Skanimi i faqes
(majtas)
(majtas)
Teksti i gjeneruar automatikisht
(djathtas)
(djathtas)
BKSH
BKSH
BKSH
E VÊRTETA •
MBI SHQIPNINE
DHE SHQIPTARÉT
STUDIM HISTORIK
prej
VASSA EFFENDI
Pärkthim nga frengjishtja
dhe komentim
prej
MEHDI FRASHERIT
Shiypur
rpshkronje
„Tirana"
1935
MBI SHQIPNINE
DHE SHQIPTARÉT
STUDIM HISTORIK
prej
VASSA EFFENDI
Pärkthim nga frengjishtja
dhe komentim
prej
MEHDI FRASHERIT
Shiypur
rpshkronje
„Tirana"
1935
KSH
E VERTETA
MBI
SHOIPNINE DHE SHQIPTARET
Studim histori
prej
VASSA EFFENDI
Perkthim dhe komentim
prej
MEHDI FRASHËRIT
TIRANË
Shtypur në shtypshkronjën „Tirana"
1935
MBI
SHOIPNINE DHE SHQIPTARET
Studim histori
prej
VASSA EFFENDI
Perkthim dhe komentim
prej
MEHDI FRASHËRIT
TIRANË
Shtypur në shtypshkronjën „Tirana"
1935
BKSH
Vassa Pasha Shkodrani
Djersha
e Vaso Pashë Shkodrësë
. Mori Shaipëni, e miera Shaipëni,
Kush të ka gitun me krye në hi?
Ti ke pas ken nji zoni e rand,
Qi burrat e dheut të thirshin nan.
Ke pas shum të mira e shum begati,
E vajza të bukra e diem me trimni.
Gja e dhena shum e ara e bashtina,
Me armë të lara me pushka latina.
Me burra trima me gra te alira,
Ti nër gjith shoget ke kën ma e mira !
Por tani Shgipni, pa më thu si je ;
Posi lis' i naltë i rezum për dhe ; (1)
Gjith bota vjen, me kambë të shklet ;
E nii fjalë t'ëmblë, kurkush s'ta flet
Kur kriste pushka si shkepëtin moti,
Zogu i Shgiptarit gjithmon i zoti.
Ka pas ken për lufta e në luft ka vdek.
E dhuni për mrapa kurr nuk ka hek,
Kur ka pas lidh besën burri i Shąipnis,
I ka pas shti dridhën gjith Rumelis.
Ner lufta të rrepta gjithmon ka ra,
(1) N'at kohë kur ësht thënë vjersha.
e Vaso Pashë Shkodrësë
. Mori Shaipëni, e miera Shaipëni,
Kush të ka gitun me krye në hi?
Ti ke pas ken nji zoni e rand,
Qi burrat e dheut të thirshin nan.
Ke pas shum të mira e shum begati,
E vajza të bukra e diem me trimni.
Gja e dhena shum e ara e bashtina,
Me armë të lara me pushka latina.
Me burra trima me gra te alira,
Ti nër gjith shoget ke kën ma e mira !
Por tani Shgipni, pa më thu si je ;
Posi lis' i naltë i rezum për dhe ; (1)
Gjith bota vjen, me kambë të shklet ;
E nii fjalë t'ëmblë, kurkush s'ta flet
Kur kriste pushka si shkepëtin moti,
Zogu i Shgiptarit gjithmon i zoti.
Ka pas ken për lufta e në luft ka vdek.
E dhuni për mrapa kurr nuk ka hek,
Kur ka pas lidh besën burri i Shąipnis,
I ka pas shti dridhën gjith Rumelis.
Ner lufta të rrepta gjithmon ka ra,
(1) N'at kohë kur ësht thënë vjersha.
- 5 -
Me fage të bardh gjithmon asht da,
Ene s' të ka met as fam as bes,
Vet e ke prish me fage të zez.
Ju Shgiptar' me vllazën jini tui vra,
E n' ni' gint çeta jini shperda.
Ca thon kena fe, ca thon kena din,
Njani thot jam turk, tjetri latin.
Do quhen grek, shqie disa të tjer,
Por jeni vllazën gjith mor të mier,
Priftnit e hoxhët ju kan hutu,
Për me ju damun e me ju vorfenu.
Vien njeri i huaj e ju ri në votër,
Për me ju turpnu me gru e me motër.
Për sa pare të shkreta qi do të fitoni,
Besën e të parve të gjith e haroni.
Ene bahi robt e njeriu të hui,
Qi nuk ka as gjuhën as gjakun tuj.
Qani ju shpata, gani ju dyfeqe,
Se u zu Shqipënija si zogu nër lege.
Të gaj trimnija të qaj bashkë me ne,
Se ra Shqipënia me fage në dhe.
Ene s' i ka metun as buk as mish,
As zjarm në votër as drit as pish.
As gjak nër fage as ner nër shok,
• Por asht rrëzumun asht bamun trok.
Mblidhuni ju vajza, mblidhuni ju gra,
Me ato sy të bukur që dini me ga.
Ene të vaitoni Shqipënin e mier,
Qi ka met e shkret pa erz' e pa ner.
Qi ka met e vej si grua pa burr,
Si nana qi nuk ka bamun fëmi kurr.
Kujt i ban zemra me lan me udek,
Me fage të bardh gjithmon asht da,
Ene s' të ka met as fam as bes,
Vet e ke prish me fage të zez.
Ju Shgiptar' me vllazën jini tui vra,
E n' ni' gint çeta jini shperda.
Ca thon kena fe, ca thon kena din,
Njani thot jam turk, tjetri latin.
Do quhen grek, shqie disa të tjer,
Por jeni vllazën gjith mor të mier,
Priftnit e hoxhët ju kan hutu,
Për me ju damun e me ju vorfenu.
Vien njeri i huaj e ju ri në votër,
Për me ju turpnu me gru e me motër.
Për sa pare të shkreta qi do të fitoni,
Besën e të parve të gjith e haroni.
Ene bahi robt e njeriu të hui,
Qi nuk ka as gjuhën as gjakun tuj.
Qani ju shpata, gani ju dyfeqe,
Se u zu Shqipënija si zogu nër lege.
Të gaj trimnija të qaj bashkë me ne,
Se ra Shqipënia me fage në dhe.
Ene s' i ka metun as buk as mish,
As zjarm në votër as drit as pish.
As gjak nër fage as ner nër shok,
• Por asht rrëzumun asht bamun trok.
Mblidhuni ju vajza, mblidhuni ju gra,
Me ato sy të bukur që dini me ga.
Ene të vaitoni Shqipënin e mier,
Qi ka met e shkret pa erz' e pa ner.
Qi ka met e vej si grua pa burr,
Si nana qi nuk ka bamun fëmi kurr.
Kujt i ban zemra me lan me udek,
- 6 -
Kët far trimneshet që sod asht mek.
Kët nan të dashme as po dot e lam,
Qi njeriu i huj t' a shkeli me kam?
Nuk, nuk, kët marri kërkush s'e do,
Kët fage të zez kërkush s' e duro.
Para se të humi kështu Shaipënija,
Me pushk në dor le të vdes trimnija.
Çohni Shaiptar pri gjumit çohni,
Të gjith si vllazën n' nji bes shtërngohi.
Ene mos shikoni kisha e xhamija
Se feja e Shgiptarit' asht Shgiptarija.
Që pri Tivarit deri në Prevez,
Gjith kund lishon dilli vap dhe rrez,
Asht toka jon të parët na i kan lan,
Kush mos të përkas se vdesim të tan.
Se vdesim si burrat qi vdigën që motit,
Për mos me u turpënu para Zotit !
Kët far trimneshet që sod asht mek.
Kët nan të dashme as po dot e lam,
Qi njeriu i huj t' a shkeli me kam?
Nuk, nuk, kët marri kërkush s'e do,
Kët fage të zez kërkush s' e duro.
Para se të humi kështu Shaipënija,
Me pushk në dor le të vdes trimnija.
Çohni Shaiptar pri gjumit çohni,
Të gjith si vllazën n' nji bes shtërngohi.
Ene mos shikoni kisha e xhamija
Se feja e Shgiptarit' asht Shgiptarija.
Që pri Tivarit deri në Prevez,
Gjith kund lishon dilli vap dhe rrez,
Asht toka jon të parët na i kan lan,
Kush mos të përkas se vdesim të tan.
Se vdesim si burrat qi vdigën që motit,
Për mos me u turpënu para Zotit !
Parathanje
Jeta e kombeve, si dhe ajo e njerzěve, peson ano-
mali dhe coptime. Koha, köjo rafshuëse e madhe e
sendeve dhe e njerzêvet, ç'do gjë gë jeton e që lēvis
nen-diell, e shtron nen ligjën e epërme te s'aj; dhe me
gene se ç'do send ka nje fillim, ç'do gjē xhvillohet,
bije edhe mbaron duke u ndryshuar.
Popujt, pergjithösisht u detyruan te shkojne nga
gjith köto faza edhe t'i paguajnë pushtetit të kohës
pagen e tyne. Kurgja nuk mbetet e gëndruëshme :
Perparimin e tyre e pasoj çkatěrimi dhe kětë, ndry-
shimi ose nje prishje e ploté.
N'äsht se ndodhen popuj gë kanë pasun fatin e mi-
rë tě kenë glorije, begati, fugi dhe qe historia ka vazh-
duar të mbaje të gjallë ne brezat e pastajmë kujtimin
e genjes dhe të fitimeve të tyre, ka dhe të tjerë gë me
gjith perpjekjet edhe peripetit prej të cilave kanä
mbetur të pa njohur edhe kujtimi i tyre, na ësht tran-
smetuar nen nje forme l'errêt edhe jo te pikturuar
mirë.
Jashta këtyre dy rendeve prej të cileve njeri push-
ton popujt që kanë humbur ekzistencën e vet dhe jane
përzier me ekzistencen e popujve të tjerë, dhe që tje-
teri pěrfshin ata kombe gë janë shuar krejt edhe jane
fshirë prej faqes së dheut pa lënë as një trage të ekzis-
tences se tyre; ka dhe nje rend te trete né té cilin
mund te radhiten ata popuj gë origjina e tyne humber
Jeta e kombeve, si dhe ajo e njerzěve, peson ano-
mali dhe coptime. Koha, köjo rafshuëse e madhe e
sendeve dhe e njerzêvet, ç'do gjë gë jeton e që lēvis
nen-diell, e shtron nen ligjën e epërme te s'aj; dhe me
gene se ç'do send ka nje fillim, ç'do gjē xhvillohet,
bije edhe mbaron duke u ndryshuar.
Popujt, pergjithösisht u detyruan te shkojne nga
gjith köto faza edhe t'i paguajnë pushtetit të kohës
pagen e tyne. Kurgja nuk mbetet e gëndruëshme :
Perparimin e tyre e pasoj çkatěrimi dhe kětë, ndry-
shimi ose nje prishje e ploté.
N'äsht se ndodhen popuj gë kanë pasun fatin e mi-
rë tě kenë glorije, begati, fugi dhe qe historia ka vazh-
duar të mbaje të gjallë ne brezat e pastajmë kujtimin
e genjes dhe të fitimeve të tyre, ka dhe të tjerë gë me
gjith perpjekjet edhe peripetit prej të cilave kanä
mbetur të pa njohur edhe kujtimi i tyre, na ësht tran-
smetuar nen nje forme l'errêt edhe jo te pikturuar
mirë.
Jashta këtyre dy rendeve prej të cileve njeri push-
ton popujt që kanë humbur ekzistencën e vet dhe jane
përzier me ekzistencen e popujve të tjerë, dhe që tje-
teri pěrfshin ata kombe gë janë shuar krejt edhe jane
fshirë prej faqes së dheut pa lënë as një trage të ekzis-
tences se tyre; ka dhe nje rend te trete né té cilin
mund te radhiten ata popuj gë origjina e tyne humber
.. 8
ne naten e kohërave prallore dhe që vazhdojnë të je-
tojnë me një jetë të posaçme, me gjith që kane kaluar
një radhë të gjatë veshtyrsinash dhe që historia e tyre.
për shkak mungese qyletnimi të përparuar ose retha-
nash që ikin nga kuptimi jonë, mbetet një problem
zgjidhja e së cilës pritet akoma.
S'ka dyshim se populli shqiptar hyn në kategorin
e trelë.
Prej ku vjen? Kush ësht? Si jeton?
Qe, çashtje shum të komplikuara, lë cilavet akoma
nuk u ësht dhënë një përgjigje e kënaqëshme.
Esht larg prej nesh pretendimi se do të themi sen-
de të ra ose të besojmë fuqit t'ona l'afta për të léftuar
me fitore kundra vështirësinave që gjen përpara stu-
dimi abstrakt i origjinës dhe i jetës së një populli që
nuk' ka pasur historishkronjës të vetë per te transme-
tuar gjer tek na, organızımin qytetnor dhe politik të
lij, as edhe peripetitë që kanë kercnuar ekzistencën e
lij pa mundur që ta shuajnë.
Nuk' kemi gëllim tjetër veç se lë parashtrojmë
me një formë përshkruëse, pershtypjet që na kanë lënë
zakonet dhe doket, gjuha, vetiat dhe karakteri i këtij
populli dhe t'i vemë sup për sup me ato té popujve
ma té vjetër. Té tjerë njerz më t'aft nga na mund t'i
përdorin me dobi edhe më me shum sukses për shken-
cën. vërejtjet dhe.gjykimet me të cilat do lë shoqë-
rojmë studimin l'onë.
ne naten e kohërave prallore dhe që vazhdojnë të je-
tojnë me një jetë të posaçme, me gjith që kane kaluar
një radhë të gjatë veshtyrsinash dhe që historia e tyre.
për shkak mungese qyletnimi të përparuar ose retha-
nash që ikin nga kuptimi jonë, mbetet një problem
zgjidhja e së cilës pritet akoma.
S'ka dyshim se populli shqiptar hyn në kategorin
e trelë.
Prej ku vjen? Kush ësht? Si jeton?
Qe, çashtje shum të komplikuara, lë cilavet akoma
nuk u ësht dhënë një përgjigje e kënaqëshme.
Esht larg prej nesh pretendimi se do të themi sen-
de të ra ose të besojmë fuqit t'ona l'afta për të léftuar
me fitore kundra vështirësinave që gjen përpara stu-
dimi abstrakt i origjinës dhe i jetës së një populli që
nuk' ka pasur historishkronjës të vetë per te transme-
tuar gjer tek na, organızımin qytetnor dhe politik të
lij, as edhe peripetitë që kanë kercnuar ekzistencën e
lij pa mundur që ta shuajnë.
Nuk' kemi gëllim tjetër veç se lë parashtrojmë
me një formë përshkruëse, pershtypjet që na kanë lënë
zakonet dhe doket, gjuha, vetiat dhe karakteri i këtij
populli dhe t'i vemë sup për sup me ato té popujve
ma té vjetër. Té tjerë njerz më t'aft nga na mund t'i
përdorin me dobi edhe më me shum sukses për shken-
cën. vërejtjet dhe.gjykimet me të cilat do lë shoqë-
rojmë studimin l'onë.
KPTINA I.
Duke hypur né koherat e vjetěra mẽ tế thella, gjej-
me ne për mes te prallave qe popuj te ndryshme, duke
ardhur nga Asia, ne shum raste, i janë afruar tokë-
Greke dhe se me i vjeteri dhe mbase më i shumti, mi-
dis kötyre popujve pushtuës, ishte ajy popull traditat
dhe historia e te cilit na kanë lënë kujtime nen emrin
Pellazg.
Pa gendruar në të thënat e pralles ge permend njö
pellazg lě parë, te bir' e dheut gề nga shekulli XIX pa- .
ra Krishtit ishte vendosur n'Arkadie edhe q'u pasua
prej nje pellazgu të dytë qe mbretëronte ne Etolie dhe
prej një Faetoni gë mbretéronte mbi Mollosët, populi
Epiri, ne shekullin XVI para Krishtit gjejme nje Da-
naus Egjyptas i cili duke gene i pranuar si bujtes «mu-
safir» pranë Pellazgut ose Gjelanorit, me tradhēti vret
köte edhe i remben shkopin e Argosit.
Gjith ngjarjet gë kane ndodhur gjat kohës që né e
quajmö prallore e gjer le shekulli (IX) para Krishtii.
na provojnë se toka Greke ishte pushtuar pikë së pari
prej pelazgêve edhe pastaj prej popujve të tjerë që vi-
inin né përpjekje me ata që ndodheshin te vendosur me
parë. Këjo dukel l'ishte një vajtje e ardhje e popujvet
q'i afroheshin kontinentit; leflonin me njeri tjetërin
edhe me gënë se nuk mund te përziheshin, ktheheshin
pas ose dbonin ata ge nuk mund të gendronin. At-he-
re, ska dyshim se Pellazgët te pas lindurit e Pellaz-
Duke hypur né koherat e vjetěra mẽ tế thella, gjej-
me ne për mes te prallave qe popuj te ndryshme, duke
ardhur nga Asia, ne shum raste, i janë afruar tokë-
Greke dhe se me i vjeteri dhe mbase më i shumti, mi-
dis kötyre popujve pushtuës, ishte ajy popull traditat
dhe historia e te cilit na kanë lënë kujtime nen emrin
Pellazg.
Pa gendruar në të thënat e pralles ge permend njö
pellazg lě parë, te bir' e dheut gề nga shekulli XIX pa- .
ra Krishtit ishte vendosur n'Arkadie edhe q'u pasua
prej nje pellazgu të dytë qe mbretëronte ne Etolie dhe
prej një Faetoni gë mbretéronte mbi Mollosët, populi
Epiri, ne shekullin XVI para Krishtit gjejme nje Da-
naus Egjyptas i cili duke gene i pranuar si bujtes «mu-
safir» pranë Pellazgut ose Gjelanorit, me tradhēti vret
köte edhe i remben shkopin e Argosit.
Gjith ngjarjet gë kane ndodhur gjat kohës që né e
quajmö prallore e gjer le shekulli (IX) para Krishtii.
na provojnë se toka Greke ishte pushtuar pikë së pari
prej pelazgêve edhe pastaj prej popujve të tjerë që vi-
inin né përpjekje me ata që ndodheshin te vendosur me
parë. Këjo dukel l'ishte një vajtje e ardhje e popujvet
q'i afroheshin kontinentit; leflonin me njeri tjetërin
edhe me gënë se nuk mund te përziheshin, ktheheshin
pas ose dbonin ata ge nuk mund të gendronin. At-he-
re, ska dyshim se Pellazgët te pas lindurit e Pellaz-
_ 10 ...
gut që quhej i bir i dheut, ishin ata që kanë arritur-
më parë në. Greqi dhe që ndaj atyre q'erdhne me vone.
kanë pasur karakterin e vendeve «autochthones».
Duke gene té sulmuar prej popujve q'u çfaqnë
pastaj nen emrat «Eolë», «Jonë», «Dorinj», edhe të
tjerë, u shternguan të lënë buzët e delit dhe rafshinat
për të kërkuar një struk «Asile» ne brëndësin e vendi:
nder vise të repta.
Pellazgu i dylë që ka mbretruar në «Eolie» edhe
Faetoni mbi Mollosët, popull' i Epirit, nuk mund tä
ishin pa dyshim veç se kryetarët e kötyre Pellazgëve-
të cilët i shternguan sulmimet e Eolevet, e Jonevet dhe
t'Elineve të lënë Argonë dhe vendet e tjera që kishin
pushtuar që ne fillim te çfaqjes tyre ne toke. Nje pro-
ve që mund te tregohet ne mbështetjen e këti gjykimi,
ësht fakt' i Danausit që ka ardhur në Argo në sheku
Ilin XVI dhe pas si vrau Gjelanorin, q'e kish pritur si
mik bujtes, i grabiti Shtetin dhe shterngoj nenshteta-
sit e tij te ckulen e të shtetgtojnë grumbullisht në drej-
tim te maleve.
Në shekullin e IX kur kohrat prallore filluan t'i
lene vend historis, gjejme nje Karanus q'ishte ngritur-
prej Argose dhe kish vajtur te vendosej ne «Emathie»
dhe vuri themelet e mbretëris Maqedonas. Karani
ishte nga t paslindurit e Pellazgëve origjina e të ci-
leve humbet në pralla. Duke mos mundur që të gën-
drojë n'Argos, e okupuar, siç thame me sipër, pikě sẽ-
pari prej Danausit edhe pastaj mbase prej té tjerave,
shkoj të kërkonte një struk ne brëndësin' e vendit edhe
u ngul n'Emathie.
Esht provuar se para kësaj kohe emri i Magedho-
nis nuk ekzistonte. Pra si mbas thënjes te te gjith his--
torijanëve të vjetër, Emathia ishte emer' i parë i Ma--
gut që quhej i bir i dheut, ishin ata që kanë arritur-
më parë në. Greqi dhe që ndaj atyre q'erdhne me vone.
kanë pasur karakterin e vendeve «autochthones».
Duke gene té sulmuar prej popujve q'u çfaqnë
pastaj nen emrat «Eolë», «Jonë», «Dorinj», edhe të
tjerë, u shternguan të lënë buzët e delit dhe rafshinat
për të kërkuar një struk «Asile» ne brëndësin e vendi:
nder vise të repta.
Pellazgu i dylë që ka mbretruar në «Eolie» edhe
Faetoni mbi Mollosët, popull' i Epirit, nuk mund tä
ishin pa dyshim veç se kryetarët e kötyre Pellazgëve-
të cilët i shternguan sulmimet e Eolevet, e Jonevet dhe
t'Elineve të lënë Argonë dhe vendet e tjera që kishin
pushtuar që ne fillim te çfaqjes tyre ne toke. Nje pro-
ve që mund te tregohet ne mbështetjen e këti gjykimi,
ësht fakt' i Danausit që ka ardhur në Argo në sheku
Ilin XVI dhe pas si vrau Gjelanorin, q'e kish pritur si
mik bujtes, i grabiti Shtetin dhe shterngoj nenshteta-
sit e tij te ckulen e të shtetgtojnë grumbullisht në drej-
tim te maleve.
Në shekullin e IX kur kohrat prallore filluan t'i
lene vend historis, gjejme nje Karanus q'ishte ngritur-
prej Argose dhe kish vajtur te vendosej ne «Emathie»
dhe vuri themelet e mbretëris Maqedonas. Karani
ishte nga t paslindurit e Pellazgëve origjina e të ci-
leve humbet në pralla. Duke mos mundur që të gën-
drojë n'Argos, e okupuar, siç thame me sipër, pikě sẽ-
pari prej Danausit edhe pastaj mbase prej té tjerave,
shkoj të kërkonte një struk ne brëndësin' e vendit edhe
u ngul n'Emathie.
Esht provuar se para kësaj kohe emri i Magedho-
nis nuk ekzistonte. Pra si mbas thënjes te te gjith his--
torijanëve të vjetër, Emathia ishte emer' i parë i Ma--
.... I
gedhonis dhe ësht këjo Emathi që duhet të konsidero-
het si berthama dhe si djep' i asaj Mbretërie e cila ma
vonë u bë kaq e fugishme dhe kaq në zë.
Pra ne origjinën, Emathia nuk mund t'ishte tjetër
veç se aji vend që ndodhet në malet e Shqipris, nder-
mjet Dibrës, Krujës dhe Mirditës që sot akoma quhet
Mat dhe Matia. Ky emër Matia ju dha atij garku ma-
lësor nga emri i lumit që e përshkon dhe që nen emě-
rimin Matia bije në detin Adriatik midis Durrsit dhe
Shkodrës. Afër Matjes gjëndet një vend i mbushur me
rrënime të vjetëra dhe duken të mbeturat e një kulës
rumbullake e cila përgjithësisht ësht e njohur nen
emrin «Pel-la».
Ç'vështirësi do te kishte ne qoftë se pranojmë qé
Matia dhe Emathi të jetë po aji vend dhe që «Pel-la»
ka gënë Kryeqytet i tij? E dimë se popujt e vjetër kur
shtërngoheshin të linin vendin e parë të tyne për të
kěrkuar nje tjatër, kishin zakon t'u jepnin vendeve tö
ra emrat e vjetëra dhe kur ngrihnin çytete të ra zako-
nisht u jepnin emrat e qyteteve që linin.
Gjith ashtu dimë se Karani, shokët dhe të paslindu-
rit e tij nuk u kufizuan vetëm me okupimin e Emathisë:
por dal nga dal zgjeruan zotrimin e tyre si me pruden-
cë ashtu dhe me trimërin e tyre duke u treguar t'urté
në fitimet dhe duke i pördorur si vëllezër popujt që
kishin pushtuar. Ahere nuk largohet provushmënia e
një takli që ësht përsëritur njé mijě herë, d. m. th. se
emertimi Emathi do të ketë përfunduar duke u zgje-
ruar mbi gjith zonën e pushtimit të tyre dhe që ạPel-
la» të cilën gjeografët e tregojnë afër Selanikut nu«
ësht tjetër gjë veç se një qytet i ngrehur ma vonë prej
mbretërve magedhonas dhe të thirur me emrin
«Pel-lë» e cila u bë djep i parë i pushtetit té tyre.
gedhonis dhe ësht këjo Emathi që duhet të konsidero-
het si berthama dhe si djep' i asaj Mbretërie e cila ma
vonë u bë kaq e fugishme dhe kaq në zë.
Pra ne origjinën, Emathia nuk mund t'ishte tjetër
veç se aji vend që ndodhet në malet e Shqipris, nder-
mjet Dibrës, Krujës dhe Mirditës që sot akoma quhet
Mat dhe Matia. Ky emër Matia ju dha atij garku ma-
lësor nga emri i lumit që e përshkon dhe që nen emě-
rimin Matia bije në detin Adriatik midis Durrsit dhe
Shkodrës. Afër Matjes gjëndet një vend i mbushur me
rrënime të vjetëra dhe duken të mbeturat e një kulës
rumbullake e cila përgjithësisht ësht e njohur nen
emrin «Pel-la».
Ç'vështirësi do te kishte ne qoftë se pranojmë qé
Matia dhe Emathi të jetë po aji vend dhe që «Pel-la»
ka gënë Kryeqytet i tij? E dimë se popujt e vjetër kur
shtërngoheshin të linin vendin e parë të tyne për të
kěrkuar nje tjatër, kishin zakon t'u jepnin vendeve tö
ra emrat e vjetëra dhe kur ngrihnin çytete të ra zako-
nisht u jepnin emrat e qyteteve që linin.
Gjith ashtu dimë se Karani, shokët dhe të paslindu-
rit e tij nuk u kufizuan vetëm me okupimin e Emathisë:
por dal nga dal zgjeruan zotrimin e tyre si me pruden-
cë ashtu dhe me trimërin e tyre duke u treguar t'urté
në fitimet dhe duke i pördorur si vëllezër popujt që
kishin pushtuar. Ahere nuk largohet provushmënia e
një takli që ësht përsëritur njé mijě herë, d. m. th. se
emertimi Emathi do të ketë përfunduar duke u zgje-
ruar mbi gjith zonën e pushtimit të tyre dhe që ạPel-
la» të cilën gjeografët e tregojnë afër Selanikut nu«
ësht tjetër gjë veç se një qytet i ngrehur ma vonë prej
mbretërve magedhonas dhe të thirur me emrin
«Pel-lë» e cila u bë djep i parë i pushtetit té tyre.
... 12.
Emri Magedhoni ju dha ma vonë vendit të cilin Alek-
sandri i Math e bëri të famëshme me gjenin e tij
ushtarake.
Nuk pretendojme te çfaqim nje mejtim si nje sen-
lencë pa apel, na tregojme faktet, bejme afrime dhe
regjistrojmë vërejtjet që na shpirtëson bashkëgëllesa e
emrit, e dokeve, e zakoneve edhe e karakterit te popu-
Ilësive të tashme të garkut të Matit te cilat janë nje me
emrin, me vetijat edhe me zakonet e magihdonasve tö
vjeter. Ja lemë shkences kujdesin që le shkoqitij te
vërteten dhe te nxjerë përfundimet gë përmban rasti.
Nö shekullin e VII para Krishtit, gjejme Filipin I.
Mbretin e Maqidhonis, provushmënisht nje të paslin-
dur direkt i Karanit edhe nje «Eropus» që pason ate.
Ne fund te kötij shekulli hasim nje «Alkon» Mbret' ;
Epirit dhe ne fillim të shekullit VI Aleksandrin te bir
e Amintes, Mbret i Magedhonis i cili vret ambasadorët
e Persianeve për shkak se kishin dashur të turpëronm
grate.
Ne shekullin e V, shekull' i Perikliut, n'at shekull
ku gloria e grekëve shkëlqeu me shkölçimin ma të
math, shofim njě Perdika, Mbretin e Magedhonis që
ka bërë luft me Sitalcin, Mbret i Thraqjes.
Në këtë kohe, Magedhonia ish nje mbretëri mjaft e
gjere dhe mjaft e fuqishme.
Në kohen e pushtimit te Persianeve që ka ngjare
në këtë shekull, shohim popullin Elin te bashkohet ne
një mejtim kombtar fisnik dhe te kujdesohet për
mbrojtjen e të drejtave, të nderit edhe të independen-
cës së tij; por nuk shohim as Maqedhonasit as Epiro-
tet që të marin pjesë me grekërit kundra ushtërive lë
Nerxesit (Kserksesit). Herodoti tholë se vetëm ala që
rinin për këtej Thesprołëve, duke genë të afër me kuhit
Emri Magedhoni ju dha ma vonë vendit të cilin Alek-
sandri i Math e bëri të famëshme me gjenin e tij
ushtarake.
Nuk pretendojme te çfaqim nje mejtim si nje sen-
lencë pa apel, na tregojme faktet, bejme afrime dhe
regjistrojmë vërejtjet që na shpirtëson bashkëgëllesa e
emrit, e dokeve, e zakoneve edhe e karakterit te popu-
Ilësive të tashme të garkut të Matit te cilat janë nje me
emrin, me vetijat edhe me zakonet e magihdonasve tö
vjeter. Ja lemë shkences kujdesin që le shkoqitij te
vërteten dhe te nxjerë përfundimet gë përmban rasti.
Nö shekullin e VII para Krishtit, gjejme Filipin I.
Mbretin e Maqidhonis, provushmënisht nje të paslin-
dur direkt i Karanit edhe nje «Eropus» që pason ate.
Ne fund te kötij shekulli hasim nje «Alkon» Mbret' ;
Epirit dhe ne fillim të shekullit VI Aleksandrin te bir
e Amintes, Mbret i Magedhonis i cili vret ambasadorët
e Persianeve për shkak se kishin dashur të turpëronm
grate.
Ne shekullin e V, shekull' i Perikliut, n'at shekull
ku gloria e grekëve shkëlqeu me shkölçimin ma të
math, shofim njě Perdika, Mbretin e Magedhonis që
ka bërë luft me Sitalcin, Mbret i Thraqjes.
Në këtë kohe, Magedhonia ish nje mbretëri mjaft e
gjere dhe mjaft e fuqishme.
Në kohen e pushtimit te Persianeve që ka ngjare
në këtë shekull, shohim popullin Elin te bashkohet ne
një mejtim kombtar fisnik dhe te kujdesohet për
mbrojtjen e të drejtave, të nderit edhe të independen-
cës së tij; por nuk shohim as Maqedhonasit as Epiro-
tet që të marin pjesë me grekërit kundra ushtërive lë
Nerxesit (Kserksesit). Herodoti tholë se vetëm ala që
rinin për këtej Thesprołëve, duke genë të afër me kuhit
.... 13.
greke, chaně pěrkrahjen e tyre; edhe nga këjo del se
popullësit e Epirit jo vetëm që nuk bënin pjesë me
Greginë; por që nuk ishin as beslidhurit e tyre. Për-
kundrazi shumë Thrakas, Magidhonas, Epirotë dhe
Gale, vinin pas ushtëris Persiane si ndihmës dhe lëf-
tonin kundra Greqis e cila u mbulue me glorie lé pa
vdekshme duke prishur ushtërinë më të madhe që re-
gjistron historia në faget e saj me fuqi të kufizuara.
Në shekullin IV u ndodh Perdika : tretë. Morel' i
Magidonis, që ra i vdekur në luftën që bëri me Iliria-
nët. Dhe Filipi, i ati i Aleksandrit të madh, që rahu
Athinasit, shtroj Foqidhasit dhe që duke u pranuar né
mbledhjen e Anfiksionit, hedh syt' e tij mbi Gregin
dhe së andejmi pregatit të birët për fushën e fitimeve
të mbëdha që do ta bënin të pavdekur.
Grekërit gë nuk pushonin t'i quanin si barbarë
gjith popujt që ndodheshin jashta kufive të republika-
ve të tyre dhe q'i thrisnin barbarë ata gë flisnin dy
gjuhë, Greqishten dhe Pelazgjishten, ata që ndodhe-
shin ‚më afër tyre, dhe gë me maredhanje të vazhdu-
ara kishin mundur të mësonin gregishten, me një
mend nuk mund te pranonin Filipnë në mbledhjen e
Anfiksionevet se pse nuk ishin të shtytur prej një
ndjenje vëllazërije as prej një kombösije të përvash-
kët.
Filipi i kishte rahur dhe ju kërcënohej që t'i vinte
nën zgjedhë plotësisht. Gjith ashtu n'ësht se njëri pra-
nonte të hynte në mbledhjen e përgjithme Anfiksionı-
ke, këtë e bënte vetëm me një gëllim të politikës së
nallé, pér té ratshuar rrugën për ralizimin e projekte-
ve të tij ambicioze, kurse të tjerët duke i hapur aty
portat e mbledhjes, nuk bënë gjë sendi tjetër veç se ju
shtruan nevojës; u shtrënguan me sjelljen e tij armi-
greke, chaně pěrkrahjen e tyre; edhe nga këjo del se
popullësit e Epirit jo vetëm që nuk bënin pjesë me
Greginë; por që nuk ishin as beslidhurit e tyre. Për-
kundrazi shumë Thrakas, Magidhonas, Epirotë dhe
Gale, vinin pas ushtëris Persiane si ndihmës dhe lëf-
tonin kundra Greqis e cila u mbulue me glorie lé pa
vdekshme duke prishur ushtërinë më të madhe që re-
gjistron historia në faget e saj me fuqi të kufizuara.
Në shekullin IV u ndodh Perdika : tretë. Morel' i
Magidonis, që ra i vdekur në luftën që bëri me Iliria-
nët. Dhe Filipi, i ati i Aleksandrit të madh, që rahu
Athinasit, shtroj Foqidhasit dhe që duke u pranuar né
mbledhjen e Anfiksionit, hedh syt' e tij mbi Gregin
dhe së andejmi pregatit të birët për fushën e fitimeve
të mbëdha që do ta bënin të pavdekur.
Grekërit gë nuk pushonin t'i quanin si barbarë
gjith popujt që ndodheshin jashta kufive të republika-
ve të tyre dhe q'i thrisnin barbarë ata gë flisnin dy
gjuhë, Greqishten dhe Pelazgjishten, ata që ndodhe-
shin ‚më afër tyre, dhe gë me maredhanje të vazhdu-
ara kishin mundur të mësonin gregishten, me një
mend nuk mund te pranonin Filipnë në mbledhjen e
Anfiksionevet se pse nuk ishin të shtytur prej një
ndjenje vëllazërije as prej një kombösije të përvash-
kët.
Filipi i kishte rahur dhe ju kërcënohej që t'i vinte
nën zgjedhë plotësisht. Gjith ashtu n'ësht se njëri pra-
nonte të hynte në mbledhjen e përgjithme Anfiksionı-
ke, këtë e bënte vetëm me një gëllim të politikës së
nallé, pér té ratshuar rrugën për ralizimin e projekte-
ve të tij ambicioze, kurse të tjerët duke i hapur aty
portat e mbledhjes, nuk bënë gjë sendi tjetër veç se ju
shtruan nevojës; u shtrënguan me sjelljen e tij armi-
... 14..
qësorë te duken paqtuës; Filipit nuk i dhanë veç se até
që mund të merte. Esht e mundëshme që Filipi i traj-
tuar gjer at-here si barbar t'a ndiente vehten e tij të
tavderuar me kët akt' i cili atij i jepte një vënd në
gjirin e gyteterimit.
Shënime mbi këtë kaptine
Libri qi jemi duke perkthyer, nga pikpamja komb-
lare, ka një rëndësi krejt te posaçme për shkak se ësht
libr' i parë, redaktuar dhe botuar ne Frengjishte prej
nje shiptari patriot dhe nasionalist si Vassa-Pasha.
ne një kohë kur bota Evropjane edhe sidomos bota po-
litike edhe diplomatike nuk' ka pasur një ide mbi ori-
gjinën dhe historinë ashtu dhe mbi çeshtjen e nasio-
nalizmës shiptare që po çlagej për herën e parë në
Kançelarit e diplomasis edhe ne shtypin e Evropes.
