« Zoti t'ndimofte, Zotnii, » i pergjegji Lu-
la « edhè tesh per ket Sh'Njergj kam marré
nji odë me giraa 'i qind grosh n'vjetë ; a kam
baa mirë, Zotnii ? ».
" Mirë mjeft, e ket giraa e pagnen vetun
me pare t'fajdes, edhè diçka t' tepron; t' te-
projnë... prit... qind e pêsé dheté grosh ; a
po shef? kee me rrnue si fagja e bardhö ,.
t Zoti t'a majte doren mîi krye, aj i Lu-
mi t' u bafte ndimë si per shpiirt ashtû per
korp „ ja kthej Lula.
" E vajzen kuer t'a marrin? „ pveti Em-
zoti.
Fjalen m'a kan dhânö per tek deri Sh'Mi-
hillit, por paret e fejeses edhè nuk m'i kaa
çue ; ç'farë pshtjellimit kaa gillue as vet as
kush nuk din me diftue gjâa, por m'duhet me
u ulë n'Shkoder n'ket javë e m'u marrë vesht
me Dom Palin ,,.
" Miré bân me shkue e m'u marré vesht
me tê, e Dom Pali pretë kû duhet e t' nep
t'gjegjun tyy ,.
"T' paçim o Zotnii i mire,, me kto fjalë
Lula i puthi unâzen e gishtit, e duel per deret.
Gjonit, masi ja kishin vjedhe n' Shkoder
at pêndë gee me djallii, sikuer thote aj, ja
mushne mênden gjindja e shpiis me raa per
s'rii n'Shkoder e me u paa me Dom Palin e
144
ktii me ja kallxue vjedhsiín qi ja kishin bâa,
e me e porosite mund t'i vête kapak asajë pu-
ne me pak sênd, due me thâne tuj pague per
at fejesë vetun nji veshë t'leet nuses.
" E te une me se jee ardhö „ ja priti
prifti &Une g'faj kam pse t'i kan vjedhe tyy
geet diten per diill? Une kam bâa çka m'kaa
urdhnue i pari... shkurt; une s'kam faj, n'paç
me i laa ato tri çese laja, n' mos paç... me
u martue i kânde gjithkuej, tyy e shokve t'uu
jam tuj thâné, por duhen paret, e paa pare
nuk hype as...,.
« T'lutem Zotnii, m'a bân ket ndeer, e
n' kjofte se m' nep fjalen se do t' mundohesh
me ja mushe mênden s'âmes s'vajzes si thaçé
vetë, njitash po t'a bie nji dash kû t'jeen mâa
i miri, pse i kam prûu njâa ndând desh me
¡ shitë „
" Dduntiin ndale per vedi qi jee i pa-
pasun mjeft, se vetë nuk punoj per fitim. Por
tî, morè Gjon, a s' po dron se po t'i vjedhin
edhè ato desh ? »
" M'a kan djegö nji herë, por tesh i kam
mêet vedit, e kam prûu nânen me i shitë, e
nâna ja dìn pazarit; paret madje i lypë edhè
n'dorë; ja kaa xêjen ajo, pse kaa shitë saa
herë e herë n'treg t'ktii gjytet „
" Mirö, mirë kee bâa; por per punö t'pa-
ktii me ja kallxue vjedhsiín qi ja kishin bâa,
e me e porosite mund t'i vête kapak asajë pu-
ne me pak sênd, due me thâne tuj pague per
at fejesë vetun nji veshë t'leet nuses.
" E te une me se jee ardhö „ ja priti
prifti &Une g'faj kam pse t'i kan vjedhe tyy
geet diten per diill? Une kam bâa çka m'kaa
urdhnue i pari... shkurt; une s'kam faj, n'paç
me i laa ato tri çese laja, n' mos paç... me
u martue i kânde gjithkuej, tyy e shokve t'uu
jam tuj thâné, por duhen paret, e paa pare
nuk hype as...,.
« T'lutem Zotnii, m'a bân ket ndeer, e
n' kjofte se m' nep fjalen se do t' mundohesh
me ja mushe mênden s'âmes s'vajzes si thaçé
vetë, njitash po t'a bie nji dash kû t'jeen mâa
i miri, pse i kam prûu njâa ndând desh me
¡ shitë „
" Dduntiin ndale per vedi qi jee i pa-
pasun mjeft, se vetë nuk punoj per fitim. Por
tî, morè Gjon, a s' po dron se po t'i vjedhin
edhè ato desh ? »
" M'a kan djegö nji herë, por tesh i kam
mêet vedit, e kam prûu nânen me i shitë, e
nâna ja dìn pazarit; paret madje i lypë edhè
n'dorë; ja kaa xêjen ajo, pse kaa shitë saa
herë e herë n'treg t'ktii gjytet „
" Mirö, mirë kee bâa; por per punö t'pa-
145
reve t'fejesés si po ja bâjmé? „.
" Si t'diish tî, Zotnii, m'at dien t'ânde,.
Dom Pali, si u mêndue nji grîmë herë,
tha : Hajd se me ndimé t'Zotit tesh e ndre-
qi vetë ket punö,
" Âshtû, Zotnii, edhè dashin, qi t'a pren-
tova, deri mrama tesh t'a bii,,.
* Ani mirö, kjofsh bekue „ ja kthej prifti.
Kuer erdh Lula me marrë fjalë tu Dom
Pali, ky i tha : " Per urdhun t'Zotnii Argji-
peshkvit une jam mundue saa kam mujtë me
ja gjetë vajzes t'ande nji vênd, kû, maje uz-
dajë n'Zotin, e han nji kashatë buk n'getii,
paa pase nevojë me ja shtrîi doren kuej, pse
burrin e kaa t'rii, e t'foort, e t'zotin e punös ;
tesh per s'dytit po t'lypi tyy, si ndermjetës qi
jam, me m'a falë tî, Lulö, vajzen t'ânde; a
po m'a falé ?,,.
"Ti jee baba i shpirtnave t' ona, po t' a
fali me gjith zêmer ,, pergjegji ajo nânë e mjeré.
Dom Pali muer e i kallxoj Lulës rrezi-
kun qi i kishte ndolle dbandrrit t' sajö, e se
ky per nji herë s'kish si me i mledhë prep
ato pare, pse i duhej me e ndregé shpiin e
vet, e m'u bâa gadi per darsem, e edhè do t'i
pertrîite disaa çakla shpiet; ' por ge, i tha
injikto dyqind grosh m'i kaa dhânë saa per
nji fiill petka, e mandej m'tha se tesh ja shtoj
10
reve t'fejesés si po ja bâjmé? „.
" Si t'diish tî, Zotnii, m'at dien t'ânde,.
Dom Pali, si u mêndue nji grîmë herë,
tha : Hajd se me ndimé t'Zotit tesh e ndre-
qi vetë ket punö,
" Âshtû, Zotnii, edhè dashin, qi t'a pren-
tova, deri mrama tesh t'a bii,,.
* Ani mirö, kjofsh bekue „ ja kthej prifti.
Kuer erdh Lula me marrë fjalë tu Dom
Pali, ky i tha : " Per urdhun t'Zotnii Argji-
peshkvit une jam mundue saa kam mujtë me
ja gjetë vajzes t'ande nji vênd, kû, maje uz-
dajë n'Zotin, e han nji kashatë buk n'getii,
paa pase nevojë me ja shtrîi doren kuej, pse
burrin e kaa t'rii, e t'foort, e t'zotin e punös ;
tesh per s'dytit po t'lypi tyy, si ndermjetës qi
jam, me m'a falë tî, Lulö, vajzen t'ânde; a
po m'a falé ?,,.
"Ti jee baba i shpirtnave t' ona, po t' a
fali me gjith zêmer ,, pergjegji ajo nânë e mjeré.
Dom Pali muer e i kallxoj Lulës rrezi-
kun qi i kishte ndolle dbandrrit t' sajö, e se
ky per nji herë s'kish si me i mledhë prep
ato pare, pse i duhej me e ndregé shpiin e
vet, e m'u bâa gadi per darsem, e edhè do t'i
pertrîite disaa çakla shpiet; ' por ge, i tha
injikto dyqind grosh m'i kaa dhânë saa per
nji fiill petka, e mandej m'tha se tesh ja shtoj
10
146
me veer t'sotnjivjeme, me t'korrun t'grunit,.
Lules s'ngratë do t'i keen raa me t'shpejtë
nder mênd fjala e t' moçmit qi thotë: Vaden
me verë, paret kurr nji herë ; fajden me t'ko-
rrun t grûnit, paret mâje hûnit. Por e shue-
mja nânë s'i prishi fjalët, e pergjegji : Vajzen
t'ême, per mas Zotit, tyy t'a kam porositë,.
"Por kqyr„ ja priti me nji herö Dom
Pali inji javé para se me e dhânë vajzen do
t'ulesh ktû n'Shkoder ti vetë me tê, e t'dyja-
ve u xâam vênd tu nji shpii e kshtênë, ma-
sandej vîin krushgit n'ditë t' shênjueme e t'a
marrin vajzen. Por kqyr, Lulë loçja, me i bâa
punët. me rregull : te Zotnii Argjipeshkvi me
me shkue tî bashkë me t' ande bii, e me i
marrë doren e me ju falë nderës per kujdes
qi kaa per juu as me pas kênë ju... kushedi
kush; edhe at ditë qi t'dahesh prej vajzes mos
me u gervaall tuj kjaa; kshtû edhè porosit biin
tânde; punet, ju lutem me i bâa me hie paa
u perpushë, pse ktû âsht Shkoder, e n'ket
vênd gjindja me mzi g'presin me vûe oroe e
me geshë.
Edhè Lula ju fal nderës priftit nji gind
e nji mîi herë per msime t' vjefshme qi i
nepte.
me veer t'sotnjivjeme, me t'korrun t'grunit,.
Lules s'ngratë do t'i keen raa me t'shpejtë
nder mênd fjala e t' moçmit qi thotë: Vaden
me verë, paret kurr nji herë ; fajden me t'ko-
rrun t grûnit, paret mâje hûnit. Por e shue-
mja nânë s'i prishi fjalët, e pergjegji : Vajzen
t'ême, per mas Zotit, tyy t'a kam porositë,.
"Por kqyr„ ja priti me nji herö Dom
Pali inji javé para se me e dhânë vajzen do
t'ulesh ktû n'Shkoder ti vetë me tê, e t'dyja-
ve u xâam vênd tu nji shpii e kshtênë, ma-
sandej vîin krushgit n'ditë t' shênjueme e t'a
marrin vajzen. Por kqyr, Lulë loçja, me i bâa
punët. me rregull : te Zotnii Argjipeshkvi me
me shkue tî bashkë me t' ande bii, e me i
marrë doren e me ju falë nderës per kujdes
qi kaa per juu as me pas kênë ju... kushedi
kush; edhe at ditë qi t'dahesh prej vajzes mos
me u gervaall tuj kjaa; kshtû edhè porosit biin
tânde; punet, ju lutem me i bâa me hie paa
u perpushë, pse ktû âsht Shkoder, e n'ket
vênd gjindja me mzi g'presin me vûe oroe e
me geshë.
Edhè Lula ju fal nderës priftit nji gind
e nji mîi herë per msime t' vjefshme qi i
nepte.
NYE I XXXI.
Dyy javë para Sh' Mihillit Prênda vojt
me ju fal nderés t' Pershndritshmit bashkë
me t'âmen ; u fal e u muer ndrykë me pla-
ken e i lypi t' falun per trazim qi i kishte
pasé dhânë ; u fal me t'njofshmit : i Lamtu-
mirë » u thote, « s'kena me ndệjé e me kuvêndë
mâa bashkö, n'ket jetë nuk shifena mâa...»
e kjaate.
« Hajt e mjere » i gjegjishin shoget « ma-
li per mal por s'perpiget, se nieri per nieri po ».
Nânö e bii e edhè nji shtegtaar, t' cillin
e mueren me vedi, dulen prej Tivarit n'krah
t'mjesdités e mrrîiten n'Shas me naté, n'mndy-
rë qi askush nuk e diite t'ardhunit e vajzes
s'ikun, por veg e Tringa, t'eillës nuk i msheh-
te Lula kurgjâa, e madjè shkoj vetë e e thirri
e e ndali at nate.
N'nesret, saa filloj me ague drita, u nis
Lula e Prônda prej katundit t' vet me at shteg-
tarin qi po i percjellte per Shkoder.
Kuer filluene me ju largue katundit, dyy
graat, paa zâa, sullne kryet, e shikjojshin shpiat,
nder t'eillat paane edhè shpiin e shitun, kû
ishte rritë Leka e aty mrêndö e kishin kjaa;
Dyy javë para Sh' Mihillit Prênda vojt
me ju fal nderés t' Pershndritshmit bashkë
me t'âmen ; u fal e u muer ndrykë me pla-
ken e i lypi t' falun per trazim qi i kishte
pasé dhânë ; u fal me t'njofshmit : i Lamtu-
mirë » u thote, « s'kena me ndệjé e me kuvêndë
mâa bashkö, n'ket jetë nuk shifena mâa...»
e kjaate.
« Hajt e mjere » i gjegjishin shoget « ma-
li per mal por s'perpiget, se nieri per nieri po ».
Nânö e bii e edhè nji shtegtaar, t' cillin
e mueren me vedi, dulen prej Tivarit n'krah
t'mjesdités e mrrîiten n'Shas me naté, n'mndy-
rë qi askush nuk e diite t'ardhunit e vajzes
s'ikun, por veg e Tringa, t'eillës nuk i msheh-
te Lula kurgjâa, e madjè shkoj vetë e e thirri
e e ndali at nate.
N'nesret, saa filloj me ague drita, u nis
Lula e Prônda prej katundit t' vet me at shteg-
tarin qi po i percjellte per Shkoder.
Kuer filluene me ju largue katundit, dyy
graat, paa zâa, sullne kryet, e shikjojshin shpiat,
nder t'eillat paane edhè shpiin e shitun, kû
ishte rritë Leka e aty mrêndö e kishin kjaa;
148
kû e kishin majtö ngrykë saa herë Marashin
foshnje e ja kishin ndjellë gjumin me kângë
t'amla. Prêdës ju mushne sýyt me lot e suell
kryet n'tjeter ânë.
Lamtumirë! u tha n'at ças maleve t'dash-
tuna kû kishte pasë lypë shpesh herë me pii
ujt e njaj kronit t'ftoftë ; e kodrave t' bleerta,
kû kishte kênë me i kullotë delet e veta, e
fushave t'hapta mlue me baar e mushè me
gjithfaré pêmësh u tha : Lamtumirë ! Lamtu-
mirë, o kishë, kû mêndja m'u kthjellue saa
herë e herë, kah e lutshe Zotin e jetës; kû
ja porositshe 'Lumit t'gjallöt e t'deknit, shpii
e gjallnii, lamtumirë per mâa s'mramit o vênd
i êm kû kalova t'riit t'êm !
Oh saa trishtim kaa zêmra e nierit kuer
t'dalin prej vêndit t'leemit t'vet! Ket trishtim
e sprovon edhè njaj qi niset nder dhena t'hue-
ja per me fitue do pare : kishte me dashtë
m'u kthye prej mallit, por fitimi i tëhjek mâa
teper per mandej me kthye prep n'vend t'vet
me pasunii. Saa mâa fort shkon tuj u largue
sîni i tii, aq nuk kaa t'ngiim me e shikjue
vêndin e vet : i hypë merzii; me mallnjim e
si i hutuem kalon vênde tjera; shef katunde
e gjytete plot me gjind qi shkojnë o vîin;
shpia mas shpiash, rruga mas rrugash, e i bje
t'therun n'zêmer per vênd t'vet; e kuer ja
kû e kishin majtö ngrykë saa herë Marashin
foshnje e ja kishin ndjellë gjumin me kângë
t'amla. Prêdës ju mushne sýyt me lot e suell
kryet n'tjeter ânë.
Lamtumirë! u tha n'at ças maleve t'dash-
tuna kû kishte pasë lypë shpesh herë me pii
ujt e njaj kronit t'ftoftë ; e kodrave t' bleerta,
kû kishte kênë me i kullotë delet e veta, e
fushave t'hapta mlue me baar e mushè me
gjithfaré pêmësh u tha : Lamtumirë ! Lamtu-
mirë, o kishë, kû mêndja m'u kthjellue saa
herë e herë, kah e lutshe Zotin e jetës; kû
ja porositshe 'Lumit t'gjallöt e t'deknit, shpii
e gjallnii, lamtumirë per mâa s'mramit o vênd
i êm kû kalova t'riit t'êm !
Oh saa trishtim kaa zêmra e nierit kuer
t'dalin prej vêndit t'leemit t'vet! Ket trishtim
e sprovon edhè njaj qi niset nder dhena t'hue-
ja per me fitue do pare : kishte me dashtë
m'u kthye prej mallit, por fitimi i tëhjek mâa
teper per mandej me kthye prep n'vend t'vet
me pasunii. Saa mâa fort shkon tuj u largue
sîni i tii, aq nuk kaa t'ngiim me e shikjue
vêndin e vet : i hypë merzii; me mallnjim e
si i hutuem kalon vênde tjera; shef katunde
e gjytete plot me gjind qi shkojnë o vîin;
shpia mas shpiash, rruga mas rrugash, e i bje
t'therun n'zêmer per vênd t'vet; e kuer ja
149
ngulë sýyt ndertesave t'bukra, mênden e kaa
tu bashitna e vêndit vet, mêndon per at shpii
t'vogel qi do t'a ngrehin n' plang t' gjyshit e
t'katragjyshit kuer t'kthejnö i pasun.
Por ajo vajzë ndîite diçka n'zêmer t' vet
qi i thotë: - S'kee me kthye mâa me e paa
katundin t'ând ! -
Mrriiten n'Shkoder; lypne Dom Palin, por
me t'dhimtun t'madh ndîine nânë e bii se aj
prift, uzdaja e tyne, kishte dekö. « Na kaa
dekë» i tha Lulës goja e paré « ndera e
jonö, shtylla e jonö, e kemi metë si t' vorfen
paa tê ».
« Çka pat qi diq kaq shpejt? Kuer u smûe? »
• pveti Lula.
« Kaa dekë perzè nji javé para Shna Rro-
kut ; e kapi dhime zêmret e foort per nji ditë
e 'j naté, deri saa e plasi e diq ».
«Drité paste ! » ja kthej Lula.
« Njimênd drité pasté, se kaa kênö Zotnii
i mirë » ja kthej tjetri.
Lula pveti kush ishte famullitaar n'vênd
t' Dom Palit, edhè vojt tu aj ; i diftoj punen
fiill e per pêe; e i kallxoj s'mramit se Dom Pa-
li i kishte pasö dhâne fjalen me e çue tu nji
shpii e kshtênö deri saa t'vîshin krushqit me
ja marrë t'biin.
«Mirë, mirë» i pergjegji prifti; edhè di
10*
ngulë sýyt ndertesave t'bukra, mênden e kaa
tu bashitna e vêndit vet, mêndon per at shpii
t'vogel qi do t'a ngrehin n' plang t' gjyshit e
t'katragjyshit kuer t'kthejnö i pasun.
Por ajo vajzë ndîite diçka n'zêmer t' vet
qi i thotë: - S'kee me kthye mâa me e paa
katundin t'ând ! -
Mrriiten n'Shkoder; lypne Dom Palin, por
me t'dhimtun t'madh ndîine nânë e bii se aj
prift, uzdaja e tyne, kishte dekö. « Na kaa
dekë» i tha Lulës goja e paré « ndera e
jonö, shtylla e jonö, e kemi metë si t' vorfen
paa tê ».
« Çka pat qi diq kaq shpejt? Kuer u smûe? »
• pveti Lula.
« Kaa dekë perzè nji javé para Shna Rro-
kut ; e kapi dhime zêmret e foort per nji ditë
e 'j naté, deri saa e plasi e diq ».
«Drité paste ! » ja kthej Lula.
« Njimênd drité pasté, se kaa kênö Zotnii
i mirë » ja kthej tjetri.
Lula pveti kush ishte famullitaar n'vênd
t' Dom Palit, edhè vojt tu aj ; i diftoj punen
fiill e per pêe; e i kallxoj s'mramit se Dom Pa-
li i kishte pasö dhâne fjalen me e çue tu nji
shpii e kshtênö deri saa t'vîshin krushqit me
ja marrë t'biin.
«Mirë, mirë» i pergjegji prifti; edhè di
10*
150
Zoti, ja gjet nji shpii t'mirë kû e priten și
t'vett.
Mas pak ditve erdhen krushgit me marrë
nusen. Lula e kishte pasë shênjue me i vûu
kunorë s' biis Dom Pali; e bash 'Shkoder
por masi ky nuk ishte mâa, nuk ju vûu asfaret
mêndimit t' parë e e la qi t'vete n'Shllak.
Mundet me e marrë me mênd gjithcilli
nesh se me ș'farë zêmret 'plasté, me ç'vajé e
dnesme u daa Lula prej s'biis e kjo prej s'âmës.
« Hajd mjeft kjave nuse» foli nji mal-
cuer « hyp têsh n'kaal; qe se kaali âsht i butë,
si dele». Nusja u kacavaar per samaar ; ndi-
mue prej dy tjerve dikû me fjalë e dikû me
punë, hypi n'kaal. U suell e i tha Lulës « Na-
në, lamtumirë » - E pershndetne vjehrren e-
dhè krushgit me nji: - I kjoftë per hejr
t'dyy palve - ; e bii e krushq e lâne nânen
e paa djalë n'vênd t'huej tuj e pajtue e tuj
e marré me t'mirë gjindja e huej.
Prênda, hypun maje kaalit, per nja dy
sahat pat dhimë per t'âmen e neste kaa nji
herë; por masandej t'lodhunit filloj me ja ha-
rrue pikllimin; ishte gadi me e båa gjith at
rrugë kâmö e mos me ndêjö aty n'kaal e me
hjekë keq. Trimat ja ngucshin kaalin per me
ja bâa me ecë mãa fort : shkote tuj u tundö
e mahej per samaar, por s'mujte me u lutë
Zoti, ja gjet nji shpii t'mirë kû e priten și
t'vett.
Mas pak ditve erdhen krushgit me marrë
nusen. Lula e kishte pasë shênjue me i vûu
kunorë s' biis Dom Pali; e bash 'Shkoder
por masi ky nuk ishte mâa, nuk ju vûu asfaret
mêndimit t' parë e e la qi t'vete n'Shllak.
Mundet me e marrë me mênd gjithcilli
nesh se me ș'farë zêmret 'plasté, me ç'vajé e
dnesme u daa Lula prej s'biis e kjo prej s'âmës.