Vepra, me nje fjalë, esht shtypur ne Paris me
1879, ne një gjuhe frëngjishte te bukur te cilën e
shpirtëson dhe e ndriçon nxehtësia e ndjenjave patri-
otike te auktorit. Oë ng'ajo kohe e gjer tashti, per sa
i perket origjinës shiptare, prej shkrimtareve te
ndryshmë janë berë studime dhe kěrkime, jo vetëm
me rastin e ethnollogjis shiptare; por edhe reth
ethnollogjis së kombeve fqinj me shiptarët.
Çöshtja e Pelazgeve, ne kohörat e fundit, midis
shkëncëtarëve dhe historishkronjësve, ësht rahur shu-
me dhe si perfundim i këtij studimi ësht marë vësh se
nën Emërin Pellazg Grekërit e vjetër kanë kuptuar ne
mënyre të përgjithëshme gjith ato raca që jane ndo-
dhur me parë ne tokën klasike Greke. Disa shënime qö
shěnohen ne veprat e Grekërve te vjetër mbi Pellazgët
qësorë te duken paqtuës; Filipit nuk i dhanë veç se até
që mund të merte. Esht e mundëshme që Filipi i traj-
tuar gjer at-here si barbar t'a ndiente vehten e tij të
tavderuar me kët akt' i cili atij i jepte një vënd në
gjirin e gyteterimit.
Shënime mbi këtë kaptine
Libri qi jemi duke perkthyer, nga pikpamja komb-
lare, ka një rëndësi krejt te posaçme për shkak se ësht
libr' i parë, redaktuar dhe botuar ne Frengjishte prej
nje shiptari patriot dhe nasionalist si Vassa-Pasha.
ne një kohë kur bota Evropjane edhe sidomos bota po-
litike edhe diplomatike nuk' ka pasur një ide mbi ori-
gjinën dhe historinë ashtu dhe mbi çeshtjen e nasio-
nalizmës shiptare që po çlagej për herën e parë në
Kançelarit e diplomasis edhe ne shtypin e Evropes.
Vepra, me nje fjalë, esht shtypur ne Paris me
1879, ne një gjuhe frëngjishte te bukur te cilën e
shpirtëson dhe e ndriçon nxehtësia e ndjenjave patri-
otike te auktorit. Oë ng'ajo kohe e gjer tashti, per sa
i perket origjinës shiptare, prej shkrimtareve te
ndryshmë janë berë studime dhe kěrkime, jo vetëm
me rastin e ethnollogjis shiptare; por edhe reth
ethnollogjis së kombeve fqinj me shiptarët.
Çöshtja e Pelazgeve, ne kohörat e fundit, midis
shkëncëtarëve dhe historishkronjësve, ësht rahur shu-
me dhe si perfundim i këtij studimi ësht marë vësh se
nën Emërin Pellazg Grekërit e vjetër kanë kuptuar ne
mënyre të përgjithëshme gjith ato raca që jane ndo-
dhur me parë ne tokën klasike Greke. Disa shënime qö
shěnohen ne veprat e Grekërve te vjetër mbi Pellazgët
.... 15 ....
nuk japin një mejtim te garte se ç'ka ishin Pellazget.
Kerkimet arheollogjike ne Gjirit edhe ne Greqi ashtu
-dhe ně tragat e zbuluar prej këtyre kërkimeve, tregoj-
ne ne měnyrě kalegorike, ge ne një kohë kur fiset e
ndryshme që kanë formuar popullin Elin, para se te
→ vinë e të vëndosen ne token Greke, atje ndodheshin
nse te tere, qytetenıme te tjera, q'akoma nuk dihet
origjina e tyre. Për kötë shkak shkencětarët e sotme,
per sa i përket liseve para Elenike, kanë rönë d'akor
mbi disa pika të cilat janě kěto :
1. - Oë populli që ka. krijuar qytetërimin para-
Elenik i cili eshte zbuluar në kërkimet arheologjike te
Gjiritit dhe si do mos te gyletit vjetër gë quhej «'ino-
sas» dhe te qytetit Migenës ne Greginë kontmentale,
provojne se populli ne fjalě ka geně prej një race te
cilën dijetarël e sotmë e kanë emruar raca e Egjäut
ose raca Mediterane edhe köjo rac nga shtati ka gëné
• e shkurtër, nga ngjyra si ulliri edhe nga kryet ne for-
më oval.
2. - Se populli Elin ësht formuar prej kater fi-
sesh :
a) - Jonët
b) - Eolët
c) — Ahainjtë
ç) — Dorinjtë.
Ahainjte dhe Dorinjte kane gënë fis me Iljrjanët
dhe kanë ardhur nga an' e Veriut të Greqis edhe té
sirethujezës Ballkanike, si do-mos Dorinjtë në kohëra
shumë tě vjetra para Krishtit, janë çkulur nga malet e
Toskëris dhe kanë vajtur nö Gregin e vjetër, kurse
Ahainjte, shum shekuj para kötyne, kane ardhur ng'
an' e Veriut edhe jané vendosur atje.
nuk japin një mejtim te garte se ç'ka ishin Pellazget.
Kerkimet arheollogjike ne Gjirit edhe ne Greqi ashtu
-dhe ně tragat e zbuluar prej këtyre kërkimeve, tregoj-
ne ne měnyrě kalegorike, ge ne një kohë kur fiset e
ndryshme që kanë formuar popullin Elin, para se te
→ vinë e të vëndosen ne token Greke, atje ndodheshin
nse te tere, qytetenıme te tjera, q'akoma nuk dihet
origjina e tyre. Për kötë shkak shkencětarët e sotme,
per sa i përket liseve para Elenike, kanë rönë d'akor
mbi disa pika të cilat janě kěto :
1. - Oë populli që ka. krijuar qytetërimin para-
Elenik i cili eshte zbuluar në kërkimet arheologjike te
Gjiritit dhe si do mos te gyletit vjetër gë quhej «'ino-
sas» dhe te qytetit Migenës ne Greginë kontmentale,
provojne se populli ne fjalě ka geně prej një race te
cilën dijetarël e sotmë e kanë emruar raca e Egjäut
ose raca Mediterane edhe köjo rac nga shtati ka gëné
• e shkurtër, nga ngjyra si ulliri edhe nga kryet ne for-
më oval.
2. - Se populli Elin ësht formuar prej kater fi-
sesh :
a) - Jonët
b) - Eolët
c) — Ahainjtë
ç) — Dorinjtë.
Ahainjte dhe Dorinjte kane gënë fis me Iljrjanët
dhe kanë ardhur nga an' e Veriut të Greqis edhe té
sirethujezës Ballkanike, si do-mos Dorinjtë në kohëra
shumë tě vjetra para Krishtit, janë çkulur nga malet e
Toskëris dhe kanë vajtur nö Gregin e vjetër, kurse
Ahainjte, shum shekuj para kötyne, kane ardhur ng'
an' e Veriut edhe jané vendosur atje.
__ 16 .
Jonët nuk dihet mirë se nga kanë ardhur. Sa per
Eolët thuhet se janë një deg' e Ahainjve, të cilët kanö
ardhur 1000 vjetë para këtyre në Ballkan. Me kalimin
e kohës këta katër fise janë përzierë dhe së bashku
kanë krijuar popullin Elin. Köto fise kur kanë vajtur
në Greqi, kanë gjetur një qytetrim më të vjetër i cili
karaklerjzohet nen emrin qytetrimi i Minosë. S'ka
dyshim se në Greqin e vjetër kur kanë vajtur e janě
vendosur të katër fiset te cilët formuan popullin Elin,
atje ndodheshin elemente vëndas që me shumë pro-
vushmëni konsiderohet se kanë gënë prej racash lë
ndryshme para-Elenike. Grekërit e vjetër kanë shkuar
një kohë mjaft të gjatë n'errěsirë dhe pastaj kanë li-
Iluar të qytetërohen. Shkrimtarët grekë me ethnogra-
lı dhe me lengjısąke nuk jane mare aspak, prandaj
kur bejne Ijale per elemente para-Elenıke 1 përmën-
din me emrin Pellazgë. Dijenitë gë japin shkrimtarët
grekë mbi Pellazgët janë shum të kufizuara dhe t'err-
ta; prandaj theoria që zhvillon në këtë broshurë Vassa
Pasha ka qënë theori e vjetër e Haanit e Emil Benleu-
vit, dhe e profesor De Rades të cilën e ka pranuar
edhe Sami Bej Frashëri; por që diturija e sotme e re-
fuzon kategorikisht dhe ksilloj, mbi ardhjen e grekëve
në Greqi ikja e Pellazgëve dhe vendosja e tyre ně
Shqipni nuk esht aspak e drejtë. Jo vetëm shqiptarët,
por as edhe grekët nuk kanë ardhur nga Juga, përku-
ndrazi kanë ardhur nga veriu si gjithë popujt e tjeré
Hindo-evropjanë, bije fjala, si Gjermanët, Seltët, La-
tinët dhe Sllavët.
Gjith' ashtu edhe shqiptarët nuk janë gjë jetër veç-
se stérnipërit e Ilirjanëve të përzierë me Thrakas, me
jetër fjalë jemj një popull Thrako-Ilirian. Analiza e
ah
shqıpe provon këtë të vërtetë; Shkrimtarët gre-
Jonët nuk dihet mirë se nga kanë ardhur. Sa per
Eolët thuhet se janë një deg' e Ahainjve, të cilët kanö
ardhur 1000 vjetë para këtyre në Ballkan. Me kalimin
e kohës këta katër fise janë përzierë dhe së bashku
kanë krijuar popullin Elin. Köto fise kur kanë vajtur
në Greqi, kanë gjetur një qytetrim më të vjetër i cili
karaklerjzohet nen emrin qytetrimi i Minosë. S'ka
dyshim se në Greqin e vjetër kur kanë vajtur e janě
vendosur të katër fiset te cilët formuan popullin Elin,
atje ndodheshin elemente vëndas që me shumë pro-
vushmëni konsiderohet se kanë gënë prej racash lë
ndryshme para-Elenike. Grekërit e vjetër kanë shkuar
një kohë mjaft të gjatë n'errěsirë dhe pastaj kanë li-
Iluar të qytetërohen. Shkrimtarët grekë me ethnogra-
lı dhe me lengjısąke nuk jane mare aspak, prandaj
kur bejne Ijale per elemente para-Elenıke 1 përmën-
din me emrin Pellazgë. Dijenitë gë japin shkrimtarët
grekë mbi Pellazgët janë shum të kufizuara dhe t'err-
ta; prandaj theoria që zhvillon në këtë broshurë Vassa
Pasha ka qënë theori e vjetër e Haanit e Emil Benleu-
vit, dhe e profesor De Rades të cilën e ka pranuar
edhe Sami Bej Frashëri; por që diturija e sotme e re-
fuzon kategorikisht dhe ksilloj, mbi ardhjen e grekëve
në Greqi ikja e Pellazgëve dhe vendosja e tyre ně
Shqipni nuk esht aspak e drejtë. Jo vetëm shqiptarët,
por as edhe grekët nuk kanë ardhur nga Juga, përku-
ndrazi kanë ardhur nga veriu si gjithë popujt e tjeré
Hindo-evropjanë, bije fjala, si Gjermanët, Seltët, La-
tinët dhe Sllavët.
Gjith' ashtu edhe shqiptarët nuk janë gjë jetër veç-
se stérnipërit e Ilirjanëve të përzierë me Thrakas, me
jetër fjalë jemj një popull Thrako-Ilirian. Analiza e
ah
shqıpe provon këtë të vërtetë; Shkrimtarët gre-
17 .
kë e Latinë kur bějnë fjalë për shgiptarët, i pěrmen-
din me emrin Ilirian të cilët grekërit i quanin barbaré.
Dhe këta Thrako-Ilirianë simbas fjseve kaně pasur
emra të veçanta, bije fjala: Çaměria, në kohěrat e vje-
tra quhej Thesprotie; Labëria, Kaoni; Muzeqea, Tav-
llantie, garku i Korçës, Desaretie; Shgipnia e Mesme.
Partheni e lë tjera.
Analiza e emrave që kanë mbetur nga gjuha Thra -
kishte dhe krahasimi i saj me gjuhën shqipe, tregon
se një pjes' e madhe e gjuhës s'onë, përbëhet prej
Thrakishtes dhe-pjesa tjetër prej gjuhës Iliriane. Si
Thrakasit ashtu edhe Ilirianët kanë ardhur nga ana e
veriut, nga Evropa gendrore; Thrakasit, janë pěrha-
pur në gjithë kontinentin e sirethujzës ballkanike, ja-
në hedhur dhe përtej Dardanelit në truallin e vjetër
«Trova» nen emrin «Frikas». Kurse Hirianët jane
shkëputur nga Evropa gendrore, nga Alpet e Austris
e të Çekosllovakis, të shtytur prej popujsh lë (jerë dhe
janë derdhur më té dy anët e Adriatikut, nga ana e
Balkanit gjer në golfin Ambrasik dhe nga ana e Ita-
lis gjer në Mesapi. Gjithë pjesa e Venecjës sẽ vjetër
jshte e banuar prej Venetêve që ishin fis Ilirian, ashtu
edhe Lapikërit dhe Mesapërit e Kalabris nuk ishini
gjē sendi tjetër veçse Labërit dhe Mesapët e përtejmë.
Mesapliku i Vlorës, po t'i hegim prapashtimin
«llěk» q'ěsht turgisht, mbetet fjala Mesapi dhe fjalës
latine «lapik» po t'i hegim prapashtimin latin «ik»
mbetet fjala Lab. Nga kjo meret vesh se dy fiset Iliri-
anë «Lab» e «Mesap» kanë okupuar dy brigjet e Adri-
atikut tej e përkětej.
Sa pěr muret tě ndërtuar me gurë té mödhenj pa
kělgere qě kaně marě emrin «Muret e Oiklopëve» ose
«Muret Pellazgjike», me té shumtit ndodhen ne hi
ÜBLIK
kë e Latinë kur bějnë fjalë për shgiptarët, i pěrmen-
din me emrin Ilirian të cilët grekërit i quanin barbaré.
Dhe këta Thrako-Ilirianë simbas fjseve kaně pasur
emra të veçanta, bije fjala: Çaměria, në kohěrat e vje-
tra quhej Thesprotie; Labëria, Kaoni; Muzeqea, Tav-
llantie, garku i Korçës, Desaretie; Shgipnia e Mesme.
Partheni e lë tjera.
Analiza e emrave që kanë mbetur nga gjuha Thra -
kishte dhe krahasimi i saj me gjuhën shqipe, tregon
se një pjes' e madhe e gjuhës s'onë, përbëhet prej
Thrakishtes dhe-pjesa tjetër prej gjuhës Iliriane. Si
Thrakasit ashtu edhe Ilirianët kanë ardhur nga ana e
veriut, nga Evropa gendrore; Thrakasit, janë pěrha-
pur në gjithë kontinentin e sirethujzës ballkanike, ja-
në hedhur dhe përtej Dardanelit në truallin e vjetër
«Trova» nen emrin «Frikas». Kurse Hirianët jane
shkëputur nga Evropa gendrore, nga Alpet e Austris
e të Çekosllovakis, të shtytur prej popujsh lë (jerë dhe
janë derdhur më té dy anët e Adriatikut, nga ana e
Balkanit gjer në golfin Ambrasik dhe nga ana e Ita-
lis gjer në Mesapi. Gjithë pjesa e Venecjës sẽ vjetër
jshte e banuar prej Venetêve që ishin fis Ilirian, ashtu
edhe Lapikërit dhe Mesapërit e Kalabris nuk ishini
gjē sendi tjetër veçse Labërit dhe Mesapët e përtejmë.
Mesapliku i Vlorës, po t'i hegim prapashtimin
«llěk» q'ěsht turgisht, mbetet fjala Mesapi dhe fjalës
latine «lapik» po t'i hegim prapashtimin latin «ik»
mbetet fjala Lab. Nga kjo meret vesh se dy fiset Iliri-
anë «Lab» e «Mesap» kanë okupuar dy brigjet e Adri-
atikut tej e përkětej.
Sa pěr muret tě ndërtuar me gurë té mödhenj pa
kělgere qě kaně marě emrin «Muret e Oiklopëve» ose
«Muret Pellazgjike», me té shumtit ndodhen ne hi
ÜBLIK
... 18...
gjet e detit te Gregis, te rethujzave l'Egjeut dhe né
Butrinto e ne Fenige (rreth i Delvinës), janě ca mure
para-Elenike dhe disa dijetaré thoně se midis popujve
paraElenjk që kanë ardhur në rethujzat e Egjeut e nć
Greqi, janě çkulur prej Kolshides te Kafkasjes ku to-
ka esht e perzierë me gure te mödhenj. Ky fis, duke
vazhduar brigjet e detit, ësht perhapur gjer ne Greqi
dhe në brigjet e detit te Shqipnis Jugore ku kanö
ngrehur kështjella dhe mure të thaté pa kölqere me
gurě te mödhenj si ne Kolshide, ne vendin e origjines
ku ishin mäsuar, te shlytur nga nalyra e vëndit, te
ngrihnin mure me gure te mödhej.
Me këto shpjegime, nuk duam të shvleftësojme ve-
prën mjeshterore dhe patriotike te Vassa Pashës; por
dëshërojme te shtyjme intelektualët shqiptare qe te
gjyrmojnë shkencën historike dhe ethnologjike te she-
kullit XX ku jetojmë.
Origjina Thrako-liriane e Shqiptarëve ësht pre-
tenduar prej autorëvet gjermanë : Gustav Mayer, Kër-
gmer, Dr. Paç dhe Juklé. Autorët e tjerë më te rinj
pretendojne se jemi Balto-Sllavë dhe këtë pretendim
duan t'a mböshtetin ně disa krahasime gjuhösore
ndermjet shqipes se tanishme dhe fjalêve Iliriane te
mbetura e të mbledhura nga veprat e ndryshme t'auk-
torëve të vjetër greko-latin; kur se ky krahasim nuk
äsht i drejte për shkaget që vijojnë :
1) Pike se pari gjuha shqipe nuk ësht gjuhe fjesht
Iliriane, por themeli ësht thrako-iliriane e përzjerě me
lende gjuhësore te kombeve ge ndodheshin ne këto
vënde para se të vinë Ilirianët dhe Thrakasit;
2) Kësaj gjuhe i janë shtuar edhe fjalë te tjera té
mara nga gjuhët e huaja me te cilat kombi shqiptar.
historikisht dhe gjeografikisht ka gënë në kontakt. Kë-
gjet e detit te Gregis, te rethujzave l'Egjeut dhe né
Butrinto e ne Fenige (rreth i Delvinës), janě ca mure
para-Elenike dhe disa dijetaré thoně se midis popujve
paraElenjk që kanë ardhur në rethujzat e Egjeut e nć
Greqi, janě çkulur prej Kolshides te Kafkasjes ku to-
ka esht e perzierë me gure te mödhenj. Ky fis, duke
vazhduar brigjet e detit, ësht perhapur gjer ne Greqi
dhe në brigjet e detit te Shqipnis Jugore ku kanö
ngrehur kështjella dhe mure të thaté pa kölqere me
gurě te mödhenj si ne Kolshide, ne vendin e origjines
ku ishin mäsuar, te shlytur nga nalyra e vëndit, te
ngrihnin mure me gure te mödhej.
Me këto shpjegime, nuk duam të shvleftësojme ve-
prën mjeshterore dhe patriotike te Vassa Pashës; por
dëshërojme te shtyjme intelektualët shqiptare qe te
gjyrmojnë shkencën historike dhe ethnologjike te she-
kullit XX ku jetojmë.
Origjina Thrako-liriane e Shqiptarëve ësht pre-
tenduar prej autorëvet gjermanë : Gustav Mayer, Kër-
gmer, Dr. Paç dhe Juklé. Autorët e tjerë më te rinj
pretendojne se jemi Balto-Sllavë dhe këtë pretendim
duan t'a mböshtetin ně disa krahasime gjuhösore
ndermjet shqipes se tanishme dhe fjalêve Iliriane te
mbetura e të mbledhura nga veprat e ndryshme t'auk-
torëve të vjetër greko-latin; kur se ky krahasim nuk
äsht i drejte për shkaget që vijojnë :
1) Pike se pari gjuha shqipe nuk ësht gjuhe fjesht
Iliriane, por themeli ësht thrako-iliriane e përzjerě me
lende gjuhësore te kombeve ge ndodheshin ne këto
vënde para se të vinë Ilirianët dhe Thrakasit;
2) Kësaj gjuhe i janë shtuar edhe fjalë te tjera té
mara nga gjuhët e huaja me te cilat kombi shqiptar.
historikisht dhe gjeografikisht ka gënë në kontakt. Kë-
.. 19 .....
to gjuhë jane : latinishtja letrare dhe vullgare, fjalé
gotike, Gregishte, Slavishte, Turgishte, me köto bash-
kë, fjalë Persisht dhe Arabisht, ashtu edhe në kohëra!
e mesme fjalë italisht në dialekt venecjan;
3) Çdo gjuhë shekull pas shekulli zhvillohet dhe
ndryshohet. Çdo gjuhë po té krahasohet me atë gjuhë
që flitej e shkruhej dy-tre shekuj më parë, gjithmone
konstatohet një ndryshjm midis dy periodave;
4) Fjalët iliriane që kanë formuar bazën e kraba-
simit me gjuhën e sotme, kanë gënë të transkriptuara
o me shkronja latinishte ose gregishte dhe me gënë se
këto dy alfabete - latin dhe grec -- janë shum të me-
ta, ndaj alfabetit shqip, baza e krahasimit ësht shum
* e meté.
Për këto arsye, pretendimi i shkrimtarëve se nuk
jemi Thrako-Ilirianë ësht e gabuar, sidomos ardhja e
Sllavëve në Shqipni dihet fare mirë; dhe gjuha e jonë
me slavisten esht shum larg. Kombet baltikë, si Li-
tuanët nuk kanë ardhur në Shqipni.
Sa për Pellazgët, siç thamë edhe më parë, köta ja-
në një racë Egjeane dhe gë kanë lënë shënja të pakta
vetëm në Toskërin e jugut dhe në brigjet e detit, posht
Vjosës. Nga Vjosa e lartê nuk janë parë shenja as-
gjëkundi.
Përshkrimet e Vassa Pashës që i përkasin Mage-
dhonis, kanë nevojë për nje koment, simbas kerkime-
ve të dijetarëve në kohërat e brame. Origjina e kom-
bit Magedhon ësht një nga problemet që ka formuar
objekt studimi dhe kontestjmi.
Simbas geografëve dhe historianëve Grekë, Lati-
në dhe Bizantinë dhe, simbas krahasimit dhe kritikës
se këtyre shkrimeve, me zbulimet arheollogjike dhe
to gjuhë jane : latinishtja letrare dhe vullgare, fjalé
gotike, Gregishte, Slavishte, Turgishte, me köto bash-
kë, fjalë Persisht dhe Arabisht, ashtu edhe në kohëra!
e mesme fjalë italisht në dialekt venecjan;
3) Çdo gjuhë shekull pas shekulli zhvillohet dhe
ndryshohet. Çdo gjuhë po té krahasohet me atë gjuhë
që flitej e shkruhej dy-tre shekuj më parë, gjithmone
konstatohet një ndryshjm midis dy periodave;
4) Fjalët iliriane që kanë formuar bazën e kraba-
simit me gjuhën e sotme, kanë gënë të transkriptuara
o me shkronja latinishte ose gregishte dhe me gënë se
këto dy alfabete - latin dhe grec -- janë shum të me-
ta, ndaj alfabetit shqip, baza e krahasimit ësht shum
* e meté.
Për këto arsye, pretendimi i shkrimtarëve se nuk
jemi Thrako-Ilirianë ësht e gabuar, sidomos ardhja e
Sllavëve në Shqipni dihet fare mirë; dhe gjuha e jonë
me slavisten esht shum larg. Kombet baltikë, si Li-
tuanët nuk kanë ardhur në Shqipni.
Sa për Pellazgët, siç thamë edhe më parë, köta ja-
në një racë Egjeane dhe gë kanë lënë shënja të pakta
vetëm në Toskërin e jugut dhe në brigjet e detit, posht
Vjosës. Nga Vjosa e lartê nuk janë parë shenja as-
gjëkundi.
Përshkrimet e Vassa Pashës që i përkasin Mage-
dhonis, kanë nevojë për nje koment, simbas kerkime-
ve të dijetarëve në kohërat e brame. Origjina e kom-
bit Magedhon ësht një nga problemet që ka formuar
objekt studimi dhe kontestjmi.
Simbas geografëve dhe historianëve Grekë, Lati-
në dhe Bizantinë dhe, simbas krahasimit dhe kritikës
se këtyre shkrimeve, me zbulimet arheollogjike dhe
.. 20 ....
me shkencën lengjistike, per popullin magedhonas
dhe per Magedhonin e veter rezultone te vëritat e
poshtëshönuara :
1) Oë magedhonasit e vjetër nuk kanë gënë gre-
kër;
2) Që grekërit e vjetër, magedhonishten nuk e
mernin vesh aspak, sepse ishte krejt nje gjuhe tjeter.
3) Se zakonet e magedhonasve si dhe sistemi sho-
genor dhe politik me tě cilin sundoheshin, ishte krejt i
ndryshmë nga sistemi i grekërve : magedhonasit ishin
bujq, kur se grekërit ishin tregëtarë, detare dhe kolo-
nizatore.
Magedhonasit kanë pasur sistemin feodal dhe
pastaj monarshik gë bashkonte gjithë popullin mage-
dhonas, kur se grekërit sundoheshin me qytete repu-
blikane, indipendent nga njeri tjetrj.
4) Grekërit e vjetër, ne brigjet e detit të Magedho-
nıs se vjetër, kanë pasur ngrehur kollonira greke te
shpërndara aty këtu, si në gjithë brigjet e Mediterra-
nes. Emrat gjeografike te ketyre kollonive ndryshoj-
ne krejtesisht prej emrave gjeografike te ...aqedhonis
së vjetër.
Tash te vimë në shpjegimin e fjaleve : Emathi edhe
Maqedhoni, ashtu dhe ne origjinën e derës Mbreteno-
re te Filipit e të Aleksandrit të math.
Gjeografët e vjetër quanin Emathia nje krahinë te
Maqedhonis e cila ndodhej ng'an' e perendimit te lu-
mit që sot quhet Bistrice ose Inxhe Karasu edhe si
mbas emrit të vjetër «Haljakmon», e kufizuar ng'an' e
perëndimit me malet e Vodenës dhe me liqenin e Os-
trověs. Emri Magedhon, si mbas shkrimtarve te vje-
ter, ish emri i nje populli i cili me pare banonte ne
me shkencën lengjistike, per popullin magedhonas
dhe per Magedhonin e veter rezultone te vëritat e
poshtëshönuara :
1) Oë magedhonasit e vjetër nuk kanë gënë gre-
kër;
2) Që grekërit e vjetër, magedhonishten nuk e
mernin vesh aspak, sepse ishte krejt nje gjuhe tjeter.
3) Se zakonet e magedhonasve si dhe sistemi sho-
genor dhe politik me tě cilin sundoheshin, ishte krejt i
ndryshmë nga sistemi i grekërve : magedhonasit ishin
bujq, kur se grekërit ishin tregëtarë, detare dhe kolo-
nizatore.
Magedhonasit kanë pasur sistemin feodal dhe
pastaj monarshik gë bashkonte gjithë popullin mage-
dhonas, kur se grekërit sundoheshin me qytete repu-
blikane, indipendent nga njeri tjetrj.
4) Grekërit e vjetër, ne brigjet e detit të Magedho-
nıs se vjetër, kanë pasur ngrehur kollonira greke te
shpërndara aty këtu, si në gjithë brigjet e Mediterra-
nes. Emrat gjeografike te ketyre kollonive ndryshoj-
ne krejtesisht prej emrave gjeografike te ...aqedhonis
së vjetër.
Tash te vimë në shpjegimin e fjaleve : Emathi edhe
Maqedhoni, ashtu dhe ne origjinën e derës Mbreteno-
re te Filipit e të Aleksandrit të math.
Gjeografët e vjetër quanin Emathia nje krahinë te
Maqedhonis e cila ndodhej ng'an' e perendimit te lu-
mit që sot quhet Bistrice ose Inxhe Karasu edhe si
mbas emrit të vjetër «Haljakmon», e kufizuar ng'an' e
perëndimit me malet e Vodenës dhe me liqenin e Os-
trověs. Emri Magedhon, si mbas shkrimtarve te vje-
ter, ish emri i nje populli i cili me pare banonte ne
... 21
malet e Pindit e të Gramosit e gë mě pastaj kish zbri-
tur në fushat e Maqedhonis. Esht e tepër ta themi se
Kuco-Vllehtě qe ndodhen sot ne Pind e ne Gramos
at-here nuk' kishin ardhur akoma n'ato vise.
Nga studimet e sipërpërmendura meret vesh se ne
Magedhonin e vjetër ka pasur fise te ndryshme. N'a-
nen e perëndimit kanë geně Ilirjanët, ng'an' e veriut.
genë Peonët dhe nga Shkupi e lart Dardhanět. Per
kěto dy fise shkrimtarët e vjetër nuk janě d'akor, disa
thone per Peonet se kane gene Pellazge, disa tě tjerě
thonë se dhe këta kanë genë Ilirianë; sa për Dardha-
nët, kur i ka pushtuar Roma i ka gjetur Ilirianë; por
shkrimtarët e vjetër thoně se Ilirjanët kanë vatur si
pushtonjës edhe q'i kanë Ilirjanizuar vëndösit e vjetěr;
ne një vend te Magedhonis ge quhej Krestonie bano-
nin Pellazgët. Ne rjedhinën Maqidhone te vargut té
maleve që quhen sot Rodop, banonin Agrianët. Po-
makët e tashmë gë ndodhen aktualisht në malet e Ro-
dopit, akoma quhen Ahrian. Ne mes te Maqidhonis;
por ng'an' e lindjes te Vardarit, banonin Migdonet.
Maqedhonia lindore banohej prej Thrakasve edhe qy-
teti Stagjir ku ka lindur filozof' i math i kohrave te
vjetëra Aristoteli, ka gënë një qytet Thrakas edhe
kështu gjuha amtare e Aristotelit nuk' ka gënë Gre-
gishtja; Köjo gjuhe, ka gene gjuha kulturore e tij tě
cilën e kishte mösuar ne Gregi.
Nga köjo meret vesh se Magedhonia ka gönë e ba-
nuar prej fiseve tä ndryshmë ku fliteshin shum dialek-
te. Sa për derën Mbretěnore të Filipit dhe t'Alek-
sandrit te math historianët greke tregojnë dy burime.
si mbas te thönave tě kětyre një i quajtur Karanus
ësht ngritur ng'Argoja dhe ka vajtur ne Maqidhoni;
mir po me emrin «Argo» ka pasur edhe një qytet né
malet e Pindit e të Gramosit e gë mě pastaj kish zbri-
tur në fushat e Maqedhonis. Esht e tepër ta themi se
Kuco-Vllehtě qe ndodhen sot ne Pind e ne Gramos
at-here nuk' kishin ardhur akoma n'ato vise.
Nga studimet e sipërpërmendura meret vesh se ne
Magedhonin e vjetër ka pasur fise te ndryshme. N'a-
nen e perëndimit kanë geně Ilirjanët, ng'an' e veriut.
genë Peonët dhe nga Shkupi e lart Dardhanět. Per
kěto dy fise shkrimtarët e vjetër nuk janě d'akor, disa
thone per Peonet se kane gene Pellazge, disa tě tjerě
thonë se dhe këta kanë genë Ilirianë; sa për Dardha-
nët, kur i ka pushtuar Roma i ka gjetur Ilirianë; por
shkrimtarët e vjetër thoně se Ilirjanët kanë vatur si
pushtonjës edhe q'i kanë Ilirjanizuar vëndösit e vjetěr;
ne një vend te Magedhonis ge quhej Krestonie bano-
nin Pellazgët. Ne rjedhinën Maqidhone te vargut té
maleve që quhen sot Rodop, banonin Agrianët. Po-
makët e tashmë gë ndodhen aktualisht në malet e Ro-
dopit, akoma quhen Ahrian. Ne mes te Maqidhonis;
por ng'an' e lindjes te Vardarit, banonin Migdonet.
Maqedhonia lindore banohej prej Thrakasve edhe qy-
teti Stagjir ku ka lindur filozof' i math i kohrave te
vjetëra Aristoteli, ka gënë një qytet Thrakas edhe
kështu gjuha amtare e Aristotelit nuk' ka gënë Gre-
gishtja; Köjo gjuhe, ka gene gjuha kulturore e tij tě
cilën e kishte mösuar ne Gregi.
Nga köjo meret vesh se Magedhonia ka gönë e ba-
nuar prej fiseve tä ndryshmë ku fliteshin shum dialek-
te. Sa për derën Mbretěnore të Filipit dhe t'Alek-
sandrit te math historianët greke tregojnë dy burime.
si mbas te thönave tě kětyre një i quajtur Karanus
ësht ngritur ng'Argoja dhe ka vajtur ne Maqidhoni;
mir po me emrin «Argo» ka pasur edhe një qytet né
... 22......
Toskěri, për veç kösaj emri «Karan» nuk' ka foneti-
kun e një emertimi Grek, për kundrazi fjalët qe filloj-
ne me (k. r. n), figurojne me tepër ne gjuhẽt Thrako-
Ilirian. Si mbas nje legjende tjeter e përmëndur ne
historin' e vjeter maqidhone, stěrgjysh i Filipit me dy
věllezěrit e tij kanë göně ne sherbim te një prenci Ili-
rian i cili kur i liroi u fali një dhi dhe i porositi që tö
vendoseni ku te gëndroje dhja. Ajo gendrojti afër Vo-
denës dhe prandaj te tre vellazerit zunë vend atje dhe
kětij vëndi i thone fush' e dhisě; me shkronja görgish-
te kryeqytet i parë i Maqidhonis esht shkruar
«Edhise».
Tue u mbështet mbi këto arsye ka shumë propa-
bilitet që dinastia e Mbretëris Magidhone t'a ketë rë-
njën o në Gegëri ose ne Toskëri. Dhe nuk dihet mirë
se cili dialekt ka parazotnuar mbi djalektet e tjera, si
gjuhë zyrtare ne Magidhoni. N'ësht se ka parazotruar
gjuha e derës Mbretnore, këjo ngjan të jetë një dialekt
Ilirian. Me gjith kët kur ne kohen e Filipit V-të, ge-
veria Maqidhone dergoj ne Shkodrë nje delegasjon
për t'u marë vesh me geverine Ilirjane të Shkodrës.
midis Magidhonasve dhe Shkodraneve, perdorim i dy
dialekteve nuk ka gënë e miaftuëshme për një marë-
veshje dhe prandaj kanë përdorur perkthyes nga nje
dialekt te tjetëri. Si do që té jetë gjuha e përdorur
ne Maqidhoni prej popullit nuk' ka genë gerqishtia;
por një gjuhë Thrako-Iliriane e veçantë që ka pasur
një afrim te ngushtë me dialektet që përdoreshin at-
here ne Shqipri.
Esht e vërtete se me emrin «Pel-lë» ose «Pel-lion»
ne Shqipri ka pasur qytete te cilat i përmënd hjstoria:
por gě ne një měnyrë te sakte pikërisht nuk dihet se
ku kanë gëne. Midis luginës së Drinit dhe te Matjes.
Toskěri, për veç kösaj emri «Karan» nuk' ka foneti-
kun e një emertimi Grek, për kundrazi fjalët qe filloj-
ne me (k. r. n), figurojne me tepër ne gjuhẽt Thrako-
Ilirian. Si mbas nje legjende tjeter e përmëndur ne
historin' e vjeter maqidhone, stěrgjysh i Filipit me dy
věllezěrit e tij kanë göně ne sherbim te një prenci Ili-
rian i cili kur i liroi u fali një dhi dhe i porositi që tö
vendoseni ku te gëndroje dhja. Ajo gendrojti afër Vo-
denës dhe prandaj te tre vellazerit zunë vend atje dhe
kětij vëndi i thone fush' e dhisě; me shkronja görgish-
te kryeqytet i parë i Maqidhonis esht shkruar
«Edhise».