« Hajd mjeft kjave nuse» foli nji mal-
cuer « hyp têsh n'kaal; qe se kaali âsht i butë,
si dele». Nusja u kacavaar per samaar ; ndi-
mue prej dy tjerve dikû me fjalë e dikû me
punë, hypi n'kaal. U suell e i tha Lulës « Na-
në, lamtumirë » - E pershndetne vjehrren e-
dhè krushgit me nji: - I kjoftë per hejr
t'dyy palve - ; e bii e krushq e lâne nânen
e paa djalë n'vênd t'huej tuj e pajtue e tuj
e marré me t'mirë gjindja e huej.
Prênda, hypun maje kaalit, per nja dy
sahat pat dhimë per t'âmen e neste kaa nji
herë; por masandej t'lodhunit filloj me ja ha-
rrue pikllimin; ishte gadi me e båa gjith at
rrugë kâmö e mos me ndêjö aty n'kaal e me
hjekë keq. Trimat ja ngucshin kaalin per me
ja bâa me ecë mãa fort : shkote tuj u tundö
e mahej per samaar, por s'mujte me u lutë
151
qi t'shkojshin mâa kadaal. Gadi mas ndând
sahat udhtim mrrîiten n'Shllak.
Atbotë krisi pushka prej darsmorve qi u
kishin dalë para krushqve, e s'bashkut vojten
tu kisha, kû meshtari i bekoj kunoren Gjonit,
qi tesh mâa e njofim, bashke me Prênden prej
Shasit.
ASH
qi t'shkojshin mâa kadaal. Gadi mas ndând
sahat udhtim mrrîiten n'Shllak.
Atbotë krisi pushka prej darsmorve qi u
kishin dalë para krushqve, e s'bashkut vojten
tu kisha, kû meshtari i bekoj kunoren Gjonit,
qi tesh mâa e njofim, bashke me Prênden prej
Shasit.
ASH
NYE I XXXII.
Mârren mâa t'madhen e pat Prênda kuer
u gue prej kunoret e dote me dalë prej kishet.
Dyy veta graa e mueren per krahësh e ajo
ecte kadaal e do t'i ndrrote hapat me mase,
si pula kuer i ngacrrohet nji cope pêe per
kâmë. Nder dy krahë kishte gjind: e graa e
fmii t'vogjel e trima e djelm, gjith ata sfyt i
kishin ngulë n't'ngraten, e vêshin oroe t'prûe-
mit e sajë. Si duel deret t'kishes dyy graat i
vûene duvakun, e grumlli i gjindve, qi duel
mrapa nuses, ja bâne per hejr, e darsmorët
kapun kraha prîishin tuj kndue. Tu dera e
oborrit i duel para nuses e âma e djalit bashkë
me darsmore: ato qi ishin t'nji gjakut kqyr-
shin me ndêje ngiat plakes: tjerat graa u ço-
shin n'maje t'gishtave, t'fundshmet qitshin
krenat, nder krahë t'ktyne: t'gjitha pritshin
kuer po ju hjekte duvaku nuses.
Kuer u afrue nusja, vjehrra e muer ngrykë,
e kapi per doret, e s'bashkut darsmore e dars-
morë hypne n'shpii nelt tuj vallzue.
Per nji jave rresht rrihte shpia e tyne
prej gjiniive e prej t'huejve t'cillët vîshin nji
mas nji me urue martesen. E kaa pasö lânë
Mârren mâa t'madhen e pat Prênda kuer
u gue prej kunoret e dote me dalë prej kishet.
Dyy veta graa e mueren per krahësh e ajo
ecte kadaal e do t'i ndrrote hapat me mase,
si pula kuer i ngacrrohet nji cope pêe per
kâmë. Nder dy krahë kishte gjind: e graa e
fmii t'vogjel e trima e djelm, gjith ata sfyt i
kishin ngulë n't'ngraten, e vêshin oroe t'prûe-
mit e sajë. Si duel deret t'kishes dyy graat i
vûene duvakun, e grumlli i gjindve, qi duel
mrapa nuses, ja bâne per hejr, e darsmorët
kapun kraha prîishin tuj kndue. Tu dera e
oborrit i duel para nuses e âma e djalit bashkë
me darsmore: ato qi ishin t'nji gjakut kqyr-
shin me ndêje ngiat plakes: tjerat graa u ço-
shin n'maje t'gishtave, t'fundshmet qitshin
krenat, nder krahë t'ktyne: t'gjitha pritshin
kuer po ju hjekte duvaku nuses.
Kuer u afrue nusja, vjehrra e muer ngrykë,
e kapi per doret, e s'bashkut darsmore e dars-
morë hypne n'shpii nelt tuj vallzue.
Per nji jave rresht rrihte shpia e tyne
prej gjiniive e prej t'huejve t'cillët vîshin nji
mas nji me urue martesen. E kaa pasö lânë
153
i moçmi: Kndo me krushą e kjaaj me nuse. E
njimênd mas nji javet, si u largue miqsia,
filluene mos me u paa ato haena t'mira, si me
thânë mish e oriz, kos, djath t' paa marrun
mâzet; e n'mrâme hashin pshesh n'kjumshtë
e djathë, e n'mjesditë vîshin rreth me nji copë
buk e krypë n'grasht me nji kokerr gep. Shkurt,
mos me e ngiatö, Prênda kishte raa m' nji
shpii t'vorfen, e burri i sajö gjith dimnit s'kish-
te punë, veret por çka punote, e me mûund
t'krahve t'vet do t'mate shpiin e nji vllaa
gjashtmdhetë vjetsh, qi e kishte barii. Shpiin
e vet e kishin e nji tokë nja trii dit arë e
dhetë kokrra dele e nji lopë.
Mas disaa ditve i urdhnuene Prêndës me
shkue per drûu; edhè shkote e mjera vetun,
e n'mrame kthete n'shpii me barrë t' drûuve
n'shpînë lodhë e kputë. Per gjith se vîte nu-
sja e pritte plaka me ndoj fjalë t'vraashme;
«T'kam thânë» i thotë « saa herë e herë, mos
me u vanue shum, por tuj ngaa me shkuemun
n'mal, me i pree ata drûu shpejt e shpejt, e
mandej si t'keesh pushue nji grimë herë m'u
kthye kahë shpia. Edhè drûut, kqyr, me i pree
mâa t'trasha; e çka janë kto krânde? Kh,
t'mjerat na por, qi na kaa lânë fuqia! atëherë
kishe me paa tì!».
« Une e shkreta po shkoj, kuer •m'thue
i moçmi: Kndo me krushą e kjaaj me nuse. E
njimênd mas nji javet, si u largue miqsia,
filluene mos me u paa ato haena t'mira, si me
thânë mish e oriz, kos, djath t' paa marrun
mâzet; e n'mrâme hashin pshesh n'kjumshtë
e djathë, e n'mjesditë vîshin rreth me nji copë
buk e krypë n'grasht me nji kokerr gep. Shkurt,
mos me e ngiatö, Prênda kishte raa m' nji
shpii t'vorfen, e burri i sajö gjith dimnit s'kish-
te punë, veret por çka punote, e me mûund
t'krahve t'vet do t'mate shpiin e nji vllaa
gjashtmdhetë vjetsh, qi e kishte barii. Shpiin
e vet e kishin e nji tokë nja trii dit arë e
dhetë kokrra dele e nji lopë.
Mas disaa ditve i urdhnuene Prêndës me
shkue per drûu; edhè shkote e mjera vetun,
e n'mrame kthete n'shpii me barrë t' drûuve
n'shpînë lodhë e kputë. Per gjith se vîte nu-
sja e pritte plaka me ndoj fjalë t'vraashme;
«T'kam thânë» i thotë « saa herë e herë, mos
me u vanue shum, por tuj ngaa me shkuemun
n'mal, me i pree ata drûu shpejt e shpejt, e
mandej si t'keesh pushue nji grimë herë m'u
kthye kahë shpia. Edhè drûut, kqyr, me i pree
mâa t'trasha; e çka janë kto krânde? Kh,
t'mjerat na por, qi na kaa lânë fuqia! atëherë
kishe me paa tì!».
« Une e shkreta po shkoj, kuer •m'thue
154
tî moj nânë » i gjegjte nusja « e mue drûet
m'duhet me i kerkue neper mal, se turrö t'gat-
shme nuk gjeje ».
Shpesh herë plaka e perziite me t'shojnë
« Qe» i thote t'birit « mundohem e ngrata me
e msue nder punö, m'duhet me e gortue kaa
nji herë nadjè tuj i thâne mos bân kshtû e
mos bân khá, por, per nji pare! bân punen e
vet, e mue s'm'flet me gojé kurr; t'mjerat nâ-
na, por, per disaa t'reja, qi s'kan burrö! Kuer
kemi kênë nuse na, besa na kaa rrahë burri,
kaa ndollë, dyy herë n'natë ! ».
Edhè burrit, kuer e âma ja mushte veshte
mire e mirö, i fryhej zîmra e nuk e kursete
doren me e randue mii fatin e vet. Prênda e
shkretë durote ato t'raame paa bâa as êh as
oh, por derdhte lot.
Per Kshndella e majti uzdaja Prênden se
burri po ja prete ndoj petk t' rii, mas prem-
timit qi i kishte pase dhânë; por kû me marrë?
Edhè ajo s'kishte goje me ja lypë, as nuk
mujte me shtîi vjehrren pse e diite mirfillit
qi fjalmirë jo veç s'e kishte, por turfllote e i
xjerte giûhö mâa teper, e prandej shukati e
ndêj me ato petka t'leta.
Nji ditë i tha Gjoni s'âmes « Mora vesht
se kumarës i paska dekë djali i vetun, e tesh
m'duhet neser m'u nisë per Koman pertê Dri-
tî moj nânë » i gjegjte nusja « e mue drûet
m'duhet me i kerkue neper mal, se turrö t'gat-
shme nuk gjeje ».
Shpesh herë plaka e perziite me t'shojnë
« Qe» i thote t'birit « mundohem e ngrata me
e msue nder punö, m'duhet me e gortue kaa
nji herë nadjè tuj i thâne mos bân kshtû e
mos bân khá, por, per nji pare! bân punen e
vet, e mue s'm'flet me gojé kurr; t'mjerat nâ-
na, por, per disaa t'reja, qi s'kan burrö! Kuer
kemi kênë nuse na, besa na kaa rrahë burri,
kaa ndollë, dyy herë n'natë ! ».
Edhè burrit, kuer e âma ja mushte veshte
mire e mirö, i fryhej zîmra e nuk e kursete
doren me e randue mii fatin e vet. Prênda e
shkretë durote ato t'raame paa bâa as êh as
oh, por derdhte lot.
Per Kshndella e majti uzdaja Prênden se
burri po ja prete ndoj petk t' rii, mas prem-
timit qi i kishte pase dhânë; por kû me marrë?
Edhè ajo s'kishte goje me ja lypë, as nuk
mujte me shtîi vjehrren pse e diite mirfillit
qi fjalmirë jo veç s'e kishte, por turfllote e i
xjerte giûhö mâa teper, e prandej shukati e
ndêj me ato petka t'leta.
Nji ditë i tha Gjoni s'âmes « Mora vesht
se kumarës i paska dekë djali i vetun, e tesh
m'duhet neser m'u nisë per Koman pertê Dri-
155
nin e m'u pjekë m'tê; sunde praa, mos ha-
rroni me gatue nji buk, jo t' madhe, por hie-
shem ».
« A t'tâné deshte me e marré me vedi e
me e hânger? » ja priti e âma.
«Gjysen dajma, e m' duhet madjè mâa
me e lânë aty nåoj copé, çka t'm'teprojnë» e
tuj u sjelle prej t'shoges « Mos harrò, moj tî,
me m'a shtîi edhè nji dorce djathë».
« A kee mênden me ndềjë shum? » e pve-
ti e âma.
« Saa t'm'ndalin perzè po rrîi, masi tesh
dimen âsht, e punë e gjâa s'kam».
«Kqyr, Gjon, mos u ndal shum, i tha e
âma « pse na lên keq ».
« Hajd tî» ja priti djali tuj lujte kryet,
«Saa t'jeen lala Gjoni, hani, pini e kndoni;
kuer t'desö lala Gjoni, merrni shkopin e ker-
koni ».
N'nesret n'tre sahatin duel Gjoni préj
shpiet me pushkë, me strajcë t'bukës, e me nji
shkop n'dorë, e muer rrugen e Komanit. Mas
nji copet rrugë t'vshtiirshme, qi do t'u bâte
neper shkrepa, n gjet n'breg t'Drinit, qi ishte
i rritun bukur mire. Per kalim t'atii ujö gjet
nji trap, nji trung t'gavrruem, qi ishte m'nji
farë mndyret i holluem kahë mâjet ; Gjoni
hîni mrêndé. Jy vete u vâune me vozitë e
nin e m'u pjekë m'tê; sunde praa, mos ha-
rroni me gatue nji buk, jo t' madhe, por hie-
shem ».
« A t'tâné deshte me e marré me vedi e
me e hânger? » ja priti e âma.
«Gjysen dajma, e m' duhet madjè mâa
me e lânë aty nåoj copé, çka t'm'teprojnë» e
tuj u sjelle prej t'shoges « Mos harrò, moj tî,
me m'a shtîi edhè nji dorce djathë».
« A kee mênden me ndềjë shum? » e pve-
ti e âma.
« Saa t'm'ndalin perzè po rrîi, masi tesh
dimen âsht, e punë e gjâa s'kam».
«Kqyr, Gjon, mos u ndal shum, i tha e
âma « pse na lên keq ».
« Hajd tî» ja priti djali tuj lujte kryet,
«Saa t'jeen lala Gjoni, hani, pini e kndoni;
kuer t'desö lala Gjoni, merrni shkopin e ker-
koni ».
N'nesret n'tre sahatin duel Gjoni préj
shpiet me pushkë, me strajcë t'bukës, e me nji
shkop n'dorë, e muer rrugen e Komanit. Mas
nji copet rrugë t'vshtiirshme, qi do t'u bâte
neper shkrepa, n gjet n'breg t'Drinit, qi ishte
i rritun bukur mire. Per kalim t'atii ujö gjet
nji trap, nji trung t'gavrruem, qi ishte m'nji
farë mndyret i holluem kahë mâjet ; Gjoni
hîni mrêndé. Jy vete u vâune me vozitë e
156
me mûund shum e kaluene at vaa t' rrebte
t'Drinit e duelne n'tjetrin breg.
Mas prêndimit t' diillit mrrîiti n' shpii
t'kumarës, kû e pritne si à mâa mirë e i bâ-
ne shum nderë.
Gjoni i bâni disaa dit tu shpia e kumarës,
edhè dote me u kthye n'familje t'vet; por e
ndalte kumara e lutte ndrikulla me ndôj, e aj
do t'rrîte.
Shum ja kishte kânde Gjonit gjojen, e
prandej lypi nji Komâns i cilli t' kishte nji
zagaar t'mirë e me dale me gjue lepra, edhe
e gjet. Duel praa me at shoq n'pyyll; por kuer
kjene ktû, i vûni porosii shoqi: « Kqyr se n'mje-
dis t'ksajê pyllës âsht nji pêmë qi thirret -
péma arit - e vênia mênden mirë mos me
e shpraze pushken gabim, pse, ksajö pême me
bâa e me i raa plumja gând, vaj halli per nee
t dyve ; pse roja qi rrin nen dhee nuk duron
as me i raa n'hekur as me ja hjekun nji gjeth,
as me e prekun me dorë».
«Çka po flet! » ja priti Gjoni qi kishte
ndêje gjithnji tuj veshtue habitshem « Po pse
i thoné - Pêma arit ? ».
« Pse gjethët i kaa t'praruem poos pêm-
ve tjera» gjegji aj shoqi.
Kahö u êndshin mas leprave, i qiti shte-
gu me paa forcomjen Dalmatine e cilla duket
me mûund shum e kaluene at vaa t' rrebte
t'Drinit e duelne n'tjetrin breg.
Mas prêndimit t' diillit mrrîiti n' shpii
t'kumarës, kû e pritne si à mâa mirë e i bâ-
ne shum nderë.
Gjoni i bâni disaa dit tu shpia e kumarës,
edhè dote me u kthye n'familje t'vet; por e
ndalte kumara e lutte ndrikulla me ndôj, e aj
do t'rrîte.
Shum ja kishte kânde Gjonit gjojen, e
prandej lypi nji Komâns i cilli t' kishte nji
zagaar t'mirë e me dale me gjue lepra, edhe
e gjet. Duel praa me at shoq n'pyyll; por kuer
kjene ktû, i vûni porosii shoqi: « Kqyr se n'mje-
dis t'ksajê pyllës âsht nji pêmë qi thirret -
péma arit - e vênia mênden mirë mos me
e shpraze pushken gabim, pse, ksajö pême me
bâa e me i raa plumja gând, vaj halli per nee
t dyve ; pse roja qi rrin nen dhee nuk duron
as me i raa n'hekur as me ja hjekun nji gjeth,
as me e prekun me dorë».
«Çka po flet! » ja priti Gjoni qi kishte
ndêje gjithnji tuj veshtue habitshem « Po pse
i thoné - Pêma arit ? ».
« Pse gjethët i kaa t'praruem poos pêm-
ve tjera» gjegji aj shoqi.
Kahö u êndshin mas leprave, i qiti shte-
gu me paa forcomjen Dalmatine e cilla duket
157
si me kênë nji gjytet i vogel: kaa nji kshtjell
t'foort, dyy trii fage muur shpiash, e ndonji
shej t'nderteses e kurrgjâa tjeter. Paane edhè ki-
shen e hershme t'Sh' Njonit, prej t' cillës nuk
kaa metë tjeter shêj, por disaa rrasa t'mlueme
n' myshk qi shifen nepermjet t' lisave. Prej
ktii vêndit shogi ja diftoj me gisht Gjonit kû
ishte - pêma arit - « Ky vênd i jonë âsht
vênd i bekuem e âsht i moçem têsh kush e
di saa mîa vjetsh ! Mas njiktii malit » e ja def-
shote Gjonit « âsht mali i vorreve i katragjy-
shave t'onë; me i paa por, saa shum vorri
âsht, morè Gjon, edhe tî habite! ».
Cons
si me kênë nji gjytet i vogel: kaa nji kshtjell
t'foort, dyy trii fage muur shpiash, e ndonji
shej t'nderteses e kurrgjâa tjeter. Paane edhè ki-
shen e hershme t'Sh' Njonit, prej t' cillës nuk
kaa metë tjeter shêj, por disaa rrasa t'mlueme
n' myshk qi shifen nepermjet t' lisave. Prej
ktii vêndit shogi ja diftoj me gisht Gjonit kû
ishte - pêma arit - « Ky vênd i jonë âsht
vênd i bekuem e âsht i moçem têsh kush e
di saa mîa vjetsh ! Mas njiktii malit » e ja def-
shote Gjonit « âsht mali i vorreve i katragjy-
shave t'onë; me i paa por, saa shum vorri
âsht, morè Gjon, edhe tî habite! ».
Cons
NYE I XXXII.
Paa merzii t'lexuesit t'dashtun po diftojme
ndoj sênd permii kto vorre t' Komanit mas
nji shkrimtarit t'huej (1). Kto vorre janë t'moç-
me saa s'kee, perse, sikuer diftojnë hekurat
e sêndet tjera qi kjene gjetun nder to, i per-
kasin kohes t' idhullatries, e kjene goditun
pak s'pakut shtatë a tetë fage nierit para Kri-
shtit. Mâa e shuma e ktyne vorreve gjindet
n' vise Prêndim-Lindje, kâmët kah lindja.
Gjithicilli vorr âsht saa njêni tjetri, e rrasat
i kan t'gjâna; vorret mrênd janë mushun me
dhee e me köthnji gymyrit. Masa e gjith vo-
rreve âsht gadi 2.40 n' 2m 20, per poos t' a-
tyne t' fmiive qi janö mâa se 0m 59 gjânë
n'Om 45 giate me 0m 50 thelle. N'ndoj vorr i-
shin kênë shtii mrênde dy a tre vetë e shpesh
herë edhè pêse. N'nji vorr jane gjetun dy asht-
nime vetun. Kocijt (sikuer dishmon zotnia Le-
grande qi tesh nja 20 i kaa pase paa) veg
kishin fillue me u prishë, e vetun at herë
kishte metë ndoj ashte i madh i kamve e i
krahve; aj i korlokulles e i rrashtes ishte i
(1) Haute Albanie, 4. Legrande, 1901.
Paa merzii t'lexuesit t'dashtun po diftojme
ndoj sênd permii kto vorre t' Komanit mas
nji shkrimtarit t'huej (1). Kto vorre janë t'moç-
me saa s'kee, perse, sikuer diftojnë hekurat
e sêndet tjera qi kjene gjetun nder to, i per-
kasin kohes t' idhullatries, e kjene goditun
pak s'pakut shtatë a tetë fage nierit para Kri-
shtit. Mâa e shuma e ktyne vorreve gjindet
n' vise Prêndim-Lindje, kâmët kah lindja.
Gjithicilli vorr âsht saa njêni tjetri, e rrasat
i kan t'gjâna; vorret mrênd janë mushun me
dhee e me köthnji gymyrit. Masa e gjith vo-
rreve âsht gadi 2.40 n' 2m 20, per poos t' a-
tyne t' fmiive qi janö mâa se 0m 59 gjânë
n'Om 45 giate me 0m 50 thelle. N'ndoj vorr i-
shin kênë shtii mrênde dy a tre vetë e shpesh
herë edhè pêse. N'nji vorr jane gjetun dy asht-
nime vetun. Kocijt (sikuer dishmon zotnia Le-
grande qi tesh nja 20 i kaa pase paa) veg
kishin fillue me u prishë, e vetun at herë
kishte metë ndoj ashte i madh i kamve e i
krahve; aj i korlokulles e i rrashtes ishte i
(1) Haute Albanie, 4. Legrande, 1901.
159
breem gadi krejt; u gjeten edhè dyy rrashta
mâa t'paprishne, e n'njênen kishin metë edhè
nji tufë flokösh t'zez; dhamöt ishin gadi t'gjih
t'mirë e t'bukur.
T'deknit do t'jeen kênë vorrue n'kta vo-
rre me t'gjitha stringat qi kishin pasë e me pet-
ka gi kishin bajte, pse janë gjete copa pelhu-
ret, e n' mâa t'shumtat e vorreve kaa pasë
vâthe e rrathe duersh. Prej ktyne vorreve kje-
ne xjerré e çue n' Musée National de Saint
German t' Parigjit njikto tesha: 14 rrathö
ť'mdhaj per çafë; 400 rruza kolanet; 8 rrathë
duersh tuçit; 38 hallka vâthit tuçit e rrgjan-
tit; 6 vâthë rrgjantit t'punnem mjeshtrisht, e
6 tjerö tuçit; 10 unaza tuçit; 2 sakica heku-
rit; 1 tagan t'gjânë hekurit; 16 thika, mâje
hejsh, rrathë e pushke hekurit. (1)
A dihet gjâa per ket shumicë ndjerzish,
e i t'kuejt pupull ishin, e per zakone, besim, e
marim t'tyne? Nji arsye e vogel kû mundena
me u kapë âsht qi shum tesha t' cillat janë
gjetun n'kto vorre kan nji giase t'madhe me
tjera qi janë gjete n'Bosnie! e kjo punë na
bân me diit praa se ky koom, qi jetote nder
rrethe t' Komanit, đo t' keen kênë i hapët fort.
Per kah âna e besimit vetun nji shêj âsht
(1) Nja disaa kso rrathesh, rruzash e vâthösh etj. gjinden e
mund t'shifen edhe sot n'muzee t'Kolegjes t'Jezujtve t'Shkoders.
breem gadi krejt; u gjeten edhè dyy rrashta
mâa t'paprishne, e n'njênen kishin metë edhè
nji tufë flokösh t'zez; dhamöt ishin gadi t'gjih
t'mirë e t'bukur.
T'deknit do t'jeen kênë vorrue n'kta vo-
rre me t'gjitha stringat qi kishin pasë e me pet-
ka gi kishin bajte, pse janë gjete copa pelhu-
ret, e n' mâa t'shumtat e vorreve kaa pasë
vâthe e rrathe duersh. Prej ktyne vorreve kje-
ne xjerré e çue n' Musée National de Saint
German t' Parigjit njikto tesha: 14 rrathö
ť'mdhaj per çafë; 400 rruza kolanet; 8 rrathë
duersh tuçit; 38 hallka vâthit tuçit e rrgjan-
tit; 6 vâthë rrgjantit t'punnem mjeshtrisht, e
6 tjerö tuçit; 10 unaza tuçit; 2 sakica heku-
rit; 1 tagan t'gjânë hekurit; 16 thika, mâje
hejsh, rrathë e pushke hekurit. (1)
A dihet gjâa per ket shumicë ndjerzish,
e i t'kuejt pupull ishin, e per zakone, besim, e
marim t'tyne? Nji arsye e vogel kû mundena
me u kapë âsht qi shum tesha t' cillat janë
gjetun n'kto vorre kan nji giase t'madhe me
tjera qi janë gjete n'Bosnie! e kjo punë na
bân me diit praa se ky koom, qi jetote nder
rrethe t' Komanit, đo t' keen kênë i hapët fort.
Per kah âna e besimit vetun nji shêj âsht
(1) Nja disaa kso rrathesh, rruzash e vâthösh etj. gjinden e
mund t'shifen edhe sot n'muzee t'Kolegjes t'Jezujtve t'Shkoders.
160
gjeté n'nji unâzë, n't'cillen ishte nji guur, e
n'tê ishte e punuemun ftyra e hyjit Merrkuerr
n' kâmë, e qi me t'djathten i majte dy gjarpî
qi î perpjekshin krenat njêni me tjetrin.
E kam paa edhè vetë me sỹy t'mîi nji
unâzë arit, qi e kishte pase shitë nji grue prej
Komanit, e qi e kish gjetë djali i sajë n' at
mal vorresh. N' at unâz ishte nji guur i zii,
e m'tê shifeshin vetun disaa viza qi s'diheshin
me u daa se çka jane, por, me e shkele at
guur n'dyyll, mette m' tê nji nieri n' kâmö e
ishte hyji Merrkuerr.
Pare n'at vênd, deri m'sot, nuk janë gjetë
asfaret; parja baremâa kishte mujtë me diftue
ndoj sênd, fjala vjen, motin kuer jetoj aj po-
pull e nên sundim t'kuej ishte.
Kujdesi i punës t'tyne, rregullsia e giasi-
mi i vorreve, e s' mramit gjith ajo shumicë
vorresh diftojnë, e na s' jemi t' zott me bâa
kurrfarë kundershsimit (kshtû shkruen aj li-
ber i huej), se aj popull nuk kje shtegtaar,
por qi töbânen e vet e pat rreth atii vênd.
Cilli praa ishte ky popull, qi e kishte
kaq fort n'kujdes t'vorruemit e t'dekunve t'vet,
e qi i vorrote t' veshun e t' mâthun, e i bar-
te me i çue n'at shpat qi gjindej nalt prej
toket shtatdhetë metra? Çka âsht punë n'tuç
do t'i keen punue vetë aj popull; por ato t'rrgjan-
gjeté n'nji unâzë, n't'cillen ishte nji guur, e
n'tê ishte e punuemun ftyra e hyjit Merrkuerr
n' kâmë, e qi me t'djathten i majte dy gjarpî
qi î perpjekshin krenat njêni me tjetrin.
E kam paa edhè vetë me sỹy t'mîi nji
unâzë arit, qi e kishte pase shitë nji grue prej
Komanit, e qi e kish gjetë djali i sajë n' at
mal vorresh. N' at unâz ishte nji guur i zii,
e m'tê shifeshin vetun disaa viza qi s'diheshin
me u daa se çka jane, por, me e shkele at
guur n'dyyll, mette m' tê nji nieri n' kâmö e
ishte hyji Merrkuerr.
Pare n'at vênd, deri m'sot, nuk janë gjetë
asfaret; parja baremâa kishte mujtë me diftue
ndoj sênd, fjala vjen, motin kuer jetoj aj po-
pull e nên sundim t'kuej ishte.
Kujdesi i punës t'tyne, rregullsia e giasi-
mi i vorreve, e s' mramit gjith ajo shumicë
vorresh diftojnë, e na s' jemi t' zott me bâa
kurrfarë kundershsimit (kshtû shkruen aj li-
ber i huej), se aj popull nuk kje shtegtaar,
por qi töbânen e vet e pat rreth atii vênd.
Cilli praa ishte ky popull, qi e kishte
kaq fort n'kujdes t'vorruemit e t'dekunve t'vet,
e qi i vorrote t' veshun e t' mâthun, e i bar-
te me i çue n'at shpat qi gjindej nalt prej
toket shtatdhetë metra? Çka âsht punë n'tuç
do t'i keen punue vetë aj popull; por ato t'rrgjan-
161
tit e sidomos ixhiit e stringat duket se nuk
kan dalö prej doret t'tyne, pse kto ja kalojnö
punës s'parë per kahë mjeshtria. A thue se i
kan marre me vedi prej atii vêndit kahë du-
len ? kû gjeten me i goditë? Çaklat, qi janë
t'punuem n'hekur, bâjnö dishmii se do t'keen
kêne perdorue prej nji popullit t'moçem fort.
Mos t'keen kênë ky vênd i popullit Pe-
Ilazg, permasi nuk gjindet as nji shkrim e
kurr nji pare? Giasöt i kaa per po, thot auk-
tori françez.
Nji shêj qi mundena me e pase se komi
i shgyptarit âsht Pellazg janě petkat qi veshin
edhè n'dit t'ona graat e maleve, e kjo veshë
e tyne kaa shum t'giasitun me ndoj copë petk
qi âsht gjeté n'ato vorre, e ato stringa e rry-
pina, qi bajnö per mjedis malcoret, nuk kan
t'daam me ato t'vorreve, por çka se ato t'soç-
met i punojne me baker t'verdhe e jo n'tuç.
11
tit e sidomos ixhiit e stringat duket se nuk
kan dalö prej doret t'tyne, pse kto ja kalojnö
punës s'parë per kahë mjeshtria. A thue se i
kan marre me vedi prej atii vêndit kahë du-
len ? kû gjeten me i goditë? Çaklat, qi janë
t'punuem n'hekur, bâjnö dishmii se do t'keen
kêne perdorue prej nji popullit t'moçem fort.
Mos t'keen kênë ky vênd i popullit Pe-
Ilazg, permasi nuk gjindet as nji shkrim e
kurr nji pare? Giasöt i kaa per po, thot auk-
tori françez.
Nji shêj qi mundena me e pase se komi
i shgyptarit âsht Pellazg janě petkat qi veshin
edhè n'dit t'ona graat e maleve, e kjo veshë
e tyne kaa shum t'giasitun me ndoj copë petk
qi âsht gjeté n'ato vorre, e ato stringa e rry-
pina, qi bajnö per mjedis malcoret, nuk kan
t'daam me ato t'vorreve, por çka se ato t'soç-
met i punojne me baker t'verdhe e jo n'tuç.
11
NYE I XXXIV.
Gadi po mushej vjeta qyysh se Vata ish-
te perpjekë e kishte folë me Prênden n'Tivaar
tu shpia e atii rrogtarit. Kuer nji ditö, n'saa
nusja kerkote dushk neper nji prozhem me i
i qitun gjâas s'gjaall, ndjeu se dikush e thi-
rri mas shinet; u suell e pau Vaten. « Vaté,
çka lypë tî ktû? kû jee kênë» e pveti atê me
nji herë.
« Une» i pergjegji djali i Shasit «ç'se
jam daa prej tejet, katundin t'êm s'e kam
paa mâa me sfy, madje kam ikë prej sĩ tîn-
zisht per punë t'gjakut, e kam raa n'Shkoder;
prej ktii gjytet kam msye Dushmanin, kû
kam pasë t'ndêjun tu nji đajë i êmi. Têsh đy
muej kam marrö vesht, mas shestjet, se jee
martue n'Shllak, edhe une lypa mirë ômnin
t'ând, e zgodha punen si duhet, e paa ju çilë
askuej, erdha ktû per me e pertrîi rishtas me
tyy premtimin qi t'bâna kuer ishim edhè n'shpii
t'onë... Çka po thue? fol...».
«S'po dii çka me folë ; m'duhet punë te-
per e garrametshme» gjegji nusja.
« E garrametshme ? neser n' nadje bash
m'njiket kohë perpigena n'ket vênd, e prej
Gadi po mushej vjeta qyysh se Vata ish-
te perpjekë e kishte folë me Prênden n'Tivaar
tu shpia e atii rrogtarit. Kuer nji ditö, n'saa
nusja kerkote dushk neper nji prozhem me i
i qitun gjâas s'gjaall, ndjeu se dikush e thi-
rri mas shinet; u suell e pau Vaten. « Vaté,
çka lypë tî ktû? kû jee kênë» e pveti atê me
nji herë.
« Une» i pergjegji djali i Shasit «ç'se
jam daa prej tejet, katundin t'êm s'e kam
paa mâa me sfy, madje kam ikë prej sĩ tîn-
zisht per punë t'gjakut, e kam raa n'Shkoder;
prej ktii gjytet kam msye Dushmanin, kû
kam pasë t'ndêjun tu nji đajë i êmi. Têsh đy
muej kam marrö vesht, mas shestjet, se jee
martue n'Shllak, edhe une lypa mirë ômnin
t'ând, e zgodha punen si duhet, e paa ju çilë
askuej, erdha ktû per me e pertrîi rishtas me
tyy premtimin qi t'bâna kuer ishim edhè n'shpii
t'onë... Çka po thue? fol...».
«S'po dii çka me folë ; m'duhet punë te-
per e garrametshme» gjegji nusja.
« E garrametshme ? neser n' nadje bash
m'njiket kohë perpigena n'ket vênd, e prej
163
kndej ikum e marrim udhen ndrejtë kah
Drishti, e mandej biim n' Shkoder, kû xâam
nji odë shpii me qiraa, e jetojmö per ndeer, e
e haam nji kashatë buk paa pase nevoje me
ju falë kuej. A po t'mushet mêndja? fol!».
« E mjera vetë se çka jee tuj m' lypë!
Po e besa e madhe qi i kam dhânë Zotit e
burrit t'êm tu lteri...? E mandej me bâa me
na xânë n'udhë kuer po ikim, t' mjerët na !
Mue sidomos m'rjepin me guur pushket » foli
Prênda.
« Kuer t' shkojnë n'mrame tu shpia, tyy
s'kan me t'gjetë; âsht e diitun se kan me
dalë e me t'kerkue, por kurr e kurr s'kaa per
t'u shkue mêndja atyne me ndjekë udhen t'onë,
por kan me majtë kah Masrreku ».
«E po fatit e si i bâhet? A mund t' i
bie shqelm ?» tha ajo.
«Fati le t'rriin n'pune t' vet; tî marré
nuk e kee me pelqim t'ầnd, e na vêem kunorë
bashkë » ja priti Vata.
A thue se aj djalë flitte, a mâa mirë t'thomi,
kshillote me rrugö e me arsye? Jo aspak, se, ndon-
sè Prênda prej vedit e me fjalë t'veta nuk e kish-
te zgjedhë Gjonin per fatë, e saa do qi nuk e kishte
gjith aq per zêmer, e shpia e tii ishte mjeftë e vor-
fen e nevojtare, por s'mujte kurrsesi me ja sjellë
shpinen, e me ike e me e lânë, pse nji ditë
kndej ikum e marrim udhen ndrejtë kah
Drishti, e mandej biim n' Shkoder, kû xâam
nji odë shpii me qiraa, e jetojmö per ndeer, e
e haam nji kashatë buk paa pase nevoje me
ju falë kuej. A po t'mushet mêndja? fol!».
« E mjera vetë se çka jee tuj m' lypë!
Po e besa e madhe qi i kam dhânë Zotit e
burrit t'êm tu lteri...? E mandej me bâa me
na xânë n'udhë kuer po ikim, t' mjerët na !
Mue sidomos m'rjepin me guur pushket » foli
Prênda.
« Kuer t' shkojnë n'mrame tu shpia, tyy
s'kan me t'gjetë; âsht e diitun se kan me
dalë e me t'kerkue, por kurr e kurr s'kaa per
t'u shkue mêndja atyne me ndjekë udhen t'onë,
por kan me majtë kah Masrreku ».
«E po fatit e si i bâhet? A mund t' i
bie shqelm ?» tha ajo.
«Fati le t'rriin n'pune t' vet; tî marré
nuk e kee me pelqim t'ầnd, e na vêem kunorë
bashkë » ja priti Vata.
A thue se aj djalë flitte, a mâa mirë t'thomi,
kshillote me rrugö e me arsye? Jo aspak, se, ndon-
sè Prênda prej vedit e me fjalë t'veta nuk e kish-
te zgjedhë Gjonin per fatë, e saa do qi nuk e kishte
gjith aq per zêmer, e shpia e tii ishte mjeftë e vor-
fen e nevojtare, por s'mujte kurrsesi me ja sjellë
shpinen, e me ike e me e lânë, pse nji ditë
164
e kish dhâne fjalen - po e marr - nder sỹy
t'dy vetve e t'Meshtarit, e praa ishte lidhë me
kunorë shêjte ; e prej ksajë t'lidhmes s'mund
t'dahet nji burr e nji grue, por veg e shaati
kuer t'i dajne.
Me gjitn ket Prênda kaa m'u rrêjte; e
kaa m'u rrêjte sikuer do grâa tjera t'ona, qi,
sidomos nder malciina, prej zakonit t'mrapshte
me i fejue e me i dhânun paa kqyré aspak a
jau do zêmra ket a njat shpii, ket a njat djal,
tek e mramja çohen e ikin tuj marrë n' gafë
vedin e konakun e vet e shpiin e burrit t'paar.
Fajin at herna e kaa po edhe gruja. por shum
herna e kan mâa s' fortit njata qi e martojn
tuj bâa n'asgjâa njat lirii t'arsyeshme qi kan
djali e vajza me zgiedhë me urtii fatin, me
t' cillin, jo ata qi e napin, por veté do t'rriin e
do t'jetojn deri n'fiill t'mordes.
Na e diim se gjithicilli nieri kaa vullnde-
tin e liriin e vet, e se prandej kunora perdhû-
ni nuk vêhet. Âsht e vertete edhè qi Prênda
tu kisha vullndetshem e kishte pelqye fatin
qi ja kishin dhânun ; por mjerisht zêmra ja
dote prep mâa fort Vaten se Gjonin; m'a-
tê e kishte pase ngulun vullndetin qyysh ne
e paar, e prandej kjo dashtnii e hershme tash
kaa per t'a verbue e me e rrzue n' gabime
t'mndershme, qi nuk gillojuë kuer bâhet feje-
e kish dhâne fjalen - po e marr - nder sỹy
t'dy vetve e t'Meshtarit, e praa ishte lidhë me
kunorë shêjte ; e prej ksajë t'lidhmes s'mund
t'dahet nji burr e nji grue, por veg e shaati
kuer t'i dajne.
Me gjitn ket Prênda kaa m'u rrêjte; e
kaa m'u rrêjte sikuer do grâa tjera t'ona, qi,
sidomos nder malciina, prej zakonit t'mrapshte
me i fejue e me i dhânun paa kqyré aspak a
jau do zêmra ket a njat shpii, ket a njat djal,
tek e mramja çohen e ikin tuj marrë n' gafë
vedin e konakun e vet e shpiin e burrit t'paar.
Fajin at herna e kaa po edhe gruja. por shum
herna e kan mâa s' fortit njata qi e martojn
tuj bâa n'asgjâa njat lirii t'arsyeshme qi kan
djali e vajza me zgiedhë me urtii fatin, me
t' cillin, jo ata qi e napin, por veté do t'rriin e
do t'jetojn deri n'fiill t'mordes.
Na e diim se gjithicilli nieri kaa vullnde-
tin e liriin e vet, e se prandej kunora perdhû-
ni nuk vêhet. Âsht e vertete edhè qi Prênda
tu kisha vullndetshem e kishte pelqye fatin
qi ja kishin dhânun ; por mjerisht zêmra ja
dote prep mâa fort Vaten se Gjonin; m'a-
tê e kishte pase ngulun vullndetin qyysh ne
e paar, e prandej kjo dashtnii e hershme tash
kaa per t'a verbue e me e rrzue n' gabime
t'mndershme, qi nuk gillojuë kuer bâhet feje-
165
sa si thonë Zoti e arsyeja.
Por a mundet vajza me lypë a me zgie-
dhë vetë burrin, e djali gruen? Unjilli e nepë
por tuj u kshillue perpara me prindë e tuj u
shtrue vullndesës t'ktyne kuer kta per disaa
arsyena t'drejta shofin se djali a vajza, qi ja
kan mrrîit kohes t'marteses, gabojnë ne zgiedh-
me t' vet. - Po e nder nee a kqyret kjò li-
rii e natyrshme? N'shum vênde jo, pse, msue
teper ne e moçme, shkojmë tuj thânë se à mâ-
rre me zgiedhë vajza djalin e djali vajzen! Po,.
mndyra mâa e mirë, mâa e urtë, e mâa e do-
biishme âsht qi baba e nana t'ja gjejnë vai-
zes djalin a fatin qi i duhet; por mos t'i
lidhin kurr fjalët per paa u marrë vesht e
paa pase edhè pelqimin e liir t'atyne, qi mos
t'i ndollin kuej ngatrresat qi e gjetne, edhè
per faj t'sajö, Prênden t'onë, e cilla gadi por-
si njajo lopë qi do t'shkojnë kû t'a keen shite
i zoti i vet, kish vojtë nder ato male paa e pvetë
kush a dote e me kê dote me vûu kunorë.
Nusja e ree njatjè n'at prozhme kishte
ndêjë vetun per vetun me at djalë, e pse njaj
qi e do rrezikun sharron n'tê, sikuer thotë
i urti, kapak e kapak i u ndez rishtas n'zê-
mer dishiri i dikuershem, qi aty per aty ja te-
rratisi mênden, e prandej Vates qi e lutte i
pergjegji kso doret :
11*
sa si thonë Zoti e arsyeja.
Por a mundet vajza me lypë a me zgie-
dhë vetë burrin, e djali gruen? Unjilli e nepë
por tuj u kshillue perpara me prindë e tuj u
shtrue vullndesës t'ktyne kuer kta per disaa
arsyena t'drejta shofin se djali a vajza, qi ja
kan mrrîit kohes t'marteses, gabojnë ne zgiedh-
me t' vet. - Po e nder nee a kqyret kjò li-
rii e natyrshme? N'shum vênde jo, pse, msue
teper ne e moçme, shkojmë tuj thânë se à mâ-
rre me zgiedhë vajza djalin e djali vajzen! Po,.
mndyra mâa e mirë, mâa e urtë, e mâa e do-
biishme âsht qi baba e nana t'ja gjejnë vai-
zes djalin a fatin qi i duhet; por mos t'i
lidhin kurr fjalët per paa u marrë vesht e
paa pase edhè pelqimin e liir t'atyne, qi mos
t'i ndollin kuej ngatrresat qi e gjetne, edhè
per faj t'sajö, Prênden t'onë, e cilla gadi por-
si njajo lopë qi do t'shkojnë kû t'a keen shite
i zoti i vet, kish vojtë nder ato male paa e pvetë
kush a dote e me kê dote me vûu kunorë.
Nusja e ree njatjè n'at prozhme kishte
ndêjë vetun per vetun me at djalë, e pse njaj
qi e do rrezikun sharron n'tê, sikuer thotë
i urti, kapak e kapak i u ndez rishtas n'zê-
mer dishiri i dikuershem, qi aty per aty ja te-
rratisi mênden, e prandej Vates qi e lutte i
pergjegji kso doret :
11*
166
« E mirë praa, kû do rasha mos u vrasha,
vetë neser n'nadje kam m'u gjetë ktû n' mal
tek saa t'dalë prej shpiet êm kunat; edhè bu-
rrin nuk e kam n'shpii, se kaa shkue n' Koman,
e c'sot pês javë po bâhen qi nuk kaa ardhë».
«N'paç sî, merre edhè nji copë buk me
vedi, pse une kam saa per sânde, e nesren e
kemi t'vshtiir, pse do t'mundohena me ndôjö
saa mâa msheftë » i tha Vata e u daa preje sajë.
« Sânde kû jee me shpii?» e pveti Prênda
kuer aj u nis me shkue.
« Kjo âsht e treta naté qi po bûje tu nji
shpellë, mas ktii malit ».
Naten e mirë i thâne shoqi shojt, e njêni
shkoj me gjeté strehö, kû do t'a kalote naten,
e tjetra u drodh kah shpia.
«Çka kee, moj nuse, qi t'kaa tretë fłyra,
a kee farë îdhnimit a? pveti vjehrra t' reen
tek saa kjo hîini n'ode.
«Kurrgjâa s'kam, besa, moj nânë» per-
gjegji nusja.
«Q'u vanue Gjoni, morè Paal» ju suell
plaka t'birit tjeter « Kush e di se kuer e kaa
mênden me ardhë aj kryelahutë; me kênë qi
âsht i vjefshem kishte ardhö tesh kaa ditë, e
nuk kishte me e lânö shpiin e vet me hjekë
keq; têsh saa âsht i rii nuk do t' a trêmin
puna, por aj do t'a shkyejn punen; kam pase
« E mirë praa, kû do rasha mos u vrasha,
vetë neser n'nadje kam m'u gjetë ktû n' mal
tek saa t'dalë prej shpiet êm kunat; edhè bu-
rrin nuk e kam n'shpii, se kaa shkue n' Koman,
e c'sot pês javë po bâhen qi nuk kaa ardhë».