Tue u mbështet mbi këto arsye ka shumë propa-
bilitet që dinastia e Mbretëris Magidhone t'a ketë rë-
njën o në Gegëri ose ne Toskëri. Dhe nuk dihet mirë
se cili dialekt ka parazotnuar mbi djalektet e tjera, si
gjuhë zyrtare ne Magidhoni. N'ësht se ka parazotruar
gjuha e derës Mbretnore, këjo ngjan të jetë një dialekt
Ilirian. Me gjith kët kur ne kohen e Filipit V-të, ge-
veria Maqidhone dergoj ne Shkodrë nje delegasjon
për t'u marë vesh me geverine Ilirjane të Shkodrës.
midis Magidhonasve dhe Shkodraneve, perdorim i dy
dialekteve nuk ka gënë e miaftuëshme për një marë-
veshje dhe prandaj kanë përdorur perkthyes nga nje
dialekt te tjetëri. Si do që té jetë gjuha e përdorur
ne Maqidhoni prej popullit nuk' ka genë gerqishtia;
por një gjuhë Thrako-Iliriane e veçantë që ka pasur
një afrim te ngushtë me dialektet që përdoreshin at-
here ne Shqipri.
Esht e vërtete se me emrin «Pel-lë» ose «Pel-lion»
ne Shqipri ka pasur qytete te cilat i përmënd hjstoria:
por gě ne një měnyrë te sakte pikërisht nuk dihet se
ku kanë gëne. Midis luginës së Drinit dhe te Matjes.
_ 23 ....
ne nje rafshinë ku ndahen ujërat dhe më tepër afër
Lurjes, ndodhet një vend me rënime të vjetëra ku i
thonë bjeshka e Pelës; por nuk mund të themi me nje
saktësi historike se Pel-la që ka gënë një Kryeqytet i
dytë i Magidhonis, afër Jenixhes së Vardarit, e ka
marë emrin prej Pelës qe ndodhet ne bjeshkat e
Lurjes.
BKSH
ne nje rafshinë ku ndahen ujërat dhe më tepër afër
Lurjes, ndodhet një vend me rënime të vjetëra ku i
thonë bjeshka e Pelës; por nuk mund të themi me nje
saktësi historike se Pel-la që ka gënë një Kryeqytet i
dytë i Magidhonis, afër Jenixhes së Vardarit, e ka
marë emrin prej Pelës qe ndodhet ne bjeshkat e
Lurjes.
BKSH
Gjat kohes qě shkon ndermjet shekullve prallor
dhe atij të Aleksandrit, nuk hasim personalitete të
mbëdha midis mbretërve të Epirit; këtu kötje shihen
ca shënime të mbetura prej prallave té cilat nuk mund
të konsiderohen si elemente të mjaftuëshme për të
sherbyer si baze për një studim të posaçmë.
Hijet e mbëdha të Mbretërve l'Epirit fillojnë të vi-
zatohen vetëm në shekullin e IV-të, ku gjejmë nje A-
leksander, Mbretin e Epirit, që kalon n'Itali, mund
Samenitët dhe bashkohet me Romanët, kur Aleksan-
dri i math ishte duke pushtuar Asinë. Këjo ngjarje
historike meriton nje vërejtje serjoze, duhet të for-
moje nje objekt studimi te posaçmë, se pse provon
q'Epiri jo vetëm që nuk formonte nje pjesë të Greçis
të cilën Aleksandri e kish zotnuar dhe q'Epiri nuk
ishte as aljati politik i Magidhonis dhe që nuk' kish
marë as një pjesë ne shkaget gë shtynin Magedhonasit
për të pushtuar Greginë dhe Asinê; Por Epiri gen-
drojti plotësisht asnjanës dhe indiferent në kêto lē-
vizje.
Ne 376 para Krishtit, Epiri ju dorëzua Kasandrit,
Mbretit të Maqidhonis, por pas tre vjeteve Epirotét
ngrenë krye dhe e munden. Me gjith këto të kěqia, në
shekullin e tretë para Krishtit shohin të çfaget nje
personalitete i math Epirot, Piroja, i cili para se tê
kaloje n'Itali, u hapi luftě Magedhonasve, ashtu dhe
dhe atij të Aleksandrit, nuk hasim personalitete të
mbëdha midis mbretërve të Epirit; këtu kötje shihen
ca shënime të mbetura prej prallave té cilat nuk mund
të konsiderohen si elemente të mjaftuëshme për të
sherbyer si baze për një studim të posaçmë.
Hijet e mbëdha të Mbretërve l'Epirit fillojnë të vi-
zatohen vetëm në shekullin e IV-të, ku gjejmë nje A-
leksander, Mbretin e Epirit, që kalon n'Itali, mund
Samenitët dhe bashkohet me Romanët, kur Aleksan-
dri i math ishte duke pushtuar Asinë. Këjo ngjarje
historike meriton nje vërejtje serjoze, duhet të for-
moje nje objekt studimi te posaçmë, se pse provon
q'Epiri jo vetëm që nuk formonte nje pjesë të Greçis
të cilën Aleksandri e kish zotnuar dhe q'Epiri nuk
ishte as aljati politik i Magidhonis dhe që nuk' kish
marë as një pjesë ne shkaget gë shtynin Magedhonasit
për të pushtuar Greginë dhe Asinê; Por Epiri gen-
drojti plotësisht asnjanës dhe indiferent në kêto lē-
vizje.
Ne 376 para Krishtit, Epiri ju dorëzua Kasandrit,
Mbretit të Maqidhonis, por pas tre vjeteve Epirotét
ngrenë krye dhe e munden. Me gjith këto të kěqia, në
shekullin e tretë para Krishtit shohin të çfaget nje
personalitete i math Epirot, Piroja, i cili para se tê
kaloje n'Itali, u hapi luftě Magedhonasve, ashtu dhe
*Grekërve që ndodheshin kufitarë me të; në këtë rasi
sushtarët e Piros, të habitur nga shpejtësia e lëvizjeve
ushtarake të tij, i thanë se, ja kishte kaluar dhe shqi
ponjes. Piroja ju pergjigj duke theně se ishte e verte-
të, por q'ishin ushtat e tyre q'i kishin sherbyer si kra-
hë per te xhvilluar nje fluturim te tille.
Plutarku, që në jetën e Piros, tregon ketë rethanë
* karakteristike, kurrë s'ka ditur edhe as gë ka dyshuar
-se Epirotet dhe gjith ata q'i thone vehthes Shiptar,
-emnimin gjenerik Shiptar ja detyrojnë pikerisht kë-
saj ngjarjeje.
Plutarku që nuk dinte gjuhën Pellazgjike, e cila
konsiderohej si nje gjuh barbare gë nga kohët e He-
rodotit, edhe q'Epirë me popullësit e tij nuk e kish pa-
›rë për së afërmi, nuk mund te shpjegonte këte ngjarje
që po e parashtrojme në çmimin e filollogeve dhe të
- dijetareve.
Fjala «aetos» që përdor Plutarku ne gjuhen arbe-
nore thuhet Shipe, Shipri ose Shipni, d. m. th. :
• «Vend' i Shqipes» edhe Shqyptar d. m. th. «Bir' i
Shqiponjës».
Ky fakt historik që ka ikur nga mim' i historia-
neve të vjetër ashtu dhe filollogeve dhe dijetareve te
rinj, meriton nje hetam serioze, se pse tormon nje pro-
vë të pa rëzuëshme për ata si na, ge pretendone se
Epirrotët ishin nje popull i veçante dhe i dalluar prej
Elineve, dhe që gjithmone kanë pasur gjuhen e tyre.
• gjuhen e Pellazgeve te vjetër të cilën Grkërit nuk e di-
nin aspak dhe që pa dyshim esht ajo gjuhë që flitet
«dhe sot, n'Epir, ne Maqidhoni, ne Iliri dhe ne disa re-
thujza t'Arshipelit, ashtu dhe ne malet e Atikës, po
ajo gjuhe esht që quhet gjuha shqipe.
sushtarët e Piros, të habitur nga shpejtësia e lëvizjeve
ushtarake të tij, i thanë se, ja kishte kaluar dhe shqi
ponjes. Piroja ju pergjigj duke theně se ishte e verte-
të, por q'ishin ushtat e tyre q'i kishin sherbyer si kra-
hë per te xhvilluar nje fluturim te tille.
Plutarku, që në jetën e Piros, tregon ketë rethanë
* karakteristike, kurrë s'ka ditur edhe as gë ka dyshuar
-se Epirotet dhe gjith ata q'i thone vehthes Shiptar,
-emnimin gjenerik Shiptar ja detyrojnë pikerisht kë-
saj ngjarjeje.
Plutarku që nuk dinte gjuhën Pellazgjike, e cila
konsiderohej si nje gjuh barbare gë nga kohët e He-
rodotit, edhe q'Epirë me popullësit e tij nuk e kish pa-
›rë për së afërmi, nuk mund te shpjegonte këte ngjarje
që po e parashtrojme në çmimin e filollogeve dhe të
- dijetareve.
Fjala «aetos» që përdor Plutarku ne gjuhen arbe-
nore thuhet Shipe, Shipri ose Shipni, d. m. th. :
• «Vend' i Shqipes» edhe Shqyptar d. m. th. «Bir' i
Shqiponjës».
Ky fakt historik që ka ikur nga mim' i historia-
neve të vjetër ashtu dhe filollogeve dhe dijetareve te
rinj, meriton nje hetam serioze, se pse tormon nje pro-
vë të pa rëzuëshme për ata si na, ge pretendone se
Epirrotët ishin nje popull i veçante dhe i dalluar prej
Elineve, dhe që gjithmone kanë pasur gjuhen e tyre.
• gjuhen e Pellazgeve te vjetër të cilën Grkërit nuk e di-
nin aspak dhe që pa dyshim esht ajo gjuhë që flitet
«dhe sot, n'Epir, ne Maqidhoni, ne Iliri dhe ne disa re-
thujza t'Arshipelit, ashtu dhe ne malet e Atikës, po
ajo gjuhe esht që quhet gjuha shqipe.
Për l'i dhene filologjis nj mjet cmimi me te sigur-
te për rendësine e thënjeve t'ona, do té tregojme se-
emrat Epir, Maqidhoni dhe Albani jane plotésisht te
pa njohura prej shiptarěve; se kěto ijalë nuk ndo-
dhen ne gjuhën e tyre; ata në mes të tyre nuk njihen
veç se me emrin gjenerik shiptar dhe as nuk e venë-
në dyshjm që ne vendin e tyre te kete nje emertim
tieter jashta atij q'ata pergjithesisht dinë: Shqipri ose
Shqipni.
Emërtimet Epir dhe Maqidhoni vinë prej burimesh
te huaja, Greke dhe fjala Albani esht e re dhe janë
vetëm Evropjanet te cilët që nga shekulli XIV ose XV
vendit lë shiptareve i kanë dhënë këte emër. Por
shqiptarët vete nuk dinë se ç'ësht Epiri, Maqidhonia
dhe Albania; për ata kēto emra janë plotësisht te pa
njohura dhe që ne gjuhen e tyre nuk' kanë ndo-një
kuptim. Gjith ashtu duke filluar prej fjalës Skutari
d'Albani, duke perfshirě krahinat e Ipekut, te Prish-
tinës, te Vranjes, te Kaçanikut, te Usqupit, te Perle-
pit, te Manastirit, te Follorines, te Grebenes, te Kalla-
ritěs, te Janines gjer te gjiri i Prevezes, gjith ky vend
që perfshihet midis pikave gjeografike dhe detit, nji-
het për Shipri, nje vent q'i perket fisit shiptar edhe
që s'kane as gje te perbashket me Greqinë.
Si kur te gëndrojme nje kalundar që hasim edhe
t'a pyesim se ç'je? do te pergjigjet shkurtimisht : Jam
Shqyptar. Kejo pergjigje epet pa ndryshim prej atyre
te Shipris se sipërme si dhe te Shipris se poshtëme.
gofshin musliman, katoliq ose ortodoks. Atyre, kur
u bëhet fjalë me emrat Epir ose Albani, kujtojnë se u
flitet Çinezce ose u thuhet ndonje sharje në gjuhe te
huaj dhe mund t'a quajne vehtehen te poshtruar.
te për rendësine e thënjeve t'ona, do té tregojme se-
emrat Epir, Maqidhoni dhe Albani jane plotésisht te
pa njohura prej shiptarěve; se kěto ijalë nuk ndo-
dhen ne gjuhën e tyre; ata në mes të tyre nuk njihen
veç se me emrin gjenerik shiptar dhe as nuk e venë-
në dyshjm që ne vendin e tyre te kete nje emertim
tieter jashta atij q'ata pergjithesisht dinë: Shqipri ose
Shqipni.
Emërtimet Epir dhe Maqidhoni vinë prej burimesh
te huaja, Greke dhe fjala Albani esht e re dhe janë
vetëm Evropjanet te cilët që nga shekulli XIV ose XV
vendit lë shiptareve i kanë dhënë këte emër. Por
shqiptarët vete nuk dinë se ç'ësht Epiri, Maqidhonia
dhe Albania; për ata kēto emra janë plotësisht te pa
njohura dhe që ne gjuhen e tyre nuk' kanë ndo-një
kuptim. Gjith ashtu duke filluar prej fjalës Skutari
d'Albani, duke perfshirě krahinat e Ipekut, te Prish-
tinës, te Vranjes, te Kaçanikut, te Usqupit, te Perle-
pit, te Manastirit, te Follorines, te Grebenes, te Kalla-
ritěs, te Janines gjer te gjiri i Prevezes, gjith ky vend
që perfshihet midis pikave gjeografike dhe detit, nji-
het për Shipri, nje vent q'i perket fisit shiptar edhe
që s'kane as gje te perbashket me Greqinë.
Si kur te gëndrojme nje kalundar që hasim edhe
t'a pyesim se ç'je? do te pergjigjet shkurtimisht : Jam
Shqyptar. Kejo pergjigje epet pa ndryshim prej atyre
te Shipris se sipërme si dhe te Shipris se poshtëme.
gofshin musliman, katoliq ose ortodoks. Atyre, kur
u bëhet fjalë me emrat Epir ose Albani, kujtojnë se u
flitet Çinezce ose u thuhet ndonje sharje në gjuhe te
huaj dhe mund t'a quajne vehtehen te poshtruar.
... 27 ...
Shënime mbi kaptinën II.
Ngjarja e Piros me ushtarët e tij, për sa i përket
fjalës Shqipe ose Shiponje me të vertet përmëndet
në jetëshkrimin e Piros, shkruar e botuar prej Plu-
tarkut në librin e tij të famëshmë që mban titullin :
«Jeta e njerzëve té fameshme».
Vasa Pasha kur bën fjalë për gjuhën që flitetj ne
kohen e Piros thote se gjuha ge flitnin Epirotet ishte
gjuhe Pelazgjike, kur se pas mendimit t'onë, gjuha
që flitej athere ishte gjuha shqipe Thrako-Iliriane, me
ndryshimet e kohës. Fjala Shiptar mund t'a ketö
burimin, si ç'thote auktori, ne fjalimin e Piros me ush-
tarët e vetë; por përgjithěsimi i përdorimit të kësaj
fjalë ësht shumë me vone nga koh' e Piros dhe prova
e ksaj ësht se Shiptarët e Greqis dhe t'Italis fjalen
Shiptar nuk e dinin as pak; këjo fjalë për ata ësht
krejt e re; ata vehtes tyre i thonë Arbër ose Arbëresh
Duket se kombi jonë si emër te përgjithshëm ka pa-
sur İjalën Arbër, Arbëres ose shkurtimisht Arbëresh.
Ky emertim përfshinte gjith fiset e kombit t'onë edhe
pěrdorej si një shenje dallimi nga kombet e huaj te ci-
let emërtoheshin me fjalën, Shah ose Shklah dhe fja-
la arbër kaq duket e vjetër, sa që kombi jonë ndodhej
për brinje me Skithët e vjetër; s'ka dyshim se fjala
shah ka rjedhur nga denatyrim' i fjalës «Skith» ne
nje kohë kur Thrako-Ilirët kishin pushtuar gjith sire-
thujezën Ballkanike edhe ndodheshin kufitar me
Skithërit.
Midis auktoreve te huaj fjala Shiptar pikë së pa-
ri ësht përdor në shkrimet e Ptoleme Bizanntinit. Fja-
let Arbër dhe Shah u pergjigjen fjaleve që perdornin
Shënime mbi kaptinën II.
Ngjarja e Piros me ushtarët e tij, për sa i përket
fjalës Shqipe ose Shiponje me të vertet përmëndet
në jetëshkrimin e Piros, shkruar e botuar prej Plu-
tarkut në librin e tij të famëshmë që mban titullin :
«Jeta e njerzëve té fameshme».
Vasa Pasha kur bën fjalë për gjuhën që flitetj ne
kohen e Piros thote se gjuha ge flitnin Epirotet ishte
gjuhe Pelazgjike, kur se pas mendimit t'onë, gjuha
që flitej athere ishte gjuha shqipe Thrako-Iliriane, me
ndryshimet e kohës. Fjala Shiptar mund t'a ketö
burimin, si ç'thote auktori, ne fjalimin e Piros me ush-
tarët e vetë; por përgjithěsimi i përdorimit të kësaj
fjalë ësht shumë me vone nga koh' e Piros dhe prova
e ksaj ësht se Shiptarët e Greqis dhe t'Italis fjalen
Shiptar nuk e dinin as pak; këjo fjalë për ata ësht
krejt e re; ata vehtes tyre i thonë Arbër ose Arbëresh
Duket se kombi jonë si emër te përgjithshëm ka pa-
sur İjalën Arbër, Arbëres ose shkurtimisht Arbëresh.
Ky emertim përfshinte gjith fiset e kombit t'onë edhe
pěrdorej si një shenje dallimi nga kombet e huaj te ci-
let emërtoheshin me fjalën, Shah ose Shklah dhe fja-
la arbër kaq duket e vjetër, sa që kombi jonë ndodhej
për brinje me Skithët e vjetër; s'ka dyshim se fjala
shah ka rjedhur nga denatyrim' i fjalës «Skith» ne
nje kohë kur Thrako-Ilirët kishin pushtuar gjith sire-
thujezën Ballkanike edhe ndodheshin kufitar me
Skithërit.
Midis auktoreve te huaj fjala Shiptar pikë së pa-
ri ësht përdor në shkrimet e Ptoleme Bizanntinit. Fja-
let Arbër dhe Shah u pergjigjen fjaleve që perdornin
- 28
Grekërit: Elin dhe barbar. Grekërit e vjetër thoshin :
Kush do që nuk esht Elin' ësht barbar, d. m. th. i
huaj dhe i pa qytetëruar; ashtu dhe Shiptarët njerzve
té tyre u thoshin arber nga ç'do fis që te ishte dhe
ç'do te huaji që nuk ishte nga gjuha e nga gjaku i tyre
i thoshnin Shah ose Shklah.
Fjala Shah mund té jetë ma e vonëshme edhe e
marê nga dialekti Venecian: Sqavo, te cilën e pérdor-
nin edhe për Slovenët gë kaně ardhur në brigjet e A-
-driatikut ne shekullin VII.
Sa për Epirin, kêto fjale, me le vertet Shiptarët
ne mes të tyre s'i kanë perdorur dhe pjesa e jugës se
Toskëris ka gönë e banuar prej Molloseve, prej Thes-
proteve dhe prej Kaoneve, popuj te vjeter te bashkuar
me Iliriane. Thesprotet janë Çamërit e sotme, Kao-
nët, Laberit dhe Mollosët ishin nje popull që banonin
Mollosinë, d. m. th. garkun e tashmë te Janinës. Kur-
doherë që gjeografët dhe historianët e vjetër te Greqis
bejne fjalë për te tre fiset që thame me siper, kane
përdorur këto fjalë: «Varvari që avasilefti» d. m. th.
ge popuj jo Elinë edhe pa qeveri. Vetem shohim se
pranë Mbreterve te Molloseve kanë ardhur Grekër, u
kanë mësuar letrat, artet dhe zakonet Greke, si pas
mendimit te tyre, i kanë qytetěruar.
Z. Karapano nga Narta, dhender' i Kristaq Zogra-
fos, ka berë kërkime arheologjike ne malet e Kurendës
ně perendim të Janinës, ku ka zbuluar tempollin e vje-
tër të Dodonës edhe kryeqytetin e Molloseve. Veprat e
zbuluara janë shkrime te vjetëra Gërqishte, monedha
të Mbretërve të Molloseve dhe shtatuje të bukura te
shekullit Ve IV para Krishtit. Po të marim para sysh
poziten gjeografike tě kötyre maleve afër Sulit edhe
që rjedhina perëndimore e tyne që ndodhet kundreji
Grekërit: Elin dhe barbar. Grekërit e vjetër thoshin :
Kush do që nuk esht Elin' ësht barbar, d. m. th. i
huaj dhe i pa qytetëruar; ashtu dhe Shiptarët njerzve
té tyre u thoshin arber nga ç'do fis që te ishte dhe
ç'do te huaji që nuk ishte nga gjuha e nga gjaku i tyre
i thoshnin Shah ose Shklah.
Fjala Shah mund té jetë ma e vonëshme edhe e
marê nga dialekti Venecian: Sqavo, te cilën e pérdor-
nin edhe për Slovenët gë kaně ardhur në brigjet e A-
-driatikut ne shekullin VII.
Sa për Epirin, kêto fjale, me le vertet Shiptarët
ne mes të tyre s'i kanë perdorur dhe pjesa e jugës se
Toskëris ka gönë e banuar prej Molloseve, prej Thes-
proteve dhe prej Kaoneve, popuj te vjeter te bashkuar
me Iliriane. Thesprotet janë Çamërit e sotme, Kao-
nët, Laberit dhe Mollosët ishin nje popull që banonin
Mollosinë, d. m. th. garkun e tashmë te Janinës. Kur-
doherë që gjeografët dhe historianët e vjetër te Greqis
bejne fjalë për te tre fiset që thame me siper, kane
përdorur këto fjalë: «Varvari që avasilefti» d. m. th.
ge popuj jo Elinë edhe pa qeveri. Vetem shohim se
pranë Mbreterve te Molloseve kanë ardhur Grekër, u
kanë mësuar letrat, artet dhe zakonet Greke, si pas
mendimit te tyre, i kanë qytetěruar.
Z. Karapano nga Narta, dhender' i Kristaq Zogra-
fos, ka berë kërkime arheologjike ne malet e Kurendës
ně perendim të Janinës, ku ka zbuluar tempollin e vje-
tër të Dodonës edhe kryeqytetin e Molloseve. Veprat e
zbuluara janë shkrime te vjetëra Gërqishte, monedha
të Mbretërve të Molloseve dhe shtatuje të bukura te
shekullit Ve IV para Krishtit. Po të marim para sysh
poziten gjeografike tě kötyre maleve afër Sulit edhe
që rjedhina perëndimore e tyne që ndodhet kundreji
.. 29
detit Jon dhe fillesës së detit Adriatik, këto vende for-
mojnë malësin' e Çamëris e cila krijon luginën e bre-
gut tě detit. Kur ishte Suli mbë kembë, Çamërit, Su-
liotët i përmëntnin nen titullin malësor edhe vendin e
tyre e quanin malësi. Këto rethana na shtyjnë me të
drejtë që fjalën Mollosi e përmëndur në veprat gjeo-
grafike dhe historike te vjetëra, t'a shpjegojmë me fja-
lën e vërtetë shipe malësi. Esht e vërtetë se në këtä
pjesën e Epirit Shiptarizma edhe Elenizma kontes-
tojne njera jetrën dhe si mbas mendimit t'onë këjo-
pjes' e jugut nga pikpamja ethnogralike ka genë
Shiptare; por nga pikpamja kulturore dhe qytetëro-
re ësht Greqizuar.
Mbreti Aleksandrë që përmëndet në këte kaptinë
ësht nje nga Mbretrit e Mollosis që ka shkuar n'Itali,
i thritur nga Grekërit që kishin formuar kolonira tä
mbedha ne Italine jugore dhe ne Sixhilje. Keta prin-
cër lë Shipris jugore shkonin përtej detit si merce-
nerë për të ndihmuar nje nga të dy palët ne lufte.
Sa për marëdhënjet midis Epiroteve dhe Maqidho-
nasve, në pikpamje ethnike kanë qënë t'afërt me njeri
tjetrin, bile e ëma e Aleksandrit te math, Olimpia, ka
gënë prej derës Mbretnore te Mollosis. Epirotët nuk'
kaně marě pjesě ne ngjarjet politike te Gregis së
vjeter.
detit Jon dhe fillesës së detit Adriatik, këto vende for-
mojnë malësin' e Çamëris e cila krijon luginën e bre-
gut tě detit. Kur ishte Suli mbë kembë, Çamërit, Su-
liotët i përmëntnin nen titullin malësor edhe vendin e
tyre e quanin malësi. Këto rethana na shtyjnë me të
drejtë që fjalën Mollosi e përmëndur në veprat gjeo-
grafike dhe historike te vjetëra, t'a shpjegojmë me fja-
lën e vërtetë shipe malësi. Esht e vërtetë se në këtä
pjesën e Epirit Shiptarizma edhe Elenizma kontes-
tojne njera jetrën dhe si mbas mendimit t'onë këjo-
pjes' e jugut nga pikpamja ethnogralike ka genë
Shiptare; por nga pikpamja kulturore dhe qytetëro-
re ësht Greqizuar.
Mbreti Aleksandrë që përmëndet në këte kaptinë
ësht nje nga Mbretrit e Mollosis që ka shkuar n'Itali,
i thritur nga Grekërit që kishin formuar kolonira tä
mbedha ne Italine jugore dhe ne Sixhilje. Keta prin-
cër lë Shipris jugore shkonin përtej detit si merce-
nerë për të ndihmuar nje nga të dy palët ne lufte.
Sa për marëdhënjet midis Epiroteve dhe Maqidho-
nasve, në pikpamje ethnike kanë qënë t'afërt me njeri
tjetrin, bile e ëma e Aleksandrit te math, Olimpia, ka
gënë prej derës Mbretnore te Mollosis. Epirotët nuk'
kaně marě pjesě ne ngjarjet politike te Gregis së
vjeter.
KAPTINA III.
'kemi thene per Epirotel, besojme se mund t'a
themi edhe për Maqidhonasit e vjetër. Historikisht
ësht e provuar se dhe ky popull, si Epirotët ka pasur
gjuhen e vetë, te ndryshme nga gjith dialektet e gju-
hës Görgishte; Magedhonasit kanë pasur nje forme
qeverie e cila largohej plotésisht prej asaj se Greqis,
ka pasur ligjet e veta, zakonet, doket dhe organizaten
ushtarake te saj e cila nuk' kish as gjë te përbashkët
me ate te Eladhës.
Per te provuar ç'ka themi, nuk kemi veç se te kshi-
llojme historine. Pikë se pari ësht Plutarku i cili du-
ke treguar vrasjen e Klitus-it ng'an e Aleksandrit te
math q'ishte miku i tij thote se: «Aleksandri, duke
geně i dehur me verë dhe me duf (inad), u hodh jash-
të çadëres dhe thiri rojen dhe seizet e tij në gjuhen
Maqidhonishte.»
Pra, siç e pohojne gjith historianët, gjuha Maqidho-
ne ishte e ndryshme nga gjith dialektet gë fliteshin në
Gregi; nga këjo del se, Aleksandri për t'u folur njer-
zve te tij nuk mund te perdorte gjuhën Gregishte, se
pse Magedhonasit nuk mund t'a kuptonin duke mos
ditur ate gjuhe. Prandaj gjuha që dinin e flisnin ush-
tarët e Filipit e t'Aleksandrit, nuk mund t'ish tjetër
gje veç se gjuha e Pellazgeve te vjetër, po ajo gjuhä
që flitej n'Epir, ajo që shiponjes i thote Shipe dhe
që flitet edhe sot ku do ne Shipri.
'kemi thene per Epirotel, besojme se mund t'a
themi edhe për Maqidhonasit e vjetër. Historikisht
ësht e provuar se dhe ky popull, si Epirotët ka pasur
gjuhen e vetë, te ndryshme nga gjith dialektet e gju-
hës Görgishte; Magedhonasit kanë pasur nje forme
qeverie e cila largohej plotésisht prej asaj se Greqis,
ka pasur ligjet e veta, zakonet, doket dhe organizaten
ushtarake te saj e cila nuk' kish as gjë te përbashkët
me ate te Eladhës.
Per te provuar ç'ka themi, nuk kemi veç se te kshi-
llojme historine. Pikë se pari ësht Plutarku i cili du-
ke treguar vrasjen e Klitus-it ng'an e Aleksandrit te
math q'ishte miku i tij thote se: «Aleksandri, duke
geně i dehur me verë dhe me duf (inad), u hodh jash-
të çadëres dhe thiri rojen dhe seizet e tij në gjuhen
Maqidhonishte.»
Pra, siç e pohojne gjith historianët, gjuha Maqidho-
ne ishte e ndryshme nga gjith dialektet gë fliteshin në
Gregi; nga këjo del se, Aleksandri për t'u folur njer-
zve te tij nuk mund te perdorte gjuhën Gregishte, se
pse Magedhonasit nuk mund t'a kuptonin duke mos
ditur ate gjuhe. Prandaj gjuha që dinin e flisnin ush-
tarët e Filipit e t'Aleksandrit, nuk mund t'ish tjetër
gje veç se gjuha e Pellazgeve te vjetër, po ajo gjuhä
që flitej n'Epir, ajo që shiponjes i thote Shipe dhe
që flitet edhe sot ku do ne Shipri.
31
Në shumë shkrime të vjetëra thuhet se Eolët gě ku-
fizojne me Epirë flitnin një gjuhë té pěrzier, gjysma
Görqisht, gjysma Pellazgisht te cilën Grekërit e cile-
sonin si barbare.
Esht nga shkaku i pozitës topografis së tyre qä
flisnin këtě gjuhë të përzier, se pse, me nj'anë hasnin
me Greqinë dhe m'anë tjetër me Epirin.
Këto hollësina të kallëzuara prej kagě historiane-
ve, stojnë një provë se gjuha e Epirotëve ishte gjuh'
e Pellazgëve edhe q'ishte, siç u tha ma sipër, krejt e
ndryshme nga dialektet e Gregis.
Gjuha Greke ishte e njohur vetëm prej shogëris së
naltë e cila studjohesh siç studjohet edhe sot në disa
vende të Shqipris dhe ësht e mundëshme gë n'oborin
e Filipit e të Pirosit, Kurtizanët, gjeneralët edhe burat
e Shtetit fjaloseshin edhe shkruanin Gergisht, kulti-
vonin shkronjat dhe letresinë Greke. Për veç kěsaj,
letrat Greke mësoheshin vetem n'Epir e në Maqidho-
ni, gjuha e Elineve ishte përhapur n'Asi, n'Afrike
ashtu dhe në Romë e n'Itali, se pse ajo ishte gjuha më
•e përparuar edhe më e aftë, n'ato kohë, për t'i vënë në
mardhënje popujt e ndryshmë gë kanë pasur në mes
të tyre maredhënje tregëtare ose politike. Aso kohel
Görgishtia studjohej gysh studjohet sot frëngjishtia e
cila ësht bërë njé gjuhë e përbotëshme.
As njeri nuk mund të mohojë gë Elinët të mos kené
• arritur me përparimin e gytetërimit të tyre shkallën
më të lartë të glorjes dhe gë o ‚me gjuhen e tyre q'ish
bërë gjuha letrare e gjith botës, ose me artet, me tre-
götinë dhe me industrin e tyre të mos kenë fituar ven-
din e parë në mes të popujve të vjetër, por nuk besoj-
më se gjith ata gë flisnin Görgishten të kenë gënë Gre-
kër edhe të kenë gënë nga familia Elenike.
Në shumë shkrime të vjetëra thuhet se Eolët gě ku-
fizojne me Epirë flitnin një gjuhë té pěrzier, gjysma
Görqisht, gjysma Pellazgisht te cilën Grekërit e cile-
sonin si barbare.
Esht nga shkaku i pozitës topografis së tyre qä
flisnin këtě gjuhë të përzier, se pse, me nj'anë hasnin
me Greqinë dhe m'anë tjetër me Epirin.
Këto hollësina të kallëzuara prej kagě historiane-
ve, stojnë një provë se gjuha e Epirotëve ishte gjuh'
e Pellazgëve edhe q'ishte, siç u tha ma sipër, krejt e
ndryshme nga dialektet e Gregis.
Gjuha Greke ishte e njohur vetëm prej shogëris së
naltë e cila studjohesh siç studjohet edhe sot në disa
vende të Shqipris dhe ësht e mundëshme gë n'oborin
e Filipit e të Pirosit, Kurtizanët, gjeneralët edhe burat
e Shtetit fjaloseshin edhe shkruanin Gergisht, kulti-
vonin shkronjat dhe letresinë Greke. Për veç kěsaj,
letrat Greke mësoheshin vetem n'Epir e në Maqidho-
ni, gjuha e Elineve ishte përhapur n'Asi, n'Afrike
ashtu dhe në Romë e n'Itali, se pse ajo ishte gjuha më
•e përparuar edhe më e aftë, n'ato kohë, për t'i vënë në
mardhënje popujt e ndryshmë gë kanë pasur në mes
të tyre maredhënje tregëtare ose politike. Aso kohel
Görgishtia studjohej gysh studjohet sot frëngjishtia e
cila ësht bërë njé gjuhë e përbotëshme.
As njeri nuk mund të mohojë gë Elinët të mos kené
• arritur me përparimin e gytetërimit të tyre shkallën
më të lartë të glorjes dhe gë o ‚me gjuhen e tyre q'ish
bërë gjuha letrare e gjith botës, ose me artet, me tre-
götinë dhe me industrin e tyre të mos kenë fituar ven-
din e parë në mes të popujve të vjetër, por nuk besoj-
më se gjith ata gë flisnin Görgishten të kenë gënë Gre-
kër edhe të kenë gënë nga familia Elenike.
_ 32 ..
C'ka u tha më parë provon miattësisht se Epirotët*.
dhe Magidhonasit ishin dy popuj origjina e te cilevet
mund te rithte fare mirë ng'ay burim qe kanë rjedhur
edhe Eolët dhe Jonët; por qe nga fillimi i dukjes së ty-
ne në stere kishin mbetur larg Grekërve dhe kishin for-
muar nje shoqéri te veçanté, një nacionalitet té da-
lluar dhe as pak i një llojëshem me atě të Elinevet; ata .
kanë pasur një gënje te veçante edhe kurrë s'kane pa- .
sur çështje te përbashkëta as kanë simpathizuar, me
mendimet dhe me prierimet politike te Greqis.
E vetmja gje ge kishin te perbashket me Elinët.
mbase kane gënë Perëndite Pagane. Por dhe keto Pe-
rëndi, për një pjesë të madhe janě sjellé prej pellaz--
gve të vjetër dhe gë Grekërit më në fund kanë genë le
shtërnguar te ‚marin fen' e tyre.
Ky fakt gë provon miaftësisht historia forcohet
dhe me emrat e atyre Perendive që kanë një kuptim :
te garte dhe t'arsyeshme ne gjuhen shqipe siç do t'a»
provojme.
C'ka u tha më parë provon miattësisht se Epirotët*.
dhe Magidhonasit ishin dy popuj origjina e te cilevet
mund te rithte fare mirë ng'ay burim qe kanë rjedhur
edhe Eolët dhe Jonët; por qe nga fillimi i dukjes së ty-
ne në stere kishin mbetur larg Grekërve dhe kishin for-
muar nje shoqéri te veçanté, një nacionalitet té da-
lluar dhe as pak i një llojëshem me atě të Elinevet; ata .
kanë pasur një gënje te veçante edhe kurrë s'kane pa- .
sur çështje te përbashkëta as kanë simpathizuar, me
mendimet dhe me prierimet politike te Greqis.
E vetmja gje ge kishin te perbashket me Elinët.
mbase kane gënë Perëndite Pagane. Por dhe keto Pe-
rëndi, për një pjesë të madhe janě sjellé prej pellaz--
gve të vjetër dhe gë Grekërit më në fund kanë genë le
shtërnguar te ‚marin fen' e tyre.
Ky fakt gë provon miaftësisht historia forcohet
dhe me emrat e atyre Perendive që kanë një kuptim :
te garte dhe t'arsyeshme ne gjuhen shqipe siç do t'a»
provojme.
KAPTINA IV.