«N'paç sî, merre edhè nji copë buk me
vedi, pse une kam saa per sânde, e nesren e
kemi t'vshtiir, pse do t'mundohena me ndôjö
saa mâa msheftë » i tha Vata e u daa preje sajë.
« Sânde kû jee me shpii?» e pveti Prênda
kuer aj u nis me shkue.
« Kjo âsht e treta naté qi po bûje tu nji
shpellë, mas ktii malit ».
Naten e mirë i thâne shoqi shojt, e njêni
shkoj me gjeté strehö, kû do t'a kalote naten,
e tjetra u drodh kah shpia.
«Çka kee, moj nuse, qi t'kaa tretë fłyra,
a kee farë îdhnimit a? pveti vjehrra t' reen
tek saa kjo hîini n'ode.
«Kurrgjâa s'kam, besa, moj nânë» per-
gjegji nusja.
«Q'u vanue Gjoni, morè Paal» ju suell
plaka t'birit tjeter « Kush e di se kuer e kaa
mênden me ardhë aj kryelahutë; me kênë qi
âsht i vjefshem kishte ardhö tesh kaa ditë, e
nuk kishte me e lânö shpiin e vet me hjekë
keq; têsh saa âsht i rii nuk do t' a trêmin
puna, por aj do t'a shkyejn punen; kam pase
167
kujtue se kaa me ja shtîi krahöt shpiis e kaa
me e majtö, si i thonë nji fjalös, n'shplake
t'dorës têsh masi à martue; por aj loci s'çaan
kryet per nee, qi rrîim ktû e thahena me buk
e krypë e me ka' j bisht porrînit; e aj vetë?
poo aj vetë me shkue keshè permortshem, e
me kerkue malet e Komanit! Oh po, e dii
vetë se atii i kaa kânda me dalë e me gjue...
Mos m'ardhët por se erzin n' grushtë têsh ja
пар !...»
N'nade, si duel Pali jashtö shpie, Prênda
xuer prej arket do kmisha e petkat e reja t'vetat.
« Çka po bân aty? » pveti plaka « E pse
po i xjerrë teshat prej arket? »
rrîin ndrye ».
« E n'mal mos harro me shkue sot per
drûu » urdhnoj plaka.
«T'êsh po dal edhè nji grimë herë saa
po ndreqi ndoj punë shpiet » E n'kaq i mlodh
grumull ato tesha e i lidhi me nji konop e i
la jashtë gadi. « Têsh po shkoj, nanë, lamtu-
miré » i tha s'vjehrres.
«Mos u vano shum, moj t' paste nana,
por prei drûut shpejt e kthe kahë shpia se,
kush e di, vjen yt shoq deri mrama; udha e
marë têsh, mọj bii !
kujtue se kaa me ja shtîi krahöt shpiis e kaa
me e majtö, si i thonë nji fjalös, n'shplake
t'dorës têsh masi à martue; por aj loci s'çaan
kryet per nee, qi rrîim ktû e thahena me buk
e krypë e me ka' j bisht porrînit; e aj vetë?
poo aj vetë me shkue keshè permortshem, e
me kerkue malet e Komanit! Oh po, e dii
vetë se atii i kaa kânda me dalë e me gjue...
Mos m'ardhët por se erzin n' grushtë têsh ja
пар !...»
N'nade, si duel Pali jashtö shpie, Prênda
xuer prej arket do kmisha e petkat e reja t'vetat.
« Çka po bân aty? » pveti plaka « E pse
po i xjerrë teshat prej arket? »
rrîin ndrye ».
« E n'mal mos harro me shkue sot per
drûu » urdhnoj plaka.
«T'êsh po dal edhè nji grimë herë saa
po ndreqi ndoj punë shpiet » E n'kaq i mlodh
grumull ato tesha e i lidhi me nji konop e i
la jashtë gadi. « Têsh po shkoj, nanë, lamtu-
miré » i tha s'vjehrres.
«Mos u vano shum, moj t' paste nana,
por prei drûut shpejt e kthe kahë shpia se,
kush e di, vjen yt shoq deri mrama; udha e
marë têsh, mọj bii !
NYE I XXXV.
Vata e Prênda u perpogen n'e nesre n'vênd
t' shênjuem. Têsh tĩ prehim kâmët, i thane
shoqi shojt, e mos t'bấjm me hase n'kênd. T'dy
ecshin paa zâa, gjithicilli tuj mêndue e tuj
kujtue marimin e ktii t'ikunit, e shikjojshin
per mrapa, Vata mâa s' fortit, mos t' i kishte
paa kush prej s'lergut e po vîte me e pvetë
Prênden se kû po shkote me at djalë t'panjof-
tun.
Mungote edhè nji sahat paa raa dielli
kuer e patne para vedit katundin e Vishllit :
« Paskena marrë rruge paa rrugë » tha
Vata «Per kag kohë saa kena ecë kishim
mujtë me kalue edhè dy sahat a tre pertej
ktii katundit ; por têsh mâa nuk po ecim,
mjaft jemi lodhë sot, e po pushojm ktû
n'ket mal n'nji shpellë » Edhè s'vanuene e e
gjeten nji hepe t'gjânë e t'mledhöt persypri,
e Vata mlodh do dushk e e shtroj per tokë.
« Dita e sotçme na kaloj mirë» - tha djali
kuer u ulen t'dy me ndôjö permii at dushk -
« Kam drashtë se po na vêhet kush mrapa;
neser e kena rrugen måa paa frigë, edhè udhen
prej kndej e n'Drishtë e dii me shkue naten
Vata e Prênda u perpogen n'e nesre n'vênd
t' shênjuem. Têsh tĩ prehim kâmët, i thane
shoqi shojt, e mos t'bấjm me hase n'kênd. T'dy
ecshin paa zâa, gjithicilli tuj mêndue e tuj
kujtue marimin e ktii t'ikunit, e shikjojshin
per mrapa, Vata mâa s' fortit, mos t' i kishte
paa kush prej s'lergut e po vîte me e pvetë
Prênden se kû po shkote me at djalë t'panjof-
tun.
Mungote edhè nji sahat paa raa dielli
kuer e patne para vedit katundin e Vishllit :
« Paskena marrë rruge paa rrugë » tha
Vata «Per kag kohë saa kena ecë kishim
mujtë me kalue edhè dy sahat a tre pertej
ktii katundit ; por têsh mâa nuk po ecim,
mjaft jemi lodhë sot, e po pushojm ktû
n'ket mal n'nji shpellë » Edhè s'vanuene e e
gjeten nji hepe t'gjânë e t'mledhöt persypri,
e Vata mlodh do dushk e e shtroj per tokë.
« Dita e sotçme na kaloj mirë» - tha djali
kuer u ulen t'dy me ndôjö permii at dushk -
« Kam drashtë se po na vêhet kush mrapa;
neser e kena rrugen måa paa frigë, edhè udhen
prej kndej e n'Drishtë e dii me shkue naten
169
per terr, pse vjeten qi shkoj e kam rrahë
ket shteg saa herë e herë, me thânë njizet
herë prej Dushmanit e n' ket katund Vish-
llit e deri n' Drishté per me raa n' Shkoder;
mandej âsht kollaj, t'çon rruga vetë ».
Mas t'prênduemit t'diillit muzgu i natës
filloj me raa permîi ftyrë t'dheut, e nuk ndi-
hej robi i gjaall gi po luete n'at mal e rreth
asajë shpelle, por veç era e ftoftë qi bâte me
Ikundö gêmat e lisave. Moti ishte i kthielltě si
lodja, e t'kâjte me i paa hyjt kahë lamparis-
shin n'kupe t'gillës. N'ket heshtim t'natës po
ndîin si nji zhuerum e cilla gjithnji vîte tuj
u afrue « Palè!» i thoté njêni tjetrit; vêen
vesh, gesin kryet saa pak prej shpellet; gjâa
nuk paane, por u kujtuene se ishte nji barii
qi po i grahte dhiive.
Saa muer bariu me ju largue shpelles,
kü ishin ndrye ata dy, u ndîe nji zâa prej
s'lergut, gi ushtoj n't'tânë malin : « O mik, po
ndalu nji herë » E mas pak kohet ja mrrîne
dy vetë turr e vrep : « A na kee paa nji nu-
se ksajt pari?» - e pveten ata dy - «pse
na kaa ikë ç'nade, kuer kaa dalë per drûu, e
na i jena vûu mrapa qyysh prej ndandësh sa-
hatit, por askund s'e kemi hasö; kerkush s'din
me diftue se kahë kaa majtë ajo meçkë ».
« Besa, une nuk shikjoj fort; kam vûu
per terr, pse vjeten qi shkoj e kam rrahë
ket shteg saa herë e herë, me thânë njizet
herë prej Dushmanit e n' ket katund Vish-
llit e deri n' Drishté per me raa n' Shkoder;
mandej âsht kollaj, t'çon rruga vetë ».
Mas t'prênduemit t'diillit muzgu i natës
filloj me raa permîi ftyrë t'dheut, e nuk ndi-
hej robi i gjaall gi po luete n'at mal e rreth
asajë shpelle, por veç era e ftoftë qi bâte me
Ikundö gêmat e lisave. Moti ishte i kthielltě si
lodja, e t'kâjte me i paa hyjt kahë lamparis-
shin n'kupe t'gillës. N'ket heshtim t'natës po
ndîin si nji zhuerum e cilla gjithnji vîte tuj
u afrue « Palè!» i thoté njêni tjetrit; vêen
vesh, gesin kryet saa pak prej shpellet; gjâa
nuk paane, por u kujtuene se ishte nji barii
qi po i grahte dhiive.
Saa muer bariu me ju largue shpelles,
kü ishin ndrye ata dy, u ndîe nji zâa prej
s'lergut, gi ushtoj n't'tânë malin : « O mik, po
ndalu nji herë » E mas pak kohet ja mrrîne
dy vetë turr e vrep : « A na kee paa nji nu-
se ksajt pari?» - e pveten ata dy - «pse
na kaa ikë ç'nade, kuer kaa dalë per drûu, e
na i jena vûu mrapa qyysh prej ndandësh sa-
hatit, por askund s'e kemi hasö; kerkush s'din
me diftue se kahë kaa majtë ajo meçkë ».
« Besa, une nuk shikjoj fort; kam vûu
170
oroe kuer kam vûu, por tesh jam zbardhö
prej plegsiet, e s'm'bje nder mênd me kqyrun
punët e tjerve kahë veen e kahë shkojne ».
«Po tî, qi jee ênde kndej pari, si mos
me e paa? » ja bâne plakut disi me idhnim.
« E vetë po ju tham se nuk kam paa ker-
kênd ; puna e ême, ge, âsht me kqyrun njikto
dhii, e s'mund t'rrii veté me ruejtun nuset qi
ikun prej Shllakut » foli idhnueshem plaku e
suell shpinen.
« Ti do t'a diish, oj plak, e per ne na
kallxosh, dyy armö t'bardha i kee prej nesh,
kuer t'i duesh ».
«Ju thaçe nji heré se nuk dii, e mjefté»
kje t'gjegjunit e plakut.
« Po dirgjena n'katund, e po biim m'ndoj
hân, se jashte nuk flêhet prej s'ftoftit» i tha
njêni shoq tjetrit; e njimènd u nisne edhè ata
bashke me plakun.
Dy t'mshehtit ndigioshin ket fjalim, e ki-
shin ndéjë strukë n'at hepe; u bâhej se pak
kryet me e sjellö po epshin shêj, e vîshin me
i xânë. Si e paane se i pshtuene rrezikut, t'dy
u ulne n'giûj n't'falun nderés, edhè thâne dyy
kokrra uratë me duer njité e tuj u dridhö
n'zêmer saa s'kaa.
Pak mâa voon rane me pushue n'at tokë
t'ngurët. Prêndes, tek saa i mylli sfyt, ju per-
oroe kuer kam vûu, por tesh jam zbardhö
prej plegsiet, e s'm'bje nder mênd me kqyrun
punët e tjerve kahë veen e kahë shkojne ».
«Po tî, qi jee ênde kndej pari, si mos
me e paa? » ja bâne plakut disi me idhnim.
« E vetë po ju tham se nuk kam paa ker-
kênd ; puna e ême, ge, âsht me kqyrun njikto
dhii, e s'mund t'rrii veté me ruejtun nuset qi
ikun prej Shllakut » foli idhnueshem plaku e
suell shpinen.
« Ti do t'a diish, oj plak, e per ne na
kallxosh, dyy armö t'bardha i kee prej nesh,
kuer t'i duesh ».
«Ju thaçe nji heré se nuk dii, e mjefté»
kje t'gjegjunit e plakut.
« Po dirgjena n'katund, e po biim m'ndoj
hân, se jashte nuk flêhet prej s'ftoftit» i tha
njêni shoq tjetrit; e njimènd u nisne edhè ata
bashke me plakun.
Dy t'mshehtit ndigioshin ket fjalim, e ki-
shin ndéjë strukë n'at hepe; u bâhej se pak
kryet me e sjellö po epshin shêj, e vîshin me
i xânë. Si e paane se i pshtuene rrezikut, t'dy
u ulne n'giûj n't'falun nderés, edhè thâne dyy
kokrra uratë me duer njité e tuj u dridhö
n'zêmer saa s'kaa.
Pak mâa voon rane me pushue n'at tokë
t'ngurët. Prêndes, tek saa i mylli sfyt, ju per-
171
shkuene neper mênd gjithfarë kujtimesh t'tur-
bullueshme, kaq saa i treti gjumi. E âma çka
do t'idhnohej per t'ikun t'vajzes s'vet: vjehrra
gka do t' gitte, e do t' njitte gjithfarë prozh-
mimesh kundra sajë; burri qi do t'a ndigte
paa ja daa; Shllaku çka do t' flitte keq per
tê : gjith kto mêndime ja rrihshin kryet, e gjith
kto kujdese nuk e lêjshin me fjetë.
Me t'kthyem t'mjesnatës e xûu nji kotu-
llim i leet, e paa dalë drita u çue; s'vanoj e
i duel gjumi edhè Vatës, qi u shtrîi shtatit si
me dashtë e me i çue n'vênd gjymtyröt, e me
dorë t'djathët i dha nji t'lujtun mjekrres kahe
e shmajkta e e djathta, e bâni me kersitë dyy
herë arrçin e gafës; u shtrîi edhe nji herë,
mandej tha: C'paskam fjetë! », hukati njênen
dorë e tjetren e i ferkoj bashkë.
«Ata dy vetë gi kan dalë me t'kerkue kan
raa sânde n'katund e do t'kerkojnë e do t'pvesin
per tyy sot gjith diten; por na paa hii sot n'Dri-
shtë nuk e lâam, e po e marrim udhen si per skâj
ktii katundit» E u çue n'kamë, qiti kryet,
shikjoj andej e kndej, duel edhè jashta shpelles
per me paa mos t'ishte kush; por askênd nuk
mujt me vegue.
Qilla paa rêe diftote se at ditë do t'ishte
moti i mirë: shifej hâna, m' njênen ânë, e
zbeet e paa rreze. Ana e t'leemit kishte nisë
shkuene neper mênd gjithfarë kujtimesh t'tur-
bullueshme, kaq saa i treti gjumi. E âma çka
do t'idhnohej per t'ikun t'vajzes s'vet: vjehrra
gka do t' gitte, e do t' njitte gjithfarë prozh-
mimesh kundra sajë; burri qi do t'a ndigte
paa ja daa; Shllaku çka do t' flitte keq per
tê : gjith kto mêndime ja rrihshin kryet, e gjith
kto kujdese nuk e lêjshin me fjetë.
Me t'kthyem t'mjesnatës e xûu nji kotu-
llim i leet, e paa dalë drita u çue; s'vanoj e
i duel gjumi edhè Vatës, qi u shtrîi shtatit si
me dashtë e me i çue n'vênd gjymtyröt, e me
dorë t'djathët i dha nji t'lujtun mjekrres kahe
e shmajkta e e djathta, e bâni me kersitë dyy
herë arrçin e gafës; u shtrîi edhe nji herë,
mandej tha: C'paskam fjetë! », hukati njênen
dorë e tjetren e i ferkoj bashkë.
«Ata dy vetë gi kan dalë me t'kerkue kan
raa sânde n'katund e do t'kerkojnë e do t'pvesin
per tyy sot gjith diten; por na paa hii sot n'Dri-
shtë nuk e lâam, e po e marrim udhen si per skâj
ktii katundit» E u çue n'kamë, qiti kryet,
shikjoj andej e kndej, duel edhè jashta shpelles
per me paa mos t'ishte kush; por askênd nuk
mujt me vegue.
Qilla paa rêe diftote se at ditë do t'ishte
moti i mirë: shifej hâna, m' njênen ânë, e
zbeet e paa rreze. Ana e t'leemit kishte nisë
172
me u njye n't'verdhë. Mâa kahë malbrêzi fi-
lluene me dalö nji pakicë rêesh t'holla e t'gia-
ta, qi muerne nji t'njyeme t'zjartë e qi vîte
tuj u bâa mâa e gjaall e e shndritshme: prej
mjesit t' gillve tjera rêe t'îma, si lesh i shpri-
shun (saa me ja gjasitë) ndritojshin me gjith-
farë t'njyemesh :
E bukur saa s'kee âsht gilla e ksajö
Shgypniis s' âmel; u lumnon jeta ndjerzve qi
e gzojnë ket atdhee t'onë t'dashtunin!
Por ata dy nuk mund e sprovojshin ket
t knaqun, as nuk u shkote neper mênd me vûu
oroe gjâa. Njêni mas tjetrit duelne prejé shpe-
let; ecshin me hapa t'mdhaj per me u xee e
e me mrriitun shpejt n'at vênd kû kishin vâu
mênden. Kapercejnë shkrepa, kalojnë male e
kodra, kalojnö ara t' papunueme e pylla tuj
shikjue andej e kndej paa çilë gjysö fjalet me
shoqishojn; e kahë masditja mrrîten n'Drishtë.
«Ktû mundena me fjetë nder shpia t'rrenue-
me qi kaa ky vênd» - tha Vata - «Çka;
buk nuk kena per sânde, por po e shênjojmë
nji herë ndêjen t' onö, e tyy po t' lâa ktû e
m'a ndez nji zjarm t'mirë, se une po shkoj
me blee buk tu ndoj shpii katundarësh, e po
kthehemi ».
me u njye n't'verdhë. Mâa kahë malbrêzi fi-
lluene me dalö nji pakicë rêesh t'holla e t'gia-
ta, qi muerne nji t'njyeme t'zjartë e qi vîte
tuj u bâa mâa e gjaall e e shndritshme: prej
mjesit t' gillve tjera rêe t'îma, si lesh i shpri-
shun (saa me ja gjasitë) ndritojshin me gjith-
farë t'njyemesh :
E bukur saa s'kee âsht gilla e ksajö
Shgypniis s' âmel; u lumnon jeta ndjerzve qi
e gzojnë ket atdhee t'onë t'dashtunin!
Por ata dy nuk mund e sprovojshin ket
t knaqun, as nuk u shkote neper mênd me vûu
oroe gjâa. Njêni mas tjetrit duelne prejé shpe-
let; ecshin me hapa t'mdhaj per me u xee e
e me mrriitun shpejt n'at vênd kû kishin vâu
mênden. Kapercejnë shkrepa, kalojnë male e
kodra, kalojnö ara t' papunueme e pylla tuj
shikjue andej e kndej paa çilë gjysö fjalet me
shoqishojn; e kahë masditja mrrîten n'Drishtë.
«Ktû mundena me fjetë nder shpia t'rrenue-
me qi kaa ky vênd» - tha Vata - «Çka;
buk nuk kena per sânde, por po e shênjojmë
nji herë ndêjen t' onö, e tyy po t' lâa ktû e
m'a ndez nji zjarm t'mirë, se une po shkoj
me blee buk tu ndoj shpii katundarësh, e po
kthehemi ».
NYE I XXXVI.
Kuer erdh Vata me buk, gjet Prênden
que n'kâmë qi po shikjote ato rrenime.
« Qe moj locja, bash si n'njiket vênd kaa
pasë kênë motit gjyteti, e thonö se ishte fort
i bukur; - i tha djali - por sot i à harrue
gadi edhè êmni, e â shndrrue m'nji katund ;
por âsht i bugatshem e fitimin mâa t' madhin
e xjerrë prej gepve ; ket t'shitun e bân mâa
s'fortit n'Shkoder ».
E ktû, saa me habite Prênden gi, sikuer
u shifte, e mlojte trishtimi, Vata shkoj giaté
n'bisedö, edhè i tha: « Kalxojnö se tash disaa
vjet paskan kênë idhnue vêndsit e Drishtit me
do tregtaar t'Shkoders, e prandej ata rrahne
been gi mos me i shitë n'at vjetë ktii gjytet
gepë, t'thuesh se Shkodra mahet vetun me
gepë! Por ata gjind t'paa kujtueshem ja bâne
t'zezen vedit, pse n'at vjet shumica met paa
shitë gjâa, e prandej ju desht me ndêjé edhè
me grusht thaat; n't'dyten vjetë e hoqne idh-
nimin e shitne gepë si perpara. Kndej kaa
metë fjala nder Shkodranë: - Âsht idhnue
Drishti, e s'na bje gepë! -».
T'a ndîimen ket fjalë, Prênden edhe paa
Kuer erdh Vata me buk, gjet Prênden
que n'kâmë qi po shikjote ato rrenime.
« Qe moj locja, bash si n'njiket vênd kaa
pasë kênë motit gjyteti, e thonö se ishte fort
i bukur; - i tha djali - por sot i à harrue
gadi edhè êmni, e â shndrrue m'nji katund ;
por âsht i bugatshem e fitimin mâa t' madhin
e xjerrë prej gepve ; ket t'shitun e bân mâa
s'fortit n'Shkoder ».
E ktû, saa me habite Prênden gi, sikuer
u shifte, e mlojte trishtimi, Vata shkoj giaté
n'bisedö, edhè i tha: « Kalxojnö se tash disaa
vjet paskan kênë idhnue vêndsit e Drishtit me
do tregtaar t'Shkoders, e prandej ata rrahne
been gi mos me i shitë n'at vjetë ktii gjytet
gepë, t'thuesh se Shkodra mahet vetun me
gepë! Por ata gjind t'paa kujtueshem ja bâne
t'zezen vedit, pse n'at vjet shumica met paa
shitë gjâa, e prandej ju desht me ndêjé edhè
me grusht thaat; n't'dyten vjetë e hoqne idh-
nimin e shitne gepë si perpara. Kndej kaa
metë fjala nder Shkodranë: - Âsht idhnue
Drishti, e s'na bje gepë! -».
T'a ndîimen ket fjalë, Prênden edhe paa
174
dashtë e mori gazi; e at herë pveti : Po e ky
gjytet gi po thue se pat kênë fort i bukur, i kuej
ishte, e kush do t'a keen rrênue n'ket mndyrë ?».
« Ky âsht gjytet i moçem qyysh n' kohë
ť' kaurrit, e ky e pat n'dorë; por kaa vojtun
n'ket hall, tham vetë, prej luftimeve t'mdhaa
qi janë bầa n'ket vênd » Kshtû foli Vata, e
s'mujte me diit mâa teper; por na po e zgia-
sim diftimin e tii tuj kallxue ndoj punë hi-
storiet permii ket gjytet.
Barleci, prift shkodranö, e qi kaa shkrue
n' giûhë latine historiin e rrethimit t' paar
t'Shkodres (v. 1479) si edhè shum sênde per-
mîi Shkoder t' atëhershme e permîi Skander-
begun, mocataar i vet, difton se gjyteti i Dri-
shtit, qi kje dikuer nen sundim t'Ejllorve, derë
shqyptare, e mrapa t'Balshajve e t'Venedikut,
kjè rrethue e rrahë me topë prej Anadollak-
ve per gjashte dit rresht. Vendasit, pakue prej
murtajet t'madhe, s'patne se si me i dalun
zot vêndit t'vet, e s'mramit gadi trëgind vete
bashkë me kryetarin e tyne, Jakë Mosto, u
dhane n' dorë t' anmikut e kjene çue n'lâmë
t'ushtriis para Sulltan Muhametit II, qi rre-
thote aso kohet edhè Shkodren, e u kje pree
kryet tu paramuret e gjytetit; ç'm'at kohë
e mrapa Venediku e buer sundimin e ktii
vênd e ja Ishoj n'dorë Mretit t'Stamolles.
dashtë e mori gazi; e at herë pveti : Po e ky
gjytet gi po thue se pat kênë fort i bukur, i kuej
ishte, e kush do t'a keen rrênue n'ket mndyrë ?».
« Ky âsht gjytet i moçem qyysh n' kohë
ť' kaurrit, e ky e pat n'dorë; por kaa vojtun
n'ket hall, tham vetë, prej luftimeve t'mdhaa
qi janë bầa n'ket vênd » Kshtû foli Vata, e
s'mujte me diit mâa teper; por na po e zgia-
sim diftimin e tii tuj kallxue ndoj punë hi-
storiet permii ket gjytet.
Barleci, prift shkodranö, e qi kaa shkrue
n' giûhë latine historiin e rrethimit t' paar
t'Shkodres (v. 1479) si edhè shum sênde per-
mîi Shkoder t' atëhershme e permîi Skander-
begun, mocataar i vet, difton se gjyteti i Dri-
shtit, qi kje dikuer nen sundim t'Ejllorve, derë
shqyptare, e mrapa t'Balshajve e t'Venedikut,
kjè rrethue e rrahë me topë prej Anadollak-
ve per gjashte dit rresht. Vendasit, pakue prej
murtajet t'madhe, s'patne se si me i dalun
zot vêndit t'vet, e s'mramit gadi trëgind vete
bashkë me kryetarin e tyne, Jakë Mosto, u
dhane n' dorë t' anmikut e kjene çue n'lâmë
t'ushtriis para Sulltan Muhametit II, qi rre-
thote aso kohet edhè Shkodren, e u kje pree
kryet tu paramuret e gjytetit; ç'm'at kohë
e mrapa Venediku e buer sundimin e ktii
vênd e ja Ishoj n'dorë Mretit t'Stamolles.
175
Me ket luftë t' mrame kje rrênue edhè
forcomja e Drishtit t'moçem, kû shifen endè
sot n'krye t'gjytetit disaa copa rrenimesh t'mu-
reve t'saja e ndoj pyrg i shkatrruem.
Duket se do t'keen kênë Drishti nji gjy-
tet n'zâa prej trii sere muresh qi e rrethoj-
shin deri m'dyy milje, por sot kta mure
gjinden mâa e shuma rrênue prej luftarve e
prej motit; ndonji shkrimtaar i mretniis Bi-
zantine e kujton ket vênd me êmnat : Tri-
vastum e Dinnastrum; Venedikasit e thirrshin
Drivasto.
Mali i forcomjes, kû gjinden edhè rrêni-
met e gjytetit t' vjeter, kah veri zbrite thik
tepoosht n'Kiir, uji i t'cillit i rrjedh per skâj;
kah jugu kaa nji t'paam fort t'bukur: fusha
mlue me fiiri, Shkodra me livadhe t' gjâna
t'vetat, e forcomja e moçme e Rozafatit me
t'cillen Drishti mujte me u marrë vesht me
shêje e me i baa me diit asajë kuer ishte
ngusht per gjind e s'kishte se sî me i qindrue
rrethimit t'anmikut; e s'mramit n'anë t'shmaj-
kët shifet liqêni i hapët e i shndritshem, kû
shpesh herna do t'i keen sjelle sfyt ata t' rre-
thuemt e shkrete, qi luftojshin per vênd t'vet,
palè a po vîte kush prej Shkodret n'ndime t'tyne.
Shôje me randsii qi t' munden me diftue di-
çka t'vjefshme per ket vênd nuk janë gjetun;
Me ket luftë t' mrame kje rrênue edhè
forcomja e Drishtit t'moçem, kû shifen endè
sot n'krye t'gjytetit disaa copa rrenimesh t'mu-
reve t'saja e ndoj pyrg i shkatrruem.
Duket se do t'keen kênë Drishti nji gjy-
tet n'zâa prej trii sere muresh qi e rrethoj-
shin deri m'dyy milje, por sot kta mure
gjinden mâa e shuma rrênue prej luftarve e
prej motit; ndonji shkrimtaar i mretniis Bi-
zantine e kujton ket vênd me êmnat : Tri-
vastum e Dinnastrum; Venedikasit e thirrshin
Drivasto.
Mali i forcomjes, kû gjinden edhè rrêni-
met e gjytetit t' vjeter, kah veri zbrite thik
tepoosht n'Kiir, uji i t'cillit i rrjedh per skâj;
kah jugu kaa nji t'paam fort t'bukur: fusha
mlue me fiiri, Shkodra me livadhe t' gjâna
t'vetat, e forcomja e moçme e Rozafatit me
t'cillen Drishti mujte me u marrë vesht me
shêje e me i baa me diit asajë kuer ishte
ngusht per gjind e s'kishte se sî me i qindrue
rrethimit t'anmikut; e s'mramit n'anë t'shmaj-
kët shifet liqêni i hapët e i shndritshem, kû
shpesh herna do t'i keen sjelle sfyt ata t' rre-
thuemt e shkrete, qi luftojshin per vênd t'vet,
palè a po vîte kush prej Shkodret n'ndime t'tyne.
Shôje me randsii qi t' munden me diftue di-
çka t'vjefshme per ket vênd nuk janë gjetun;
176
ndoshta janë pshtjellue nder rrêndime ; mos tje-
ter u gjeten disaa teprica pushkesh e pare paa
farë vijimit. N'muur t'nji shpis âsht gjete nji
rrasë e murme, n't'cillen â dhênun êmni i
Shêjtit Sh' Benedikt, e nji rasë vorrit shkrue
paa mjeshtrii. Nji tjeter shêj, qi âsht gjeté n'at
vênd, e kû mundet me u paa se vertè do t'keen
kênë aj gjytet me nâam n'kohë t'vet, âsht nji
i çuditshem eukopjon bizantine (gi na mund t'a
thrrasim medaje a ndjesë). Ky enkopjon âsht i
rrumullakët, krejt aar, e mâat 6 çentimetra per
zgiatit; e paraget tre shêjten ushtarë, t' cillët
janë n'zâa n' ânen e t'Leemit e edhè nder nee :
Sh' Teodori Stratilat, Sh'Dimitri i Mshriirshem
e Sh'Gjergji. (1). - Por fagja e medajes qi
i paraget âsht shum e fshîime. Kush din me
na diftue nierin qi e barte ket medajö, e a
thue se do t'keen kênë nji luftaar i vjefshem,
per masi e barte ket shêj t'tre shêjtnave ush-
tarë ?
Drishti pat pase nji ipeshkev qyysh n'vjete
877 (2). Njehej nen ket djoçez t'Drishtit mu-
ngadja e Sh' Njonit n' Rrash.
(1) N' Shqypnii njifet edhè sot njaj Shêjti i paar me smnin
Sh' Todri e i dyti me êmnin Sh' Mitri.
(2) Kje pjestaar n'Konçil t'Delminium, (kryegjytet i Dalmaçjes
s' moçme) n't'cillin u gjetne t'gjith ipeshkvit e Dalmacjes, t'Kroa-
cjes e t'Serbies me t'Derguemit e Papës e t'perandorit t'Kostan-
tinopollit per me i caktue provinçet e djoçezet.
ndoshta janë pshtjellue nder rrêndime ; mos tje-
ter u gjeten disaa teprica pushkesh e pare paa
farë vijimit. N'muur t'nji shpis âsht gjete nji
rrasë e murme, n't'cillen â dhênun êmni i
Shêjtit Sh' Benedikt, e nji rasë vorrit shkrue
paa mjeshtrii. Nji tjeter shêj, qi âsht gjeté n'at
vênd, e kû mundet me u paa se vertè do t'keen
kênë aj gjytet me nâam n'kohë t'vet, âsht nji
i çuditshem eukopjon bizantine (gi na mund t'a
thrrasim medaje a ndjesë). Ky enkopjon âsht i
rrumullakët, krejt aar, e mâat 6 çentimetra per
zgiatit; e paraget tre shêjten ushtarë, t' cillët
janë n'zâa n' ânen e t'Leemit e edhè nder nee :
Sh' Teodori Stratilat, Sh'Dimitri i Mshriirshem
e Sh'Gjergji. (1). - Por fagja e medajes qi
i paraget âsht shum e fshîime. Kush din me
na diftue nierin qi e barte ket medajö, e a
thue se do t'keen kênë nji luftaar i vjefshem,
per masi e barte ket shêj t'tre shêjtnave ush-
tarë ?
Drishti pat pase nji ipeshkev qyysh n'vjete
877 (2). Njehej nen ket djoçez t'Drishtit mu-
ngadja e Sh' Njonit n' Rrash.
(1) N' Shqypnii njifet edhè sot njaj Shêjti i paar me smnin
Sh' Todri e i dyti me êmnin Sh' Mitri.
(2) Kje pjestaar n'Konçil t'Delminium, (kryegjytet i Dalmaçjes
s' moçme) n't'cillin u gjetne t'gjith ipeshkvit e Dalmacjes, t'Kroa-
cjes e t'Serbies me t'Derguemit e Papës e t'perandorit t'Kostan-
tinopollit per me i caktue provinçet e djoçezet.
177
Mjes Kirit e t'ligenit t'Shkoders e deri
tu kâmët e maleve hapet nji fushë e madhe
mlue ânë e kând m'firi, e qi e merr êmnin
Fusha e Shtojt. N'krye t' ksajö fushë, pak mâa
lerg Maranajit, naltohet kahë qiilla, mjedis
njaj grumullit gursh e rrênimesh, nji kumona-
re kater kentash, e per e bukur nuk e kaa
shogen. Dera e t'hîimit e ksaje kumonare âsht
mlue prej dheut, e s'kaa sî hîhet mrêndë
perpoos me e germue dheen; gurt e atii faré
pyrgut janë t'latuemun e t'merenduemun mje-
shtrisht; kaa nji kornige qi hieshem del per-
jashta e e daan pyrgun per mjedis. Me çka shi-
fet, ndertesa e mungades e e kishes do t'keen
kênë e madhe masi ky pyrg mâat 35 metra
giatë e 4. 50 gjithicilla fage e tia. Kta rreni-
me janë tepricat e nji abacies s'moçme t' Be-
nediktinve, i cilli Urdhun shkeli mâa i pari
token e komit shqyptaar e derdhi mûund
shum per me ruejt feen e ktii popull e la
neper saa vise t'Shqypniis kso shêjesh qi rrfejnö
veprimin e xellshem t' ktyne mungarve kaq
t'permêndun n'historii t' moçme e t'soçme.
Kjo mungade do t' keen pase shum ku-
ndershtime prej anmiqve t' Fees katolike; e
kta kan mujtë mâa udobisht me e shfrye idh-
nimin e zêmers s' vet tuj kênë e ndertueme
n'rrashë paa pase kurrfarë pritet. Diftime per
12
Mjes Kirit e t'ligenit t'Shkoders e deri
tu kâmët e maleve hapet nji fushë e madhe
mlue ânë e kând m'firi, e qi e merr êmnin
Fusha e Shtojt. N'krye t' ksajö fushë, pak mâa
lerg Maranajit, naltohet kahë qiilla, mjedis
njaj grumullit gursh e rrênimesh, nji kumona-
re kater kentash, e per e bukur nuk e kaa
shogen. Dera e t'hîimit e ksaje kumonare âsht
mlue prej dheut, e s'kaa sî hîhet mrêndë
perpoos me e germue dheen; gurt e atii faré
pyrgut janë t'latuemun e t'merenduemun mje-
shtrisht; kaa nji kornige qi hieshem del per-
jashta e e daan pyrgun per mjedis. Me çka shi-
fet, ndertesa e mungades e e kishes do t'keen
kênë e madhe masi ky pyrg mâat 35 metra
giatë e 4. 50 gjithicilla fage e tia. Kta rreni-
me janë tepricat e nji abacies s'moçme t' Be-
nediktinve, i cilli Urdhun shkeli mâa i pari
token e komit shqyptaar e derdhi mûund
shum per me ruejt feen e ktii popull e la
neper saa vise t'Shqypniis kso shêjesh qi rrfejnö
veprimin e xellshem t' ktyne mungarve kaq
t'permêndun n'historii t' moçme e t'soçme.
Kjo mungade do t' keen pase shum ku-
ndershtime prej anmiqve t' Fees katolike; e
kta kan mujtë mâa udobisht me e shfrye idh-
nimin e zêmers s' vet tuj kênë e ndertueme
n'rrashë paa pase kurrfarë pritet. Diftime per
12
178
ket mungade sot per sot nuk kemi; ndoshta
gjinden nder letra t'moçme t'atii Urdhun ; gji-
ndja e thrret ket vênd rrenimesh kisha e Rrashit.
Ne nji artikull t'mâa t'moçmes e t'buku-
res t'Perkohshmes shgyptare, d. m. th. Elçi-
ja i Z. s' J. K. (v. 1912, Pjesë e II, f. 59-61)
sprovohet me dokumenta historjakë t' XIV e
t'XV fage nierit se kjo mungade ishte nji-
mênd e Benediktinve, se kisha e saje ishte ku-
shtue Sh'Njonit, e se Shkiet e kan prishë e shka-
trrue. Abati i atyne mungarve u thirrte edhè
n'v. 1445 abbas S. Joannis de Stoja, sikuer shifet
prej letrash qi gjinden n'arkivë t'Venedikut. (1)
Kallxohet se tash nja 40 vjet patne kênë
nder fjalë katolik e shkie per me i pasë per
vedi njato rrenime, por valia i Shkoders u hîni
ndermjet, e paa kqyrë arsyet e asnjênes ânö
tha se ishin t'myslimanve! Per n'kjoftë se koha
bjen n'fije e ndregë gjithęka, shqyme edhè
gjithęka, e kadaldale i çon punët ne t'sosun;
mjafté me thânë qi vêndsit e aferm per ditë xje-
rrin gur nder rrenime t' asaje kishë per godii
t'shpiave t'veta e per me hijeshue vorret qi i kan
rreth kumonarjet. Nder shum ksi gursh janë gje-
tun lajle t'bukura, qi bajnë me diit se ç' farë
stolinash do t'kenë pasë ajo ndertese mungadjet.
(1) Rrashi a fusha, kû gjinden rrenimet e mungades e e Kishes
me gjith kumonare t'sajö, quhet edhè sot : Fusha e Shtojt.
ket mungade sot per sot nuk kemi; ndoshta
gjinden nder letra t'moçme t'atii Urdhun ; gji-
ndja e thrret ket vênd rrenimesh kisha e Rrashit.
Ne nji artikull t'mâa t'moçmes e t'buku-
res t'Perkohshmes shgyptare, d. m. th. Elçi-
ja i Z. s' J. K. (v. 1912, Pjesë e II, f. 59-61)
sprovohet me dokumenta historjakë t' XIV e
t'XV fage nierit se kjo mungade ishte nji-
mênd e Benediktinve, se kisha e saje ishte ku-
shtue Sh'Njonit, e se Shkiet e kan prishë e shka-
trrue. Abati i atyne mungarve u thirrte edhè
n'v. 1445 abbas S. Joannis de Stoja, sikuer shifet
prej letrash qi gjinden n'arkivë t'Venedikut. (1)
Kallxohet se tash nja 40 vjet patne kênë
nder fjalë katolik e shkie per me i pasë per
vedi njato rrenime, por valia i Shkoders u hîni
ndermjet, e paa kqyrë arsyet e asnjênes ânö
tha se ishin t'myslimanve! Per n'kjoftë se koha
bjen n'fije e ndregë gjithęka, shqyme edhè
gjithęka, e kadaldale i çon punët ne t'sosun;
mjafté me thânë qi vêndsit e aferm per ditë xje-
rrin gur nder rrenime t' asaje kishë per godii
t'shpiave t'veta e per me hijeshue vorret qi i kan
rreth kumonarjet. Nder shum ksi gursh janë gje-
tun lajle t'bukura, qi bajnë me diit se ç' farë
stolinash do t'kenë pasë ajo ndertese mungadjet.
(1) Rrashi a fusha, kû gjinden rrenimet e mungades e e Kishes
me gjith kumonare t'sajö, quhet edhè sot : Fusha e Shtojt.
NYE I XXXVII.
Si patne darkue Vata e Prênda, njashtû
si mujshin n' at mshehsii t'vet raane me fjetë,
e ne e neser nadje, kuer u çuene prej gjumit
u gzuene t'dy n'zêmer t'vet se nuk kishin
me bâa rrugë por vec edhè at dité.
« Sot na paska njehe moti vrânët, e saa
i mirë kje dje e mrame! » tha Vata. E per-
njimênd qiilla ishte mlue me rêe a prej nji
njegullës t'njinjishme, qi u dukte se at ditë
s'do t' a lête diillin me shkelxye e me xee;
por s'ishte frige shjut, pse ish moti i nelté.
« Kam mêndue, Prêndé, me ndrrue tì êm-
nin t'ând, edhe fisin prej kahe jee, pse kshtû,
a di? jemi mâa paa droe» foli Vata.
« Êmnin e pagzimit, perze m'vjen kobii me
e shndrrue, fisin po... » pergjegji nusja e ikun.
« Ani vetë praa po e marr êmnin Vuk-
san, e per kahe fisi tî thuej se jee prej Nikaj
e vete po thâm se jam prej Shalet. Por tash
jam kahë mêndoj nji punë tjeter; na me hfi
n'Shkoder ashtû.... sikuer me dashtë e me
msye shpiin t'onë, jo nuk â mirë per nee;
bâjme miré praa t'dy me pree drûu saa per
dyy barré e me i ngarkue. Pse po geshe?».
Si patne darkue Vata e Prênda, njashtû
si mujshin n' at mshehsii t'vet raane me fjetë,
e ne e neser nadje, kuer u çuene prej gjumit
u gzuene t'dy n'zêmer t'vet se nuk kishin
me bâa rrugë por vec edhè at dité.
« Sot na paska njehe moti vrânët, e saa
i mirë kje dje e mrame! » tha Vata. E per-
njimênd qiilla ishte mlue me rêe a prej nji
njegullës t'njinjishme, qi u dukte se at ditë
s'do t' a lête diillin me shkelxye e me xee;
por s'ishte frige shjut, pse ish moti i nelté.
« Kam mêndue, Prêndé, me ndrrue tì êm-
nin t'ând, edhe fisin prej kahe jee, pse kshtû,
a di? jemi mâa paa droe» foli Vata.
« Êmnin e pagzimit, perze m'vjen kobii me
e shndrrue, fisin po... » pergjegji nusja e ikun.
« Ani vetë praa po e marr êmnin Vuk-
san, e per kahe fisi tî thuej se jee prej Nikaj
e vete po thâm se jam prej Shalet. Por tash
jam kahë mêndoj nji punë tjeter; na me hfi
n'Shkoder ashtû.... sikuer me dashtë e me
msye shpiin t'onë, jo nuk â mirë per nee;
bâjme miré praa t'dy me pree drûu saa per
dyy barré e me i ngarkue. Pse po geshe?».
180
«Po m' vjen me geshe, per barré t'drûu-
ve qi po thue; por ne i marrshim perpara
duersh; po na s'kemi konopë... as diçka me
i pree ato drûu ».
« Per konopë, tesh po i blejë tu hanxhia
i ktii katund; nji sakicë po ja marr haxhet
saa per nji herë». E me kto fjale n'goj
shterngoj rrypat e opangave e u çue. Mas nji
grimet here kthej me dyy copa konopë e me
nji sakicë « Qe » tha «lum kush kaa goje se
gjithçka xjerrë». Duelne t'dy n'mal e dora
dorës, njêni pre e tjetri rêndo, i bâne dyy tu-
rra t'mira, i ngarkuene e kapne rrugen per
Shkoder.
Si u dirgjen prej malit e kaluene nji
copë udhe t' ngurté i raane per brîi bregut
t'Kirit, dheu i t'cillit âsht shkpute n'copa
t' mdhaja e kaa raa mrênde n' rrjedhë, patne
para vedit nji luginë fort t' bukur plot me
rrâjë ullish t'trashë e t'vjeter. Kaluene praa
n'tjetrin breg t' Kirit neper urë t' Mesit.
Kjo urë âsht e pnnueme n'guur, e âsht 112
metra giatë, naltsia e sajë shkon deri n'15 m.;
t'hapunit e gemerit t'paar kaa 37 m. Ket godii,
me çka dihet, e kaa bâa Venediku; thirret e-
dhe: Ura e Venedikut ; por ndonji shkrimtaar
i huej thotë se e pat ngrehe Turkia; si do qi
t'jeen, kjo urë e madhe kaa dalë bash prej
«Po m' vjen me geshe, per barré t'drûu-
ve qi po thue; por ne i marrshim perpara
duersh; po na s'kemi konopë... as diçka me
i pree ato drûu ».