P ellazget tè cilět kane geně tế parêt q'i jane avilur-
steres Greke, kishin sjell me vehte kuptimet dhe kultin
e një besimi krejt primitif. Historianët e vjetër, i par' i
tyre Herodoti, thotë se Pellazgët, Perëndive të tyre u
bënin fli nga gjith llojet, por gë nuk' kishin zakon t'u
apin emra të posaçme; nuk kishin Perendira të lën-
dëta, vepr' të dorës së njeriut; adhuronin natyrën në
çfaqjet e saja mirëbërëse. Edhe theogoni e tyre qe më
në fund u adoptua dhe mbase u prefeksinua prej Gre-
kërve, nuk isht jetër gjë veç se produkt' i vërejtjeve
mbi levizjet fizike të natyrěs, mbi vijimin e kohës dhe
mbi maredhënjet e elementave; me nj fjalê, nuk ish
gje sendi jeter veç se nje varg perfundime te logjik-
shěme, ose ma mir me thanë, spjegimi krejt primitif i
sistemit tê botés, rezultatet e para té punimit të men-
djes së njeriut në fushën e filozofis.
Haos q'ësht te zbrazětit, i pa formi, Çqyësi, rjedh
nga ijalet Pellazgjike: ha dhe has, kaos, ngrenes,
çqyes, ose nga ijalet hap, haaapěrı, haepsi, e hapët,
e zbrazët. Këto fjalë edhe sot kanë po ato kuptime ně
gjuhen Shqipe.
Nga haos ka lindur Erèbe. Këjo fjalë ka për rënjě:
érh, érhem, érheni ose érhesi, e errët. Në shqipe u
err, errët, errëni, vend, i errët : érèbe ësht selia e e-
rrësirave të përjetëshme.
P ellazget tè cilět kane geně tế parêt q'i jane avilur-
steres Greke, kishin sjell me vehte kuptimet dhe kultin
e një besimi krejt primitif. Historianët e vjetër, i par' i
tyre Herodoti, thotë se Pellazgët, Perëndive të tyre u
bënin fli nga gjith llojet, por gë nuk' kishin zakon t'u
apin emra të posaçme; nuk kishin Perendira të lën-
dëta, vepr' të dorës së njeriut; adhuronin natyrën në
çfaqjet e saja mirëbërëse. Edhe theogoni e tyre qe më
në fund u adoptua dhe mbase u prefeksinua prej Gre-
kërve, nuk isht jetër gjë veç se produkt' i vërejtjeve
mbi levizjet fizike të natyrěs, mbi vijimin e kohës dhe
mbi maredhënjet e elementave; me nj fjalê, nuk ish
gje sendi jeter veç se nje varg perfundime te logjik-
shěme, ose ma mir me thanë, spjegimi krejt primitif i
sistemit tê botés, rezultatet e para té punimit të men-
djes së njeriut në fushën e filozofis.
Haos q'ësht te zbrazětit, i pa formi, Çqyësi, rjedh
nga ijalet Pellazgjike: ha dhe has, kaos, ngrenes,
çqyes, ose nga ijalet hap, haaapěrı, haepsi, e hapët,
e zbrazët. Këto fjalë edhe sot kanë po ato kuptime ně
gjuhen Shqipe.
Nga haos ka lindur Erèbe. Këjo fjalë ka për rënjě:
érh, érhem, érheni ose érhesi, e errët. Në shqipe u
err, errët, errëni, vend, i errët : érèbe ësht selia e e-
rrësirave të përjetëshme.
.. 34 ....
Gea, d. m. th. dheu. Dorinjte shkronjen «p» e
kthenin ne «d» edhe e shiptonin: dha. Nẽ shipe to-
ka thuhet dhé.
Uranos, këjo fjalë me dy gama flitet Oranos. Pra,
vran, vrant, i vranët ne shipe do të thotë, i vrenjte
Po ti shtojme fjalës vranë prapështimin grek (os), do
të kemi fjalën, vranos ose oranos. Esht emri me tě ci-
lën Pellazgët dhe të paslindurit e tyre direkt, shipta-
rët, shenojnë qiellin si seli e revet: me re. Bashkimi
Géa me Uranos, d. m. th. bashkim' i tokes me qiell.
ka produktuar Rhéa me Chronos. Rea ne shipe do te
thotë re.
Chronos, rjedh nga fjala shipe, kohe. Ne disa
garge le Shipnis (k)-a ndronet ne «r» dhe ne vend
që të thuhet (kohë) flitet «roh». Kohn, e Rohn don me
thene koha, shtojni kësaj papështimin grek «os» edhe
kini pikërisht rohnos.
Nga Rhéa ka lindur Zevs, (Jupiter, Zaa, Zec, ne
shqipe d. m. th. Ze. Prandaj, Rhéa, d. m. th. rea, nuk
mund te pillte veç se me nje kërcëllimëe cila jepte njè
Zç: d. m. th. Rufea dhe bubullima, pikërisht Zaa, Zee
e Pellazgěve. E dimē se Jupiteri oraklet e tij ne Do-
donë i cfaqte me një zë i cili ishte Perëndia e Pellaz-
göve. Ne Shipëri ka krahina ku edhe sot thone: Zee›
lirona sot nga e kegia. Kêto fjale Zaa, Zee, më vonë u
ndruan në Zaan, Zaan e Zoot te cilat sot kanë kupti-
min e Perëndis dhe populli ben be për Zone, per
Zotin.
Zevsi bashkohet me Métis, inteligjenca, mendimi.
Siç dihet (ment) ne shipe ka kuptimin inteligjence.
Grekërit prej kěsaj fjale kanë hequr (n)-ne dhe duke i
shtuar prapështimin «is» ka běrê fjalën, Metis. Pra
me këtë bashkim Zevsi ose Jupiteri ka pjelle Athina-
Gea, d. m. th. dheu. Dorinjte shkronjen «p» e
kthenin ne «d» edhe e shiptonin: dha. Nẽ shipe to-
ka thuhet dhé.
Uranos, këjo fjalë me dy gama flitet Oranos. Pra,
vran, vrant, i vranët ne shipe do të thotë, i vrenjte
Po ti shtojme fjalës vranë prapështimin grek (os), do
të kemi fjalën, vranos ose oranos. Esht emri me tě ci-
lën Pellazgët dhe të paslindurit e tyre direkt, shipta-
rët, shenojnë qiellin si seli e revet: me re. Bashkimi
Géa me Uranos, d. m. th. bashkim' i tokes me qiell.
ka produktuar Rhéa me Chronos. Rea ne shipe do te
thotë re.
Chronos, rjedh nga fjala shipe, kohe. Ne disa
garge le Shipnis (k)-a ndronet ne «r» dhe ne vend
që të thuhet (kohë) flitet «roh». Kohn, e Rohn don me
thene koha, shtojni kësaj papështimin grek «os» edhe
kini pikërisht rohnos.
Nga Rhéa ka lindur Zevs, (Jupiter, Zaa, Zec, ne
shqipe d. m. th. Ze. Prandaj, Rhéa, d. m. th. rea, nuk
mund te pillte veç se me nje kërcëllimëe cila jepte njè
Zç: d. m. th. Rufea dhe bubullima, pikërisht Zaa, Zee
e Pellazgěve. E dimē se Jupiteri oraklet e tij ne Do-
donë i cfaqte me një zë i cili ishte Perëndia e Pellaz-
göve. Ne Shipëri ka krahina ku edhe sot thone: Zee›
lirona sot nga e kegia. Kêto fjale Zaa, Zee, më vonë u
ndruan në Zaan, Zaan e Zoot te cilat sot kanë kupti-
min e Perëndis dhe populli ben be për Zone, per
Zotin.
Zevsi bashkohet me Métis, inteligjenca, mendimi.
Siç dihet (ment) ne shipe ka kuptimin inteligjence.
Grekërit prej kěsaj fjale kanë hequr (n)-ne dhe duke i
shtuar prapështimin «is» ka běrê fjalën, Metis. Pra
me këtë bashkim Zevsi ose Jupiteri ka pjelle Athina-
35
ne, Mınerven; por kejo pjellje běhet ně kokën e Jupi-
terit, ne selin' e inteligjencës dhe produkton Athmane.
Grekërit gë nuk' kishinr ruajtur as një kujtim te
gjuhës Pellazgjike kurrě s'kanë mundur t'i japin një
kuptim t'arsyeshëm fjalës Athina; janë kufizuar me
ipoteza të fjeshta. Përkundrazi, gjuha shqipe na ep
një shpjegim tepër të gartë e t'arsyeshëm. Thané
edhe thënë, ne gjuhen Shqipe kanë kuptimin : E tha-
na, dhe e thëna, këjo ka kuptimin e thenjěs edhe tě
verbit. «Ftillk». Ksisoj Athina vjen me thäně fjal' e
Perendis, këjo fjalë té cilën e gjejmë ne gjith fet e
vjetëra e të ra, ësht e Perendis Pellazgevet që pro-
cedon me Zefsin, fuqinë, pushtetin edhe me inteli-
gjencën.
Héra, Junoni i Grekëvet, ësht (era) në shgip...
Némès, ne shqipe ësht «nëmë» që ka kuptimin mall-
kim, një gjë gê sjell te kegen, që sjell mundim dhe
gë shkakton fatkegësira. Na besojmë se cilësit e Né-
mès përfshihen në kuptimini e fjalës shqipe «Nëmě».
Erimes kējo fjalě rjedh nga fjala erh, erhni, ť'e-
rret, sterrë dhe rënim.
Muse. Ne shqipe: Mësoj, mäsonjës d. m. th. ajy
gë měson, g'inspiron diturinë, shkencën. Kêto janë
cilësit e «Muse»-avet d. m. th. e mësonjavet, e shpir-
tësonjësavet.
Thetis, ësht e ditur se Thetis ësht një shpirtësim
detar. Në shqipe «deti» ësht det.
Aphrodites, Vénus. Venusi Perëndesha e dashu-
ris, e bukuris, ashtu dhe yll' i mëngjesit. Aferditë nẽ
shqipe d. m. th. afër ditës ose yll' i mëngjesit ështe
perëndi i dashurisë.
Delos, një rethujëz e dedikuar diellit. Fjalës diell
ne, Mınerven; por kejo pjellje běhet ně kokën e Jupi-
terit, ne selin' e inteligjencës dhe produkton Athmane.
Grekërit gë nuk' kishinr ruajtur as një kujtim te
gjuhës Pellazgjike kurrě s'kanë mundur t'i japin një
kuptim t'arsyeshëm fjalës Athina; janë kufizuar me
ipoteza të fjeshta. Përkundrazi, gjuha shqipe na ep
një shpjegim tepër të gartë e t'arsyeshëm. Thané
edhe thënë, ne gjuhen Shqipe kanë kuptimin : E tha-
na, dhe e thëna, këjo ka kuptimin e thenjěs edhe tě
verbit. «Ftillk». Ksisoj Athina vjen me thäně fjal' e
Perendis, këjo fjalë té cilën e gjejmë ne gjith fet e
vjetëra e të ra, ësht e Perendis Pellazgevet që pro-
cedon me Zefsin, fuqinë, pushtetin edhe me inteli-
gjencën.
Héra, Junoni i Grekëvet, ësht (era) në shgip...
Némès, ne shqipe ësht «nëmë» që ka kuptimin mall-
kim, një gjë gê sjell te kegen, që sjell mundim dhe
gë shkakton fatkegësira. Na besojmë se cilësit e Né-
mès përfshihen në kuptimini e fjalës shqipe «Nëmě».
Erimes kējo fjalě rjedh nga fjala erh, erhni, ť'e-
rret, sterrë dhe rënim.
Muse. Ne shqipe: Mësoj, mäsonjës d. m. th. ajy
gë měson, g'inspiron diturinë, shkencën. Kêto janë
cilësit e «Muse»-avet d. m. th. e mësonjavet, e shpir-
tësonjësavet.
Thetis, ësht e ditur se Thetis ësht një shpirtësim
detar. Në shqipe «deti» ësht det.
Aphrodites, Vénus. Venusi Perëndesha e dashu-
ris, e bukuris, ashtu dhe yll' i mëngjesit. Aferditë nẽ
shqipe d. m. th. afër ditës ose yll' i mëngjesit ështe
perëndi i dashurisë.
Delos, një rethujëz e dedikuar diellit. Fjalës diell
.... 36 ..
ně shqipe, duke i shtuar prapěshtimin grek «os» bě-
het fjala «diellos». Latoni pjell Dianën. Hân e Hana
ěsht ëmri shqip i hanës, edhe Diana ësht simbol i
s'aj.
Sélène. Lene, me gjuhen shqipe d. m. th. të lin-
dur, lindje. Thamë se Zaa, Zee ësht Perendia; Pra
Laa, ose Zee, Sélène ësht Perendia ose Perendesh e
lindjes. E dimë se Selini kryesonte lindjet.
Qëndrojmë këtu për të mos lodhur vëmëndjen e
kěndonjësit, duke gënë tě bindur se kěto shëmbělla
janë më se të miaftuëshme rër të forcuar té thênat
t'ona dhe për të vendosur definitivisht të drejtën e
vjetërsis, te kombsis dhe të gjuhës shqipe mbi gjith
gjuhët dhe kombsit e tjera të njohura n'Evropë.
Si do goftë lavděrohemi per se u kemi hapur njä
tushé të re dijetarëve dhe filollogëve për l'i vênë në
gjëndje që të japin xhvillimet e duhura tezës që ke-
mi filluar.
Komentime mbi kaqtinën III. dhe IV.
Në kaptinën III auktori vazhdon të trajtojë çesh-
tjen e gjuhës që flisnin Magidonasit dhe Epirotët:
dhe si provë tregon vrasjen e Klitos i cili ka gěnö
nga besnikët më të fortë t'Aleksandrit të math edhe
ně disa rethana të rezikshëme i kishte shpëtuar dhe
jetën. Aleksandri si shkoj n'Asi filloj të pinte dhe në
dehje e sipër bënte sende të pa pělqyera. Nji nga kë-
to tajet më të mbëdha që ka bërë duke gënë i dehur
ësht dhe vrasja e Klitos. Ne kětë rast, në duf' e si-
për, ka folur jo Gërqisht por në gjuhën Magedhone.
Në gjith rastet që çfaqej nevoja t'u fliste ushtarëve
ně shqipe, duke i shtuar prapěshtimin grek «os» bě-
het fjala «diellos». Latoni pjell Dianën. Hân e Hana
ěsht ëmri shqip i hanës, edhe Diana ësht simbol i
s'aj.
Sélène. Lene, me gjuhen shqipe d. m. th. të lin-
dur, lindje. Thamë se Zaa, Zee ësht Perendia; Pra
Laa, ose Zee, Sélène ësht Perendia ose Perendesh e
lindjes. E dimë se Selini kryesonte lindjet.
Qëndrojmë këtu për të mos lodhur vëmëndjen e
kěndonjësit, duke gënë tě bindur se kěto shëmbělla
janë më se të miaftuëshme rër të forcuar té thênat
t'ona dhe për të vendosur definitivisht të drejtën e
vjetërsis, te kombsis dhe të gjuhës shqipe mbi gjith
gjuhët dhe kombsit e tjera të njohura n'Evropë.
Si do goftë lavděrohemi per se u kemi hapur njä
tushé të re dijetarëve dhe filollogëve për l'i vênë në
gjëndje që të japin xhvillimet e duhura tezës që ke-
mi filluar.
Komentime mbi kaqtinën III. dhe IV.
Në kaptinën III auktori vazhdon të trajtojë çesh-
tjen e gjuhës që flisnin Magidonasit dhe Epirotët:
dhe si provë tregon vrasjen e Klitos i cili ka gěnö
nga besnikët më të fortë t'Aleksandrit të math edhe
ně disa rethana të rezikshëme i kishte shpëtuar dhe
jetën. Aleksandri si shkoj n'Asi filloj të pinte dhe në
dehje e sipër bënte sende të pa pělqyera. Nji nga kë-
to tajet më të mbëdha që ka bërë duke gënë i dehur
ësht dhe vrasja e Klitos. Ne kětë rast, në duf' e si-
për, ka folur jo Gërqisht por në gjuhën Magedhone.
Në gjith rastet që çfaqej nevoja t'u fliste ushtarëve
... 37 ......
tě tij, u fliste me kötě gjuhe. Për veç kësaj e em' e
Filipit ka gene Iliriane, e bijë e një princit që quhej
Iras. Prandaj Filipi per veç dialektit Maqidhonas
dinte dhe dialektin Ilirisht q'e kish mäsuar nga e
ema. Gjith ashtu edhe e ëm' e Aleksandrit, Olim-
pia, ishte prej malěsis se Janines që ndodhet afer
Çaměris. Përveç kösaj profesor' i universitetit te
Berlinit Z.. Ulrich Wilcken thote se Filipi me genë
se donte një grua tjeter dhe Olimpia dyshonte se
mos Filipi e linte krejt me nj'anë, dhe trashigimin e
fronit te Magidhonis mund t'ia linte nonjë mashku-
lli prej barkut tjetër, u zemerua keq me Filipin dhe
prandaj shkoj ne derën e atit të s'aj me Aleksandrin
bashkë dhe me kětë pretekst Aleksandri kur ish i vo-
gël ka ndejtur ne Iliri, kshtu që me do-e-mos do té
ketë mösuar dhe ajy, si i ati, dialektin Ilirian, Pra
siç thame ne komentimin e kaptinës tjetër dialek!:
Maqidhonas që fliste vullgu ka gënë një dialekt
Thrako-Ilirian si Gegönishtia me Toskënishten, nje
dialekt i treté që me ardhjen e Sllavëve ne Maqidho-
ni, ka humbur. Ne kohën e Filipit e t'Aleksandrit tä
math gjuha Görqishte ishte vetëm gjuhë kulture dhe
gjuhe zyrtare; por ky fenomen nuk' ka gene vetem
ne Magedhoni, ka ndodhur dhe ne vende ku Grekët
s'kishin të bënin as pak. Bije fjala legjendat e mone-
dhave te mbreterve Iliriane te Shkodres janë shkruar
ne gjuhën görgishte. Ne kohën e mesme, gjith Evro-
pa mbarë përdorte, si gjuhě kulture, zyrtare dhe fe-
tare, Latinishten.
Prandaj perdorim' i gjuhës gergishte ne Maqidho-
ni, n'ate kohë, nuk formon nje provë se Maqidhonasit
kanë gönë grekër. Esht e vërtete se Filipi me Alek-
sandrin, për të gytetëruar kombin dhe Mbretërin e
tě tij, u fliste me kötě gjuhe. Për veç kësaj e em' e
Filipit ka gene Iliriane, e bijë e një princit që quhej
Iras. Prandaj Filipi per veç dialektit Maqidhonas
dinte dhe dialektin Ilirisht q'e kish mäsuar nga e
ema. Gjith ashtu edhe e ëm' e Aleksandrit, Olim-
pia, ishte prej malěsis se Janines që ndodhet afer
Çaměris. Përveç kösaj profesor' i universitetit te
Berlinit Z.. Ulrich Wilcken thote se Filipi me genë
se donte një grua tjeter dhe Olimpia dyshonte se
mos Filipi e linte krejt me nj'anë, dhe trashigimin e
fronit te Magidhonis mund t'ia linte nonjë mashku-
lli prej barkut tjetër, u zemerua keq me Filipin dhe
prandaj shkoj ne derën e atit të s'aj me Aleksandrin
bashkë dhe me kětë pretekst Aleksandri kur ish i vo-
gël ka ndejtur ne Iliri, kshtu që me do-e-mos do té
ketë mösuar dhe ajy, si i ati, dialektin Ilirian, Pra
siç thame ne komentimin e kaptinës tjetër dialek!:
Maqidhonas që fliste vullgu ka gënë një dialekt
Thrako-Ilirian si Gegönishtia me Toskënishten, nje
dialekt i treté që me ardhjen e Sllavëve ne Maqidho-
ni, ka humbur. Ne kohën e Filipit e t'Aleksandrit tä
math gjuha Görqishte ishte vetëm gjuhë kulture dhe
gjuhe zyrtare; por ky fenomen nuk' ka gene vetem
ne Magedhoni, ka ndodhur dhe ne vende ku Grekët
s'kishin të bënin as pak. Bije fjala legjendat e mone-
dhave te mbreterve Iliriane te Shkodres janë shkruar
ne gjuhën görgishte. Ne kohën e mesme, gjith Evro-
pa mbarë përdorte, si gjuhě kulture, zyrtare dhe fe-
tare, Latinishten.
Prandaj perdorim' i gjuhës gergishte ne Maqidho-
ni, n'ate kohë, nuk formon nje provë se Maqidhonasit
kanë gönë grekër. Esht e vërtete se Filipi me Alek-
sandrin, për të gytetëruar kombin dhe Mbretërin e
.. 38.....
tyre, si mbretër pěrparimtarě të çquar, kane bërë ç'kæ
gënë e mundur për të futur qytetrimin grek në Maqi-
dhoni; por ky qytetrim, i huaj për Magidhonasit, ishte.
për cipe, nuk kishte rënjë ne ndjenjat dhe në zakonet
e popullit, ishte një gjë si kultura frënge ne kohën e
Frederikut të math ne Prusje. Prandaj nuk mund té.
pretendohet se Prusjanët e Frederikut të math ishin
frengjër.
Disa auktorë duke vërejtur emrat e Magidhonasve
Zyrtarë, gë jane Grekë, këtê gjë e konsiderojnë si një
provë për Eelenizmën e Maqidhonasve; por dhe ky
pretendim nuk mund të gëndrojë në këmbë; se pse
emrat e njerzéve të çquar, më të shumtat herë, janë
emra që vinë nga gjuha kulturore ose fetare e adop-
tuar prej ati kombi: Bije fjala sot në Shqipri, për
shkak të feve dhe të gjuhërave kulturore të mě pa-
rëshme, emrat e njerëzve aktualisht janë emra Arabe,
Latine dhe Greke; por këjo nuk provon se shqiptarët
janë Latinë, Grekër ose Arabë.
Vasa Pasha, ně kaptinën e tretë që po komentoj-
inë perpiget të tregojë se Magedhonasit e vjetěr si
dhe Shqiptarët : Ilirinj dhe Epirotë, janë Pellazgët e
vjetër dhe që s'janë Grekër edhe që gjuha e tyre nuk
ësht gjësendi tjetër veç se Pellazgishtia; kur se si
mbas kërkimeve archeologjike, studimeve gjuhësore
dhe etnografike më të vonëshme, merret vesh se Pe-
llazgët kanë gënë vetëm në një pjesë të Magedhonis
që quhej Krestoni. Si ç'e shpjeguam dhe më parö,
kombi Magedhonas përběhej prej shumë fisesh të
ndryshme; por që parazotnonte pjesa Thrako-Iliriane.
Käshtu që si mbas mendimit t'oně argument' i pare
i auktorit me tě cilin don të provojë se Maqedhonasit
nuk' kanë gënë Grekër, ësht i věrtetë edhe në kětě pi-
tyre, si mbretër pěrparimtarě të çquar, kane bërë ç'kæ
gënë e mundur për të futur qytetrimin grek në Maqi-
dhoni; por ky qytetrim, i huaj për Magidhonasit, ishte.
për cipe, nuk kishte rënjë ne ndjenjat dhe në zakonet
e popullit, ishte një gjë si kultura frënge ne kohën e
Frederikut të math ne Prusje. Prandaj nuk mund té.
pretendohet se Prusjanët e Frederikut të math ishin
frengjër.
Disa auktorë duke vërejtur emrat e Magidhonasve
Zyrtarë, gë jane Grekë, këtê gjë e konsiderojnë si një
provë për Eelenizmën e Maqidhonasve; por dhe ky
pretendim nuk mund të gëndrojë në këmbë; se pse
emrat e njerzéve të çquar, më të shumtat herë, janë
emra që vinë nga gjuha kulturore ose fetare e adop-
tuar prej ati kombi: Bije fjala sot në Shqipri, për
shkak të feve dhe të gjuhërave kulturore të mě pa-
rëshme, emrat e njerëzve aktualisht janë emra Arabe,
Latine dhe Greke; por këjo nuk provon se shqiptarët
janë Latinë, Grekër ose Arabë.
Vasa Pasha, ně kaptinën e tretë që po komentoj-
inë perpiget të tregojë se Magedhonasit e vjetěr si
dhe Shqiptarët : Ilirinj dhe Epirotë, janë Pellazgët e
vjetër dhe që s'janë Grekër edhe që gjuha e tyre nuk
ësht gjësendi tjetër veç se Pellazgishtia; kur se si
mbas kërkimeve archeologjike, studimeve gjuhësore
dhe etnografike më të vonëshme, merret vesh se Pe-
llazgët kanë gënë vetëm në një pjesë të Magedhonis
që quhej Krestoni. Si ç'e shpjeguam dhe më parö,
kombi Magedhonas përběhej prej shumë fisesh të
ndryshme; por që parazotnonte pjesa Thrako-Iliriane.
Käshtu që si mbas mendimit t'oně argument' i pare
i auktorit me tě cilin don të provojë se Maqedhonasit
nuk' kanë gënë Grekër, ësht i věrtetë edhe në kětě pi-
.... 3 ......
kë jemi d'akord; por sa për pikën e dytë q'u takon
Pellazgeve largohemi tepër.
Auktori në kaptinën e IV, theorin' e Pellazgëve do
t'a provojë me një krahasim të besimit vjetër Elenik,
duke thënë se shum kuptime fetare tä Elinëve janě
kuptime Pellazgjike dhe gë fjalët kanë rënjën e gju-
hës Pellazgjike dhe këjo rěnjë, me disa ndryshime,
shpjegohet me fjalë shqipe tẽ sotme. Mendimi krye-
sor i Pellazgëve që ka adoptuar auktori, vazhdon edhe
në këtë fushë; mir po studimet e më vonëshme kane
hapur një horizont jetër edhe në pikpamjen fetare;
prandaj e shohim të nevojshme që të japim një men-
dim të përmbledhur edhe të kulluar mbi besimet e
vjetra të Grekëvet duke treguar për sa ësht e mundur
se këto besime ku e kanë burimin edhe ç'far lidhje ka-
në pasur në fillim me besimet e popujve të tjerë.
Si mbas periundımeve te shkences se re, Greqia e
veter nuk fıllon me, me grekërıt. Që prej triddjet vjet
e tëhu ësht konstatuar se përpara Grekërve, si ç'e
thamë më sipër, esht zbuluar një qytetrim m'i vjetër
se ajy ı Grekerve dhe me gěně se ky qytetrim kaq i
veter ka pasur per tush veprımı brigjet e detıt dhe re-
thujzat e Greqis u quajt qytetrimi Egjean, dhe me
gënë se gendra e këti qytetrimi ka gënë në Gjirit, u
quajt dhe qytetërimi Gjiritas. Për veç kösaj po ajy qy-
tetrim i vjetër, me qnë se u zbulua edhe në qytetin
që quhesh Migenë, i cili ndodhet në Greqine toksore,
ka marë dhe emrin : «qytetrimi Giirito-Migenas». Ky
qytetrim, si mbas të thënave të shkencëtarëve, fillon
tre mijë vjet pas periudhës Neolithike edhe gjen fund.
për në Gjirit 1400 vjet, edhe në tokën Greke 1200 vjet
para Krishtit. Pas kösaj llogarie si filluan të vinë në
Gregin' e vjetër Ahainjtë, Dorinjtë, Jonët edhe Eolët
kë jemi d'akord; por sa për pikën e dytë q'u takon
Pellazgeve largohemi tepër.
Auktori në kaptinën e IV, theorin' e Pellazgëve do
t'a provojë me një krahasim të besimit vjetër Elenik,
duke thënë se shum kuptime fetare tä Elinëve janě
kuptime Pellazgjike dhe gë fjalët kanë rënjën e gju-
hës Pellazgjike dhe këjo rěnjë, me disa ndryshime,
shpjegohet me fjalë shqipe tẽ sotme. Mendimi krye-
sor i Pellazgëve që ka adoptuar auktori, vazhdon edhe
në këtë fushë; mir po studimet e më vonëshme kane
hapur një horizont jetër edhe në pikpamjen fetare;
prandaj e shohim të nevojshme që të japim një men-
dim të përmbledhur edhe të kulluar mbi besimet e
vjetra të Grekëvet duke treguar për sa ësht e mundur
se këto besime ku e kanë burimin edhe ç'far lidhje ka-
në pasur në fillim me besimet e popujve të tjerë.
Si mbas periundımeve te shkences se re, Greqia e
veter nuk fıllon me, me grekërıt. Që prej triddjet vjet
e tëhu ësht konstatuar se përpara Grekërve, si ç'e
thamë më sipër, esht zbuluar një qytetrim m'i vjetër
se ajy ı Grekerve dhe me gěně se ky qytetrim kaq i
veter ka pasur per tush veprımı brigjet e detıt dhe re-
thujzat e Greqis u quajt qytetrimi Egjean, dhe me
gënë se gendra e këti qytetrimi ka gënë në Gjirit, u
quajt dhe qytetërimi Gjiritas. Për veç kösaj po ajy qy-
tetrim i vjetër, me qnë se u zbulua edhe në qytetin
që quhesh Migenë, i cili ndodhet në Greqine toksore,
ka marë dhe emrin : «qytetrimi Giirito-Migenas». Ky
qytetrim, si mbas të thënave të shkencëtarëve, fillon
tre mijë vjet pas periudhës Neolithike edhe gjen fund.
për në Gjirit 1400 vjet, edhe në tokën Greke 1200 vjet
para Krishtit. Pas kösaj llogarie si filluan të vinë në
Gregin' e vjetër Ahainjtë, Dorinjtë, Jonët edhe Eolët
.. 40 ..
të cilët duke u perzier me elemente para Elenike for-
muan kombin Grek; qytetrimi Egjean vazhdojti edhe
200 vjet te tjera. Me këte mënyrë qytetrim' i vjetër
Grek, në kohë t'errëta lidhet me qytetrimin Egjean.
Nga këto shpjegime meret vesh se besimet e vje-
tera te Gregis klasike dishka kane marë nga besimet
që përmbante qytetrimi Egjean. Besimet e Grekërve
te vjeter, po te shoshiten dhe te krahasohen me besi-
met e popujve t vjetër, shihet se edhe popujt e vjetër
l'Asis vogël si Lidasit, Karianet, Hititet, Finikasit dhe
Egjyptasit kanë kontribuar ne formimin e besimeve
Greke.
Midis këtyre elementave shohim se besimet e
Thrakasve kanë lojtur një rol miaft te rëndësieshmë
në formimin e besimeve Greke. Thugidhidhi thotë se
Thrakasit janë dy pjesë: Njera pjesë ësht Elenizuar
dhe ljetëra ka mbetur barbar.
Këjo pjes' e Elenizuar e Thrakasve duket çiltas
në besimet e Elefsis dhe të Delfit. Duke u mbështetur
mbi kěto shpjegime shkencore, ne vend ge te pranoj-
më, si auktori, marëdhënje fetare Pelazgjike te njësu-
ara me besime shiptare të sotme, ësht më e arsyesh-
me që besimet e vjetera shiptare, pjesěrisht, t'i kěr-
kojmë nö besimet e Thrakasve.
Me qënë se edhe kaptina «V» e veprës originale
vazhdon te beje fjalë mbi besimet e shiptarve në
marëdhënje me besimet e vjetëra Greke, të marruna
prej Pellazgëve, e shohim me t'arsyeshem që te vazh-
dojme ně perkthimin e kësaj kaptine dhe pastaj te vi-
më ne komentimet t'ona.
të cilët duke u perzier me elemente para Elenike for-
muan kombin Grek; qytetrimi Egjean vazhdojti edhe
200 vjet te tjera. Me këte mënyrë qytetrim' i vjetër
Grek, në kohë t'errëta lidhet me qytetrimin Egjean.
Nga këto shpjegime meret vesh se besimet e vje-
tera te Gregis klasike dishka kane marë nga besimet
që përmbante qytetrimi Egjean. Besimet e Grekërve
te vjeter, po te shoshiten dhe te krahasohen me besi-
met e popujve t vjetër, shihet se edhe popujt e vjetër
l'Asis vogël si Lidasit, Karianet, Hititet, Finikasit dhe
Egjyptasit kanë kontribuar ne formimin e besimeve
Greke.
Midis këtyre elementave shohim se besimet e
Thrakasve kanë lojtur një rol miaft te rëndësieshmë
në formimin e besimeve Greke. Thugidhidhi thotë se
Thrakasit janë dy pjesë: Njera pjesë ësht Elenizuar
dhe ljetëra ka mbetur barbar.
Këjo pjes' e Elenizuar e Thrakasve duket çiltas
në besimet e Elefsis dhe të Delfit. Duke u mbështetur
mbi kěto shpjegime shkencore, ne vend ge te pranoj-
më, si auktori, marëdhënje fetare Pelazgjike te njësu-
ara me besime shiptare të sotme, ësht më e arsyesh-
me që besimet e vjetera shiptare, pjesěrisht, t'i kěr-
kojmë nö besimet e Thrakasve.
Me qënë se edhe kaptina «V» e veprës originale
vazhdon te beje fjalë mbi besimet e shiptarve në
marëdhënje me besimet e vjetëra Greke, të marruna
prej Pellazgëve, e shohim me t'arsyeshem që te vazh-
dojme ně perkthimin e kësaj kaptine dhe pastaj te vi-
më ne komentimet t'ona.
P avarěsisht nga kay praktika fetare te tjera qi
përkasin kultit vjeter te Pellazgëve te cilat as Krishti
as Muhamedi nuk' kane mundur t'i çdukin plotësisht
nga shpirt' i popullit shqiptar, esht dhe bea mbi gurin
gë vazhdon akoma ne gjith malet e Shqipris; kějo be
ësht e rethuar po me até nderim dhe me até solemni-
tet që kishte në kohërat e vjetëra më te lashta.
Gjith historishkronjösit bejne fjale per köte dhe
J. J. Amprère, ne historin «Romane ne Romë» té tij
tregon ngjarjen vijuëse me shum detaje. Sylla përpa-
ra se të linte Romën per të shkuar të lettonte «Mithr'-
date»-in kěrkoj na Cinna, kryetar' i partis Marius, nje
be me le cilën t'angazhohej solemnisht se nuk do te
bente as nje pertenim «innovation» ne Rome gjai
mungeses se tij. Sylla nuk donte ge Cinna keté be
ta bente per Perendit Romake, por mbi gurin e
Shěnjte, dhe si mbas një zakoni te vjetër té Etruske-
ve të cilët këtë be e kishin marë prej Pellazgeve, Cin-
na kête be e bëri, pikë së pari duke věnë gurě mbi su-
pat e tij dhe pastaj duke hedhur nga pas me mallkime
që foli me zë te lartë kundra vetvehtes në goftë se do
l'i shmangej zotimeve te tia.
Né raste të mbëdha dhe kur bëhet fjalë per tě dhě-
ne një sentence me rendési te madhe, pleqt' e fiseve té
Shqipris, musliman' e të krishterë pa dallim, thritea
përkasin kultit vjeter te Pellazgëve te cilat as Krishti
as Muhamedi nuk' kane mundur t'i çdukin plotësisht
nga shpirt' i popullit shqiptar, esht dhe bea mbi gurin
gë vazhdon akoma ne gjith malet e Shqipris; kějo be
ësht e rethuar po me até nderim dhe me até solemni-
tet që kishte në kohërat e vjetëra më te lashta.
Gjith historishkronjösit bejne fjale per köte dhe
J. J. Amprère, ne historin «Romane ne Romë» té tij
tregon ngjarjen vijuëse me shum detaje. Sylla përpa-
ra se të linte Romën per të shkuar të lettonte «Mithr'-
date»-in kěrkoj na Cinna, kryetar' i partis Marius, nje
be me le cilën t'angazhohej solemnisht se nuk do te
bente as nje pertenim «innovation» ne Rome gjai
mungeses se tij. Sylla nuk donte ge Cinna keté be
ta bente per Perendit Romake, por mbi gurin e
Shěnjte, dhe si mbas një zakoni te vjetër té Etruske-
ve të cilët këtë be e kishin marë prej Pellazgeve, Cin-
na kête be e bëri, pikë së pari duke věnë gurě mbi su-
pat e tij dhe pastaj duke hedhur nga pas me mallkime
që foli me zë te lartë kundra vetvehtes në goftë se do
l'i shmangej zotimeve te tia.
Né raste të mbëdha dhe kur bëhet fjalë per tě dhě-
ne një sentence me rendési te madhe, pleqt' e fiseve té
Shqipris, musliman' e të krishterë pa dallim, thritea
... 42 ......
prej paleve ndërgjyqëse për të bërë benë e gurit, para
se te japin vendim mbi çeshtjet që do te gjykojne.
Ky betim bëhet shum herë, bile edhe në ditet
t'ona, si në Gegěri ashtu dhe ne Toskëri: Bea ësht e-
rethosur po me ato formalitete edhe me até aparal,
dhe pasohet po me ato mallkime që pershkruhen prei
historianëve të vjetër. Edhe na, jemi ndodhur në ma-
let e Shqipris në një betim té tille, me rastin e nje gri-
ndjeje q'ishte çpikur mıdıs dy ba]rakeve per sa 1 per-
kiste kufivet të tokave respektive të tyre. Në këtë rast
pleqt' e dy fiseve fqinj te zgjedhur prej paleve ishin.
thirur per té gjykuar çöshtjen e tě drejtes, pas si bene-
ben' e gurit. Gjyqtarët ishin të pörzier të krishterë e
Muhamedanë.
Malsorët e Epirit, té Magedhonis edhe të Iliris, di.
m. th. banorët gë janë prej familjes Pelazgjike ose-
shqiptare, kanë zakon te betohen akoma edhe sot
mbi gur, si gjith të tjerët gë betohen për Perëndi, për-
Krisht ose për mbi nder. Gjith ashtu kur fjalosen në
mes të tyre, banoret e Shqipnis sipërme, duke marë.
në duart e tyre ose duke treguar gur' e parë q'u çfa-
get përpara, thonë : për këtë peshë dhe ata të Shqip-
ris jugore ose të Epirit shprehen kësi lloj : Për të ran-
dë të këtij guri.
Na nuk dinim se ky zakon edhe ky betim të ketä
hyrë ndonjë herë në praktikën fetare të Greqis : së
paku na nuk gjejmë traga që të mundij të na i pro-
voj. Esht një zakon fjesht primitif të cilin vetem të
paslindurit e Pellazgeve e kanë sjellë dhe e kanë ruaj-
tur në për shtegtimet e tyre, në vende ku janë ven-
dosur.
Pelazgët që nuk shkelgenin n'artet e bukura dhe
gë nuk' kishin një dituri relativisht miaft të përpa-
prej paleve ndërgjyqëse për të bërë benë e gurit, para
se te japin vendim mbi çeshtjet që do te gjykojne.
Ky betim bëhet shum herë, bile edhe në ditet
t'ona, si në Gegěri ashtu dhe ne Toskëri: Bea ësht e-
rethosur po me ato formalitete edhe me até aparal,
dhe pasohet po me ato mallkime që pershkruhen prei
historianëve të vjetër. Edhe na, jemi ndodhur në ma-
let e Shqipris në një betim té tille, me rastin e nje gri-
ndjeje q'ishte çpikur mıdıs dy ba]rakeve per sa 1 per-
kiste kufivet të tokave respektive të tyre. Në këtë rast
pleqt' e dy fiseve fqinj te zgjedhur prej paleve ishin.
thirur per té gjykuar çöshtjen e tě drejtes, pas si bene-
ben' e gurit. Gjyqtarët ishin të pörzier të krishterë e
Muhamedanë.
Malsorët e Epirit, té Magedhonis edhe të Iliris, di.
m. th. banorët gë janë prej familjes Pelazgjike ose-
shqiptare, kanë zakon te betohen akoma edhe sot
mbi gur, si gjith të tjerët gë betohen për Perëndi, për-
Krisht ose për mbi nder. Gjith ashtu kur fjalosen në
mes të tyre, banoret e Shqipnis sipërme, duke marë.
në duart e tyre ose duke treguar gur' e parë q'u çfa-
get përpara, thonë : për këtë peshë dhe ata të Shqip-
ris jugore ose të Epirit shprehen kësi lloj : Për të ran-
dë të këtij guri.
Na nuk dinim se ky zakon edhe ky betim të ketä
hyrë ndonjë herë në praktikën fetare të Greqis : së
paku na nuk gjejmë traga që të mundij të na i pro-
voj. Esht një zakon fjesht primitif të cilin vetem të
paslindurit e Pellazgeve e kanë sjellë dhe e kanë ruaj-
tur në për shtegtimet e tyre, në vende ku janë ven-
dosur.
Pelazgët që nuk shkelgenin n'artet e bukura dhe
gë nuk' kishin një dituri relativisht miaft të përpa-
.. 43 ...
ruar, adhuronin natyrën në ngjarjet e dukshme, né
thjeshtësin e s'aj mirëbërëse : Perëndit e tyre ishin
dheu, qielli, fusha, mali, ujët, zjari, guri, dielli, hê-
na dhe yjtë. Populli shqiptar si ç'ësht edhe sot dhe
posaçërisht gjindt' e maleve randësisht betohen për
dhé e për qiell, për zjar e për ujë, për mal e për fu-
shë, për diell e për hënë, në vend që të betohen për
Perëndi e për shenjtërit. Këto forma betimesh që
ngjiten në vjetërsinë më të lashtë, kanë mbetur tä
pa cenuëshme në besimin prej ku dalin dhe në shpre-
himet e tyre. Shqiptarët, duke gënë se kanë mbetur
të gëndruëshme edhe me gjith gë kanë kaluar 40
shekuj mbi kryet e tyre, nuk kanë adoptuar as fjalë
të tjera për të treguar sendet e shënjta, as mendime
te tjera per té pértyłyruar Perënditë.
Gjuha, zakonet, besimet e zěmrës, me një fjalë,
gjith këto, kanë mbetur Pellazgjike që nga një kënd
i Shqipris deri te tjetëri, pa u ndryshuar prej qytetë-
rimit, pa u transformuar me kalimin e shekujve dhe
me veshtyrësit njerzore.
Käjo, me të vërtetë formon një ngjarje të çudite-
shem : Me ç'mënyrë këjo gjuh' e vjetër, bile më e
vetëra e gjith gjuheve te njohura n'Evropë dhe e fo-
lur vetem prej nje popullësie prej dy milion frymësh,
mundi té mbahet ashtu si ç'ka gënë në orgjinën e ve-
të, pa pasur një letrësi të përparuar, as një qytetrim
të shënuëshëm? Gjuha e tij, si dhe ata q'e flasin, ka
rezistruar kundra ç'do gjëje, dhe shqiptari ka mbe-
tur Pellazg ku do që ësht vëndosur. Këjo ngjarj' e pa
shpjeguëshme çfaqet jo vetem në Epir, në Maqedho-
ni dhe n'Iliri, d. m. th. në gjith kêtë zonë që quhet
Shqipri, ku popullësia ësht e përmbledhur, njëgjën-
dëse dhe e shumë, por edhe në shum rethujëza të
ruar, adhuronin natyrën në ngjarjet e dukshme, né
thjeshtësin e s'aj mirëbërëse : Perëndit e tyre ishin
dheu, qielli, fusha, mali, ujët, zjari, guri, dielli, hê-
na dhe yjtë. Populli shqiptar si ç'ësht edhe sot dhe
posaçërisht gjindt' e maleve randësisht betohen për
dhé e për qiell, për zjar e për ujë, për mal e për fu-
shë, për diell e për hënë, në vend që të betohen për
Perëndi e për shenjtërit. Këto forma betimesh që
ngjiten në vjetërsinë më të lashtë, kanë mbetur tä
pa cenuëshme në besimin prej ku dalin dhe në shpre-
himet e tyre. Shqiptarët, duke gënë se kanë mbetur
të gëndruëshme edhe me gjith gë kanë kaluar 40
shekuj mbi kryet e tyre, nuk kanë adoptuar as fjalë
të tjera për të treguar sendet e shënjta, as mendime
te tjera per té pértyłyruar Perënditë.
Gjuha, zakonet, besimet e zěmrës, me një fjalë,
gjith këto, kanë mbetur Pellazgjike që nga një kënd
i Shqipris deri te tjetëri, pa u ndryshuar prej qytetë-
rimit, pa u transformuar me kalimin e shekujve dhe
me veshtyrësit njerzore.
Käjo, me të vërtetë formon një ngjarje të çudite-
shem : Me ç'mënyrë këjo gjuh' e vjetër, bile më e
vetëra e gjith gjuheve te njohura n'Evropë dhe e fo-
lur vetem prej nje popullësie prej dy milion frymësh,
mundi té mbahet ashtu si ç'ka gënë në orgjinën e ve-
të, pa pasur një letrësi të përparuar, as një qytetrim
të shënuëshëm? Gjuha e tij, si dhe ata q'e flasin, ka
rezistruar kundra ç'do gjëje, dhe shqiptari ka mbe-
tur Pellazg ku do që ësht vëndosur. Këjo ngjarj' e pa
shpjeguëshme çfaqet jo vetem në Epir, në Maqedho-
ni dhe n'Iliri, d. m. th. në gjith kêtë zonë që quhet
Shqipri, ku popullësia ësht e përmbledhur, njëgjën-
dëse dhe e shumë, por edhe në shum rethujëza të
…. 44
Kryepellgut «Archipel», në malet e Atikës, më Ko-
lonit shqiptare té Italis e té Dallmacjes, mě ne fund
ku do që populli shqiptar ka věndosur ndënjën e tij.
qoftě në kohëra te vjetra, goftë në kohën e shtegti-
meve le rea. Sa do që ka përqafuar fe të tjera edhe
q'esht pranuar ne shoqrit e brëndeshme të popujve
te tjerë, kujtim' i besimit primitif te tij ka mbetur i
pa prekěshme edhe gjuha e tij as pak s'ka humbur.
as esht prishur ne hasjen me popuj te tjerë. Kejo
ngjarje e konstatuar që nga kohërat e vjetëra prei
historianeve Grekër, edhe e pashme sot në popullin
shqiptar, me lë vertetë meriton gjith vërejtjen e fi-
lologeve dhe të dijetarěve, edhe duhej te behej o-
bjekt' i një studimi serioz dhe i duruëshëm. Shkënca
këtu do te fitonte shume.
Pamvarësisht nga gjith ç'kemi thěne gjer tash
ti, për êt provuar vjetersin e popullit shqiptar dhe
ekzistencën e tij té veçantë jashta familjes Elene, ka
dhe ngjarje te tjera qe bashkëvrapojne për te forcuar
mendimin t'one. Ne Shqipri, shpirt' i gjezave akoma
ushtërohet ne një shkalle miaft të gjërë dhe kësi lloj
nxjerin ngjarjen na zorrët ose nga disa kocka të kaf-
sheve, nga fluturim i zoqve, nga ulurima e ujkut, nga
ënděrat e te tjera. Ky besim ësht rěnjosur edhe kur
gjë nuk mund t'a dobsoje ne shpirtin e popullit. Gos-
tit e vdekjes, dlirimet me ujë edhe kagë te tjera ve-
prime likshtë-besuëse të pa ndara nga besimi primi-
tif i Pellazgöve, ge jane ne perdorim, ku do, provojne
se shqiptarët sa do që janë bërë të Krishterë dhe Mu-
hamedanë, kanë ruajtur besimet e zěmrës sa dhe
gjuhën e stergjysheve te tyre.
Gjith kěsaj t'i shtojme ahmarjen, gjakun, q'ësht
konsideruar si një detyrë e shenjtë kundrejt shpirte-
Kryepellgut «Archipel», në malet e Atikës, më Ko-
lonit shqiptare té Italis e té Dallmacjes, mě ne fund
ku do që populli shqiptar ka věndosur ndënjën e tij.
qoftě në kohëra te vjetra, goftë në kohën e shtegti-
meve le rea. Sa do që ka përqafuar fe të tjera edhe
q'esht pranuar ne shoqrit e brëndeshme të popujve
te tjerë, kujtim' i besimit primitif te tij ka mbetur i
pa prekěshme edhe gjuha e tij as pak s'ka humbur.
as esht prishur ne hasjen me popuj te tjerë. Kejo
ngjarje e konstatuar që nga kohërat e vjetëra prei
historianeve Grekër, edhe e pashme sot në popullin
shqiptar, me lë vertetë meriton gjith vërejtjen e fi-
lologeve dhe të dijetarěve, edhe duhej te behej o-
bjekt' i një studimi serioz dhe i duruëshëm. Shkënca
këtu do te fitonte shume.
Pamvarësisht nga gjith ç'kemi thěne gjer tash
ti, për êt provuar vjetersin e popullit shqiptar dhe
ekzistencën e tij té veçantë jashta familjes Elene, ka
dhe ngjarje te tjera qe bashkëvrapojne për te forcuar
mendimin t'one. Ne Shqipri, shpirt' i gjezave akoma
ushtërohet ne një shkalle miaft të gjërë dhe kësi lloj
nxjerin ngjarjen na zorrët ose nga disa kocka të kaf-
sheve, nga fluturim i zoqve, nga ulurima e ujkut, nga
ënděrat e te tjera. Ky besim ësht rěnjosur edhe kur
gjë nuk mund t'a dobsoje ne shpirtin e popullit. Gos-
tit e vdekjes, dlirimet me ujë edhe kagë te tjera ve-
prime likshtë-besuëse të pa ndara nga besimi primi-
tif i Pellazgöve, ge jane ne perdorim, ku do, provojne
se shqiptarët sa do që janë bërë të Krishterë dhe Mu-
hamedanë, kanë ruajtur besimet e zěmrës sa dhe
gjuhën e stergjysheve te tyre.
Gjith kěsaj t'i shtojme ahmarjen, gjakun, q'ësht
konsideruar si një detyrë e shenjtë kundrejt shpirte-
... 45 ......
rave lé prindérve té vrarě, shpirt' i një njeriut té vra-
rë prej një tjetëri nuk mund të gjejë as lumtéri as
getësi në botën tjetër, në goft se gjinia e tij nuk vret
gjaksorë ose një prej familjes ose të fisit të tij.
Komente mbi kaptinat IV. dhe V.
Krahasim' i besimeve pagane të popujve lë ndry-
shme, na tregon se kěto besime janë tepër të vjetä-
ra dhe kaq të përziera me njëra tjetëren, sa ësht te-
për věshtirë të shqiptohet njeriu me një sigurim të
plotë, duke thënë se besimi -
x - ësht marë nga
besimi - y -. Sidomos në Shqipri gë nuk ěsht
berë as një kërkim, as një mbledhje e folklorit, nuk
mund të vëndosij njeriu duke pretenduar se akësh
besim ësht marë ng'akësh komb ose esht produkt' i
imagjinatës të Kombit t'onë Shqiptar.
Krahasimi i besimeve pagane i gjith kombeve,
të njohura historikisht, na tregon se popujt e vjetër
ashtu dhe popujt primitif të sotmë që ndodhen në
disa vende të fages së dheut, kanë besuar se edhe
trupat organik ose jo organik, kanë njě afsh «shpirt»
edhe kêtij besimi shkënca e sotmë i thotë ạAnimiz-
më». Ky besim u ngarkon një shpirt e një vullnet
maleve, lumënjve, shkëmbinjve, drurëve, gurëve,
trupave qiellore, dheut dhe qiellit. Një dru, një shty-
llë, një shpellë, si mbas këti besimi konsiderohet selia
ose froni i shpirtrave të pa dukëshme. Kêto shpirtra
më vonë jane kuptuar dhe fytyruar nën formë kaf-
she dhe pastaj nën formë njerzore. Një burim ësht
pörfytyruar si një kalë: bije fjala Pegasi, Kal' i A-
pollonit gë bën të buçisij në malin e Parnasit buri-
rave lé prindérve té vrarě, shpirt' i një njeriut té vra-
rë prej një tjetëri nuk mund të gjejë as lumtéri as
getësi në botën tjetër, në goft se gjinia e tij nuk vret
gjaksorë ose një prej familjes ose të fisit të tij.
Komente mbi kaptinat IV. dhe V.
Krahasim' i besimeve pagane të popujve lë ndry-
shme, na tregon se kěto besime janë tepër të vjetä-
ra dhe kaq të përziera me njëra tjetëren, sa ësht te-
për věshtirë të shqiptohet njeriu me një sigurim të
plotë, duke thënë se besimi -
x - ësht marë nga
besimi - y -. Sidomos në Shqipri gë nuk ěsht
berë as një kërkim, as një mbledhje e folklorit, nuk
mund të vëndosij njeriu duke pretenduar se akësh
besim ësht marë ng'akësh komb ose esht produkt' i
imagjinatës të Kombit t'onë Shqiptar.
Krahasimi i besimeve pagane i gjith kombeve,
të njohura historikisht, na tregon se popujt e vjetër
ashtu dhe popujt primitif të sotmë që ndodhen në
disa vende të fages së dheut, kanë besuar se edhe
trupat organik ose jo organik, kanë njě afsh «shpirt»
edhe kêtij besimi shkënca e sotmë i thotë ạAnimiz-
më». Ky besim u ngarkon një shpirt e një vullnet
maleve, lumënjve, shkëmbinjve, drurëve, gurëve,
trupave qiellore, dheut dhe qiellit. Një dru, një shty-
llë, një shpellë, si mbas këti besimi konsiderohet selia
ose froni i shpirtrave të pa dukëshme. Kêto shpirtra
më vonë jane kuptuar dhe fytyruar nën formë kaf-
she dhe pastaj nën formë njerzore. Një burim ësht
pörfytyruar si një kalë: bije fjala Pegasi, Kal' i A-
pollonit gë bën të buçisij në malin e Parnasit buri-
… 46 …
min e Hipokrenit. Një röke ne mitolozhine Greke
esht përfytyruar si një dem me fytyrë njeriu. Dega
e drurit që ri edhe né dimër me gjethe té gjelbera, prej
Grekërve te vjetër, konsiderohej shembull i fitores gë
ësht périytyruar me emrin Dafne e clia i vinte pas A-
pollonit; dushku me parë ka përfytyruar Zeusin para
se te bähej drur' i Zeusit, edhe Dionisi ësht quajtur si-
kur gendronte ne një dru, kur pushoj të jetë vete lis.
Dheu esht përiytyruar me fjalën «Gê», duke dalë
për gjysmë nga toka nën formen e një gruaje qe lut
qiellin l'a lagě me nje pikẽ. uje. Qielli ësht Uranos, i
bir' i kohës edhe at' i Perendivet.
Tashti kur shohim se malsorët e Shqipris, si te ve-
riut dhe te jugut bejne bé edhe sot : per ket dhe, per
këtë qiell e për këtě zjar e te tjera, köjo gjë nuk mund
të konsiderohet si një provë se jemi bijt e Pellazgëve.
Se pse këto besime, i shohim dhe ne për kombe te tje-
rë me qindra vjet para Krishtit. Benë me gur ge thots
auktori te cilën Sylla ja ka ngarkuar Cinnës, ka gěně
nje zakon' i Etruskeve edhe nuk' ka ardhur me anen
e Pellazgöve në Romë; se kërkimet e më pastajme ka-
në provuar se Etruskët me anën e detit, kanë ardhur
veté n'Itali edhe ne disa vende, bije fjala ne Florance
ka dhe muzeum të qytetrimit Etrusk. Këta kaně ar-
dhur nga Lidja e vjeter e Anadollit. Prandaj betimi
me gur nuk esht' i Pellazgeve, ësht i Etruskeve gë
kane genë nje popull' i Asis vogël. Shqiptarët e sot-
më, musliman ose i krishter goftě, kur bën bé me gur,
nuk don me thěnë se i beson gurit. Zakoni ka geně i
vjetër tě cilin shqiptari e ka ruajtur; por kuptimi ka
ndryshuar krejt. Shqiptari kur ben benë, tuke marë
gurë ne dore, don të thoté: se në mos thěnça te vër-
teten shpirt' i im, të mbajë të rëndit e gurit.
min e Hipokrenit. Një röke ne mitolozhine Greke
esht përfytyruar si një dem me fytyrë njeriu. Dega
e drurit që ri edhe né dimër me gjethe té gjelbera, prej
Grekërve te vjetër, konsiderohej shembull i fitores gë
ësht périytyruar me emrin Dafne e clia i vinte pas A-
pollonit; dushku me parë ka përfytyruar Zeusin para
se te bähej drur' i Zeusit, edhe Dionisi ësht quajtur si-
kur gendronte ne një dru, kur pushoj të jetë vete lis.
Dheu esht përiytyruar me fjalën «Gê», duke dalë
për gjysmë nga toka nën formen e një gruaje qe lut
qiellin l'a lagě me nje pikẽ. uje. Qielli ësht Uranos, i
bir' i kohës edhe at' i Perendivet.
Tashti kur shohim se malsorët e Shqipris, si te ve-
riut dhe te jugut bejne bé edhe sot : per ket dhe, per
këtë qiell e për këtě zjar e te tjera, köjo gjë nuk mund
të konsiderohet si një provë se jemi bijt e Pellazgëve.
Se pse këto besime, i shohim dhe ne për kombe te tje-
rë me qindra vjet para Krishtit. Benë me gur ge thots
auktori te cilën Sylla ja ka ngarkuar Cinnës, ka gěně
nje zakon' i Etruskeve edhe nuk' ka ardhur me anen
e Pellazgöve në Romë; se kërkimet e më pastajme ka-
në provuar se Etruskët me anën e detit, kanë ardhur
veté n'Itali edhe ne disa vende, bije fjala ne Florance
ka dhe muzeum të qytetrimit Etrusk. Këta kaně ar-
dhur nga Lidja e vjeter e Anadollit. Prandaj betimi
me gur nuk esht' i Pellazgeve, ësht i Etruskeve gë
kane genë nje popull' i Asis vogël. Shqiptarët e sot-
më, musliman ose i krishter goftě, kur bën bé me gur,
nuk don me thěnë se i beson gurit. Zakoni ka geně i
vjetër tě cilin shqiptari e ka ruajtur; por kuptimi ka
ndryshuar krejt. Shqiptari kur ben benë, tuke marë
gurë ne dore, don të thoté: se në mos thěnça te vër-
teten shpirt' i im, të mbajë të rëndit e gurit.
KPTINA E VI.
Le té vimě persěri nê historiné.
Pirua, Mbret i Epirit, pas si u kthye nga Italia,
në vitin 274 P. K., prishi Antigonë edhe u bë Mbret i
Magedhonis. Magedhonia dhe Epiri u bashkuan nën
njé sovran; por pas vdekjes së Piros, Maqe-
dhonasit ngritnë krye, dhe i biri i Piros, Aleksandri.
u bë Mbret edhe Magedhonasve u shpalli luftë. Oysh
prej kësaj kohe dhe gjer në kohen e Perseut, mbret i
mbramë i Maqdehonis, shohim se Epiri dhe Mage-
dhonia kanë vazhduar me alternative shum a pak lë
zgjatuna duke u bashkuar, duke u ndarë, her nën-
urdhrin e mbretêrve të një vendi, herë nën sundimin
e mbretërve të vendit tjetër, por pa ju drejtuar kurré
Gregis as për t'i kerkuar ndihmë, as për t'a aneksuar.
Kur Romakët i deklaruan luft Mbretit të Magedo-
nis Perseut, republikaț Greke nuk i dhaně ndihmë
Magidhonis, për shkak se bashkim' i tyre politik me
Magidhonině qē rezultonte nga pranim' i Filipit në
mbledhjen e anfiksioneve, ishte shkaktuar vetem.
prej forcës dhe prej rethanave. Ky bashkim kishte
pushuar me pushimin e shkaqeve q'e kishin provo-
kuar, dhe prej kohet bashkimi ishte çartur. Magedho-
nasit, ashtu dhe Epirotët, pas vdekjes të Aleksandrit
të Math dhe pas përfundimeve fatkege tě rivalitetit
ndermjet generaleve, perseri muar pozitat e ma-
parěshme, d. m. th. se duke mos pas as njê marědhć-
Le té vimě persěri nê historiné.
Pirua, Mbret i Epirit, pas si u kthye nga Italia,
në vitin 274 P. K., prishi Antigonë edhe u bë Mbret i
Magedhonis. Magedhonia dhe Epiri u bashkuan nën
njé sovran; por pas vdekjes së Piros, Maqe-
dhonasit ngritnë krye, dhe i biri i Piros, Aleksandri.
u bë Mbret edhe Magedhonasve u shpalli luftë. Oysh
prej kësaj kohe dhe gjer në kohen e Perseut, mbret i
mbramë i Maqdehonis, shohim se Epiri dhe Mage-
dhonia kanë vazhduar me alternative shum a pak lë
zgjatuna duke u bashkuar, duke u ndarë, her nën-
urdhrin e mbretêrve të një vendi, herë nën sundimin
e mbretërve të vendit tjetër, por pa ju drejtuar kurré
Gregis as për t'i kerkuar ndihmë, as për t'a aneksuar.
Kur Romakët i deklaruan luft Mbretit të Magedo-
nis Perseut, republikaț Greke nuk i dhaně ndihmë
Magidhonis, për shkak se bashkim' i tyre politik me
Magidhonině qē rezultonte nga pranim' i Filipit në
mbledhjen e anfiksioneve, ishte shkaktuar vetem.
prej forcës dhe prej rethanave. Ky bashkim kishte
pushuar me pushimin e shkaqeve q'e kishin provo-
kuar, dhe prej kohet bashkimi ishte çartur. Magedho-
nasit, ashtu dhe Epirotët, pas vdekjes të Aleksandrit
të Math dhe pas përfundimeve fatkege tě rivalitetit
ndermjet generaleve, perseri muar pozitat e ma-
parěshme, d. m. th. se duke mos pas as njê marědhć-
__ 48
nje fisi me Grekët, nuk mundně te ruajně afrimin ge
kish sjelle parapeshim' i armeve Magedhonase gjat
nje kohe midis dy popujvet.
Për kundrazi, Epirotet dhe Ilirinjt gë kishin
bashkim fisi, gjuhe dhe aspirata me Magedhonasii.
si té paslindunit e Pellasgëvet, q'ishin perzené prej
Eoleve dhe Jonëvet, te gjith vrapuan si një njeri i
vetëm ne ndihmën e Perseut edhe u përfshinë në fat-
keqsirat që pasuan prishjen e Perseut në luftën e Pid-
nes. Magedhonia u pjestua ne kater province q'i pa-
guanin pagese Romës, Epiri pa qytetet e veta të dje-
gura dhe të rénuara dhe banorët e tyre të zvaritur në
skllavëri, Iliria gjeti fund duke u běré nje province
Romane dhe Mbret' i mbram i s'aj, Gjenti, u çua nẽ
Romë për të stolisur triumfin e fituesve.
Po ajy fat ishte rezervuar edhe për Gregine; por
pak më vone : Romanët Greqis i muar indepandancen
edhe ja aneksuan Perandoris se tyre. Romanët Gre-
qis i rembyen edhe begatit e s'aj, kryveprat e s'aj te
cilat edhe sot ruajnë akoma perkthesën e glorjes sẽ
vjeter dhe të gjenis te pa imituëshme tẽ 'saj, te cilatdo.
l'i impozohen admirimit te brezavet te më pastajme.
Që nga kějo epokë, Gregia nuk mundi te ngrihej
nga ren-ja e s'aj. Shkelqimi qe çfaqej nga nje herě
gjat periudhës perandoris Bizantine me të cilen Gre-
qia ishte pěrzjere, nuk pati ate natyre sa të zhustifi-
konte glorjen e vjetër, se për kětë lypseshin shum
sende. Greqia duke gënë e ndarë ne dy provinca :
Ahaija dhe Peloponezi, shum herë u renua prej Go-
teve dhe prej Bullgareve dhe kshu si Perandoria Bi-
zantine u rrukullis ne njě dekadancë te vajtueshme.
Pastaj ngjane luftat e Kryqit, dhe Kryqzorët e cop-
tuan ne shum shtete te vegjël si mbas sistemit te vje-
nje fisi me Grekët, nuk mundně te ruajně afrimin ge
kish sjelle parapeshim' i armeve Magedhonase gjat
nje kohe midis dy popujvet.
Për kundrazi, Epirotet dhe Ilirinjt gë kishin
bashkim fisi, gjuhe dhe aspirata me Magedhonasii.
si té paslindunit e Pellasgëvet, q'ishin perzené prej
Eoleve dhe Jonëvet, te gjith vrapuan si një njeri i
vetëm ne ndihmën e Perseut edhe u përfshinë në fat-
keqsirat që pasuan prishjen e Perseut në luftën e Pid-
nes. Magedhonia u pjestua ne kater province q'i pa-
guanin pagese Romës, Epiri pa qytetet e veta të dje-
gura dhe të rénuara dhe banorët e tyre të zvaritur në
skllavëri, Iliria gjeti fund duke u běré nje province
Romane dhe Mbret' i mbram i s'aj, Gjenti, u çua nẽ
Romë për të stolisur triumfin e fituesve.
Po ajy fat ishte rezervuar edhe për Gregine; por
pak më vone : Romanët Greqis i muar indepandancen
edhe ja aneksuan Perandoris se tyre. Romanët Gre-
qis i rembyen edhe begatit e s'aj, kryveprat e s'aj te
cilat edhe sot ruajnë akoma perkthesën e glorjes sẽ
vjeter dhe të gjenis te pa imituëshme tẽ 'saj, te cilatdo.
l'i impozohen admirimit te brezavet te më pastajme.
Që nga kějo epokë, Gregia nuk mundi te ngrihej
nga ren-ja e s'aj. Shkelqimi qe çfaqej nga nje herě
gjat periudhës perandoris Bizantine me të cilen Gre-
qia ishte pěrzjere, nuk pati ate natyre sa të zhustifi-
konte glorjen e vjetër, se për kětë lypseshin shum
sende. Greqia duke gënë e ndarë ne dy provinca :
Ahaija dhe Peloponezi, shum herë u renua prej Go-
teve dhe prej Bullgareve dhe kshu si Perandoria Bi-
zantine u rrukullis ne njě dekadancë te vajtueshme.
Pastaj ngjane luftat e Kryqit, dhe Kryqzorët e cop-
tuan ne shum shtete te vegjël si mbas sistemit te vje-
.... 49 ......
tër feodal edhe ushtruan një autoritet tepër të reptë :
Barbaria e Oksidentit u shartua mbi mbeturinat e qy-
tetrimit të vjetër dhe dekadanca arriti kufit' e fundit.
Epiri, Magedhonia dhe Iliria pas si u běnë pro-
vinca të fjeshta të Romës, nuk patnë më ndonjë ma-
redhënje me Greqinë; ndryshim i racës, i aspiratave
dhe i interesave të cilat nuk i kishin bashkuar kurrë
në njě mendim kombsije, mori fund duke i bërë që
të harojnë edhe kujtimet e largëta të marëdhënjeve
politike të vjetěra të tyee.
Pushtim i Goteve, i Bullgareve dhe i barbareve
té tjerë, pushtetit té Perandoris së lindjes i solli njé
grusht të tmershëm sa që ajo Perandori për shkak té
sistemit despotik dhe te sundimit te keq të s'aj, hum-
bi fuqinë dhe u coptua si Perandori e Perëndimit,
para se të hinte plotësisht nën zotnimin Ottoman.
Në mes gjith kötyre fatkegësiravet gë grumbullo-
heshin edhe peshojshin rendësisht për mbi popujt,
mendim' i një kombësije tě përmbledhur mbaroj du-
ke u dobsuar: Njeriu nuk ishte ma qytetas i një at-
dheut. Gjith ashtu dhe fanatizma fetare gě zuri ven-
din e dashuris së atdheut dhe të lidhjes tek fisi, solli
si perfundim antagonizmin q'u çfaq midis munděsve
dhe të munděrve; tě parët shtypnin dhe té dytet vua-
nin, të parët vepronin energjikisht të dytët mbeteshin
pesuës «pasif» pěr të pěrmbajtur ndryshimin e aspi-
ratave që dante e perçante muslimanët nga kristia-
nët.
Të krishterët e Gregis u asimiluan me të krishte-
rët e tjerë të Perandoris dhe pas trubullimeve të para
q'u vertetuan me pushtimin Tyrk, mbaruan duke u
dhëně në tregëti, ně lundrim dhe ně arte. Pë kundra-
1 zi, Epirotët, Magedhonasit dhe Iliriantë d. m. th.
tër feodal edhe ushtruan një autoritet tepër të reptë :
Barbaria e Oksidentit u shartua mbi mbeturinat e qy-
tetrimit të vjetër dhe dekadanca arriti kufit' e fundit.
Epiri, Magedhonia dhe Iliria pas si u běnë pro-
vinca të fjeshta të Romës, nuk patnë më ndonjë ma-
redhënje me Greqinë; ndryshim i racës, i aspiratave
dhe i interesave të cilat nuk i kishin bashkuar kurrë
në njě mendim kombsije, mori fund duke i bërë që
të harojnë edhe kujtimet e largëta të marëdhënjeve
politike të vjetěra të tyee.
Pushtim i Goteve, i Bullgareve dhe i barbareve
té tjerë, pushtetit té Perandoris së lindjes i solli njé
grusht të tmershëm sa që ajo Perandori për shkak té
sistemit despotik dhe te sundimit te keq të s'aj, hum-
bi fuqinë dhe u coptua si Perandori e Perëndimit,
para se të hinte plotësisht nën zotnimin Ottoman.
Në mes gjith kötyre fatkegësiravet gë grumbullo-
heshin edhe peshojshin rendësisht për mbi popujt,
mendim' i një kombësije tě përmbledhur mbaroj du-
ke u dobsuar: Njeriu nuk ishte ma qytetas i një at-
dheut. Gjith ashtu dhe fanatizma fetare gě zuri ven-
din e dashuris së atdheut dhe të lidhjes tek fisi, solli
si perfundim antagonizmin q'u çfaq midis munděsve
dhe të munděrve; tě parët shtypnin dhe té dytet vua-
nin, të parët vepronin energjikisht të dytët mbeteshin
pesuës «pasif» pěr të pěrmbajtur ndryshimin e aspi-
ratave që dante e perçante muslimanët nga kristia-
nët.
Të krishterët e Gregis u asimiluan me të krishte-
rët e tjerë të Perandoris dhe pas trubullimeve të para
q'u vertetuan me pushtimin Tyrk, mbaruan duke u
dhëně në tregëti, ně lundrim dhe ně arte. Pë kundra-
1 zi, Epirotët, Magedhonasit dhe Iliriantë d. m. th.
..... 50 ....
gjith afa q'ishin fjesht prej races Pellazgjike, te ci-
lët të huajt i kanë thirur në koherat e ra ne emrin
Shiptar, u bashkuan në nje ide patriotike dhe ne
shekullin XV u kundrejtuan nje gëndrim shum te
reptë zotrimit Ottoman.
Me të vërtet, ne këlë shekull shohim se, gjith Shqı-
pria kishte marë armët për te mbrojtur pamvarësin e
vendit. Gjerq Kasterjoti, mbiemruar prej Turqve
Skenderbej, pas si jetoj nje kohë prane Sulltanit si
peng, arriti te pushtoje Krujen edhe gjithe pronjat e
stergjysheve te tij q'i kishin pushtuar Tyrqit. Ne
emrin e Shiptareve edhe me ndihmën e tyre, i shpa-
Ili lutt dy sultanëve më te tmershëm të perandoris
Ottomane, Muradit te dylë dhe te birit te tij Mehme-
tit, rënuës i pernadoris Bizantine edhe pushtuës' i
Konstantinopojës.
Ne këtë kohë, u lidh bashkimi Shiptar kryetar' i
të-cilit ishte Skender-Beu.
Po heqim dorë te japim hollësina këtu mbi jetě-
shkrimin e këtij njeriu te jashtzakonëshem; mjafton
te themi se ne nje kohe kur as gjë nuk i gendronte
armeve Tyrke, Skender Beu guxoj t'u bente balle me
shqiptarët e tij edhe ne 22 beteja q'u dha i mundi.
Këto ngjarje historike flasin miaft nalt mbi trimerine
shiptare dhe s'kanë nevoje te komentohen. Por kë-
tu na paragitet nji fakt tjetër që lefton në favorin e
tezës s'one edhe parashtress s'one i jep nj peshe
te re.
Kur gjith krenët edhe populli Shiptar kishin a-
deruar ně lidhje e ně bashkim dhe që princ' i Duka-
gjinit Leka, Arianiti, Zotni i Kaninës dhe i Vlorës,
Bozhdari, Kryetar' i Nartës dhe i Janinës, Moisiu,
Kryetar' i Dibrēs, Topia, Streza, Kuka, Shpata, U-
gjith afa q'ishin fjesht prej races Pellazgjike, te ci-
lët të huajt i kanë thirur në koherat e ra ne emrin
Shiptar, u bashkuan në nje ide patriotike dhe ne
shekullin XV u kundrejtuan nje gëndrim shum te
reptë zotrimit Ottoman.