« Per konopë, tesh po i blejë tu hanxhia
i ktii katund; nji sakicë po ja marr haxhet
saa per nji herë». E me kto fjale n'goj
shterngoj rrypat e opangave e u çue. Mas nji
grimet here kthej me dyy copa konopë e me
nji sakicë « Qe » tha «lum kush kaa goje se
gjithçka xjerrë». Duelne t'dy n'mal e dora
dorës, njêni pre e tjetri rêndo, i bâne dyy tu-
rra t'mira, i ngarkuene e kapne rrugen per
Shkoder.
Si u dirgjen prej malit e kaluene nji
copë udhe t' ngurté i raane per brîi bregut
t'Kirit, dheu i t'cillit âsht shkpute n'copa
t' mdhaja e kaa raa mrênde n' rrjedhë, patne
para vedit nji luginë fort t' bukur plot me
rrâjë ullish t'trashë e t'vjeter. Kaluene praa
n'tjetrin breg t' Kirit neper urë t' Mesit.
Kjo urë âsht e pnnueme n'guur, e âsht 112
metra giatë, naltsia e sajë shkon deri n'15 m.;
t'hapunit e gemerit t'paar kaa 37 m. Ket godii,
me çka dihet, e kaa bâa Venediku; thirret e-
dhe: Ura e Venedikut ; por ndonji shkrimtaar
i huej thotë se e pat ngrehe Turkia; si do qi
t'jeen, kjo urë e madhe kaa dalë bash prej
181
doret t'mjeshtrit, e kaa mujtun tesh saa vjet
me i qindrue valave t'rrebta t' atii farë prro-
nit sî âsht Kiri kuer vjen mas shjut.
Vata e Prênda ecshin te dy germugas,
prej randimit t' turrës t' drûuve, njêni mas tje-
trit e tuj u Ikundö, e Prênda lodhun edhè
prej rruget fshâni: - Oh, moj nanë, se g' jam
lodhë - Porse nâna e shkretë ishte larg me
e ndîi ket t'thirrun qi po i bâte e bia e vet
e me i ardhun n' ndime. « Po ulena n' daç, e
pushojme saa ndora » tha Vata.
« A shef se sot kaa mênden me raa shii»
foli djali kuer u ulne me ndêjë « por n' dasht
Zoti têsh s'po bje deri saa t' hîim n'gjytet »
E njimênd qiilla kishte nise me u veshë me
rêe mâa t' trasha, e kto i shtyyte shiroku paa
ja daa e vîte tuj i shumue; mjedis t' kupës
s'qiilles u dukte, si neper pelhurë, rrotlla e
diillit, gi, i zbeet, Ishote rreth vedit nji dritë
t' pake. Moti ishte i merzitshem; por jo per
nji blegtuer t'rii qi, saa kû mujte e me dorö
n'fage, kndote 'j kangö trimniet shqyptare.
«Tash mjaft pushueme » tha Vata « t'ço-
hena mos t' na xâan nji shii i madh».
U çuene me at turrë t' drûuve n'shpinë,
e i shpeshtojshin kâmët neper at fushë t'gjâne
e t' hapët, qi âsht fusha e Shtojt.
Saa bâne me hĩi n'zaall t' Kirit, krisi
12*
doret t'mjeshtrit, e kaa mujtun tesh saa vjet
me i qindrue valave t'rrebta t' atii farë prro-
nit sî âsht Kiri kuer vjen mas shjut.
Vata e Prênda ecshin te dy germugas,
prej randimit t' turrës t' drûuve, njêni mas tje-
trit e tuj u Ikundö, e Prênda lodhun edhè
prej rruget fshâni: - Oh, moj nanë, se g' jam
lodhë - Porse nâna e shkretë ishte larg me
e ndîi ket t'thirrun qi po i bâte e bia e vet
e me i ardhun n' ndime. « Po ulena n' daç, e
pushojme saa ndora » tha Vata.
« A shef se sot kaa mênden me raa shii»
foli djali kuer u ulne me ndêjë « por n' dasht
Zoti têsh s'po bje deri saa t' hîim n'gjytet »
E njimênd qiilla kishte nise me u veshë me
rêe mâa t' trasha, e kto i shtyyte shiroku paa
ja daa e vîte tuj i shumue; mjedis t' kupës
s'qiilles u dukte, si neper pelhurë, rrotlla e
diillit, gi, i zbeet, Ishote rreth vedit nji dritë
t' pake. Moti ishte i merzitshem; por jo per
nji blegtuer t'rii qi, saa kû mujte e me dorö
n'fage, kndote 'j kangö trimniet shqyptare.
«Tash mjaft pushueme » tha Vata « t'ço-
hena mos t' na xâan nji shii i madh».
U çuene me at turrë t' drûuve n'shpinë,
e i shpeshtojshin kâmët neper at fushë t'gjâne
e t' hapët, qi âsht fusha e Shtojt.
Saa bâne me hĩi n'zaall t' Kirit, krisi
12*
182
nji pushkë, e plumja u shkoj permîi krye.
« Dikush na gjujti! » briti Vata.
Fjala s'ngiati e u shpraze edhè e dyta e
djalit ja njiti.
«Prêndë, m'vrane! » foli Vata e u rrxue
per tokë. Prêndës n' at ças i treti ftyra, kapi
kryet n'grusht, e saa mnjti bertiti: « Uh qy-
qja cka t'bâj têsh! M' kallxo kû e pate mo-
rè i shuem » e preti ajo.
« Qe, n'ket krah e me giasö m'kaa metë
plumja n'shpatull, kqyr si po pergjakem...
Prênde... m'a bân hallall... pse t' kam marrë
n' gafe...» E i pshtuene atii t'shkretit dy lot.
« Pushkë a kee aty? » pveti Prênda « mos
t' vîin baremâa me na xânë gjaall me dorë».
« Nuk kam kurrfaret...» gjegji i vrami
« por kênka thânë sot me m' mytë si berrin, e
tyy me t' marre n'gafe...».
Porsi langojt kuer ngasin me kâmë t'leet
e turr e vrep msyejn gjojen e metun, kshtû
ja behne dy vetë me armë nen dorë: njêni
ndalë vajzen per krahit, e tjetri ja nep pushkë
t' varruemit n' brîi, me dorë m' tê. « Ah fage-
zii » flet me idhnim gjaksori « mos kujto tî,
kush do kjosh, se na i plaçkitë graat tu shpia
aq udobisht si t'paska rrêjte mêndja tyy »
E ngrehi çark me ja dhâne edhè nji herë; por
ja ndali me doren i vrami tuj i thânë: « Pash
nji pushkë, e plumja u shkoj permîi krye.
« Dikush na gjujti! » briti Vata.
Fjala s'ngiati e u shpraze edhè e dyta e
djalit ja njiti.
«Prêndë, m'vrane! » foli Vata e u rrxue
per tokë. Prêndës n' at ças i treti ftyra, kapi
kryet n'grusht, e saa mnjti bertiti: « Uh qy-
qja cka t'bâj têsh! M' kallxo kû e pate mo-
rè i shuem » e preti ajo.
« Qe, n'ket krah e me giasö m'kaa metë
plumja n'shpatull, kqyr si po pergjakem...
Prênde... m'a bân hallall... pse t' kam marrë
n' gafe...» E i pshtuene atii t'shkretit dy lot.
« Pushkë a kee aty? » pveti Prênda « mos
t' vîin baremâa me na xânë gjaall me dorë».
« Nuk kam kurrfaret...» gjegji i vrami
« por kênka thânë sot me m' mytë si berrin, e
tyy me t' marre n'gafe...».
Porsi langojt kuer ngasin me kâmë t'leet
e turr e vrep msyejn gjojen e metun, kshtû
ja behne dy vetë me armë nen dorë: njêni
ndalë vajzen per krahit, e tjetri ja nep pushkë
t' varruemit n' brîi, me dorë m' tê. « Ah fage-
zii » flet me idhnim gjaksori « mos kujto tî,
kush do kjosh, se na i plaçkitë graat tu shpia
aq udobisht si t'paska rrêjte mêndja tyy »
E ngrehi çark me ja dhâne edhè nji herë; por
ja ndali me doren i vrami tuj i thânë: « Pash
183
njat Zot qi vrâan e kthiill... mos m' nep mu-
ndim mâa... po t'lutem me m'a hjekë ket
turr drûush... me m'sjellé marë... e... e me
m' bâa kryq ».
Gjaksorit i raa dhimö, e ja ndigioj luten
ktii t'varruemit t'shkretë.
Vaten e laane aty, t'paa lujtun ; sfyt i
kishte shperthye e i mate ngul perpjet; n'fty-
rë erdh e u teer si zamaku; e kishe kujtue
per t' dekun. Por edhè nuk i kishte dalě shpiir-
ti, pse parzmi ju çote hova hova e merrte
frymë me vshtirim.
njat Zot qi vrâan e kthiill... mos m' nep mu-
ndim mâa... po t'lutem me m'a hjekë ket
turr drûush... me m'sjellé marë... e... e me
m' bâa kryq ».
Gjaksorit i raa dhimö, e ja ndigioj luten
ktii t'varruemit t'shkretë.
Vaten e laane aty, t'paa lujtun ; sfyt i
kishte shperthye e i mate ngul perpjet; n'fty-
rë erdh e u teer si zamaku; e kishe kujtue
per t' dekun. Por edhè nuk i kishte dalě shpiir-
ti, pse parzmi ju çote hova hova e merrte
frymë me vshtirim.
NYE I XXXVIII.
Kush mundet têsh me diftue mnerimin e
pikllimin qi pat Prênda? Ajo njofti kunatin
e vet e nji Shllake tjeter, t' cillët kishin dalë
me e kerkue qyysh t' paren natö, e e kishin
lypë me êmen edhè afer shpellet kû ishte
pasë kênë mshehë me Vaten. T' gjith e tri-
shtueshme, hapte sfyt per me shikjue çka
e gjet... por prep prej mârrjet i mylli, e kish-
te dashtë me hii tre pash nen dhee e me hupë
per mot e per jetë; por çka me båa? Kuer
t'vîin me t'gjetë rreziku, çili deren !
« Grahi tash kâmve, eh tyy t' mloftë dheu
i zii!» i tha i kunati me idhnim « E si kee
pase sýy e fage me i raa shgelm kunorës s'a-
te ? » E ktyne fjalve t' forta ja percuell edhe
dy flakaresha t' tingllueshem.
Nusja nisi me kjaa.
«Shkarkoj tash kto drûu» urdhnoj prep
aj, e vetë i ndimoj (e ș' farë ndimimit?!) me
e shkarkue at turrë drûush.
Kuer prênda e paa vedin e shliirshme, i
pshtoj prej duersh e muer t'ngaam, por t' dy
ju Ishuene n'shpînë si ujq e e kapen shter-
ngueshem. Atbote ajo vikati saa pat zâa n'ger-
Kush mundet têsh me diftue mnerimin e
pikllimin qi pat Prênda? Ajo njofti kunatin
e vet e nji Shllake tjeter, t' cillët kishin dalë
me e kerkue qyysh t' paren natö, e e kishin
lypë me êmen edhè afer shpellet kû ishte
pasë kênë mshehë me Vaten. T' gjith e tri-
shtueshme, hapte sfyt per me shikjue çka
e gjet... por prep prej mârrjet i mylli, e kish-
te dashtë me hii tre pash nen dhee e me hupë
per mot e per jetë; por çka me båa? Kuer
t'vîin me t'gjetë rreziku, çili deren !
« Grahi tash kâmve, eh tyy t' mloftë dheu
i zii!» i tha i kunati me idhnim « E si kee
pase sýy e fage me i raa shgelm kunorës s'a-
te ? » E ktyne fjalve t' forta ja percuell edhe
dy flakaresha t' tingllueshem.
Nusja nisi me kjaa.
«Shkarkoj tash kto drûu» urdhnoj prep
aj, e vetë i ndimoj (e ș' farë ndimimit?!) me
e shkarkue at turrë drûush.
Kuer prênda e paa vedin e shliirshme, i
pshtoj prej duersh e muer t'ngaam, por t' dy
ju Ishuene n'shpînë si ujq e e kapen shter-
ngueshem. Atbote ajo vikati saa pat zâa n'ger-
185
maz, e i kunati ja vûni me t'shpejte doren
gojës e me caline n' fage i tha: « N'bâsh me
Ishue zâa, qitash t' vrava».
Mas nji grimet herö, ky turbullim idhni-
mit u duk se mêni; nusen s'e majten kâmët,
u Ishue krahësh, vari kryet n'parzem, e me
mzi i çilte kapaköt e sfyve.
Atyne dy malcorve, qi ja kishin ngulë
rrepët sfyt saa me e perpîi gjaall, u filloj me
u ndrue ftyra kah e pane atê se i hupne sfyt
n' rrashte; nji djerse e ftofté e mloj Prênden
n' tanë shtatin; u pakue, e dukej se s'po vjen
mâa n' vedi.
« Cou, çou » tha njêni malcuer « mos na
u shtrîi ktû si lopë, por çou» e e ngrehte
per krahit; por Prênda nuk ishte per at herë
n'vedi, e prandej s' mujte as me ndigiue çka
po i thote aj malcuer.
«Dreg, o dreq! kjo na dig nder duer »
tha prep, tuj u sjellë kah shoqi i vet « Mâa zii
mârrja...
> •
« Oh besa! ngusht puna! » gjegji tjetri « I
kaa raa t' fikët, o Nikë, e s' kaa gjâa tjeter;
njishtû janë kto graat; shtîhen si dregi; merr
mos prito, Nikë, e lage ket faculetë nd' ujë».
Edhè Nika ndigioj.
Mas disaa kohet, Prêndës s' shkrete filloj
me i ardhë fryma, e si t'u çote prej ndoj
maz, e i kunati ja vûni me t'shpejte doren
gojës e me caline n' fage i tha: « N'bâsh me
Ishue zâa, qitash t' vrava».
Mas nji grimet herö, ky turbullim idhni-
mit u duk se mêni; nusen s'e majten kâmët,
u Ishue krahësh, vari kryet n'parzem, e me
mzi i çilte kapaköt e sfyve.
Atyne dy malcorve, qi ja kishin ngulë
rrepët sfyt saa me e perpîi gjaall, u filloj me
u ndrue ftyra kah e pane atê se i hupne sfyt
n' rrashte; nji djerse e ftofté e mloj Prênden
n' tanë shtatin; u pakue, e dukej se s'po vjen
mâa n' vedi.
« Cou, çou » tha njêni malcuer « mos na
u shtrîi ktû si lopë, por çou» e e ngrehte
per krahit; por Prênda nuk ishte per at herë
n'vedi, e prandej s' mujte as me ndigiue çka
po i thote aj malcuer.
«Dreg, o dreq! kjo na dig nder duer »
tha prep, tuj u sjellë kah shoqi i vet « Mâa zii
mârrja...
> •
« Oh besa! ngusht puna! » gjegji tjetri « I
kaa raa t' fikët, o Nikë, e s' kaa gjâa tjeter;
njishtû janë kto graat; shtîhen si dregi; merr
mos prito, Nikë, e lage ket faculetë nd' ujë».
Edhè Nika ndigioj.
Mas disaa kohet, Prêndës s' shkrete filloj
me i ardhë fryma, e si t'u çote prej ndoj
186
gjumit t' rânde i çili sfyt. S' parit hoq vshti-
rim me i njofte ato dyy ftyra, qi e shikjoj-
shin paa ja daa, e me i mledhun mendimet e
veta. E pau e mjera se s' kishte kahë me ja
majtë, e prandej mêndoj mirë mos me bâa
mâa kurrfarë kundershtimit, por me krye
t' ultë e me sy t' tânë lot qi i rrigoshin nder
mollxa t'fageve, me zâa t' pakë e t' ndalsdem,
me duer njitë e pshtetun n' buzé u suell pre
shllakcit tjeter « Oh! » i tha « paash at Zot
qi rri e na shef, e per hater s'Lumes Zojë
mos m'nepni mâa mundim; po vî, po; masi
paska kênë shkrue me hjekö keq, ani po hje-
ki per pêndese t' fajeve t' mia. Por nji poro-
sii kam me tyy: kam raa n' dorë t' Zotit e
t'ânden, e t'lutem mos me m'dhânë mâa mu-
ndim; mâa per ndeer kishe me t'a diitë me
m'a grahë pushkë saa herë t' duesh, e me
m' lâne ndôe n' ket vênd. Ne pac edhè ti nji
bii, nji grue, nji nânö, kujto mirë se saa ki-
shin me hjeke, me kênë n'vênd t' êm. Mêndo
se t'gjith na gabojmë e jemi t'bit e dekös, e
kaa me ardhö dita qi kee me lypë edhè tî
prej Tenzot dhimë e mishriir. T' lutem me
m' marre tî n' bese t'ânde».
E Nika i pergjegji: « Po t' nap besen e
burrave se s'kaa per t'guxue kush me t'a
folë nji gjysö fjalet, jo mâa me t' prekun dorë
gjumit t' rânde i çili sfyt. S' parit hoq vshti-
rim me i njofte ato dyy ftyra, qi e shikjoj-
shin paa ja daa, e me i mledhun mendimet e
veta. E pau e mjera se s' kishte kahë me ja
majtë, e prandej mêndoj mirë mos me bâa
mâa kurrfarë kundershtimit, por me krye
t' ultë e me sy t' tânë lot qi i rrigoshin nder
mollxa t'fageve, me zâa t' pakë e t' ndalsdem,
me duer njitë e pshtetun n' buzé u suell pre
shllakcit tjeter « Oh! » i tha « paash at Zot
qi rri e na shef, e per hater s'Lumes Zojë
mos m'nepni mâa mundim; po vî, po; masi
paska kênë shkrue me hjekö keq, ani po hje-
ki per pêndese t' fajeve t' mia. Por nji poro-
sii kam me tyy: kam raa n' dorë t' Zotit e
t'ânden, e t'lutem mos me m'dhânë mâa mu-
ndim; mâa per ndeer kishe me t'a diitë me
m'a grahë pushkë saa herë t' duesh, e me
m' lâne ndôe n' ket vênd. Ne pac edhè ti nji
bii, nji grue, nji nânö, kujto mirë se saa ki-
shin me hjeke, me kênë n'vênd t' êm. Mêndo
se t'gjith na gabojmë e jemi t'bit e dekös, e
kaa me ardhö dita qi kee me lypë edhè tî
prej Tenzot dhimë e mishriir. T' lutem me
m' marre tî n' bese t'ânde».
E Nika i pergjegji: « Po t' nap besen e
burrave se s'kaa per t'guxue kush me t'a
folë nji gjysö fjalet, jo mâa me t' prekun dorë
* 187
nierit; por saa t' mundesh, me ecë tash. A
ndjeve ?
« Jam lodh' e kputé» foli Prênda « s'm'pu-
nojnë kamët me ecё...».
« Hajd edhè pak, se hîime n'gjytet, e
ktû tash po e msyejm nji hân, e pushojmë».
Paa kuvêndue njêni me tjetrin hîne ata
tre n' Shkoder e xûne vênd tu nji hần.
At nate Prênda nuk shtîni kashate bu-
ket n' gojë, por lypi me raa. Para se me e
marrë gjumi kujtoj Zotin me do urat, o, mâa
mirö me thânë, pershkoj neper mênd disaa
fjalë t'pshtjellueme, t'thânuna t'pergjysta, ah-
te, t'lypuna, ankime, premtime. Nji bisedö
n'ket mndyre nuk i bâhet ndjerzve t'ksajë
botë, pse nuk munden me e pasë gjith at ho-
llim mêndjet saa me i marrë vesht punët krejt,
as durim me ndêjë e me i ndigiue; as nuk
janë aq t' mdhaj saa me i vûe vesh pikllimit
paa e perbuzë.
Duel drita, e edhè Prêndës i duel gjumi;
po, me e pase paa saa ishte ndrrue n' ftyrë !
Perpara i kishte pase faget si voeja e qirueme;
tash ishte sverdhe e thaa.
« A po don me hanger buk » i tha Nika,
« Mrame kee raa ûnshem ...».
E Prênda pergjegji me gjyse gojet « Ani
mirë ».
nierit; por saa t' mundesh, me ecë tash. A
ndjeve ?
« Jam lodh' e kputé» foli Prênda « s'm'pu-
nojnë kamët me ecё...».
« Hajd edhè pak, se hîime n'gjytet, e
ktû tash po e msyejm nji hân, e pushojmë».
Paa kuvêndue njêni me tjetrin hîne ata
tre n' Shkoder e xûne vênd tu nji hần.
At nate Prênda nuk shtîni kashate bu-
ket n' gojë, por lypi me raa. Para se me e
marrë gjumi kujtoj Zotin me do urat, o, mâa
mirö me thânë, pershkoj neper mênd disaa
fjalë t'pshtjellueme, t'thânuna t'pergjysta, ah-
te, t'lypuna, ankime, premtime. Nji bisedö
n'ket mndyre nuk i bâhet ndjerzve t'ksajë
botë, pse nuk munden me e pasë gjith at ho-
llim mêndjet saa me i marrë vesht punët krejt,
as durim me ndêjë e me i ndigiue; as nuk
janë aq t' mdhaj saa me i vûe vesh pikllimit
paa e perbuzë.
Duel drita, e edhè Prêndës i duel gjumi;
po, me e pase paa saa ishte ndrrue n' ftyrë !
Perpara i kishte pase faget si voeja e qirueme;
tash ishte sverdhe e thaa.
« A po don me hanger buk » i tha Nika,
« Mrame kee raa ûnshem ...».
E Prênda pergjegji me gjyse gojet « Ani
mirë ».
188
Pali e Nika daane me u nisë at dite per
Shllak, murne buk me vedi e kapne rrugen.
Udhës tuj shkue Nika i flitte Prêndes me
t'buté, e e prette shpesh e shpesh « A po
merzite ? » e Prênda e shikjote me deshtnii e
kgyrte edhe ajo me ja kthye miradijen : bash
sikuer njajo delja e butë qi don blegtorin i
cilli e ndjellë, e Imon, e kqyrë gjith herë me
i ndeje afer.
Nja tre sahat udhö e kishin baa kuer
mrrîtne tu kisha e rrênueme n' Mazrrek ; e
Nika, qi po prîte, tha: « Qe Kisha e vjeter »
e bâni kryq; kshtû bâne edhe dy tjerët qi i
vîshin mrapa.
Kjo kishë, mas disaa shêjesh qi i pergia-
jnë asajë t' Rrashit, duket -se kaa kênë edhe
kjo abacii Benediktinësh. Shkrime e diftime
nuk gjinden permîi tê; do shêje janë po, por
nuk viin me kallxue gjâa historiet.
N' e nesre mrrîten n' Shllak. A kaa pasö
Prênda fjalë o trazime prej t' shojt e mâa
s' fortit prej plakes, na gjâa nuk diim ; por
vetun diim me kallxue se asajë nuk i shkoj
neper mênd mâa me ikë prej kunores s'parë,
e, se, mas kater vjet t' marteses, i fali Zoti
nji djalë. E Prênda e merrte ngrykë e e puth-
te n' mâall t' Marashit t'vogel, qi tash kushe-
di a ishte gjaall a jo.
Pali e Nika daane me u nisë at dite per
Shllak, murne buk me vedi e kapne rrugen.
Udhës tuj shkue Nika i flitte Prêndes me
t'buté, e e prette shpesh e shpesh « A po
merzite ? » e Prênda e shikjote me deshtnii e
kgyrte edhe ajo me ja kthye miradijen : bash
sikuer njajo delja e butë qi don blegtorin i
cilli e ndjellë, e Imon, e kqyrë gjith herë me
i ndeje afer.
Nja tre sahat udhö e kishin baa kuer
mrrîtne tu kisha e rrênueme n' Mazrrek ; e
Nika, qi po prîte, tha: « Qe Kisha e vjeter »
e bâni kryq; kshtû bâne edhe dy tjerët qi i
vîshin mrapa.
Kjo kishë, mas disaa shêjesh qi i pergia-
jnë asajë t' Rrashit, duket -se kaa kênë edhe
kjo abacii Benediktinësh. Shkrime e diftime
nuk gjinden permîi tê; do shêje janë po, por
nuk viin me kallxue gjâa historiet.
N' e nesre mrrîten n' Shllak. A kaa pasö
Prênda fjalë o trazime prej t' shojt e mâa
s' fortit prej plakes, na gjâa nuk diim ; por
vetun diim me kallxue se asajë nuk i shkoj
neper mênd mâa me ikë prej kunores s'parë,
e, se, mas kater vjet t' marteses, i fali Zoti
nji djalë. E Prênda e merrte ngrykë e e puth-
te n' mâall t' Marashit t'vogel, qi tash kushe-
di a ishte gjaall a jo.
NYE I XXXIX.
Shtat vjet marteset nuk ishte kênë, a
por mâa mirë t' thomi, nuk e kishte lânë Prê-
nden i shoqi me e paa t'âmen e sajë. Edhè
Lula n'ket tubë vjetsh nuk ja kishte çue, e
lêe se dy gisht leter, por as nji t' falun shndet
per kerkênd. Dukej se ajo nâne e kishte ma-
rrë vesht punen e s'biis, e prandej e kishte
harrue prej mârrjet qi ja kish pertrîi vedit,
asajö, e t' dekunve n' vorr.
Nji ditë, praa, çoj me e thirre t' biin e
vet shi prej Shllakut e n'Shas, per m'u paa
per mâa t' mramen e herës me vajzë t' vet, e
m'u daa prej sajé n' ket jetë. Lula ishte e
ligë kah epte shpiirt.
Edhè Gjoni dau me shkue me gruen e
vet per me paa t' vjehrren. Plaka, e âma e
djalit, ziite e turfllote kundra t'birit: pse me
shkue, pse me lânö punen, se nuk ja kishin
hallin me dalë e me shetitë, e se mos t' keen
dashte ajo me rrêjtë per me ngrehe t'biin
prej vedit e djalin bashkë me tê, e ma-
ndej me jau lânë gjâan e paret qi kishte. E
prandej i thote t'birit mâa se nji herë:
«Ruju, biir, se t'mashtron ajo Lulë: ruju
Shtat vjet marteset nuk ishte kênë, a
por mâa mirë t' thomi, nuk e kishte lânë Prê-
nden i shoqi me e paa t'âmen e sajë. Edhè
Lula n'ket tubë vjetsh nuk ja kishte çue, e
lêe se dy gisht leter, por as nji t' falun shndet
per kerkênd. Dukej se ajo nâne e kishte ma-
rrë vesht punen e s'biis, e prandej e kishte
harrue prej mârrjet qi ja kish pertrîi vedit,
asajö, e t' dekunve n' vorr.
Nji ditë, praa, çoj me e thirre t' biin e
vet shi prej Shllakut e n'Shas, per m'u paa
per mâa t' mramen e herës me vajzë t' vet, e
m'u daa prej sajé n' ket jetë. Lula ishte e
ligë kah epte shpiirt.
Edhè Gjoni dau me shkue me gruen e
vet per me paa t' vjehrren. Plaka, e âma e
djalit, ziite e turfllote kundra t'birit: pse me
shkue, pse me lânö punen, se nuk ja kishin
hallin me dalë e me shetitë, e se mos t' keen
dashte ajo me rrêjtë per me ngrehe t'biin
prej vedit e djalin bashkë me tê, e ma-
ndej me jau lânë gjâan e paret qi kishte. E
prandej i thote t'birit mâa se nji herë:
«Ruju, biir, se t'mashtron ajo Lulë: ruju
190
Gjon, se ja sjelle shpinen nânës s' ate qi t'kaa
rritë e t'kaa bầa kaq... e me u bâa me na-
nen e grues, qi nuk e kee kurrgjâa». Por
Gjoni ndigioj fjalen e t' moçmit qi thotë:
Pvet nji gind vetë e bân si t' diish vetë; e
u nis me t'shogen per Shas. Prênda muer e-
dhe dy fmîit qi ja pat falë Zoti, e i kishte
si njênin tjetrin t' shndoshët e t'bukur sikuer
molla n' gêm. Mâa t' madhin e kishte trii
vjetsh e t' dytin nji vjetit e gjysö; edhe nji
cucë e kishte pasë mas t' parit fmii, por nuk
i rrnoj mâa se tre muej e diq.
Mrrîiten n'Shas e lypen Lulen, e u kje
diftue shpia e sajé.
Prêndes ju que maall i foort per katund
ť' vet, e shikjote e shikjote e s'ngihej me
t'paam, e permallohej. Nji mîi kujtime ju per-
shkuene n'mênde t'vet! Kujtoj piksparit shpiin
e Gjelosh Prêlös, qi ishte farue me mashkuj
vetun per shkak t'sajë: kujtoj mârren qi
provoj kuer aj i malaziasi ja pat marrë er-
zin tuj ja shprazun bumen te dera ; kujtoj
kohen e fminiis qi e kishte kalue bashkë me
t' vllaan, « Eh qyqja vete » thote n'mênde t'vet,
'- me pase sot Leken, nuk kishe me kênë si
jam, por kishe pasë kush me mn' dalë zot! »
Kso farë kujtimesh shkote tuj pertrii neper krye
t' vet e gjithicilli e theerte n'lockë t' zêmers.
Gjon, se ja sjelle shpinen nânës s' ate qi t'kaa
rritë e t'kaa bầa kaq... e me u bâa me na-
nen e grues, qi nuk e kee kurrgjâa». Por
Gjoni ndigioj fjalen e t' moçmit qi thotë:
Pvet nji gind vetë e bân si t' diish vetë; e
u nis me t'shogen per Shas. Prênda muer e-
dhe dy fmîit qi ja pat falë Zoti, e i kishte
si njênin tjetrin t' shndoshët e t'bukur sikuer
molla n' gêm. Mâa t' madhin e kishte trii
vjetsh e t' dytin nji vjetit e gjysö; edhe nji
cucë e kishte pasë mas t' parit fmii, por nuk
i rrnoj mâa se tre muej e diq.
Mrrîiten n'Shas e lypen Lulen, e u kje
diftue shpia e sajé.
Prêndes ju que maall i foort per katund
ť' vet, e shikjote e shikjote e s'ngihej me
t'paam, e permallohej. Nji mîi kujtime ju per-
shkuene n'mênde t'vet! Kujtoj piksparit shpiin
e Gjelosh Prêlös, qi ishte farue me mashkuj
vetun per shkak t'sajë: kujtoj mârren qi
provoj kuer aj i malaziasi ja pat marrë er-
zin tuj ja shprazun bumen te dera ; kujtoj
kohen e fminiis qi e kishte kalue bashkë me
t' vllaan, « Eh qyqja vete » thote n'mênde t'vet,
'- me pase sot Leken, nuk kishe me kênë si
jam, por kishe pasë kush me mn' dalë zot! »
Kso farë kujtimesh shkote tuj pertrii neper krye
t' vet e gjithicilli e theerte n'lockë t' zêmers.
191
Hini e bia me t' shojn e me dy djelmt
e vet nd'odë kû ishte e âma e ligë.
Kuer kje n' derë t'odës Prênda disî u
topit, e ja hangri mêndja se e âma po e prit-
te me idhnim ose ja rrihte ftyren me ndoj
fjale t' rânde o me ndoj t'shaame. Por Lula
saa pau t'biin u çue disì prej s'raatit, e muer
ngrykë, e kjate prej mallit, e i thote: « M'kaa
marrö malli fort per tyy ! N'kto shtat vjet gi
s'jemi paa; a e kee mêndue kurrnji herë se
po shifena n' ket jetë? » e derdhte lot. «E
kta a janë fmîit t'uu? » e i puthte t' dy e i
Imote. « Oh ! njitash po des n' getii; oh ! saa
fat-bardhë paskam kênë me paa fmiit e biis,
me i marrë ngrykë, e me i puthë! » E gjith-
nji kjate ajo nânë e mjerë; e tuj u sjellë prej
t' shojt t'biis pveti :
« E ky kush â ? »
E Gjoni pergjegji « Jam dhândrri ».
« Nuk t' kam njoftë » i tha Lula e u
pergzue me tê.
« A jee kaa dit kshtû e ligë, nânë? » e
preti Prênda t' âmen.
«Janë perze, moj bii, gjasht muej dit gi
une kam raa e ligë, paa pasun ndoj nieri t'ê-
min per brîi qi me m'ardhë rreth e me m'bâa
sherbim. Zoti ja shperbleftë me t' mirë Tringes
por qi vjen kaa nji herë n' dité e m'a mushë
Hini e bia me t' shojn e me dy djelmt
e vet nd'odë kû ishte e âma e ligë.
Kuer kje n' derë t'odës Prênda disî u
topit, e ja hangri mêndja se e âma po e prit-
te me idhnim ose ja rrihte ftyren me ndoj
fjale t' rânde o me ndoj t'shaame. Por Lula
saa pau t'biin u çue disì prej s'raatit, e muer
ngrykë, e kjate prej mallit, e i thote: « M'kaa
marrö malli fort per tyy ! N'kto shtat vjet gi
s'jemi paa; a e kee mêndue kurrnji herë se
po shifena n' ket jetë? » e derdhte lot. «E
kta a janë fmîit t'uu? » e i puthte t' dy e i
Imote. « Oh ! njitash po des n' getii; oh ! saa
fat-bardhë paskam kênë me paa fmiit e biis,
me i marrë ngrykë, e me i puthë! » E gjith-
nji kjate ajo nânë e mjerë; e tuj u sjellë prej
t' shojt t'biis pveti :
« E ky kush â ? »
E Gjoni pergjegji « Jam dhândrri ».
« Nuk t' kam njoftë » i tha Lula e u
pergzue me tê.
« A jee kaa dit kshtû e ligë, nânë? » e
preti Prênda t' âmen.
«Janë perze, moj bii, gjasht muej dit gi
une kam raa e ligë, paa pasun ndoj nieri t'ê-
min per brîi qi me m'ardhë rreth e me m'bâa
sherbim. Zoti ja shperbleftë me t' mirë Tringes
por qi vjen kaa nji herë n' dité e m'a mushë
192
ket katrovë me ujë, edhè m' bje kaa nji pikë
kos e buk. Qe praa çka m'man gjaall têsh
saa dit. Jam tuj hjekë vetmii, lum bia ! dita
s'po plaket kurr prej merziet! tre muej e
kndej s' kam mujtë me u çue vêndit e me
dalë jashte, as nuk muej edhè; por kapem
per nji ket konop » - e i diftoj nji cop konop
qi varej prej traut e bite tu shtrati i sajë -
« per ktê kapem e ndregem n'kâmë, e kâma-
doras me shkop n'dorë dal jashte saa per
vedi ».
E e bia i ndigiote gjith kto fjalë tuj
derdhë e tuj shîi lot.
Mas trii a kater ditve Lula çoj Tringen
n' Tivaar per me marrë kistin e pareve prej
doret t' Famullitarit t'ktii vênd n'êmen t'zojes
t' pareve, edhè n'krye t'dyy ditve ja mrrini
Tringa me pare, t'cillat ja dha Lules.
Gjasht jave ndêj Prênda me i sherbye
s'âmës; e Gjoni rrîte edhè aj paa pase pike
punet, por saa me çilë sfyt per mandej me e
marre n' Shllak me vedi t'shogen kuer do qi
kjo t' thote m' u nisë; shkurt, aj shtfite veshte
n' lesh pse i kishte kânde me ndêj paa punë
e me hanger badihava.
Saa ndêj e bia, Lula, qi perpara kishte
kênë e ligë tuj đekë, têsh ishte bâa mâa mirë;
e prandej Prênda u daa prej s'âmës ( merrnie
ket katrovë me ujë, edhè m' bje kaa nji pikë
kos e buk. Qe praa çka m'man gjaall têsh
saa dit. Jam tuj hjekë vetmii, lum bia ! dita
s'po plaket kurr prej merziet! tre muej e
kndej s' kam mujtë me u çue vêndit e me
dalë jashte, as nuk muej edhè; por kapem
per nji ket konop » - e i diftoj nji cop konop
qi varej prej traut e bite tu shtrati i sajë -
« per ktê kapem e ndregem n'kâmë, e kâma-
doras me shkop n'dorë dal jashte saa per
vedi ».
E e bia i ndigiote gjith kto fjalë tuj
derdhë e tuj shîi lot.
Mas trii a kater ditve Lula çoj Tringen
n' Tivaar per me marrë kistin e pareve prej
doret t' Famullitarit t'ktii vênd n'êmen t'zojes
t' pareve, edhè n'krye t'dyy ditve ja mrrini
Tringa me pare, t'cillat ja dha Lules.
Gjasht jave ndêj Prênda me i sherbye
s'âmës; e Gjoni rrîte edhè aj paa pase pike
punet, por saa me çilë sfyt per mandej me e
marre n' Shllak me vedi t'shogen kuer do qi
kjo t' thote m' u nisë; shkurt, aj shtfite veshte
n' lesh pse i kishte kânde me ndêj paa punë
e me hanger badihava.
Saa ndêj e bia, Lula, qi perpara kishte
kênë e ligë tuj đekë, têsh ishte bâa mâa mirë;
e prandej Prênda u daa prej s'âmës ( merrnie
193
me mênd) me saa permallim, e u nis me dy
fmîit e me t'shojn per Shllak.
Gjonin e pat rrêjté mêndja se e vjehrra
kishte çue me e thirré t'biin per me ja bâa
hyxhet paret qi ajo i kishte t'Ishueme, por
aty n' shpii nuk mujti me kuvênd gjâa, ndosh-
ta prej drojet, por gjith rruges e shtypi me
fjalë: shate t'vjehrren, pse me çue e me thi-
rrë t' biin per nji punë kote; truete t'shogen
qi ja mushi mênden me e prûu dyy dit udhë
lerg; e s'mramit i vête vedit gishtin n'tâmth
(e me shum arsye!) « po mue» thote «e çka
m'germoj me ardhë prej Shllakut e n' Shas
veç me e percjellë gruen e per kurgjâa tjeter?
Ah i mârri ! ah c' trangull paskam kênë!»
13
me mênd) me saa permallim, e u nis me dy
fmîit e me t'shojn per Shllak.
Gjonin e pat rrêjté mêndja se e vjehrra
kishte çue me e thirré t'biin per me ja bâa
hyxhet paret qi ajo i kishte t'Ishueme, por
aty n' shpii nuk mujti me kuvênd gjâa, ndosh-
ta prej drojet, por gjith rruges e shtypi me
fjalë: shate t'vjehrren, pse me çue e me thi-
rrë t' biin per nji punë kote; truete t'shogen
qi ja mushi mênden me e prûu dyy dit udhë
lerg; e s'mramit i vête vedit gishtin n'tâmth
(e me shum arsye!) « po mue» thote «e çka
m'germoj me ardhë prej Shllakut e n' Shas
veç me e percjellë gruen e per kurgjâa tjeter?
Ah i mârri ! ah c' trangull paskam kênë!»
13
NYE I XL.
Aty n'at vetmii i kaloj Lula shum vjet
deri saa filloj m'u thii e m'u germuqö prej
plegsiet.
Ishte nji ditë dimnit e ftoftë, kuer i trak-
lloj dikush Lules n'derë, e i diftoj se nji djalë
po e lypte ; edhè Lula i prîni e e shtîini mrênde.
Ajo plake e shikjote at djalë e s'ja date
sýyt, por me e pvete nuk e pveti se kush ishte.
Djali filloj me hĩi theell n'kuvênd me
Lulen e e pveti per shum punë, por sidomos
per t' biin, Prênden, e per Marashin e vogel
qi ja kishin pase grabite. Edhè Lula nuk u
kursete me ja diftue t'gjitha fjalët e punët
fiill e per pêe. E djali i panjoftun rrîte e vê-
te vesh. Kishte dashtë m'u shtfy edhe pak
nder do t' pretuna tjera, por gjaku i vlojte
nder dejö, nji maall i pamuejshem ja kerkote
fundin e zêmers, nji mîi kujtime e nji mîi
ndjesiina dashtniet ja pershkojshin shpirtin.
I nguli sfyt n'Lulen, e mas nji grimö herö i
hapi edhè krahët, e tuj u Ishue n' prêhen t'sa-
jẽ e pergafoj tuj britun : O nâne, o nânë, veté
jam Marashi yt biir !
Porsaa e ndjeu Lula ket êmen, sikuer t'i
Aty n'at vetmii i kaloj Lula shum vjet
deri saa filloj m'u thii e m'u germuqö prej
plegsiet.
Ishte nji ditë dimnit e ftoftë, kuer i trak-
lloj dikush Lules n'derë, e i diftoj se nji djalë
po e lypte ; edhè Lula i prîni e e shtîini mrênde.
Ajo plake e shikjote at djalë e s'ja date
sýyt, por me e pvete nuk e pveti se kush ishte.
Djali filloj me hĩi theell n'kuvênd me
Lulen e e pveti per shum punë, por sidomos
per t' biin, Prênden, e per Marashin e vogel
qi ja kishin pase grabite. Edhè Lula nuk u
kursete me ja diftue t'gjitha fjalët e punët
fiill e per pêe. E djali i panjoftun rrîte e vê-
te vesh. Kishte dashtë m'u shtfy edhe pak
nder do t' pretuna tjera, por gjaku i vlojte
nder dejö, nji maall i pamuejshem ja kerkote
fundin e zêmers, nji mîi kujtime e nji mîi
ndjesiina dashtniet ja pershkojshin shpirtin.
I nguli sfyt n'Lulen, e mas nji grimö herö i
hapi edhè krahët, e tuj u Ishue n' prêhen t'sa-
jẽ e pergafoj tuj britun : O nâne, o nânë, veté
jam Marashi yt biir !
Porsaa e ndjeu Lula ket êmen, sikuer t'i
195
u çilte nji perde, e kapi ngrykë edhè ajo, e
shterngoj per zêmer, e e puthte paa prâa, e
tuj bashkue lotët e veta me t'birit « Ti -
shkote tuj thânë - tî Marashi...?!! tĩ, djali
i êm...?!! Ah! po, po t' njof prej sûyve, po
t' njof prej mâllit qi m'a kaa zêmra...! Oh
Zot, falemi nderës, o Zot...! E kjajshin te
dy si t'kenkshin fmii t'njomë.
Si pat pushue ndopak mâlli i atyne dy
zêmrave, u ulne me ndôjö, por gjithnji tuj
derdhë lot gzimit si njêni si tjetra, e tuj u
falë nderës atii t' Lumit se, para se me deke,
prep i kishte perpjekë e bashkue n'nji shpii.
S' vonit Lula, mâa e para, nisi me folë,
e « Marash, êm biir i dashtun, tash m' a kal-
xo punen t'ânde; m'kalxo, po t' lutem, a di
gjâa ti se kû m' kee pase hupë qyysh i vogel,
e kû kee ndejö, e si t' prûni Zoti n' ket shpii
tash n' plegnii t'ême me m'ngushllue para se
t' vîte mordja me m'i myllë sfyt. Ah fol, o
biir, se t'tana kto sênde do me i diit Lula,
jot âmë».
E i biri mâa s' parit i diftoj se êmnin e
pagzimit mâa nuk e kishte, por i thojshin
Petro « Nânë, m' kan majtun n'terr tesh kaa
vjet, paa m'diftue se i kuej jam; m'thojshin
se m'kaa bâa biir n'shpiirt nji farë Bozha
Jovanovigit, e une ktê e kam njoftun e dashtë
u çilte nji perde, e kapi ngrykë edhè ajo, e
shterngoj per zêmer, e e puthte paa prâa, e
tuj bashkue lotët e veta me t'birit « Ti -
shkote tuj thânë - tî Marashi...?!! tĩ, djali
i êm...?!! Ah! po, po t' njof prej sûyve, po
t' njof prej mâllit qi m'a kaa zêmra...! Oh
Zot, falemi nderës, o Zot...! E kjajshin te
dy si t'kenkshin fmii t'njomë.
Si pat pushue ndopak mâlli i atyne dy
zêmrave, u ulne me ndôjö, por gjithnji tuj
derdhë lot gzimit si njêni si tjetra, e tuj u
falë nderës atii t' Lumit se, para se me deke,
prep i kishte perpjekë e bashkue n'nji shpii.
S' vonit Lula, mâa e para, nisi me folë,
e « Marash, êm biir i dashtun, tash m' a kal-
xo punen t'ânde; m'kalxo, po t' lutem, a di
gjâa ti se kû m' kee pase hupë qyysh i vogel,
e kû kee ndejö, e si t' prûni Zoti n' ket shpii
tash n' plegnii t'ême me m'ngushllue para se
t' vîte mordja me m'i myllë sfyt. Ah fol, o
biir, se t'tana kto sênde do me i diit Lula,
jot âmë».
E i biri mâa s' parit i diftoj se êmnin e
pagzimit mâa nuk e kishte, por i thojshin
Petro « Nânë, m' kan majtun n'terr tesh kaa
vjet, paa m'diftue se i kuej jam; m'thojshin
se m'kaa bâa biir n'shpiirt nji farë Bozha
Jovanovigit, e une ktê e kam njoftun e dashtë
196
per babö qyysh i vocerr. Ndêja e ême kaa
kênë n' Dalmacje; aty kemi pasö punen e e
kena edhe ».
E s'âmös i shkoshin lotët pik pik prej
mâllit, e me t'knaqun ndigiote e ngrata t'bi-
rin kah kuvêndte « E kush t' diftoj per mue
se m' kee nâné? e kush t' kaa prûu ktû?»