Me të vërtet, ne këlë shekull shohim se, gjith Shqı-
pria kishte marë armët për te mbrojtur pamvarësin e
vendit. Gjerq Kasterjoti, mbiemruar prej Turqve
Skenderbej, pas si jetoj nje kohë prane Sulltanit si
peng, arriti te pushtoje Krujen edhe gjithe pronjat e
stergjysheve te tij q'i kishin pushtuar Tyrqit. Ne
emrin e Shiptareve edhe me ndihmën e tyre, i shpa-
Ili lutt dy sultanëve më te tmershëm të perandoris
Ottomane, Muradit te dylë dhe te birit te tij Mehme-
tit, rënuës i pernadoris Bizantine edhe pushtuës' i
Konstantinopojës.
Ne këtë kohë, u lidh bashkimi Shiptar kryetar' i
të-cilit ishte Skender-Beu.
Po heqim dorë te japim hollësina këtu mbi jetě-
shkrimin e këtij njeriu te jashtzakonëshem; mjafton
te themi se ne nje kohe kur as gjë nuk i gendronte
armeve Tyrke, Skender Beu guxoj t'u bente balle me
shqiptarët e tij edhe ne 22 beteja q'u dha i mundi.
Këto ngjarje historike flasin miaft nalt mbi trimerine
shiptare dhe s'kanë nevoje te komentohen. Por kë-
tu na paragitet nji fakt tjetër që lefton në favorin e
tezës s'one edhe parashtress s'one i jep nj peshe
te re.
Kur gjith krenët edhe populli Shiptar kishin a-
deruar ně lidhje e ně bashkim dhe që princ' i Duka-
gjinit Leka, Arianiti, Zotni i Kaninës dhe i Vlorës,
Bozhdari, Kryetar' i Nartës dhe i Janinës, Moisiu,
Kryetar' i Dibrēs, Topia, Streza, Kuka, Shpata, U-
. 51 ..
rani, Engjölli dhe kaq princer të tjerř dhe kreně tě
fiseve shqiptare, ishin reshtuar me armë në dorě nên
kumandën e nallě tě Skender Beut, popujt e Gregis
nëjtën krejtësisht larg edhe nuk bënë as mě tě vo-
gölin shforcim për të ndihmuar lëvizjen kombtare në
Shqipri
Këjo pakujdesi formon një provë mě tepěr, se
Grekët nuk' e konsideronin vet-hen e tyre solidar me
të paslindurit e věrtetë të Pellazgëvet; ata nuk be-
sonin njëjësin e racës as dhe në një afrim moral dhe
politik : Çarjet e vjetëra, ndarjet origjinale, çfaqeshin
për të tretën herë në një shkallë të madhe dhe hi-
risht, midis dy popujve të cilët mbetnë të ndarë, mba-
se dhe te huaj me njeri tjetërin, si në kohën e pushti-
mit të Persianeve dhe tē Romanevé.
Shënime mbi kaptinen VI.
Auktori në këtë kaptinë bën një rezume historike
mbi ngjarjet e Shgipris, te Magedhonis të Gregis du-
ke përfunduar se Epirotët, Magedhonasit edhe Ilirinj-
të si të paslindurit e vërtetë të Pellazgëvet kanë ve-
pruar së bashku dhe ně kundrështim me interesat po-
litike të Gregis. Të themi të vërteten se këjo tezë nuk
i përgjigjet realitetit, ësht themeluar mbi një pikënis.
je të gabuar e cila ësht theori e Pellazgeve q'u shpie-
gua në kaptinat e më parëshme.
Po të marim parasysh njgarjet historike siç kanë
rjedhur shohim se mbretnia e Magidhonis si në kohen
e Filipit e të Aleksandrit ashtu dhe mě parě, me po-
pujt e liris ka bërë miaft luftëra herë sulmuëse
herë mbrojtëse, d. m. th. se të dy popujt, Magedho-
rani, Engjölli dhe kaq princer të tjerř dhe kreně tě
fiseve shqiptare, ishin reshtuar me armë në dorě nên
kumandën e nallě tě Skender Beut, popujt e Gregis
nëjtën krejtësisht larg edhe nuk bënë as mě tě vo-
gölin shforcim për të ndihmuar lëvizjen kombtare në
Shqipri
Këjo pakujdesi formon një provë mě tepěr, se
Grekët nuk' e konsideronin vet-hen e tyre solidar me
të paslindurit e věrtetë të Pellazgëvet; ata nuk be-
sonin njëjësin e racës as dhe në një afrim moral dhe
politik : Çarjet e vjetëra, ndarjet origjinale, çfaqeshin
për të tretën herë në një shkallë të madhe dhe hi-
risht, midis dy popujve të cilët mbetnë të ndarë, mba-
se dhe te huaj me njeri tjetërin, si në kohën e pushti-
mit të Persianeve dhe tē Romanevé.
Shënime mbi kaptinen VI.
Auktori në këtë kaptinë bën një rezume historike
mbi ngjarjet e Shgipris, te Magedhonis të Gregis du-
ke përfunduar se Epirotët, Magedhonasit edhe Ilirinj-
të si të paslindurit e vërtetë të Pellazgëvet kanë ve-
pruar së bashku dhe ně kundrështim me interesat po-
litike të Gregis. Të themi të vërteten se këjo tezë nuk
i përgjigjet realitetit, ësht themeluar mbi një pikënis.
je të gabuar e cila ësht theori e Pellazgeve q'u shpie-
gua në kaptinat e më parëshme.
Po të marim parasysh njgarjet historike siç kanë
rjedhur shohim se mbretnia e Magidhonis si në kohen
e Filipit e të Aleksandrit ashtu dhe mě parě, me po-
pujt e liris ka bërë miaft luftëra herë sulmuëse
herë mbrojtëse, d. m. th. se të dy popujt, Magedho-
......52......
nasit dhe Ilirianët nuk' kanë vepruar së bashku dhe
ně marëveshje kurdoherë; por këjo gjë nuk tregon se
Magedhonasit dhe lilirianět kanë gënë dy popuj krejt
tě ndryshmě; per kundrazi kanë qene dy popuj ne
mos věllezěr, kushurinj fare te afërt dhe ky lloj gjini
ka genë shkaku kryesor i luftěrave. Si t'afërt q'ishin.
Magedhonasit kanë dashur te formojnë një unitet po-
litik me firinjtë për të genë më të fortë kundra të tje-
rëve. Ngjarje këso doresh, d. m. th. luftë midis po-
pujve krejt të afërt, shihen shumë në faqet e historis.
Bije fjala Turgit Osmanllinj per te bashkuar gjith
elementet Tyrq t'Asis vogël që ndodheshin tè ndarê
nen sundimin e 12 princeve, u shternguan të bëjnö
lutlěra të repta që vazhduan gati dy shekuj, për l'i
suprimuar këto principata e për të formuar një pe-
randori të përbashkët.
Dhe mbretrit Magedhonë pär të pasur krahët lë
sıgurta u kaně hapur shum herě luftë princëve Ilirianë
që ndodheshin në perëndim dhe në veri të Magedho-
nis. Por me gjith kěto luftëra shum princěr dhe mbre-
ter. Maqedhonas janë martuar me princesha Iliriane,
këto krushqı te shpeshta tregojne afrımın e gjakut.
Pêr tế dhẽně njẽ ide mbi kéto ngjarje lufte dhe krush-
qie, po i rjeshtojmě kötu poshtě :
Si mbas të thënave t'historishkronjësëve të vje-
tër : Dion de Kassius, Appien dhe Arien, me 369 pa-
ra Krishtit kur në Magedhoni mbretëronte Aleksandr'
i dyłë, ka ngjarë një luftë midis Magedhonasve dhe
Hirianeve pa ndo-një përfundim. Nē kohën e Perdikës
III (364-359 P. K.) për së dyti herë ka ngjarë një
luft' e madhe, midis Magedhonasve dhe Ilirinjve. Kë-
t herë Ilirinjtë ishin marë vesh me një fis Magedonas
që quhej Lynkest; prandaj Ilirinjtě ndodheshin né
nasit dhe Ilirianët nuk' kanë vepruar së bashku dhe
ně marëveshje kurdoherë; por këjo gjë nuk tregon se
Magedhonasit dhe lilirianět kanë gënë dy popuj krejt
tě ndryshmě; per kundrazi kanë qene dy popuj ne
mos věllezěr, kushurinj fare te afërt dhe ky lloj gjini
ka genë shkaku kryesor i luftěrave. Si t'afërt q'ishin.
Magedhonasit kanë dashur te formojnë një unitet po-
litik me firinjtë për të genë më të fortë kundra të tje-
rëve. Ngjarje këso doresh, d. m. th. luftë midis po-
pujve krejt të afërt, shihen shumë në faqet e historis.
Bije fjala Turgit Osmanllinj per te bashkuar gjith
elementet Tyrq t'Asis vogël që ndodheshin tè ndarê
nen sundimin e 12 princeve, u shternguan të bëjnö
lutlěra të repta që vazhduan gati dy shekuj, për l'i
suprimuar këto principata e për të formuar një pe-
randori të përbashkët.
Dhe mbretrit Magedhonë pär të pasur krahët lë
sıgurta u kaně hapur shum herě luftë princëve Ilirianë
që ndodheshin në perëndim dhe në veri të Magedho-
nis. Por me gjith kěto luftëra shum princěr dhe mbre-
ter. Maqedhonas janë martuar me princesha Iliriane,
këto krushqı te shpeshta tregojne afrımın e gjakut.
Pêr tế dhẽně njẽ ide mbi kéto ngjarje lufte dhe krush-
qie, po i rjeshtojmě kötu poshtě :
Si mbas të thënave t'historishkronjësëve të vje-
tër : Dion de Kassius, Appien dhe Arien, me 369 pa-
ra Krishtit kur në Magedhoni mbretëronte Aleksandr'
i dyłë, ka ngjarë një luftë midis Magedhonasve dhe
Hirianeve pa ndo-një përfundim. Nē kohën e Perdikës
III (364-359 P. K.) për së dyti herë ka ngjarë një
luft' e madhe, midis Magedhonasve dhe Ilirinjve. Kë-
t herë Ilirinjtë ishin marë vesh me një fis Magedonas
që quhej Lynkest; prandaj Ilirinjtě ndodheshin né
.... 53...
kondita me te favorshme. Ne kětě luftë të madhe në
fushën e luftës ra i vrarë Perdika vetë me 5000 ush-
taré.
Mbi kötë fitore të madhe Ilirinjtë po përgatiteshin
që të pushtonin dhe Magedhoninë Orientale, për veg
pjesës Oksidentale q'e kishin qysh me parë ne dorě.
Asi kohet mbret' i Ilirinjve ka gënë Bardhuli i cili
kish mundur e kish bashkuar shum fise Ilirinjsh, mi-
dis të tjereve dhe Peonët, dhe me këte mënyrë ishte
bërë nje mbret i math ge duke bashkuar Ilirinë dhe
Magedhonine, do t'i ndronte fatin e Ballkanit; por me
genë se ne Magidhoni dolli Filipi, i at' i Lekes Madh,
me njē zotsi të jashtzakonëshme, fati u kthye pěr
ndryshe. Filipi ish i biri i Amintěs sě II dhe morı
titulllin Filip II. Ka mbretruar (midis 359-308 P. K.).
Filipi esht nje fytyr' e madhe historike, pak sim-
pathik, politikan' i math, dredharak, këmběngulës,
intrigan dhe adverser i pa besë; por me nje qendrim
te forte dhe me njé hollësi te madhe. Eht njé nga gpi-
kösit te arsyeshtetit me gjakftohtësi. Kur hipi Filipi
ne fronin e Magedhonis, populli Magedhonas ishte
nje popuj bujk dhe i vobektě, vendi s'kishte qytete tě
mbědha. Filipi prej kětij populli krijoj nje ushtěri tẽ
madhe, organizoj falanzhet dhe kërkonte që te vinte
në dorë bregun e detit dhe për këtë shkak erdhi në
konflikt jo vetëm me kolonit Greke gë ndodheshin në
brigjet e detit; por dhe me Athinen e cila ushtronte
egjemonin e s'aj mbi gjith brigjet e Magedhonis dhe
të Thrages.
Filipi, para se t'u binte Grekëve, lypsej o tě mi-
resh vesh me Ilirinjtë ose t'i munte dhe kështu të si-
guronte krahët. Peonëve u pagoj nje shpěrblim pěr
t'i liruar vendet gě kishin pushtuar më parë. Bar-
kondita me te favorshme. Ne kětě luftë të madhe në
fushën e luftës ra i vrarë Perdika vetë me 5000 ush-
taré.
Mbi kötë fitore të madhe Ilirinjtë po përgatiteshin
që të pushtonin dhe Magedhoninë Orientale, për veg
pjesës Oksidentale q'e kishin qysh me parë ne dorě.
Asi kohet mbret' i Ilirinjve ka gënë Bardhuli i cili
kish mundur e kish bashkuar shum fise Ilirinjsh, mi-
dis të tjereve dhe Peonët, dhe me këte mënyrë ishte
bërë nje mbret i math ge duke bashkuar Ilirinë dhe
Magedhonine, do t'i ndronte fatin e Ballkanit; por me
genë se ne Magidhoni dolli Filipi, i at' i Lekes Madh,
me njē zotsi të jashtzakonëshme, fati u kthye pěr
ndryshe. Filipi ish i biri i Amintěs sě II dhe morı
titulllin Filip II. Ka mbretruar (midis 359-308 P. K.).
Filipi esht nje fytyr' e madhe historike, pak sim-
pathik, politikan' i math, dredharak, këmběngulës,
intrigan dhe adverser i pa besë; por me nje qendrim
te forte dhe me njé hollësi te madhe. Eht njé nga gpi-
kösit te arsyeshtetit me gjakftohtësi. Kur hipi Filipi
ne fronin e Magedhonis, populli Magedhonas ishte
nje popuj bujk dhe i vobektě, vendi s'kishte qytete tě
mbědha. Filipi prej kětij populli krijoj nje ushtěri tẽ
madhe, organizoj falanzhet dhe kërkonte që te vinte
në dorë bregun e detit dhe për këtë shkak erdhi në
konflikt jo vetëm me kolonit Greke gë ndodheshin në
brigjet e detit; por dhe me Athinen e cila ushtronte
egjemonin e s'aj mbi gjith brigjet e Magedhonis dhe
të Thrages.
Filipi, para se t'u binte Grekëve, lypsej o tě mi-
resh vesh me Ilirinjtë ose t'i munte dhe kështu të si-
guronte krahët. Peonëve u pagoj nje shpěrblim pěr
t'i liruar vendet gě kishin pushtuar më parë. Bar-
dhulë e ftoj në luftě, ky sa do q'ishte plak 80 vjeçar,.
pranoj luftën dhe në një betejë té madhe që ngjajti mi-
dis dy paleve, Filipi me gjith ushtërin e tij mbeti në-
një pozitë të rezikshme dhe shpëtimin ja detyron ka-
lorësis Magedhone q'u mori krahe Ilirinjve. Diodor' i
së cilës thotë se Bardhuli në këtë luftë la 7000 tẽ vrarë
dhe në pagen që lidhi me Filipinê u shtérngua té liro-
jë Magedhonin Oksidentale. Kěto luftera ishin luftěra
vëllaznore për sigurimin e bashkimit. Athina me të
marë vesh pagën, u alarmua tepěr dhe shtyti Ilirinjtë.
në një luftë të dytě kondra Filipit. Tre princer Ili-
rinj u bashkuan kundra Filipit dhe me 356 P. K.,
çuar traktatin e pagjes dhe çpallnë luftën. Filipi me
një shpejti të madhe, të tre aliateve u ra më parë dhe i
prishi, ditën e fitimit të luftës i lindi i bir' i tia Leka i
Math; ndejti mot-mot n'Iliri për të forcuar vendet e fi-
tuara. Nga kjo Athina u çqetsua mjaftê dhe filloj t'in-
trigojë përsëri n'Iliri kundra Filipit. Oratori me fame
Demosteni kshillonte aliancë me Ilirinjtë kundra Fi-
lipit për té ndihmuar Greqině. Qeveri e Athinës këtë-
gjê nuk e pranojti; por Demosteni me nisiativën e tij
erdhi në Durrës e në Pojan për të parë me sy situa-
tën; pa lejen e geveris Athinës bëri një beslidhje me
këto dy gytete dhe me Tavllantinë «Muzegen».
Maqidhonia për të prishur këtë aliancë më vonë ka
bërë një luftě të tretë n'Iliri ku ka marë pjes edhe Le-
ka i math duke gënë një dialë 18 vjeç. Gjith köto luf-
tëra si ç'thamë më sipër ishin lufta me gëllim bashki-
mi të cilat nuk ndalonin krushgitë midis dy fiseve ku-
shurinj : I at' i Filipit Aminta j dytë u martua me një
princes Iliriane i at i së cilẽs quhej Sirra dhe Filipi
vetë u martua me një princes Iliriane që quhej Avda-
ta, e shoqe e Amintes quhej Kinana dhe grua e dytë e
pranoj luftën dhe në një betejë té madhe që ngjajti mi-
dis dy paleve, Filipi me gjith ushtërin e tij mbeti në-
një pozitë të rezikshme dhe shpëtimin ja detyron ka-
lorësis Magedhone q'u mori krahe Ilirinjve. Diodor' i
së cilës thotë se Bardhuli në këtë luftë la 7000 tẽ vrarë
dhe në pagen që lidhi me Filipinê u shtérngua té liro-
jë Magedhonin Oksidentale. Kěto luftera ishin luftěra
vëllaznore për sigurimin e bashkimit. Athina me të
marë vesh pagën, u alarmua tepěr dhe shtyti Ilirinjtë.
në një luftë të dytě kondra Filipit. Tre princer Ili-
rinj u bashkuan kundra Filipit dhe me 356 P. K.,
çuar traktatin e pagjes dhe çpallnë luftën. Filipi me
një shpejti të madhe, të tre aliateve u ra më parë dhe i
prishi, ditën e fitimit të luftës i lindi i bir' i tia Leka i
Math; ndejti mot-mot n'Iliri për të forcuar vendet e fi-
tuara. Nga kjo Athina u çqetsua mjaftê dhe filloj t'in-
trigojë përsëri n'Iliri kundra Filipit. Oratori me fame
Demosteni kshillonte aliancë me Ilirinjtë kundra Fi-
lipit për té ndihmuar Greqině. Qeveri e Athinës këtë-
gjê nuk e pranojti; por Demosteni me nisiativën e tij
erdhi në Durrës e në Pojan për të parë me sy situa-
tën; pa lejen e geveris Athinës bëri një beslidhje me
këto dy gytete dhe me Tavllantinë «Muzegen».
Maqidhonia për të prishur këtë aliancë më vonë ka
bërë një luftě të tretë n'Iliri ku ka marë pjes edhe Le-
ka i math duke gënë një dialë 18 vjeç. Gjith köto luf-
tëra si ç'thamë më sipër ishin lufta me gëllim bashki-
mi të cilat nuk ndalonin krushgitë midis dy fiseve ku-
shurinj : I at' i Filipit Aminta j dytë u martua me një
princes Iliriane i at i së cilẽs quhej Sirra dhe Filipi
vetë u martua me një princes Iliriane që quhej Avda-
ta, e shoqe e Amintes quhej Kinana dhe grua e dytë e
.. 55 ..
Filipit ishte Olimpia, princes e Toskëris prej së cı-
lës kishte lindur Leka i Math.
Si ç'shifet, mbretrit e Magedhonis tre breza resht
janë martuar me princesa Iliriane d. m. th. Shqip-
tare.
Për te provuar se Magedhonasit nuk' kanë genë
Grekër, nga raca e nga gjuha, kemi prova te tjera
më të sigurta te cilat jane kẽto:
1. - Si mbas te thënave të Arienit q'ësht histori-
shkronjes' i asaj kohe, Aleksandr' i Math ne shum
raste kur u fliste njerzve të oborrit të tij u fliste Ma-
geonisht, d. m. th. se Magedhonishtia ish nje gjuhe
tjetër të cilën Grekrit muk e kuptonin;
2. - Ne veprat e shkruara prej Grekëve meret
vesht se Magedhonasit muajit Korrikut i thoshin -
Dejos. Këjo fjale ne Görqishte nuk ka kuptim; por
po te marim parasysh se emrat e ditve, si e diel, e
hënë, e martë, janë emra të perëndive të cilave u lute-
shin at dit, ashtu janë dhe emrat e muajve, o shpre-
hin ngjarjet e stinave ose tregojnë emrat e Perëndive
dhe - deje - né shqipe ësht emri nje perëndie. Né
malsinat e Matit edhe sot disa rënimeve që kanë që-
në të destinuara për lutje e festime perëndish i kuj-
tojnë me emrin, Dej' e madhe dhe Dej' e vogël.
Nuk ësht e largët që fjala Maqedhonishte - Dejos -
të ketë kuptimin e Perëndeshës - Dejë -;
3. - Po të vemë re emrat topografike të Mage-
dhonis vjetër, shohim se ku do gë ka pasur koloni
Greke në Magedhoni, emrat e tyre janë fjesht Gër-
qish dhe kuptohen me një herë. Esht e tepër ta themi
se këto koloni kanë gënë vetem ne brigjet e detit dhe
afër kufirit të Thesalis, kur se emrat e vendeve tě hin-
Filipit ishte Olimpia, princes e Toskëris prej së cı-
lës kishte lindur Leka i Math.
Si ç'shifet, mbretrit e Magedhonis tre breza resht
janë martuar me princesa Iliriane d. m. th. Shqip-
tare.
Për te provuar se Magedhonasit nuk' kanë genë
Grekër, nga raca e nga gjuha, kemi prova te tjera
më të sigurta te cilat jane kẽto:
1. - Si mbas te thënave të Arienit q'ësht histori-
shkronjes' i asaj kohe, Aleksandr' i Math ne shum
raste kur u fliste njerzve të oborrit të tij u fliste Ma-
geonisht, d. m. th. se Magedhonishtia ish nje gjuhe
tjetër të cilën Grekrit muk e kuptonin;
2. - Ne veprat e shkruara prej Grekëve meret
vesht se Magedhonasit muajit Korrikut i thoshin -
Dejos. Këjo fjale ne Görqishte nuk ka kuptim; por
po te marim parasysh se emrat e ditve, si e diel, e
hënë, e martë, janë emra të perëndive të cilave u lute-
shin at dit, ashtu janë dhe emrat e muajve, o shpre-
hin ngjarjet e stinave ose tregojnë emrat e Perëndive
dhe - deje - né shqipe ësht emri nje perëndie. Né
malsinat e Matit edhe sot disa rënimeve që kanë që-
në të destinuara për lutje e festime perëndish i kuj-
tojnë me emrin, Dej' e madhe dhe Dej' e vogël.
Nuk ësht e largët që fjala Maqedhonishte - Dejos -
të ketë kuptimin e Perëndeshës - Dejë -;
3. - Po të vemë re emrat topografike të Mage-
dhonis vjetër, shohim se ku do gë ka pasur koloni
Greke në Magedhoni, emrat e tyre janë fjesht Gër-
qish dhe kuptohen me një herë. Esht e tepër ta themi
se këto koloni kanë gënë vetem ne brigjet e detit dhe
afër kufirit të Thesalis, kur se emrat e vendeve tě hin-
--. 56
terllantit Maqidhonas, jo vetëm qě nuk jane Ger-
qisht, por nuk kanë as nje afrim ose gjasim ine ate
gjuhe. Për kundrazi kēto emra po të krahasohen me
gjuhen shipe, dalin tepër t'afërta; bile mund te the-
mi, se kěto emra ně gjuhen shipe kanë dhe kuptim.
Bije fjala karaferja e vjeter ne Magedhonishte quhej
- Beroe, fjalë - blegtori e cila ka kuptimin e njě be-
rit femer që s'ka pjelle; gjith ashtu kryeqytet i parě i
Maqidonis - «Edhes»
- nuk ësht gjesendi tjetër
veç se breku i dhis; dhe qy tet i dytê quhej
- «Pelë» - fjale qe s'ka nevoje per shpjegime.
Kryeqytet i trete i Magedhonis quhej - Pydhna -
ose (Pyllna). S'ka dyshim se vjen nga fjala - «pyll»
-. Edhe sot Shkodra dhe Gjinokastra ne vend te
«I»-s përdor - «dh» dhe ne vend - «dh» - se -
4.
- Ně histori t'asaj kohe shohim se mbretria
Maqedhonase e Filipit me ligje si gjuhe zyrtare ka
pranuar gjuhën e Atikës. Esht afër mensh se Ma-
gedhonasit po te ish qẽ te flisnin Gergisht, do té pēr-
dornin gjuhen e tyre dhe s'kish nevoje te benin ligje
pär gjuhen Görgishte. Asi kohet gjuha Görgishte
ishte gjuhe kulturore te cilën e kishin adoptuar shum
kombe te botes si gjuhe zyrtare.
Me tjetär fjalë Maqidhonasit ishin nje fis i veçan-
te dhe kushuri i afërt me Ilirinjtë; por gë kishin adop-
tuar qytetrimin Grek.
terllantit Maqidhonas, jo vetëm qě nuk jane Ger-
qisht, por nuk kanë as nje afrim ose gjasim ine ate
gjuhe. Për kundrazi kēto emra po të krahasohen me
gjuhen shipe, dalin tepër t'afërta; bile mund te the-
mi, se kěto emra ně gjuhen shipe kanë dhe kuptim.
Bije fjala karaferja e vjeter ne Magedhonishte quhej
- Beroe, fjalë - blegtori e cila ka kuptimin e njě be-
rit femer që s'ka pjelle; gjith ashtu kryeqytet i parě i
Maqidonis - «Edhes»
- nuk ësht gjesendi tjetër
veç se breku i dhis; dhe qy tet i dytê quhej
- «Pelë» - fjale qe s'ka nevoje per shpjegime.
Kryeqytet i trete i Magedhonis quhej - Pydhna -
ose (Pyllna). S'ka dyshim se vjen nga fjala - «pyll»
-. Edhe sot Shkodra dhe Gjinokastra ne vend te
«I»-s përdor - «dh» dhe ne vend - «dh» - se -
4.
- Ně histori t'asaj kohe shohim se mbretria
Maqedhonase e Filipit me ligje si gjuhe zyrtare ka
pranuar gjuhën e Atikës. Esht afër mensh se Ma-
gedhonasit po te ish qẽ te flisnin Gergisht, do té pēr-
dornin gjuhen e tyre dhe s'kish nevoje te benin ligje
pär gjuhen Görgishte. Asi kohet gjuha Görgishte
ishte gjuhe kulturore te cilën e kishin adoptuar shum
kombe te botes si gjuhe zyrtare.
Me tjetär fjalë Maqidhonasit ishin nje fis i veçan-
te dhe kushuri i afërt me Ilirinjtë; por gë kishin adop-
tuar qytetrimin Grek.
KAPTINA VII
Pas vdekjes sě Skender Beut që ka ngjarě ne
gjysmën e shekullit XV, Turgit pushtuan dhe e
shtruan krejt Shqiprinë, siç kishin shtruar dhe më
parë Greqinë. Ne Shqipri ngjau ajo ge kishte ngjarě
në Greqi : Një pjes' e popullësis shtegtoj n'Itali, te
tjerë pranuan Islamizmën dhe resti ndejti në Shqipri
•duke ruajtur fen Kristiane, Ortodokse ose Katolige..
Me gjith kêtë pushtimi dhe bindja e Shqipnis si njě
provincě ottomane nuk rënoj as pak shpirtin luftëtar
tê popullsis. Banuës të malevet të repta dhe të pa-
shkelura, duke mos pasur as toka të mjaftuëshme për
t'u dhënë në bujqêsi, as dhe miaft hollêsi pêr t'u
shtruar në një mënyrë rojtje të re dhe për t'u hedhur
në tregěti ose ne industri, populli shqiptar gjithmone
ruajti karakterin dhe kujtimet e vjetëra të tij; u
mbajt si një popull ushtar, dhe ushtar si stěrgjyshé-
rit e tij.
Kshu u bë jo vetem për muslimanët té cilét "
shtërnguan të ndjekin traditat luftëtare gë kishin zë
në rënjë në vend, por dhe tě krishterët, katoliq osc
ortodoks gofshin, mundne të ruajnë armët e tyre dhe
të bëjnë një karierë të lirë prej prierimeve lullëtare té.
tyre. Ushtërit gë ngrinte geveria ne Shqipri kur do
herë ishin të përziera; kristianë e muslimaně, qyte-
tasit e një vëndi dhe degat e një fisi, gjith bashkö
Pas vdekjes sě Skender Beut që ka ngjarě ne
gjysmën e shekullit XV, Turgit pushtuan dhe e
shtruan krejt Shqiprinë, siç kishin shtruar dhe më
parë Greqinë. Ne Shqipri ngjau ajo ge kishte ngjarě
në Greqi : Një pjes' e popullësis shtegtoj n'Itali, te
tjerë pranuan Islamizmën dhe resti ndejti në Shqipri
•duke ruajtur fen Kristiane, Ortodokse ose Katolige..
Me gjith kêtë pushtimi dhe bindja e Shqipnis si njě
provincě ottomane nuk rënoj as pak shpirtin luftëtar
tê popullsis. Banuës të malevet të repta dhe të pa-
shkelura, duke mos pasur as toka të mjaftuëshme për
t'u dhënë në bujqêsi, as dhe miaft hollêsi pêr t'u
shtruar në një mënyrë rojtje të re dhe për t'u hedhur
në tregěti ose ne industri, populli shqiptar gjithmone
ruajti karakterin dhe kujtimet e vjetëra të tij; u
mbajt si një popull ushtar, dhe ushtar si stěrgjyshé-
rit e tij.
Kshu u bë jo vetem për muslimanët té cilét "
shtërnguan të ndjekin traditat luftëtare gë kishin zë
në rënjë në vend, por dhe tě krishterët, katoliq osc
ortodoks gofshin, mundne të ruajnë armët e tyre dhe
të bëjnë një karierë të lirë prej prierimeve lullëtare té.
tyre. Ushtërit gë ngrinte geveria ne Shqipri kur do
herë ishin të përziera; kristianë e muslimaně, qyte-
tasit e një vëndi dhe degat e një fisi, gjith bashkö
... 58
mernin armët dhe luftonin trimërisht për të mbrojtur-
interesat e perandoris Ottomane.
Në krahinat malësore, në Shqipninë e Veriut ose
n'ate të Juges, te krishterët gezonin privilegje dhe-
imunitete të ndryshme të cilat të krishterët, me pak
përjashtime, i vinin në nje rafshë të plotě barasije me-
bashkatdhetarët e tyre muslimanë; pashallarëi e
Shqipris kur do herë ishin te rethuar prej krenëve
ushtar musliman e të krishterë dhe mbështeteshin në
trimerinë e tyre, pa ndonje dallim.
Gjith racat e tjera gë nuk ishin bashkëgjinës me-
tisın shqiptar gendruan larg, duke mos dashur kurre
te kenë çështje te përbashkta me muslimanët; racat e
tjera heshtësisht kishin pranuar konditat e te mun-
durve dhe u treguan gadi për të jetuar në njé gjendje
të përulëshme.
Ndarja e tyre i bëri që të humbasin zakonei e per-
dorimit t'armëvet, dhe pastaj shkaktoj mos besimin
dhe poshténimin ng'an e muslimaneve té cilët mbetnë
kasti luftëtarë. Ksi lloj gjith ata gë nuk ishin shqiptarë
kurrë s'kanë dashur të njohin e të pranojnë detyrën e
mbrojtjes së Atdheut të përbashkët me armë ně do-
rë, edhe gjith mbaruan duke u dhënë ne tregëti, në
industri dhe ne bujqësi si harbutët e kohës së mesme.
Ne fillim té shekullit t'onë gjejmë Mustafa pashën
ne Shkodrë dhe Ali pashe Tepelenen ne Janiné, té
cilët kishin arritur gë të dy ne një shkallë pushteti që
çqetsonte Portën e Naltë. Njeri zotnonte Shqiprinë e
sipěrme edhe tjetëri Shqiprin' e poshtme, me pak
perjashtime, si feodalě te mbëdhenj të kohës së me»-
me. Oë të dy ditnë të bashkojnë elementin musliman
me elementin e krishter në një mendim patriotik dhe
ne një glorie ushtarake. Gjith ashtu të përkrahur prej
mernin armët dhe luftonin trimërisht për të mbrojtur-
interesat e perandoris Ottomane.
Në krahinat malësore, në Shqipninë e Veriut ose
n'ate të Juges, te krishterët gezonin privilegje dhe-
imunitete të ndryshme të cilat të krishterët, me pak
përjashtime, i vinin në nje rafshë të plotě barasije me-
bashkatdhetarët e tyre muslimanë; pashallarëi e
Shqipris kur do herë ishin te rethuar prej krenëve
ushtar musliman e të krishterë dhe mbështeteshin në
trimerinë e tyre, pa ndonje dallim.
Gjith racat e tjera gë nuk ishin bashkëgjinës me-
tisın shqiptar gendruan larg, duke mos dashur kurre
te kenë çështje te përbashkta me muslimanët; racat e
tjera heshtësisht kishin pranuar konditat e te mun-
durve dhe u treguan gadi për të jetuar në njé gjendje
të përulëshme.
Ndarja e tyre i bëri që të humbasin zakonei e per-
dorimit t'armëvet, dhe pastaj shkaktoj mos besimin
dhe poshténimin ng'an e muslimaneve té cilët mbetnë
kasti luftëtarë. Ksi lloj gjith ata gë nuk ishin shqiptarë
kurrë s'kanë dashur të njohin e të pranojnë detyrën e
mbrojtjes së Atdheut të përbashkët me armë ně do-
rë, edhe gjith mbaruan duke u dhënë ne tregëti, në
industri dhe ne bujqësi si harbutët e kohës së mesme.
Ne fillim té shekullit t'onë gjejmë Mustafa pashën
ne Shkodrë dhe Ali pashe Tepelenen ne Janiné, té
cilët kishin arritur gë të dy ne një shkallë pushteti që
çqetsonte Portën e Naltë. Njeri zotnonte Shqiprinë e
sipěrme edhe tjetëri Shqiprin' e poshtme, me pak
perjashtime, si feodalě te mbëdhenj të kohës së me»-
me. Oë të dy ditnë të bashkojnë elementin musliman
me elementin e krishter në një mendim patriotik dhe
ne një glorie ushtarake. Gjith ashtu të përkrahur prej
--. 59
bejlerëve muslimanë,
prej kapetaneve tě krishtere
dhe prej krenëve të fiseve, gë te dy guxuan të kens
për gëllim ndryshime me një rëndësi të jashtë ren-
dëshme; por rivaliteti q'ishte çfaqur në mes mbaroi
me humbjen e te dyve; kěta tě dy ishin berë tiraně,
administronin vendin me një despotizmě té tepruar,
prandaj populli i la kur Sulltani filloj t'i ndeshkonte.
Me gjith këte kleftët dhe kapedanët shiptarë or-
todoksë që ndodheshin në sherbim të Ali Pashê Tepe-
lenës, qen' ata q'i pergatitne Gregis së re trimat mē
të çquar te luftes së independencës s'aj. Boçari, Ka-
rajuskaqët, havellat, Miaulet dhe Bullgaris si dhe
kaq luftëtarë të tjerë gjith genë shqiptarě gë muar
pjesé me mish e me shpirt në favorin e Gregis, duke
qënë të udhëhequr pikës pari prej shpirtit luftëtar,
lakmimtar ngjarjesh edhe luftërash, dhe pastaj prej
ndjenjave fetare q'i kishin te përbashkta me Grekěrit.
Lufta e indepandancës Greke në fillim nuk mund lě
merej parasysh prej kötyre kapedaneve shqiptarë tě
reptë si një luftë kombtare, por mě tepër konsiderohej
një luft jesht fetare; ishin kristiane lëftuan kontra
muslimanëve. Ishte Kryqi gë lëttonte kundra hěněs
dhe ngjau ajo që kishte ngjarě gadi ně gjith popujt e
Evropës, që qytetasit e një Atdheut u thernë në mes
të tyre n'emrin e një feje gë nuk bashkohej as pak me
ate që besonin të tjerët. Heqim dorë të tregojmë se
gjer në ç'pikë hutimi mendor mund të çohen njerzit
prej fanatizmës fetare dhe prej smirit të klasit.
Esht e drejt të themi se mě vonë, kur indepandan-
ca e Greqis u bë një pun'
'‚e mbaruar, kapedanët shqip-
tarë, té dehur prej fitores edhe prej pozitës së shkei-
qyer q'u kish dhönë trimëria e tyre në mes të Grekër-
ve, pértunduan duke i thënë vehtëhes «helen» edhe
bejlerëve muslimanë,
prej kapetaneve tě krishtere
dhe prej krenëve të fiseve, gë te dy guxuan të kens
për gëllim ndryshime me një rëndësi të jashtë ren-
dëshme; por rivaliteti q'ishte çfaqur në mes mbaroi
me humbjen e te dyve; kěta tě dy ishin berë tiraně,
administronin vendin me një despotizmě té tepruar,
prandaj populli i la kur Sulltani filloj t'i ndeshkonte.
Me gjith këte kleftët dhe kapedanët shiptarë or-
todoksë që ndodheshin në sherbim të Ali Pashê Tepe-
lenës, qen' ata q'i pergatitne Gregis së re trimat mē
të çquar te luftes së independencës s'aj. Boçari, Ka-
rajuskaqët, havellat, Miaulet dhe Bullgaris si dhe
kaq luftëtarë të tjerë gjith genë shqiptarě gë muar
pjesé me mish e me shpirt në favorin e Gregis, duke
qënë të udhëhequr pikës pari prej shpirtit luftëtar,
lakmimtar ngjarjesh edhe luftërash, dhe pastaj prej
ndjenjave fetare q'i kishin te përbashkta me Grekěrit.
Lufta e indepandancës Greke në fillim nuk mund lě
merej parasysh prej kötyre kapedaneve shqiptarë tě
reptë si një luftë kombtare, por mě tepër konsiderohej
një luft jesht fetare; ishin kristiane lëftuan kontra
muslimanëve. Ishte Kryqi gë lëttonte kundra hěněs
dhe ngjau ajo që kishte ngjarě gadi ně gjith popujt e
Evropës, që qytetasit e një Atdheut u thernë në mes
të tyre n'emrin e një feje gë nuk bashkohej as pak me
ate që besonin të tjerët. Heqim dorë të tregojmë se
gjer në ç'pikë hutimi mendor mund të çohen njerzit
prej fanatizmës fetare dhe prej smirit të klasit.
Esht e drejt të themi se mě vonë, kur indepandan-
ca e Greqis u bë një pun'
'‚e mbaruar, kapedanët shqip-
tarë, té dehur prej fitores edhe prej pozitës së shkei-
qyer q'u kish dhönë trimëria e tyre në mes të Grekër-
ve, pértunduan duke i thënë vehtëhes «helen» edhe
_. 60 .
duke marë nasionalitetin e tyre. Por ky fakt pjesor
nuk sjell përfundimin se gjith bashkgjinësit e kětyne
kapedaneve të jenë helinë.
Të kötilla ndodhina kanë ngjarë kudo edhe do tě
persëriten gjithnje. Njerz që janë prej një komběsie
mund tě marin kombësině e një tjetër vëndi; dhe sho-
him se në France ku shum njers të mbëdhenj prej ori-
gjinës Inglize, Irlandeze, Greke dhe Italiane të ci-
let, duke u vendos alje qysh prej kohe, kaně mbaruar
duke u bërë fransezë. Po ky fenomen na paraqitet
n'Ingliterě, ne Rusi dhe gjetkë. Por këjo nuk provon
veç se një gjâ : Njerzit e një kombësie individualish!
mund të adoptojnë një kombësi tjetër, o me zgjedhjen
e tyre té lirë, ose me fuqin' e sendeve, pa rěnuar kě-
jo, pa ndryshuar kombsinë e bashkgjinesve tě tyre.
Pär veç kësaj, ësht gjë per tě shenuar se gjith
Grekrit që ndodhen në Greqi dhe që janë bërë nen-
shtetas helen kurrë nuk' kanë pushuar tä flasin gju-
hën e tyre, dhe té formojnë një familje më vehtëhe :
Feja dhe edukata të cilat janë të perbashkta me Gre-
körit nuk' kanë mundur t'i bëjnë që të harojnë origji-
nen e tyne, as t'u ndryshojnë sjelljet e tyre. Pra mund
të ketë Shqiptarë shtetas Elinë; por nuk mund të pra- *
nohet gë Shqiptarët te jenë prej racës Eline, as gë té
dy popujtê të kenë njê kombsi, dhe aspirata tê njejta.
Akoma më pak do të pranojme parimin që Kristja-
nët e Shqipris «Epirot ose Magedonas» mund té kon-
siderohen si Grekër, për shkak të fesë Ortodokse gö
besojnë dhe që kanë së bashku me Elinët, ose pěr
:shkak të gjuhës Greke gë mësojnë në shkollat, dhe qö
disave prej tyre u pëlqen té flasin. Po të jetë që té
pranohet një gjê e kötillě, as gjê nuk do të ndalonte
që Katoliqët Shqiptarë tě cilët mäsojnë dhe flasin
duke marë nasionalitetin e tyre. Por ky fakt pjesor
nuk sjell përfundimin se gjith bashkgjinësit e kětyne
kapedaneve të jenë helinë.
Të kötilla ndodhina kanë ngjarë kudo edhe do tě
persëriten gjithnje. Njerz që janë prej një komběsie
mund tě marin kombësině e një tjetër vëndi; dhe sho-
him se në France ku shum njers të mbëdhenj prej ori-
gjinës Inglize, Irlandeze, Greke dhe Italiane të ci-
let, duke u vendos alje qysh prej kohe, kaně mbaruar
duke u bërë fransezë. Po ky fenomen na paraqitet
n'Ingliterě, ne Rusi dhe gjetkë. Por këjo nuk provon
veç se një gjâ : Njerzit e një kombësie individualish!
mund të adoptojnë një kombësi tjetër, o me zgjedhjen
e tyre té lirë, ose me fuqin' e sendeve, pa rěnuar kě-
jo, pa ndryshuar kombsinë e bashkgjinesve tě tyre.
Pär veç kësaj, ësht gjë per tě shenuar se gjith
Grekrit që ndodhen në Greqi dhe që janë bërë nen-
shtetas helen kurrë nuk' kanë pushuar tä flasin gju-
hën e tyre, dhe té formojnë një familje më vehtëhe :
Feja dhe edukata të cilat janë të perbashkta me Gre-
körit nuk' kanë mundur t'i bëjnë që të harojnë origji-
nen e tyne, as t'u ndryshojnë sjelljet e tyre. Pra mund
të ketë Shqiptarë shtetas Elinë; por nuk mund të pra- *
nohet gë Shqiptarët te jenë prej racës Eline, as gë té
dy popujtê të kenë njê kombsi, dhe aspirata tê njejta.
Akoma më pak do të pranojme parimin që Kristja-
nët e Shqipris «Epirot ose Magedonas» mund té kon-
siderohen si Grekër, për shkak të fesë Ortodokse gö
besojnë dhe që kanë së bashku me Elinët, ose pěr
:shkak të gjuhës Greke gë mësojnë në shkollat, dhe qö
disave prej tyre u pëlqen té flasin. Po të jetë që té
pranohet një gjê e kötillě, as gjê nuk do të ndalonte
që Katoliqët Shqiptarë tě cilët mäsojnë dhe flasin
.. 61 ....
gjuhën Italishte të konsiderohen si Italianë me të ci-
lët kanë dhe bashkim feje; por këjo bashgelles
- Coincidance» kurrë nuk u ka shpirtruar Italianeve
mendimin t'i revandikojne Katoligët Shgiptarě si
bashgjinesit e tyre, gjith ashtu dhe Katoligët Shqip-
tarë kurrě s'kanë pasur dëshirën të besojnë ně mě té
paktën kushörini race ose kombsie me popujt' e
Italis.
Mbas pikpamjes s'onë, Shqiptaërt gofshin musli-
mane, ortodoksë ose katoliqë, janë edhe mbeten. siç
kanë qenë tridhjet shekuj më parë, populli ma i vjetër
i Evropës raca më pak e përzier e gjith racave té
njohura, racë e cila si një fenomen që më tepër mund
të quhet mrekulli e që nuk mund l'a shpjegojmë, ka
mundur të gëndrojë kundrejt kohës gë rënon e ndry-
shon, ka mundur të ruajě gjuhën pa patur as një le-
trësi, as një qytetrim të përparuar edhe për veç kë-
saj ka arritur të ruaj një tip origjinal dhe karakteris-
tik pa u treguar i pa shoqnueshëm edhe në çfaqjet e
jashtëme, pa hedhur poshtë besimin dhe ritet e feve
që ka përqafuar dal ka dalë duke u përhapur fituës
nëpër evolusionet e shekujve.
Ka një send tjeter mendimesh dhe konsideratash
mbi të cilin heqim vérejtjen e dijetarëve dhe tẽ filo-
llogëve për të na ndihmuar që të nxjerim argumenta
té ra në mbështetje të tezës s'onë.
S'kemi nevojë te themi se Kostandini qe ajy impe-
rator' i Romaneve që barti selin e imperatoris në Bi-
zans, as qé mé voně, këjo perandri e madhe u nda
më dysh, njéra prej tě cilavet mori emrin perandori e
Oksidentit dhe tjetëra perandori e Orientit, as që më
voně akoma me një shperdorim q'u bë me fjalě, këjo
perandori e mbrame u quajt perandori Bizantine dhe
gjuhën Italishte të konsiderohen si Italianë me të ci-
lët kanë dhe bashkim feje; por këjo bashgelles
- Coincidance» kurrë nuk u ka shpirtruar Italianeve
mendimin t'i revandikojne Katoligët Shgiptarě si
bashgjinesit e tyre, gjith ashtu dhe Katoligët Shqip-
tarë kurrě s'kanë pasur dëshirën të besojnë ně mě té
paktën kushörini race ose kombsie me popujt' e
Italis.
Mbas pikpamjes s'onë, Shqiptaërt gofshin musli-
mane, ortodoksë ose katoliqë, janë edhe mbeten. siç
kanë qenë tridhjet shekuj më parë, populli ma i vjetër
i Evropës raca më pak e përzier e gjith racave té
njohura, racë e cila si një fenomen që më tepër mund
të quhet mrekulli e që nuk mund l'a shpjegojmë, ka
mundur të gëndrojë kundrejt kohës gë rënon e ndry-
shon, ka mundur të ruajě gjuhën pa patur as një le-
trësi, as një qytetrim të përparuar edhe për veç kë-
saj ka arritur të ruaj një tip origjinal dhe karakteris-
tik pa u treguar i pa shoqnueshëm edhe në çfaqjet e
jashtëme, pa hedhur poshtë besimin dhe ritet e feve
që ka përqafuar dal ka dalë duke u përhapur fituës
nëpër evolusionet e shekujve.
Ka një send tjeter mendimesh dhe konsideratash
mbi të cilin heqim vérejtjen e dijetarëve dhe tẽ filo-
llogëve për të na ndihmuar që të nxjerim argumenta
té ra në mbështetje të tezës s'onë.
S'kemi nevojë te themi se Kostandini qe ajy impe-
rator' i Romaneve që barti selin e imperatoris në Bi-
zans, as qé mé voně, këjo perandri e madhe u nda
më dysh, njéra prej tě cilavet mori emrin perandori e
Oksidentit dhe tjetëra perandori e Orientit, as që më
voně akoma me një shperdorim q'u bë me fjalě, këjo
perandori e mbrame u quajt perandori Bizantine dhe
.. 62 ..
perandori Greke. Këto janë sende fillestare të cilat
i dinë gjithë. Pra ësht e vërteta se nuk genë Grekërit
ata që ngrehnë në fillim ose pushtuan më voně pe-
randorine Bizantine : Këjo qe një veprë e Roma-
nève. Né goftë se ma vonë, u quajt perandori Greke,
nuk ösht nga shkaku i nje krijımi Grek, por se pse pe-
randorët që pasuan njeri tjetérin dhe shumica e po-
pullësivet që lidhej me atë, u ndanë nga kisha Roma-
ne dhe ndoqnë ritin q'u quajt Grek për t'a dalluar
nga tjetëra q'u quajt Roman ose Latin.
Në pranim të kötyre fakteve, njeriu ësht i shtër-
nguar të pranojë se emertimi perandori Greke muk ju
dha me një kuptim kombtar as për të treguar origji
nën; por vetem me një kuptim krejt fetar, me ate më-
nyre qe mě voně, duke shpërdorur kuptimin dhe për-
dorimin e fjalës, mbaroj me té përzier nën emërtimie
Grek jo vetëm ata q'ishin prej racës dhe prej kombsis
Greke, por edhe ata që duke gënë prej racave të tje-
ra ushtëronin ritin e kishës orientale Greke.
I lidhemi köti mendimi me aq kömbëngulje sa qä
deri në ndarjen e Fotius : edhe më vonë akoma, pe-
randori e Orientit nuk quhej tjetër veç se perandori
Romane; dhe në fakt këjo perandori nuk ish tjetër
gjë, me gjith gë kishte rëně copa copa si ajo e Oksi-
dentit, nen pushtimin e barbarëve. Perandorêt e Bi-
zansit vetem me titulllin perandor Roman ruajtën pör
shumë kohe ekzarhatin e Ravennës ashtu dhe të tjera
vende gë ndodhen në zëmrën e Italis.
Emri me të cilin tregoheshin në Görgishte nen-
shtetasit e kësaj perandorie qe fjeshtěsisht fjala, Ro-
méi, d. m. th. Roman edhe sot Arabët njerzit e peran-
doris Ottomane që nuk janě prej racës Arabe i thre-
sin me emrin Rum, d. m. th. Roman; gjith ashtu fja-
perandori Greke. Këto janë sende fillestare të cilat
i dinë gjithë. Pra ësht e vërteta se nuk genë Grekërit
ata që ngrehnë në fillim ose pushtuan më voně pe-
randorine Bizantine : Këjo qe një veprë e Roma-
nève. Né goftë se ma vonë, u quajt perandori Greke,
nuk ösht nga shkaku i nje krijımi Grek, por se pse pe-
randorët që pasuan njeri tjetérin dhe shumica e po-
pullësivet që lidhej me atë, u ndanë nga kisha Roma-
ne dhe ndoqnë ritin q'u quajt Grek për t'a dalluar
nga tjetëra q'u quajt Roman ose Latin.
Në pranim të kötyre fakteve, njeriu ësht i shtër-
nguar të pranojë se emertimi perandori Greke muk ju
dha me një kuptim kombtar as për të treguar origji
nën; por vetem me një kuptim krejt fetar, me ate më-
nyre qe mě voně, duke shpërdorur kuptimin dhe për-
dorimin e fjalës, mbaroj me té përzier nën emërtimie
Grek jo vetëm ata q'ishin prej racës dhe prej kombsis
Greke, por edhe ata që duke gënë prej racave të tje-
ra ushtëronin ritin e kishës orientale Greke.
I lidhemi köti mendimi me aq kömbëngulje sa qä
deri në ndarjen e Fotius : edhe më vonë akoma, pe-
randori e Orientit nuk quhej tjetër veç se perandori
Romane; dhe në fakt këjo perandori nuk ish tjetër
gjë, me gjith gë kishte rëně copa copa si ajo e Oksi-
dentit, nen pushtimin e barbarëve. Perandorêt e Bi-
zansit vetem me titulllin perandor Roman ruajtën pör
shumë kohe ekzarhatin e Ravennës ashtu dhe të tjera
vende gë ndodhen në zëmrën e Italis.
Emri me të cilin tregoheshin në Görgishte nen-
shtetasit e kësaj perandorie qe fjeshtěsisht fjala, Ro-
méi, d. m. th. Roman edhe sot Arabët njerzit e peran-
doris Ottomane që nuk janě prej racës Arabe i thre-
sin me emrin Rum, d. m. th. Roman; gjith ashtu fja-
... 63
lët : Rouméi e Rumi sherbenin për të treguar push-
•tonjësit Romanë, themelonjësit e perandoris edhe as
pak njerzit prej racës ose prej kombsis Greke. Arabët.
e kohës s'onë, duke běrë ijalë edhe për muslimanet
nëpunës të qeveris Turke, i thresin me emrı
(Rumi).
Dihet se Arabët armiqsonin dhe urejtnin Roma-
nöt; ishin armiqt' e reptë të tyre. Këto ndjenja nuk
janë këmbyer as ndryshuar për shkak te bashkimit
të fesë; ashtu dhe bijët e shkretinës edhe sot akoma i
thresin ata që kanë zëvëndsuar Romanët si zotnuës të
vendit tyre me emrin. Rumi.
Vetëm kur perandoria Ottomanë u ngreh mbi rë-
nimet e perandoris Bizansit edhe që pushtuësit e rinj
muar emrin Osmanlli, emertimi «Roméi» mbaroj du-
ke u aplikuar për banorët e perandoris q'ushtronin
fenë Ortodokse. Fjala Romeos në gjuhën e vullgut u
bë sinonim me fjalen Grek.
Gjërësia që ju la kuptimit të këti emri «Grek» dhe
• shpërdorimi q'u bê mě pastaj, mbaruan duke běrë ket
emër gjenerik. Këjo fjalë pikës së pari u përdor për
té treguar Romanët, themeluêsit e perandoris, pastaj
për të treguar të krishterët prej ritit Ortodoks dhe më
vonë po me këtë eměrtim u përfshinë dhe njerzit prej
racës dhe prej nasionalitetit Grek dhe ata q'ushtëro-
nin dhe kishin së bashku me ata besimet dhe dogmat
fetare. Pikërisht ngjau ajo gjē që ndodhi dhe ne Isla-
mizmë.
Me ermin Turk nuk' u tregua nasinaliteti; ky emér
ju dha gjith njerzëve q'ishin pej fes muslimane, pa
dallim. Për shkak të mungesës t një kombsie të vet-
me ne pěrpjekje me racën dhe me origjinën, feja Mu-
chamedane zuri vendin e kombsis edhe muslimanët
lët : Rouméi e Rumi sherbenin për të treguar push-
•tonjësit Romanë, themelonjësit e perandoris edhe as
pak njerzit prej racës ose prej kombsis Greke. Arabët.
e kohës s'onë, duke běrë ijalë edhe për muslimanet
nëpunës të qeveris Turke, i thresin me emrı
(Rumi).
Dihet se Arabët armiqsonin dhe urejtnin Roma-
nöt; ishin armiqt' e reptë të tyre. Këto ndjenja nuk
janë këmbyer as ndryshuar për shkak te bashkimit
të fesë; ashtu dhe bijët e shkretinës edhe sot akoma i
thresin ata që kanë zëvëndsuar Romanët si zotnuës të
vendit tyre me emrin. Rumi.
Vetëm kur perandoria Ottomanë u ngreh mbi rë-
nimet e perandoris Bizansit edhe që pushtuësit e rinj
muar emrin Osmanlli, emertimi «Roméi» mbaroj du-
ke u aplikuar për banorët e perandoris q'ushtronin
fenë Ortodokse. Fjala Romeos në gjuhën e vullgut u
bë sinonim me fjalen Grek.
Gjërësia që ju la kuptimit të këti emri «Grek» dhe
• shpërdorimi q'u bê mě pastaj, mbaruan duke běrë ket
emër gjenerik. Këjo fjalë pikës së pari u përdor për
té treguar Romanët, themeluêsit e perandoris, pastaj
për të treguar të krishterët prej ritit Ortodoks dhe më
vonë po me këtë eměrtim u përfshinë dhe njerzit prej
racës dhe prej nasionalitetit Grek dhe ata q'ushtëro-
nin dhe kishin së bashku me ata besimet dhe dogmat
fetare. Pikërisht ngjau ajo gjē që ndodhi dhe ne Isla-
mizmë.
Me ermin Turk nuk' u tregua nasinaliteti; ky emér
ju dha gjith njerzëve q'ishin pej fes muslimane, pa
dallim. Për shkak të mungesës t një kombsie të vet-
me ne pěrpjekje me racën dhe me origjinën, feja Mu-
chamedane zuri vendin e kombsis edhe muslimanët
... 64 .
prej gjith racave dhe prej gjith kombsive u bashkuan-
ne nj kuplım tetar dhe politik i cili kuptim nuk for-.
moj nje kombsı, pro nje pushtet te matn, nje peran-
dori aq te madhe sa ajo e Romaneve të vjetër q'ishin:
parashkuesit e tyre.
Sot që lakmitë edhe pasionet po ziejnë, njerzit
përpigen t'i apin shkembimin, muk them shkencës gë-
mbetet e pa pësuëshme dhe e pa tundëshme ballé-
enteresave dhe aspiratave te kombsive të ndryshme,
por opinionit publik që gabohet ndo-nje herë edhe du-
ket perkrahës per disa çështje që nisen nga një parim.
i gabuëshëm. Ka njerz qe besojne se gjith ata q'ush-.
terojne feně Greke edhe që per shkak te kësaj jane.
detyruar te mësojne gjuhën Greke, jane grekër prej
race dhe prej origine.
Anëtarët e panhelenizmës për të revandikuar nje-
pjes te popullësis se Epirit edhe te Magedhonis, zako-
nisht vëhen ne kötë pozite. Por si mbas ç'kemi para-
shtruar edhe si mbas provave që kemi paragitur pêr
te u mbeshtetur argumentat t'ona, të kětilla preten-
dime janě të pa pranuëshme; edhe kêto pretandime-
balle historis dhe ballě fakteve që rjedhin prej asaj.
nuk mund te gëndrojne me kömbe. Gjith ashtu kup-.
timi që duan t'u apin fjalëve dhe dredhia që pérpi-
qen t'u apin sendeve, nuk janë veç se nje punim imiti-
mi që nuk ka as nje themel pěr t'i u impozuar besimit
të njerzëve as dhe sanksionimit te shkencës.
N'ësht se Islamizma ka përmbledhur njerzit në njé
unitet fetar, duke larguar çeshtjet e races dhe tě-
kombsidë për fitimin e fesë, e cila ka ushtëruar një ve-
prim perzimtar dhe ka kthyer aspiratat e tẽ gjithëve-
ne triumfin e besimtarëve, ky fakt nuk mund te shěr-
bejë si fraze fillestare për nje krahasim «silogjismě».
prej gjith racave dhe prej gjith kombsive u bashkuan-
ne nj kuplım tetar dhe politik i cili kuptim nuk for-.
moj nje kombsı, pro nje pushtet te matn, nje peran-
dori aq te madhe sa ajo e Romaneve të vjetër q'ishin:
parashkuesit e tyre.
Sot që lakmitë edhe pasionet po ziejnë, njerzit
përpigen t'i apin shkembimin, muk them shkencës gë-
mbetet e pa pësuëshme dhe e pa tundëshme ballé-
enteresave dhe aspiratave te kombsive të ndryshme,
por opinionit publik që gabohet ndo-nje herë edhe du-
ket perkrahës per disa çështje që nisen nga një parim.
i gabuëshëm. Ka njerz qe besojne se gjith ata q'ush-.
terojne feně Greke edhe që per shkak te kësaj jane.
detyruar te mësojne gjuhën Greke, jane grekër prej
race dhe prej origine.
Anëtarët e panhelenizmës për të revandikuar nje-
pjes te popullësis se Epirit edhe te Magedhonis, zako-
nisht vëhen ne kötë pozite. Por si mbas ç'kemi para-
shtruar edhe si mbas provave që kemi paragitur pêr
te u mbeshtetur argumentat t'ona, të kětilla preten-
dime janě të pa pranuëshme; edhe kêto pretandime-
balle historis dhe ballě fakteve që rjedhin prej asaj.
nuk mund te gëndrojne me kömbe. Gjith ashtu kup-.
timi që duan t'u apin fjalëve dhe dredhia që pérpi-
qen t'u apin sendeve, nuk janë veç se nje punim imiti-
mi që nuk ka as nje themel pěr t'i u impozuar besimit
të njerzëve as dhe sanksionimit te shkencës.
N'ësht se Islamizma ka përmbledhur njerzit në njé
unitet fetar, duke larguar çeshtjet e races dhe tě-
kombsidë për fitimin e fesë, e cila ka ushtëruar një ve-
prim perzimtar dhe ka kthyer aspiratat e tẽ gjithëve-
ne triumfin e besimtarëve, ky fakt nuk mund te shěr-
bejë si fraze fillestare për nje krahasim «silogjismě».
.. 65 ......
i cili jep si përfundim se gjith ata, që në Turqinë E-
vropiane, ushtërojnë fenē Greke, janē prej race dhe
prej kombsie helenike.
Njësia e besimit fetar ka ustëruar këtë pushtet
edhe ka nxjerë këtë fenomen mbi muhamedanět, the-
meluesit e perandoris Ottomane, por që nuk mund tě
invikohet si një e drejtë as dhe și një provë kombsije
helenike për ortodoksët e Epirit dhe të Magedhonis.
Për ditë dëgjohet të thriten shqiptarë, muslimanët
e Epirit dhe të Maqedhonis dhe për kundrazi, të em-
rohen Grek - helinë të krishterët po t'atyre vende-
ve. Broshurat dhe fletoret që janë shpallur në kohä-
rat e fundit kanë përsëritur me gjith zërat këto eměr-
time pa dyshuar as kush mbi pasaktësin' e tyre. Me
gjith këtë, ata që rëmbehen prej dallimeve të kötilla
çuditërisht gönjehen, se pse nuk böjnë as një gjykim
ma të fjeshlë, vjen me thanë se muslimanët e Epirit
nuk janë veç se věllezërit e të krishterëve; jané prej
një race, në rëmbat e tyre garkullon një gjak, kaně po
ata störgjysher qö kanë dhe tě krishterët.
Para zotnimit Ottoman, muslimanët nuk ishin tje-
ter gjë veç se Kristian ortokodsë te cilět, me děshire
ose për interesě përgafuan Islamizmën, si gjith musli-
manët e Shqipris epërme qě nuk ishin tjetěr gjë veç
se Katolikě të kthyer muhamedanë, si muslimanët e
Greqis nuk ishin tjetër gjē veç se helinë gë ushtëronin
Islamizmën.
Thiria Shqiptar, muslimanet e katoliket qě nuk ja-
në prej kishës Greke dhe pretendimi se ortodoksët po
të një vendi janë Elinë se besojně doktrinat e kishes
Ortodokse, si mbas mendimit t'onë, don me thanë, me
dasht ngreh besimin fetar në parim kombsie dhe me
i cili jep si përfundim se gjith ata, që në Turqinë E-
vropiane, ushtërojnë fenē Greke, janē prej race dhe
prej kombsie helenike.
Njësia e besimit fetar ka ustëruar këtë pushtet
edhe ka nxjerë këtë fenomen mbi muhamedanět, the-
meluesit e perandoris Ottomane, por që nuk mund tě
invikohet si një e drejtë as dhe și një provë kombsije
helenike për ortodoksët e Epirit dhe të Magedhonis.
Për ditë dëgjohet të thriten shqiptarë, muslimanët
e Epirit dhe të Maqedhonis dhe për kundrazi, të em-
rohen Grek - helinë të krishterët po t'atyre vende-
ve. Broshurat dhe fletoret që janë shpallur në kohä-
rat e fundit kanë përsëritur me gjith zërat këto eměr-
time pa dyshuar as kush mbi pasaktësin' e tyre. Me
gjith këtë, ata që rëmbehen prej dallimeve të kötilla
çuditërisht gönjehen, se pse nuk böjnë as një gjykim
ma të fjeshlë, vjen me thanë se muslimanët e Epirit
nuk janë veç se věllezërit e të krishterëve; jané prej
një race, në rëmbat e tyre garkullon një gjak, kaně po
ata störgjysher qö kanë dhe tě krishterët.
Para zotnimit Ottoman, muslimanët nuk ishin tje-
ter gjë veç se Kristian ortokodsë te cilět, me děshire
ose për interesě përgafuan Islamizmën, si gjith musli-
manët e Shqipris epërme qě nuk ishin tjetěr gjë veç
se Katolikě të kthyer muhamedanë, si muslimanët e
Greqis nuk ishin tjetër gjē veç se helinë gë ushtëronin
Islamizmën.
Thiria Shqiptar, muslimanet e katoliket qě nuk ja-
në prej kishës Greke dhe pretendimi se ortodoksët po
të një vendi janë Elinë se besojně doktrinat e kishes
Ortodokse, si mbas mendimit t'onë, don me thanë, me
dasht ngreh besimin fetar në parim kombsie dhe me
.... 66
zěvënděsue racën me dogmě, ritin me atdhe, gjë e
cila nuk ësht e pranuëshme.
N'ësht se popullsit e Epirit ato që takojnë më afër
kufive të Gregis, pjesërisht flasin gjuhën Gërgishte,
këjo nuk mund të luftojë në favorin e pretandimit të
çuditëshmë që jemi duke shënuar. Gjeografikisht.
ethnologjikisht dhe historikisht, ësht e provuar se
Epiri dhe Magedhonia kurrě nuk' kane bërë pjesë te
Gregis : Rraca e banorëvet, gjuha e tyre, zakonet e
tyre, ngrehinat qytetnore, politike dhe ushtarake tä
tyre, ishin krejt të ndryshme. Për sa i përket gjuhës.
do të them gë si Eolët që banonin pranë kufive te
Epirit flisnin një gjuhë te përzier gjysma Greke dhe
gjysma Pellazgjike ashtu dhe Epirotët kufitarë të Gre-
qis natyrisht duhej te kishin mësuar shum fjalë Greke
dhe t'i kenë përzier me gjuhën e tyre. Këjo s'ka nonjö
gjë të jäshtzakonëshme. Por ajo që duhet te vehet në
pah, ësht gë këjo gjë nuk ndolli vetem për ata Epi-
rotë gë hasnin plotsisht në kufitë Greke, se pse sa lar-
gohet njeriu ng'ajo kufi, aq mě tepër kuptimet e gju-
hës Greke bëhen të ralla. Ato kuptime humbin krejtě-
sisht në krahinat e Filatit, Margëlleçit, Gjirokastrës, e
tej, ku popullësitë muslimane dhe ortodokse muk dinë
veç se gjuhës shqipe. Për veç kösaj në ësht se gjuha
Greke u kultivua dhe u adoptua në disa krahina të E-
pirit, që ndodhen fare afër vijë-shenimit te kufive
Greke, ky takt, pıkes se parı ı detyrohet tqınjesıs me
grekerıt, pastaj tes Ortodokse e cila ka mësuar lutjen
e kishës ne gjuhën Greke dhe më nē fund, pa kujdesis
së everis Ottomane që nuk' ka menduar kurrě te
përkrahij as të përhapij mësimin botnuer ne njē shka-
llë të gjërë dhe në një mënyrë të një forměshe pěr tě
gjithë.
zěvënděsue racën me dogmě, ritin me atdhe, gjë e
cila nuk ësht e pranuëshme.
N'ësht se popullsit e Epirit ato që takojnë më afër
kufive të Gregis, pjesërisht flasin gjuhën Gërgishte,
këjo nuk mund të luftojë në favorin e pretandimit të
çuditëshmë që jemi duke shënuar. Gjeografikisht.
ethnologjikisht dhe historikisht, ësht e provuar se
Epiri dhe Magedhonia kurrě nuk' kane bërë pjesë te
Gregis : Rraca e banorëvet, gjuha e tyre, zakonet e
tyre, ngrehinat qytetnore, politike dhe ushtarake tä
tyre, ishin krejt të ndryshme. Për sa i përket gjuhës.
do të them gë si Eolët që banonin pranë kufive te
Epirit flisnin një gjuhë te përzier gjysma Greke dhe
gjysma Pellazgjike ashtu dhe Epirotët kufitarë të Gre-
qis natyrisht duhej te kishin mësuar shum fjalë Greke
dhe t'i kenë përzier me gjuhën e tyre. Këjo s'ka nonjö
gjë të jäshtzakonëshme. Por ajo që duhet te vehet në
pah, ësht gë këjo gjë nuk ndolli vetem për ata Epi-
rotë gë hasnin plotsisht në kufitë Greke, se pse sa lar-
gohet njeriu ng'ajo kufi, aq mě tepër kuptimet e gju-
hës Greke bëhen të ralla. Ato kuptime humbin krejtě-
sisht në krahinat e Filatit, Margëlleçit, Gjirokastrës, e
tej, ku popullësitë muslimane dhe ortodokse muk dinë
veç se gjuhës shqipe. Për veç kösaj në ësht se gjuha
Greke u kultivua dhe u adoptua në disa krahina të E-
pirit, që ndodhen fare afër vijë-shenimit te kufive
Greke, ky takt, pıkes se parı ı detyrohet tqınjesıs me
grekerıt, pastaj tes Ortodokse e cila ka mësuar lutjen
e kishës ne gjuhën Greke dhe më nē fund, pa kujdesis
së everis Ottomane që nuk' ka menduar kurrě te
përkrahij as të përhapij mësimin botnuer ne njē shka-
llë të gjërë dhe në një mënyrë të një forměshe pěr tě
gjithë.
... 67 ...
Në munges të shkollave të ngrehura prej autori-
tetit politik të vendit, pikë së pari priftëria dhe dhas-
kajt Helinë pas atyre kanë filluar edukimin e popullit;
edhe gjuha pellazgjike ose Shqipe duke mos pasur njě
letërsi të vetin për t pérhapur arsimin, ësht pěrdorur
gjuha Gërqishte për të mësuar shkencat ashtu dhe
lutjet e dogmat e fesë.
Dhe këjo ësht aq e vërtetë sa po ajy fenomen du-
ket dhe në Shqipninë e Epërme per sa u perket po-
pullësive katolike. Dhe atje geveria Ottomane s'ka
bërë gjë sendi për Arsimin botnuer, edhe genë priftë-
ria dhe sidomos fetarët Fransiskan prej origjines Ita-
lane, gë predikuan feně, sherbyen kishen edhe hapnä
shkolla ku mësohej njikohësisht Italishtia dhe Shqi-
pia. Mbasi fetarët Italian te Shqipris s'Epërme nuk ki-
shin për gëllim të italianizonin popullin për dëm té
kombsis Shqiptare, nga këjo perfundoj që gjuha Ita-
lisht u fut vetiu për shkak të fginjësis me Italinë dhe
maredhënjet tregtare si dhe për shkak të kujtimit të
republikës së Venedikut në provincën e Shkodrës, por
gjuha e vêndit, gjuha Shqiptare, nuk u dbua as nga
lutjet, as nga predikimet fetare.
Bile klerit Katolik i jemi të detyruar për ato pak
libra te shtypura në gjuhen shqipe q'ekzistojnë ako-
ma në ditët t'ona dhe që mbase më vonë do të përmen-
‹den me titullin e ftillesave «esais» të para të një letrë-
sije e cila sa do që nuk' ka ekzistuar gjer tashti, më vo-
ne mund te dalij ne dritë dhe të kërkojë një vend ně
vatrën e qytetrimit.
Me gjith kěte, fetë dhe studimi i gjuhëve q'u për-
kasın alyre «këjo ësht per Gergishten, Italıshten dhe
l'urgishten», nuk janë veç se ngjarje gë mund té ndri-
çojnë inteligjensat dhe të zbutin shtytkat e popullësi-
Në munges të shkollave të ngrehura prej autori-
tetit politik të vendit, pikë së pari priftëria dhe dhas-
kajt Helinë pas atyre kanë filluar edukimin e popullit;
edhe gjuha pellazgjike ose Shqipe duke mos pasur njě
letërsi të vetin për t pérhapur arsimin, ësht pěrdorur
gjuha Gërqishte për të mësuar shkencat ashtu dhe
lutjet e dogmat e fesë.
Dhe këjo ësht aq e vërtetë sa po ajy fenomen du-
ket dhe në Shqipninë e Epërme per sa u perket po-
pullësive katolike. Dhe atje geveria Ottomane s'ka
bërë gjë sendi për Arsimin botnuer, edhe genë priftë-
ria dhe sidomos fetarët Fransiskan prej origjines Ita-
lane, gë predikuan feně, sherbyen kishen edhe hapnä
shkolla ku mësohej njikohësisht Italishtia dhe Shqi-
pia. Mbasi fetarët Italian te Shqipris s'Epërme nuk ki-
shin për gëllim të italianizonin popullin për dëm té
kombsis Shqiptare, nga këjo perfundoj që gjuha Ita-
lisht u fut vetiu për shkak të fginjësis me Italinë dhe
maredhënjet tregtare si dhe për shkak të kujtimit të
republikës së Venedikut në provincën e Shkodrës, por
gjuha e vêndit, gjuha Shqiptare, nuk u dbua as nga
lutjet, as nga predikimet fetare.