« N' kto dy muej na kaa ardhö lajmi se
e kan vraa n'luftë atê, qi kujtojshe vet per
babë, nder dhena t'Italjes, kû pat shkue me
ushtrii t' Austriis. Bozha nuk kishte veç nji
nânë e nji grue, e fmii nuk i pat falë Zoti.
Nâna e tii n'kto dheté dit kaa dekun, por
perpara se me dhânë shpiirt m' tha - Po
t'kallxoj morè bii:, se tî jee djalö i plaçki-
tun prej cubave e prûu me t'majtë tu djali
i êm ; kam ndĩi qi nânen t'ânde e kee gjaall
ende, e praa mundesh me shkue tu ajo e shkre-
ta e me ja gazmêndue zêmren se tî jee gjaall
e jee djali i sajö -. M'kaa porosité me ja
majtun nusen e t'birit ; e une, o nânö, po t' dif-
toj se kam pare e gjåa mjette, saa mos me
ju falë nji mâa t'mirit, por veç Atii qi na
kaa falë! Une jam i paa martuem, kam mê-
nden me e gjeté nji nieri saa mâa shpejt, e
s' bashkut me tyy, nânë, t'shkojmë n'Dalma-
macje, e t'a kalojme nji jetë t' miré».
E Lula : « Kjosh bekue e levdue ti, o Zot,
per babö qyysh i vocerr. Ndêja e ême kaa
kênë n' Dalmacje; aty kemi pasö punen e e
kena edhe ».
E s'âmös i shkoshin lotët pik pik prej
mâllit, e me t'knaqun ndigiote e ngrata t'bi-
rin kah kuvêndte « E kush t' diftoj per mue
se m' kee nâné? e kush t' kaa prûu ktû?»
« N' kto dy muej na kaa ardhö lajmi se
e kan vraa n'luftë atê, qi kujtojshe vet per
babë, nder dhena t'Italjes, kû pat shkue me
ushtrii t' Austriis. Bozha nuk kishte veç nji
nânë e nji grue, e fmii nuk i pat falë Zoti.
Nâna e tii n'kto dheté dit kaa dekun, por
perpara se me dhânë shpiirt m' tha - Po
t'kallxoj morè bii:, se tî jee djalö i plaçki-
tun prej cubave e prûu me t'majtë tu djali
i êm ; kam ndĩi qi nânen t'ânde e kee gjaall
ende, e praa mundesh me shkue tu ajo e shkre-
ta e me ja gazmêndue zêmren se tî jee gjaall
e jee djali i sajö -. M'kaa porosité me ja
majtun nusen e t'birit ; e une, o nânö, po t' dif-
toj se kam pare e gjåa mjette, saa mos me
ju falë nji mâa t'mirit, por veç Atii qi na
kaa falë! Une jam i paa martuem, kam mê-
nden me e gjeté nji nieri saa mâa shpejt, e
s' bashkut me tyy, nânë, t'shkojmë n'Dalma-
macje, e t'a kalojme nji jetë t' miré».
E Lula : « Kjosh bekue e levdue ti, o Zot,
197
qi tek e mramja e kaq bukur m'i ndigiove
t'lutunat e mia, e e çove n'vênd fjalen qi
m' pat dhânë Dom Pali i Shkoders!»
Boxha Jovanoviqi ishte pas kênë zhgulë
krejtë prej Tivarit ge nji zet e pês vjet, e skkue
e xânë vênd e çilë punë n' Dalmacje. Ktê e
kishte pasë lypun geveria e Turkut e asaje
kohë, kuer edhè e kishte n' dorë Tivarin, per
saa gjage qi i kishte pase bâa tinzisht me cuba
tjerë shokët e vet, e qi ishin kenë diktue. Boxha
vete pat ikun prej vêndit t' vet gyysh atëherë
gi aj gjaksori, qi kjè vraa n'oborr t' Mark
Prêlës, para se t'epte shpiirt, e kishte paditë
Dom Palit; e ky prift ja kishte kallxue punen
Argjipeshkvit t'Tivarit, e ky kishte gue e
thirrë e mandej edhe e kishte lypë me geve-
rii. Bozha, kuer iku, e pat lânë shpiin e ba-
bës ngrehët e nânen e gruen e vet e Marashin
e vogel, t' cillin e kishte pagzue per s'dytit
n' besim t' vet, e ja njiti êmnin Petro. N'krye
t'gjasht vjetve mandej shiti shpiin e çka kish-
te n'Tivaar, e çoj e i muer robët atf kû e
kishte xânë punen, due me thânë n' Dalmaeje.
Tridhetë e nji vjet (kaq kishte edhè Ma-
rashi) ishin qi Boxha xûni vênd n' tokë t' Au-
striis, e njehej tesh mâa raja e ksajë perandorii.
Bozhes ja kishte pasë kânde nderen e
luftimit. Pat dalun n' lufte kundra Ungariis,
18*
qi tek e mramja e kaq bukur m'i ndigiove
t'lutunat e mia, e e çove n'vênd fjalen qi
m' pat dhânë Dom Pali i Shkoders!»
Boxha Jovanoviqi ishte pas kênë zhgulë
krejtë prej Tivarit ge nji zet e pês vjet, e skkue
e xânë vênd e çilë punë n' Dalmacje. Ktê e
kishte pasë lypun geveria e Turkut e asaje
kohë, kuer edhè e kishte n' dorë Tivarin, per
saa gjage qi i kishte pase bâa tinzisht me cuba
tjerë shokët e vet, e qi ishin kenë diktue. Boxha
vete pat ikun prej vêndit t' vet gyysh atëherë
gi aj gjaksori, qi kjè vraa n'oborr t' Mark
Prêlës, para se t'epte shpiirt, e kishte paditë
Dom Palit; e ky prift ja kishte kallxue punen
Argjipeshkvit t'Tivarit, e ky kishte gue e
thirrë e mandej edhe e kishte lypë me geve-
rii. Bozha, kuer iku, e pat lânë shpiin e ba-
bës ngrehët e nânen e gruen e vet e Marashin
e vogel, t' cillin e kishte pagzue per s'dytit
n' besim t' vet, e ja njiti êmnin Petro. N'krye
t'gjasht vjetve mandej shiti shpiin e çka kish-
te n'Tivaar, e çoj e i muer robët atf kû e
kishte xânë punen, due me thânë n' Dalmaeje.
Tridhetë e nji vjet (kaq kishte edhè Ma-
rashi) ishin qi Boxha xûni vênd n' tokë t' Au-
striis, e njehej tesh mâa raja e ksajë perandorii.
Bozhes ja kishte pasë kânde nderen e
luftimit. Pat dalun n' lufte kundra Ungariis,
18*
198
kuer kjo çoj krye n'vjete 1848 per me i dalé
doret Austriis. Por Austria nuk priti qi t'sma-
dhohej ky zjarm i madh, por mlodhe ushtarë
t'kaloriis e kâmsorë e, ndimue edhè prej Kroa-
tve e mandej prej Rusve, mas nji luftimit
t' pergjakshem mujt me e shafitë t' perziimit
me 1849. N'ket luftë Jovanovigi u daa n'shêj
e doon me thâne se deri e meritoj nji cmim
ushtriak.
Mas dheté vjetve, n'1859, ndonsè i mo-
çem afer gjashtdhetave, desht me dalë n'lufte
edhè kundra Italjes.
Italja, sidomos nder ato dit, kish fillue
me e shpallë dishirin e veturdhnimit, e per
ket punë shum vênde italjane, t'cillat u gji-
ndshin nen sundim t'Austriis, me armë n'do-
ré u çuene peshë n'vjeté 1848. Mareshali
kont Radeztky kje dergue me ushtrii me i
shtrue vêndet qi kishin çue krye; edhè i duel
n'skâj punës qi e pat nise. Me kaq Italjanöt
nuk e Ishuene mêndimin e paré, por u or-
vatne e u perpogne mâa fort me e bâa atdheen
e vet shtet t' bashkuem e n'vedi, e per priis
patne Viktor Emanuelin II, rregji i Pjemon-
tit, bashkö me ministrin e vet, konti Cavour;
e n' ndimë t'tyne u erdh edhè Napoleoni III
perandori i Frânces. Viktori i coj fjale Au-
striis, n'1859, me dalé n'lufté.
kuer kjo çoj krye n'vjete 1848 per me i dalé
doret Austriis. Por Austria nuk priti qi t'sma-
dhohej ky zjarm i madh, por mlodhe ushtarë
t'kaloriis e kâmsorë e, ndimue edhè prej Kroa-
tve e mandej prej Rusve, mas nji luftimit
t' pergjakshem mujt me e shafitë t' perziimit
me 1849. N'ket luftë Jovanovigi u daa n'shêj
e doon me thâne se deri e meritoj nji cmim
ushtriak.
Mas dheté vjetve, n'1859, ndonsè i mo-
çem afer gjashtdhetave, desht me dalë n'lufte
edhè kundra Italjes.
Italja, sidomos nder ato dit, kish fillue
me e shpallë dishirin e veturdhnimit, e per
ket punë shum vênde italjane, t'cillat u gji-
ndshin nen sundim t'Austriis, me armë n'do-
ré u çuene peshë n'vjeté 1848. Mareshali
kont Radeztky kje dergue me ushtrii me i
shtrue vêndet qi kishin çue krye; edhè i duel
n'skâj punës qi e pat nise. Me kaq Italjanöt
nuk e Ishuene mêndimin e paré, por u or-
vatne e u perpogne mâa fort me e bâa atdheen
e vet shtet t' bashkuem e n'vedi, e per priis
patne Viktor Emanuelin II, rregji i Pjemon-
tit, bashkö me ministrin e vet, konti Cavour;
e n' ndimë t'tyne u erdh edhè Napoleoni III
perandori i Frânces. Viktori i coj fjale Au-
striis, n'1859, me dalé n'lufté.
199
U prîini ushtriive t' Austriis Perandori
vetë Frano Zefi, e vojt me u maté n'luftë
me dy anmiqët n'Solferin, e muer mâjet mâa
t' nelta e ktii vênd, e me 24 t' gershorit u
ndez nji lufte e rrebët. Francezt shpesh herë
1 msyene ato maje, por paa farë fitimit. Mas
mjesditet bâni nji stuhii e madhe, e Austriaköt
hoque shum keq pse i rrahi n'ftyrë nji shii
e breshen i madh. Perandori vetë, tuj i dhânö
zêmer t' vetve, ndêjti kû ishte lufta mâa e
ndezët; por Austriakve ju desht s'mramit me
u smrapë me t'bjerrun t'shum ushtarve. N'ket
luftö met edhè Bozha Jovanovigi e korpi i tii
kje vorrue bashkë me tjerë luftare t' Austriis.
U kujtue Napoleoni se ushtria e anmikut
nuk ishte e lodhun prej luftes s'mrame qi
kishte bâa, e prandej me m'zi ç' priti me i
lypun Perandori i Austriis per disaa dit nji
besë qi kje lidhun n' Villafranca, e n'kaq aj
vetë u forcue me ushtarë e n'gjith çka lypej
per lufte. Por mas ksajë besë raane n' godi
dyy ânët kundershtare, e vûene pagjen n'gjy-
tet t' Zurigut me 10 ndanduer. Me ket pagjö
Viktori muer Lombardien, Parmen, Modenen
e Toskanen; e Napoleoni, per shperblim t'da-
lunit zot, ndali per vedi Nicen e Savojen.
Viktor Emanueli ja nxuer prej doret edhè
Papës nji pjesë t' vêndeve t'tia, e pushtoj Na-
U prîini ushtriive t' Austriis Perandori
vetë Frano Zefi, e vojt me u maté n'luftë
me dy anmiqët n'Solferin, e muer mâjet mâa
t' nelta e ktii vênd, e me 24 t' gershorit u
ndez nji lufte e rrebët. Francezt shpesh herë
1 msyene ato maje, por paa farë fitimit. Mas
mjesditet bâni nji stuhii e madhe, e Austriaköt
hoque shum keq pse i rrahi n'ftyrë nji shii
e breshen i madh. Perandori vetë, tuj i dhânö
zêmer t' vetve, ndêjti kû ishte lufta mâa e
ndezët; por Austriakve ju desht s'mramit me
u smrapë me t'bjerrun t'shum ushtarve. N'ket
luftö met edhè Bozha Jovanovigi e korpi i tii
kje vorrue bashkë me tjerë luftare t' Austriis.
U kujtue Napoleoni se ushtria e anmikut
nuk ishte e lodhun prej luftes s'mrame qi
kishte bâa, e prandej me m'zi ç' priti me i
lypun Perandori i Austriis per disaa dit nji
besë qi kje lidhun n' Villafranca, e n'kaq aj
vetë u forcue me ushtarë e n'gjith çka lypej
per lufte. Por mas ksajë besë raane n' godi
dyy ânët kundershtare, e vûene pagjen n'gjy-
tet t' Zurigut me 10 ndanduer. Me ket pagjö
Viktori muer Lombardien, Parmen, Modenen
e Toskanen; e Napoleoni, per shperblim t'da-
lunit zot, ndali per vedi Nicen e Savojen.
Viktor Emanueli ja nxuer prej doret edhè
Papës nji pjesë t' vêndeve t'tia, e pushtoj Na-
200
pllin e Siçiljen; e n'ket kohë u êmnue rregj
i Italjes, e ndêjen e vet e luejti e e nguli
n'Firencë; mâa voon, n'1870, zaptoj edhè Rro-
men e e bâni kryegjytet.
Petrja, a mâa mirë Marashi, ndêjti dyy
jave n'Shas me nânen, e u njoft me gjith
katundin, e t' tânve, por sidomos Tringes, ju
falë nderës per çka kishin bâa e hjekë per me
ja njité doren dikuer Lules s'ngrate. Shpiis
+' Mark Prêlës, qi kishte vojte n't' fikun
per me i dalë zot Prêndes, ju la edhe do pa-
re t' mira. Shkoj me i paa per t' paren e
t' mramen herë vorret e babës e t' vilaut,
permallshem i puthi, e raa n'giûj me u lutun
per shpiirt t'tyne.
Te vonashi tuj i thânë lamtumirë gjith
katundit u gue, e tuj dalë muer me vedi edhè
nâuen e u kthye n'Dalmacje. Ktû me nji herë
lypi m'u msue n' Fee t'parve t'vet, e masi
pat hjekë dorë prej shkjenimit u fejue, e mas
tre muejsh edhè u martue per nji shqyptare
t' vêndit si faqia e bardhë, e mâa t' parit djalë
ja njiti Lekë n'êmen t' vllaat. I fali Zoti ma-
sandej edhè tjerë fmîi: e Lules i pat dalë punë
me ndêjë ngrykö e fyt me ata dymlekö, si-
kuer i thirrte ajo.
Saa herë e herë e thirrte ajo nânë-plakë
vedin fat-bardhë!, e shpesh i kallxote t' birit
pllin e Siçiljen; e n'ket kohë u êmnue rregj
i Italjes, e ndêjen e vet e luejti e e nguli
n'Firencë; mâa voon, n'1870, zaptoj edhè Rro-
men e e bâni kryegjytet.
Petrja, a mâa mirë Marashi, ndêjti dyy
jave n'Shas me nânen, e u njoft me gjith
katundin, e t' tânve, por sidomos Tringes, ju
falë nderës per çka kishin bâa e hjekë per me
ja njité doren dikuer Lules s'ngrate. Shpiis
+' Mark Prêlës, qi kishte vojte n't' fikun
per me i dalë zot Prêndes, ju la edhe do pa-
re t' mira. Shkoj me i paa per t' paren e
t' mramen herë vorret e babës e t' vilaut,
permallshem i puthi, e raa n'giûj me u lutun
per shpiirt t'tyne.
Te vonashi tuj i thânë lamtumirë gjith
katundit u gue, e tuj dalë muer me vedi edhè
nâuen e u kthye n'Dalmacje. Ktû me nji herë
lypi m'u msue n' Fee t'parve t'vet, e masi
pat hjekë dorë prej shkjenimit u fejue, e mas
tre muejsh edhè u martue per nji shqyptare
t' vêndit si faqia e bardhë, e mâa t' parit djalë
ja njiti Lekë n'êmen t' vllaat. I fali Zoti ma-
sandej edhè tjerë fmîi: e Lules i pat dalë punë
me ndêjë ngrykö e fyt me ata dymlekö, si-
kuer i thirrte ajo.
Saa herë e herë e thirrte ajo nânë-plakë
vedin fat-bardhë!, e shpesh i kallxote t' birit
201
t'gjitha mjerimet e t'ndollunat qi i kishte paa
ajo vete me sfy t'vet e disaa tjera qi ja kishin
diftue shoget e veta, kuer ajo nuk kishte gillue
n'shpii « M'kaa sprovue Zoti » shkote tuj
thânë « me gjithfarësh, por atii t' Lumit i kjo-
shin falö, e vullndesa e Tii u bâftë» E kuer
s'kishte se me kê flitte xiirte uratët e thote
rruxaren e Zojës. Per Prênden, a muer vesht
a jo per Marashin, e a ish paa me tê a jo,
na s'diim me diftue ; vetun diim me thânë se
Marashi e Lula mâa s'fortit shkoshin tuj e
urue e bekue doren e Tenzot qi t'bjen me
njênen, por t' pret me tjetren dorë: t'i çon
idhnimet e travajte n'ket shekull, por nuk
vanon me t' prûu ngushllimin edhè n'ket jeté,
josè me t'i shndrrue n'kunorë t' lulzimit n'at
jeté tjeter qi s' maron kurr. E ky t'myllun
kaq i vjefshem m'kaa shtfe me i rênduemun
kto fjalë e diftime qi i lexuet n'ket liber.
T' cillin, ne e paçi kndue paa merzii, di-
nia pak per nderë atii qi e kaa shkrue e âsht
mundue me pnnue diçka per koom t' vet.
Por n'kjofte se ju kaa lodhe s'knduemit, be-
soni se nuk âsht bâa pastafat saa me ju mer-
zitë, e mos i vêni fajë per s' teprit.
MARIM.
t'gjitha mjerimet e t'ndollunat qi i kishte paa
ajo vete me sfy t'vet e disaa tjera qi ja kishin
diftue shoget e veta, kuer ajo nuk kishte gillue
n'shpii « M'kaa sprovue Zoti » shkote tuj
thânë « me gjithfarësh, por atii t' Lumit i kjo-
shin falö, e vullndesa e Tii u bâftë» E kuer
s'kishte se me kê flitte xiirte uratët e thote
rruxaren e Zojës. Per Prênden, a muer vesht
a jo per Marashin, e a ish paa me tê a jo,
na s'diim me diftue ; vetun diim me thânë se
Marashi e Lula mâa s'fortit shkoshin tuj e
urue e bekue doren e Tenzot qi t'bjen me
njênen, por t' pret me tjetren dorë: t'i çon
idhnimet e travajte n'ket shekull, por nuk
vanon me t' prûu ngushllimin edhè n'ket jeté,
josè me t'i shndrrue n'kunorë t' lulzimit n'at
jeté tjeter qi s' maron kurr. E ky t'myllun
kaq i vjefshem m'kaa shtfe me i rênduemun
kto fjalë e diftime qi i lexuet n'ket liber.
T' cillin, ne e paçi kndue paa merzii, di-
nia pak per nderë atii qi e kaa shkrue e âsht
mundue me pnnue diçka per koom t' vet.
Por n'kjofte se ju kaa lodhe s'knduemit, be-
soni se nuk âsht bâa pastafat saa me ju mer-
zitë, e mos i vêni fajë per s' teprit.
MARIM.
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH
LIBRAT E VEPRES PIJORE
Sh' Eustaki, tragedii me 5 hova qitun prej
Z. Kolë Thaçit.
Gr. 2, 00
Zefi i njoftun, dramë i permallshem me 2
hova qitun prep prej Z. K. Thaçit."
1, 20
Bardhi e Fernandi, dramë shum i bukur
me 5 hova perkthye prej Z. Pashko Gu-
rakuqit.
2, 00
Muej i Qershorit, shkrue shayp per t' di-
voçem t' Zêmers s' Jezu Krishtit prej A.
E. Serreqit S. J.
1, 20
Muxhiktari i verbte, rromanz i vogel i
A. Ndoc Xanonit S. J.
1, 20
Shyhreti i divoçem; permledhe shum ka-
nga Kishet; dora e dyte.
1, 20
Detyrat e trimit, liber moralit i zâmadhit
Silvio Pellico, e qitun shqyp prej Z. G.
Shirokes
2, 20
Faustini e Gustav Segeti, dyy kallxime
t' kândshme
Kalendari i v. 1912
1913
1914
1915
1, 20
2, 04
2, 16
3, 00
32
3, 00
« Vepra Pijore „ kaa per fiill me i vjefté shty-
pit t' librave t' mirë tuj u vûu kushtim t' lirë.
I perkrahen ksajë Veper t' tanë ata qi i blejn li-
‚brat e sajé; e njehen bâmirsat e sajë t' posaçem t' gjith
ata t' cillve u kânde me i shtue kushtimit t' shenjuem
ktů sypri ndonji t' falun si t'u mastojn zêmra.
Sh' Eustaki, tragedii me 5 hova qitun prej
Z. Kolë Thaçit.
Gr. 2, 00
Zefi i njoftun, dramë i permallshem me 2
hova qitun prep prej Z. K. Thaçit."
1, 20
Bardhi e Fernandi, dramë shum i bukur
me 5 hova perkthye prej Z. Pashko Gu-
rakuqit.
2, 00
Muej i Qershorit, shkrue shayp per t' di-
voçem t' Zêmers s' Jezu Krishtit prej A.
E. Serreqit S. J.
1, 20
Muxhiktari i verbte, rromanz i vogel i
A. Ndoc Xanonit S. J.
1, 20
Shyhreti i divoçem; permledhe shum ka-
nga Kishet; dora e dyte.
1, 20
Detyrat e trimit, liber moralit i zâmadhit
Silvio Pellico, e qitun shqyp prej Z. G.
Shirokes
2, 20
Faustini e Gustav Segeti, dyy kallxime
t' kândshme
Kalendari i v. 1912
1913
1914
1915
1, 20
2, 04
2, 16
3, 00
32
3, 00
« Vepra Pijore „ kaa per fiill me i vjefté shty-
pit t' librave t' mirë tuj u vûu kushtim t' lirë.
I perkrahen ksajë Veper t' tanë ata qi i blejn li-
‚brat e sajé; e njehen bâmirsat e sajë t' posaçem t' gjith
ata t' cillve u kânde me i shtue kushtimit t' shenjuem
ktů sypri ndonji t' falun si t'u mastojn zêmra.
BKSH
BKSH
BKSH