Bile klerit Katolik i jemi të detyruar për ato pak
libra te shtypura në gjuhen shqipe q'ekzistojnë ako-
ma në ditët t'ona dhe që mbase më vonë do të përmen-
‹den me titullin e ftillesave «esais» të para të një letrë-
sije e cila sa do që nuk' ka ekzistuar gjer tashti, më vo-
ne mund te dalij ne dritë dhe të kërkojë një vend ně
vatrën e qytetrimit.
Me gjith kěte, fetë dhe studimi i gjuhëve q'u për-
kasın alyre «këjo ësht per Gergishten, Italıshten dhe
l'urgishten», nuk janë veç se ngjarje gë mund té ndri-
çojnë inteligjensat dhe të zbutin shtytkat e popullësi-
..... 68......
ve, por gě me as njě ményrě nuk mund të lëndojně ra-
cën, as gê t'i sjéllin děm parimit te kombsis qe ẽshl
dhe mbetet një dhe e pa ndashme për gjith shqiptarět
- o tě besojn Krishtin, ose Muhamedin, tě ndjekin
ritin Latin ose ritin Grek.
Shënime mbi kaptinen VII.
Auktori ne kětë kaptině ka trajtuar disa çeshtje
historike, politike dhe shos pore të rëndësishme për
kombsin Shqiptare.
Pikës së pari bën një paralel midis popullit Shqip-
tar dhe popujve Ballkanas të tjerë. Dhc me të drejtë
thotë se vetëm në Shqipri elementi i Krishter nuk ishte
bërë raja; por kanë ruajter të drejtën të mbajnë armé
dhe të löftojnē per një atdhe tě pěrbashkët.
Ky fenomen formon një ngjarje me shum interess
nga pikpamja politike dhe historike dhe me tẽ vërtetë
meriton një shpjegim t'arsyetueshme.
Nga gjith popujt e Ballkanit vetem kombi Shqip-
tar ka treguar një gendrim tẽ përgjaktë dhe tě vazh-
duëshmë kundra pushtimit dhe zotnimit Ottoman. Ky
gendrim i shkelqyerë me fitoret e mbödha tě herojt
kombtar Skender Bej Kastriotit hogi verejtjen dhe
admirimin e gjith botës mbarë. Turgit Osmanllinj
nga trimëri e pashembělltě e shqiptarëve muar një
mësim edhe vendosnë që kětě popull ta bējně pēr veh-
tëhe për t'u mbajtur me armë në sirethujzën e Ball-
kanit.
Me gënë se Turgis së vjetër i mungonte kultura
dhe shpirti i organizimit q'ësht i lidhur me atë, i vet-
mi mjet vepruës për një gjê tě kötillë ishte bashkim' i
ve, por gě me as njě ményrě nuk mund të lëndojně ra-
cën, as gê t'i sjéllin děm parimit te kombsis qe ẽshl
dhe mbetet një dhe e pa ndashme për gjith shqiptarět
- o tě besojn Krishtin, ose Muhamedin, tě ndjekin
ritin Latin ose ritin Grek.
Shënime mbi kaptinen VII.
Auktori ne kětë kaptině ka trajtuar disa çeshtje
historike, politike dhe shos pore të rëndësishme për
kombsin Shqiptare.
Pikës së pari bën një paralel midis popullit Shqip-
tar dhe popujve Ballkanas të tjerë. Dhc me të drejtë
thotë se vetëm në Shqipri elementi i Krishter nuk ishte
bërë raja; por kanë ruajter të drejtën të mbajnë armé
dhe të löftojnē per një atdhe tě pěrbashkët.
Ky fenomen formon një ngjarje me shum interess
nga pikpamja politike dhe historike dhe me tẽ vërtetë
meriton një shpjegim t'arsyetueshme.
Nga gjith popujt e Ballkanit vetem kombi Shqip-
tar ka treguar një gendrim tẽ përgjaktë dhe tě vazh-
duëshmë kundra pushtimit dhe zotnimit Ottoman. Ky
gendrim i shkelqyerë me fitoret e mbödha tě herojt
kombtar Skender Bej Kastriotit hogi verejtjen dhe
admirimin e gjith botës mbarë. Turgit Osmanllinj
nga trimëri e pashembělltě e shqiptarëve muar një
mësim edhe vendosnë që kětě popull ta bējně pēr veh-
tëhe për t'u mbajtur me armë në sirethujzën e Ball-
kanit.
Me gënë se Turgis së vjetër i mungonte kultura
dhe shpirti i organizimit q'ësht i lidhur me atë, i vet-
mi mjet vepruës për një gjê tě kötillë ishte bashkim' i
… 69 ..
fese. Prandaj Turqi e vjeter gjith energjin' e s'aj, ne
fushën e politikës brenděshme, për sa i përkiste Shqi-
pris, e perqëndroj ne propaganden fetare te Islamis-
mes. Köjo pike me randěsi tě madhe për fatin e Shqip-
ris ka nevoje për nje shpjegim. Turqia ne periudhen
e pushtimit të Ballkanit u mendua që te krijonte disa
kolloni ushtarake për të genë një pikmbështetje ně
imbrojtjen e vendit. Këto kolloni ushtarake formohe-
shin :
1. - Duke vendosur familje Turgësh te Anadollit
ne disa vende me rendësi te Rumelis.
2. - Duke vendosur Jeniçerët gë delnin në pen-
sion në për qytetet e Rumelis;
3. - Duke treguar disa dobina paris sě vendit dhe
si domos popullësive të njohur si luftëtare, i islami-
zonte dhe i shogeron me dy elementet e tjera të sipër-
treguarë. Kollonitë ushtarake te formuara kësi lloj,
ne disa vende ishin tě shpeshta dhe në disa të tjera
ishin te ralla dhe kshu elementi ushtarak dhe musli-
man, për veç Shipris, as me një province te Rume-
lis nuk formonte shumice. Me kětë mënyrě popullsia
e Rumelis ndahej mě dy kaste :
a) - Elementi Musliman, Tyrq ose i pěrzier me
lë vendit, formonte kastin ushtarak, zotnues dhe pro-
nar i tokës dhe i çifligeve. Natyrisht nj klas e kötille
e kishte për turp të merrej me tregöti dhe me zejtari;
katundarët e kësaj kategorije, kur u linte kohe sher-
bimi ushtarak, merreshin vetem me bujgësi;
a) - Kasti i rajave ku mblidheshin gjith te krish-
terët të cilët gëzonin të drejtat civile dhe jo politike.
Dhe pjesa e rajave që banonte nëpër fusha formonte
klasën e bulkut gjysmatar ose tretar' i kastit ushta-
fese. Prandaj Turqi e vjeter gjith energjin' e s'aj, ne
fushën e politikës brenděshme, për sa i përkiste Shqi-
pris, e perqëndroj ne propaganden fetare te Islamis-
mes. Köjo pike me randěsi tě madhe për fatin e Shqip-
ris ka nevoje për nje shpjegim. Turqia ne periudhen
e pushtimit të Ballkanit u mendua që te krijonte disa
kolloni ushtarake për të genë një pikmbështetje ně
imbrojtjen e vendit. Këto kolloni ushtarake formohe-
shin :
1. - Duke vendosur familje Turgësh te Anadollit
ne disa vende me rendësi te Rumelis.
2. - Duke vendosur Jeniçerët gë delnin në pen-
sion në për qytetet e Rumelis;
3. - Duke treguar disa dobina paris sě vendit dhe
si domos popullësive të njohur si luftëtare, i islami-
zonte dhe i shogeron me dy elementet e tjera të sipër-
treguarë. Kollonitë ushtarake te formuara kësi lloj,
ne disa vende ishin tě shpeshta dhe në disa të tjera
ishin te ralla dhe kshu elementi ushtarak dhe musli-
man, për veç Shipris, as me një province te Rume-
lis nuk formonte shumice. Me kětë mënyrě popullsia
e Rumelis ndahej mě dy kaste :
a) - Elementi Musliman, Tyrq ose i pěrzier me
lë vendit, formonte kastin ushtarak, zotnues dhe pro-
nar i tokës dhe i çifligeve. Natyrisht nj klas e kötille
e kishte për turp të merrej me tregöti dhe me zejtari;
katundarët e kësaj kategorije, kur u linte kohe sher-
bimi ushtarak, merreshin vetem me bujgësi;
a) - Kasti i rajave ku mblidheshin gjith te krish-
terët të cilët gëzonin të drejtat civile dhe jo politike.
Dhe pjesa e rajave që banonte nëpër fusha formonte
klasën e bulkut gjysmatar ose tretar' i kastit ushta-
.... 70 .....
rak, vjen prej vetiu se klasa e rajave s'kish as njö
interes lendore ose morale për të mbrojtur Zotnimin
Ottoman q'e kishte lënë ne klasin e dytë. Këjo klasë,
përkundrazi, duhej të kishte për ideal çkatrimin e
zotnimit Ottoman për t'u liruar nga zgjedha.
Shkaku i vërtet i dekadancës Ottomane ishte doh-
sia e gendrës së perandoris dhe ndodhja e një shu-
micë popullsije, armiku i zotnimit Ottoman. Tue qene
puna ksi soj pajtim' i dy kasteve ish i pa mundur se
nuk ndodhej as një pikë bashkımı.
Tash te vimë n'aplikimin e kěsaj politike ně
Shqipri :
Pas vdekjes së Skenderbeut me 1467, veprime!
luftëtare dhe pushtuese të Tyrqve Osmanllinj muar
fund; por Shqipria ne dy té tretat e s'aj ishte djegur
e rënuar, gjith pasunit skretuar, popullsité, nga luf-
térat, nga sëmundjet e nga mërgimi ishin dhjetuar.
Tyrqia 80 vjet resht mbajti vetëm një okupasion ush-
tarak ně Shqıprı; por brenda kesa! kohe flloj propa-
ganda e proselitizmës në favor t'lslamizmës. Në ko-
hen e Skender Beut gjith Shqipria ndodhej nen sun-
dimin e zotnive të krahinave; me tjetër fjalë nen sun-
dimin e feodalizmës, si ç'ishte zakon' i kohës së mes-
me n'Evropë, të përfaqésuara prej disa familjeve té
mbëdha që kishin rënjë tradisionale në vend. Famil-
jet e Zotnive të klasës së parë, asi kohet, ishin :
1. — Kastrijoti
2. - Dukagjini
3. — Topia
4. — Strazmiri
5. - Arianiti
6. - Urani
7. - Spanoj
8. — Spata
9. - Kurona
10. - Muzaka
11. - Dushmani
rak, vjen prej vetiu se klasa e rajave s'kish as njö
interes lendore ose morale për të mbrojtur Zotnimin
Ottoman q'e kishte lënë ne klasin e dytë. Këjo klasë,
përkundrazi, duhej të kishte për ideal çkatrimin e
zotnimit Ottoman për t'u liruar nga zgjedha.
Shkaku i vërtet i dekadancës Ottomane ishte doh-
sia e gendrës së perandoris dhe ndodhja e një shu-
micë popullsije, armiku i zotnimit Ottoman. Tue qene
puna ksi soj pajtim' i dy kasteve ish i pa mundur se
nuk ndodhej as një pikë bashkımı.
Tash te vimë n'aplikimin e kěsaj politike ně
Shqipri :
Pas vdekjes së Skenderbeut me 1467, veprime!
luftëtare dhe pushtuese të Tyrqve Osmanllinj muar
fund; por Shqipria ne dy té tretat e s'aj ishte djegur
e rënuar, gjith pasunit skretuar, popullsité, nga luf-
térat, nga sëmundjet e nga mërgimi ishin dhjetuar.
Tyrqia 80 vjet resht mbajti vetëm një okupasion ush-
tarak ně Shqıprı; por brenda kesa! kohe flloj propa-
ganda e proselitizmës në favor t'lslamizmës. Në ko-
hen e Skender Beut gjith Shqipria ndodhej nen sun-
dimin e zotnive të krahinave; me tjetër fjalë nen sun-
dimin e feodalizmës, si ç'ishte zakon' i kohës së mes-
me n'Evropë, të përfaqésuara prej disa familjeve té
mbëdha që kishin rënjë tradisionale në vend. Famil-
jet e Zotnive të klasës së parë, asi kohet, ishin :
1. — Kastrijoti
2. - Dukagjini
3. — Topia
4. — Strazmiri
5. - Arianiti
6. - Urani
7. - Spanoj
8. — Spata
9. - Kurona
10. - Muzaka
11. - Dushmani
. 71 .
Pas këtyre vinin dhe familje Zotnish të dorës së
dytë. Burat e disave nga këto familje të para e të dyta
u vrané n luitérat e vazhdueshme, disa u mërguan
duke shtegtuar n'Itali e gjetkë dhe disa mbetně né
vënd. Me qenë se Tyrqia armët dhé çifliget ja linte
vetëm muslimanit, po të krijonte koloni ushtarake në
Shqipri të formuar prej ardhesëve prej Anadolli,
ngrindja do të vazhdonte githmonë. Për këtë arsye
Tyrqi e vjetër në Shqipri zbatoj një politikë tjetër e
cila ishte këjo : kush të pranonte Islamizmën nga fë-
mijët e para dhe té dyta do t'u falte çiflige, do t'i lin-
te té lir té mbanin armě, do t'u akordonte grada
ushtarake té mbëdha brënda dhe jashtë Shqipris.
Kombi Shqiptar në luftërat e repta dhe të vazhduesh-
me të Skender Beut, kishte lëftuar me fanatizmën
tetare, duke shpresuar se më në fund do t'a fitonte
luftën me ndihmën e Kryqit. Prandaj kur u mund de-
finitivisht humbi dhe besimin që kishte te kryqi. Pas
njě aksioni të fortë, me doemos vjen një reaksion.
Për veç kësaj kombi Shqiptar, përgjithsisht dallohet
me ambicje të madhe, me energji dhe me inteligjencë.
Gjithmonë kěrkon fushata tě gjëra që té xhvilloj kêto
vetia. Sidomos rivalitetet me njeri tjetrin,, sa do që
kishin pushuar deri me një shkallë, në kohën e luftë-
rave kundra armikut të përgjithshëm, me pushimin e
lultës filluan të veprojnë përsëri. Tyrqit përfitoninnga
këto rivalitete. Kur një familje pranonte Islamizmën
për të gözuar avantazhet q'i akordonte Islamizma, ri-
vali tjetër me dashur ose pa dashur, për të mos mbe-
tur pas, pranonte dhe ajy Islamizmën. Duke parě a-
vantazhet që gëzonin muslimanët e rinj dhe duke pa-
rë çkatërimin e organizatave kishětare, gjith bota ti-
lluan të imitojnë njëri tjetérin me pranimin e Isla-
Pas këtyre vinin dhe familje Zotnish të dorës së
dytë. Burat e disave nga këto familje të para e të dyta
u vrané n luitérat e vazhdueshme, disa u mërguan
duke shtegtuar n'Itali e gjetkë dhe disa mbetně né
vënd. Me qenë se Tyrqia armët dhé çifliget ja linte
vetëm muslimanit, po të krijonte koloni ushtarake në
Shqipri të formuar prej ardhesëve prej Anadolli,
ngrindja do të vazhdonte githmonë. Për këtë arsye
Tyrqi e vjetër në Shqipri zbatoj një politikë tjetër e
cila ishte këjo : kush të pranonte Islamizmën nga fë-
mijët e para dhe té dyta do t'u falte çiflige, do t'i lin-
te té lir té mbanin armě, do t'u akordonte grada
ushtarake té mbëdha brënda dhe jashtë Shqipris.
Kombi Shqiptar në luftërat e repta dhe të vazhduesh-
me të Skender Beut, kishte lëftuar me fanatizmën
tetare, duke shpresuar se më në fund do t'a fitonte
luftën me ndihmën e Kryqit. Prandaj kur u mund de-
finitivisht humbi dhe besimin që kishte te kryqi. Pas
njě aksioni të fortë, me doemos vjen një reaksion.
Për veç kësaj kombi Shqiptar, përgjithsisht dallohet
me ambicje të madhe, me energji dhe me inteligjencë.
Gjithmonë kěrkon fushata tě gjëra që té xhvilloj kêto
vetia. Sidomos rivalitetet me njeri tjetrin,, sa do që
kishin pushuar deri me një shkallë, në kohën e luftë-
rave kundra armikut të përgjithshëm, me pushimin e
lultës filluan të veprojnë përsëri. Tyrqit përfitoninnga
këto rivalitete. Kur një familje pranonte Islamizmën
për të gözuar avantazhet q'i akordonte Islamizma, ri-
vali tjetër me dashur ose pa dashur, për të mos mbe-
tur pas, pranonte dhe ajy Islamizmën. Duke parě a-
vantazhet që gëzonin muslimanët e rinj dhe duke pa-
rë çkatërimin e organizatave kishětare, gjith bota ti-
lluan të imitojnë njëri tjetérin me pranimin e Isla-
... 72 ..
mizmës. Ne shum vende burat pranonin Islamizmën
gratë mbeteshin kristiane. Ne shum vende, věllaj i
math mbetej' i krishter për të ruajtur fenë dhe vëlla!
i dytë në marëveshje me të madhin pranontelslamiz-
mën për të ruajtur rangut e familjes; dhe me qënë se
ne gjuhën Shqipe, lalë, d. m. th. vêllaj i math, nẽ
disa vënde fjala - lalë -, duke u larguar nga kup-
tim i parë u destinua për të treguar të krishterët.
Pa u mbushur një shekull, që nga pushtim i ploti
i Shqipris, shumic' e madhe e popullit pranoj Islamiz•
mën për cipe, por brez' i dylë u bë tamam musliman.
Ne nje popullësi (1.800.000) njerz, 1.500.000 u bêne
muslimanë dhe 300.000 m b e t n ë tē krishterë
orlodoks e katoligë. Këta të krishterë formonin
disa grupe gadi indepandant dhe për të mbrojtur ar-
mët erdhë në marëveshje me geverinë Tyrke, gë tě
mos paguanin haraç, as të dhjetě, me konditě gê te
kishin te drejt të mbanin armë dhe në rast gë peran-
doria hynte në luftě, detyroheshin të vinin e të lufto-
nin bashkë me muslimanët për mbrojten e perandoris.
Kěto grupe të krishterësh kishin një organizaté
mbi vehtëhe: Ç'do fis kishte bajraktarin e vetë, disa
bajraktarě kishin mbi krye nje vojvode, dhe disa voj-
voda kishin për tē parë kapetanin e Krahinës. N'ush•
terimin e fes ishin të lirë, çeshtjet familiare i shikonte
kisha e tyre dhe çeshtjet civile dhe penale i shikonin
pleqt' e vendit duke pasur në mes të tyre nga nje
gjyqtar tradisional që dinte mirë zakonet e vendit
dhe kanunin e Lek Dukagjinit. Gjith katolikët e Shko-
drës, ortodoksët e Himarës, të Sulit, të Lunxherisè.
té Zagoris e të Rezës formonin grupe kěsodoret.
Ato fshatëra kristiane që ndodheshin midis fsha-
tërave muslimanë në për male kishin ndonje kapetan
mizmës. Ne shum vende burat pranonin Islamizmën
gratë mbeteshin kristiane. Ne shum vende, věllaj i
math mbetej' i krishter për të ruajtur fenë dhe vëlla!
i dytë në marëveshje me të madhin pranontelslamiz-
mën për të ruajtur rangut e familjes; dhe me qënë se
ne gjuhën Shqipe, lalë, d. m. th. vêllaj i math, nẽ
disa vënde fjala - lalë -, duke u larguar nga kup-
tim i parë u destinua për të treguar të krishterët.
Pa u mbushur një shekull, që nga pushtim i ploti
i Shqipris, shumic' e madhe e popullit pranoj Islamiz•
mën për cipe, por brez' i dylë u bë tamam musliman.
Ne nje popullësi (1.800.000) njerz, 1.500.000 u bêne
muslimanë dhe 300.000 m b e t n ë tē krishterë
orlodoks e katoligë. Këta të krishterë formonin
disa grupe gadi indepandant dhe për të mbrojtur ar-
mët erdhë në marëveshje me geverinë Tyrke, gë tě
mos paguanin haraç, as të dhjetě, me konditě gê te
kishin te drejt të mbanin armë dhe në rast gë peran-
doria hynte në luftě, detyroheshin të vinin e të lufto-
nin bashkë me muslimanët për mbrojten e perandoris.
Kěto grupe të krishterësh kishin një organizaté
mbi vehtëhe: Ç'do fis kishte bajraktarin e vetë, disa
bajraktarě kishin mbi krye nje vojvode, dhe disa voj-
voda kishin për tē parë kapetanin e Krahinës. N'ush•
terimin e fes ishin të lirë, çeshtjet familiare i shikonte
kisha e tyre dhe çeshtjet civile dhe penale i shikonin
pleqt' e vendit duke pasur në mes të tyre nga nje
gjyqtar tradisional që dinte mirë zakonet e vendit
dhe kanunin e Lek Dukagjinit. Gjith katolikët e Shko-
drës, ortodoksët e Himarës, të Sulit, të Lunxherisè.
té Zagoris e të Rezës formonin grupe kěsodoret.
Ato fshatëra kristiane që ndodheshin midis fsha-
tërave muslimanë në për male kishin ndonje kapetan
... 73 ...
«ose bajraktar te cilët në kohe lufte lidheshin me bejle-
rët e vendit. Pas kěsaj organizate, të krishterët e
Shqipris nuk u benë raja si kombet e tjerě, se zakon' i
vëndit, historia e përhapjes së Islamizmes ne Shqipri
nuk i la të degradoheshin ne shkallën e rajeve.
Vassa Pasha në këtë kaptinë tregon kětě ndry.
shim midis shqiptarëve dhe popujve të tjerě te Ball-
kanit.
Ndermjet Grekërve, Bullgarëve dhe Serbëve, ele-
menti musliman, vendes ose ardhës, a qenë i pakté
dhe shumica ish e Krishtere. Elementi musliman
mbronte zotnimin Tyrk se pse bashkohej me te feta-
risht, se pse geveria i siguronte sípërmäsine e kastit e
të rangut ashtu dhe të drejtat e pronësis mbi toka le
mbödha, kur se shumica e Krishterě löftonte geverinë
Tyrke për te shpětuar nga zgjedhja. Ne Shqipri gjan-
te e kundërta. Pérveç që shumica ishte muslimane
por dhe pakica kristiane ishte e mbrojtur dhe e privi-
lezhuar, të paktën në grupet e mbëdha té s'aja, dhe
një far sojë bashkohej me elementin musliman deri
da mund t'i bashikonte gjaku dhe gjuha gë kishin lë
perbashket. Ky ndryshim i Shqipris esht qě vonej
ndarjen e s'aj nga Tyrqia.
Qeveria Ottomane pas si konstatoj se shumic' e
madhe e Shqiptarěve pranoj fene muslimane, nuk pa
nevojë te formonte koloni ushtarake si në Serbi, Gre-
qi e Bullgari. Me qenë se bashkim' i fesë siguroj besi-
min reciprok midis geveris Ottomane dhe popullit
:Shqiptar, qeveria preferonte valinjte prej races Shqi-
ptare për tẽ sunduar vendin. Deri sa geveria qendro-
re e Stambollit ishte e forté, geveritarët i zgjidhte
:Stambolli lirisht, të huaj ose vendës. Por kur ngrehi-
mat shtetnore te Stambollit filluan te dobësohen, Poria
«ose bajraktar te cilët në kohe lufte lidheshin me bejle-
rët e vendit. Pas kěsaj organizate, të krishterët e
Shqipris nuk u benë raja si kombet e tjerě, se zakon' i
vëndit, historia e përhapjes së Islamizmes ne Shqipri
nuk i la të degradoheshin ne shkallën e rajeve.
Vassa Pasha në këtë kaptinë tregon kětě ndry.
shim midis shqiptarëve dhe popujve të tjerě te Ball-
kanit.
Ndermjet Grekërve, Bullgarëve dhe Serbëve, ele-
menti musliman, vendes ose ardhës, a qenë i pakté
dhe shumica ish e Krishtere. Elementi musliman
mbronte zotnimin Tyrk se pse bashkohej me te feta-
risht, se pse geveria i siguronte sípërmäsine e kastit e
të rangut ashtu dhe të drejtat e pronësis mbi toka le
mbödha, kur se shumica e Krishterě löftonte geverinë
Tyrke për te shpětuar nga zgjedhja. Ne Shqipri gjan-
te e kundërta. Pérveç që shumica ishte muslimane
por dhe pakica kristiane ishte e mbrojtur dhe e privi-
lezhuar, të paktën në grupet e mbëdha té s'aja, dhe
një far sojë bashkohej me elementin musliman deri
da mund t'i bashikonte gjaku dhe gjuha gë kishin lë
perbashket. Ky ndryshim i Shqipris esht qě vonej
ndarjen e s'aj nga Tyrqia.
Qeveria Ottomane pas si konstatoj se shumic' e
madhe e Shqiptarěve pranoj fene muslimane, nuk pa
nevojë te formonte koloni ushtarake si në Serbi, Gre-
qi e Bullgari. Me qenë se bashkim' i fesë siguroj besi-
min reciprok midis geveris Ottomane dhe popullit
:Shqiptar, qeveria preferonte valinjte prej races Shqi-
ptare për tẽ sunduar vendin. Deri sa geveria qendro-
re e Stambollit ishte e forté, geveritarët i zgjidhte
:Stambolli lirisht, të huaj ose vendës. Por kur ngrehi-
mat shtetnore te Stambollit filluan te dobësohen, Poria
..... 74 ..
e Nalte humbi lirinë e emnimit të geveritarëve ně.
Shipri; feodalë të forte okuponin vendet me forcë e
me dinakëri; shtërngonin popullin që t'i drejtonte lu-
tje Sulltanit për te legjitimuar postin që kishin oku
puar gadi me force.
Vassa Pasha ne mes te këtyre feodaleve shenon
dy me te forte te cilet jane Bushatlite ne Shkoder dhe:
Ali Pahë Tepelenën ne Janine. Ne ç'do sanxhak te-
Shipris kishte nga nje prefekt ose më mirë të thomi
nga nje Pasha vendës, fisnik i vjeter ose cube me for-
cë që sundonte vëndin. Suvraniteti Ottoman kish mbe-
tur krejt per cipe : Respekt i Kalifatit, ferman i emni-
mit dhe marja pjesë në luftë kur e lypte nevoja.
Që nga mbarim' i shekulllit XVII, demorali imi
dhe dobsia e geveris gendrore perparonte me hapa te
mbëdha dhe si perfundim i kësaj dobsije fugia e feo-
daleve qeveritar sa vinte po shtohej
Esht e interesaçme te hedhim nje sy mbi situatën-
e Gegëris në kohën e Mustafa Pashës ne Shkodër dhe
mbi ate te Toskeris ne kohën e Ali Pashe Tepelenës.
ne Janine.
Bushatlinjte gjith Shiprinë e veriut e sundonin‹
me kanunin e Lek Dukagjinit, populli pagesa nuk pa-
guante dhe vilajet i Shkodrës administrohej me t'ar-
dhurat e doganes e të krypës dhe me te dhjetën e rat-
shinave ku punonte gerrea. Qytet i Shkodrës ishte-
nj qendrë e madhe e tregtis, se malli që vinte nga
Triesta dhe nga Venediku, grumbullohej ne Shko-
drè dhe mbartej me aniet e Ylqinakëve. Malli që gru-
mbullohej atje shperdahej ne gjith vilajetin e Kosio-
vës, në sanxhakët e Nishit e te Sofjes dhe me udhën
e detit vinte dhe ne Gregi. Ne gjith sqelat me rëndësi
•l'Adriatikut kishte shtëpia treglare shiptare që me-
e Nalte humbi lirinë e emnimit të geveritarëve ně.
Shipri; feodalë të forte okuponin vendet me forcë e
me dinakëri; shtërngonin popullin që t'i drejtonte lu-
tje Sulltanit për te legjitimuar postin që kishin oku
puar gadi me force.
Vassa Pasha ne mes te këtyre feodaleve shenon
dy me te forte te cilet jane Bushatlite ne Shkoder dhe:
Ali Pahë Tepelenën ne Janine. Ne ç'do sanxhak te-
Shipris kishte nga nje prefekt ose më mirë të thomi
nga nje Pasha vendës, fisnik i vjeter ose cube me for-
cë që sundonte vëndin. Suvraniteti Ottoman kish mbe-
tur krejt per cipe : Respekt i Kalifatit, ferman i emni-
mit dhe marja pjesë në luftë kur e lypte nevoja.
Që nga mbarim' i shekulllit XVII, demorali imi
dhe dobsia e geveris gendrore perparonte me hapa te
mbëdha dhe si perfundim i kësaj dobsije fugia e feo-
daleve qeveritar sa vinte po shtohej
Esht e interesaçme te hedhim nje sy mbi situatën-
e Gegëris në kohën e Mustafa Pashës ne Shkodër dhe
mbi ate te Toskeris ne kohën e Ali Pashe Tepelenës.
ne Janine.
Bushatlinjte gjith Shiprinë e veriut e sundonin‹
me kanunin e Lek Dukagjinit, populli pagesa nuk pa-
guante dhe vilajet i Shkodrës administrohej me t'ar-
dhurat e doganes e të krypës dhe me te dhjetën e rat-
shinave ku punonte gerrea. Qytet i Shkodrës ishte-
nj qendrë e madhe e tregtis, se malli që vinte nga
Triesta dhe nga Venediku, grumbullohej ne Shko-
drè dhe mbartej me aniet e Ylqinakëve. Malli që gru-
mbullohej atje shperdahej ne gjith vilajetin e Kosio-
vës, në sanxhakët e Nishit e te Sofjes dhe me udhën
e detit vinte dhe ne Gregi. Ne gjith sqelat me rëndësi
•l'Adriatikut kishte shtëpia treglare shiptare që me-
...75 75..
rreshin me importim e eksportim. Tregtarët e Shko-
drës jepnin mall veresije ne shum vënde të Rumelis
dhe Veziri i Shkodrës dërgonte malsorët për tahsii
duke mbajtur një perqindje për te paguar malsorêt.
Asi kohet tregtia per toke böhej me anën e karvanëve
në një qetësi e siguri te ploté ndjet fuqis sẽ armatosur
te Vezirit te Shkodrës. Veziri me t'ardhurat gë thamě
me siper, paguante një fugi t'armatosur prej malso-
rësh të cilën e shtonte në kohe lufte. Nen sundimin e
tij mbretronte një farë lumtëri ekonomike. Katolikët e
Shkodrës, qytetas ose malsorë shikonin një jetë jo te
kege. Prandaj kishin interese te mbronin me arme
postin e Vezirit. Te huajt nuk gjenin rast te nderhy-
nin e te intrigonin me anën e katolikěve.
Ne Toskëri situata nga disa pikpamje ndryshonte.
Pikë se pari popullsia nuk ishte fjesht shqiptar. Nö
rethet e Janinës e të Prevezës kishte një popullsi Gre-
kofone e cila nuk gözonte të drejtat e privilezhet që
gözonin grupet ortodoks prej races Shqiptare, si Hi-
mara, Suli, Lunxhëria, Reza e Zagoria. E dyta ne
Toskëri, ndër vende te banuara prej muslimaneve,
feodalizma qe e perhapur shume dhe prandaj Ali Pa-
shës ju desht ge keté feodalizme ta suprimonte për te
vendosur pushtetin e tij. Prandaj ne rast qe Ali Pa-
sha do të hynte ne një konflikt të hapët me Sultaně é
me Portën e Naltë, nuk do të gjente përkrahje ne po-
pullsin e vendit, ashtu si ç'ngjau me 1820 kur Pashaj
i Janinës u bë fermanlli! D. m. th., u shpall nga
Stambolli, i rëzuar. Ali Pasha për te shtypur fisni-
kët e vjetër të Tosköris, u shtërngua te krijonte një
klas të re. Prandaj nen titullin - «Armatoli» —, ar-
matosi dhe një pjese té grekofoneve te cilêt gjer ahe-
re konsideroheshin raje.
rreshin me importim e eksportim. Tregtarët e Shko-
drës jepnin mall veresije ne shum vënde të Rumelis
dhe Veziri i Shkodrës dërgonte malsorët për tahsii
duke mbajtur një perqindje për te paguar malsorêt.
Asi kohet tregtia per toke böhej me anën e karvanëve
në një qetësi e siguri te ploté ndjet fuqis sẽ armatosur
te Vezirit te Shkodrës. Veziri me t'ardhurat gë thamě
me siper, paguante një fugi t'armatosur prej malso-
rësh të cilën e shtonte në kohe lufte. Nen sundimin e
tij mbretronte një farë lumtëri ekonomike. Katolikët e
Shkodrës, qytetas ose malsorë shikonin një jetë jo te
kege. Prandaj kishin interese te mbronin me arme
postin e Vezirit. Te huajt nuk gjenin rast te nderhy-
nin e te intrigonin me anën e katolikěve.
Ne Toskëri situata nga disa pikpamje ndryshonte.
Pikë se pari popullsia nuk ishte fjesht shqiptar. Nö
rethet e Janinës e të Prevezës kishte një popullsi Gre-
kofone e cila nuk gözonte të drejtat e privilezhet që
gözonin grupet ortodoks prej races Shqiptare, si Hi-
mara, Suli, Lunxhëria, Reza e Zagoria. E dyta ne
Toskëri, ndër vende te banuara prej muslimaneve,
feodalizma qe e perhapur shume dhe prandaj Ali Pa-
shës ju desht ge keté feodalizme ta suprimonte për te
vendosur pushtetin e tij. Prandaj ne rast qe Ali Pa-
sha do të hynte ne një konflikt të hapët me Sultaně é
me Portën e Naltë, nuk do të gjente përkrahje ne po-
pullsin e vendit, ashtu si ç'ngjau me 1820 kur Pashaj
i Janinës u bë fermanlli! D. m. th., u shpall nga
Stambolli, i rëzuar. Ali Pasha për te shtypur fisni-
kët e vjetër të Tosköris, u shtërngua te krijonte një
klas të re. Prandaj nen titullin - «Armatoli» —, ar-
matosi dhe një pjese té grekofoneve te cilêt gjer ahe-
re konsideroheshin raje.
_ 76
Katolikë e Veriut, duke genë në kundërshtim race e
feje me Slavrit kufitar nuk mund t'i shërbenin çěsh-
tjes Pan-Slavise; Kur se ne Jugë, pikë se pari Ru-
sia filloj te bente propagande midis te krishterëve si
grekoton ashlu dhe ně mes të shiptarofoneve ne
emër te Ortodoksis. Grindja e pergjakte që ndolli ne
mes të Ali Pashës e të Suljoteve ka filluar pas si u
kthye prift Samoeli nga Rusia me mendime fanatike
dhe armiqsore. Me rethimin e Ali Pashës ne kështje-
llen e Janınes lılloj dhe kryengrıtja Greke ně 1821
ditën e Vngjelizmojt. Që nga këjo dit' e pastaj orto--
doksët e Toskëris, si Grekofon ashtu dhe Shiptar
përgafuan çështjen e Helenizmës. Sidomos ortodoksët
Shiptarë me trimërin e shkelqyer të tyne ringjallën
Helenizmen që kish vdekur prej shekujsh.
Si ç'thote dhe auktori vetë, zakoni gë mbretronte
gjer at-here midis muslimaneve dhe te krishterěve u
kthye ne nje luftë feje te repte; por këjo gje nuk pro-
vonte se orlodokset Shiptare ishin Helinë, gjë te ci-
lën do t'a provoje auktori në këtë kaptinë.
Lindja e nasionalizmës shiptare pas datës 1878,
nj pjesë të shiptarëve ortodoks e hoqi me vehtehe
per te krijuar nje Shipri te lire dhe independente. Si
ç'e thote dhe autori vetë luftat fetare midis věllazërve
te gjakut dhe lë gjuhës ka ngjar në shum vende
l'Evropës; por mendimet liridashëse të përparimit
modern kan çdukur fanatizmen dhe kan ringjallur
vëllazërin e pare.
Ali Pashë Tepelena dhe Mustafa Pashe Bushati
ne Shkodrë kanë pasun kaq fugi sa si kur te ish e
mundur ge tě bashkohéshin, independenca shiptare,
qysh m'at here, do të ish nje fakt i mbaruar; por qề
te dy kishin mentalitet satrapi, prej te cilěvet nuk
mund te delte nj gje e re, me shpirt të ri.
Katolikë e Veriut, duke genë në kundërshtim race e
feje me Slavrit kufitar nuk mund t'i shërbenin çěsh-
tjes Pan-Slavise; Kur se ne Jugë, pikë se pari Ru-
sia filloj te bente propagande midis te krishterëve si
grekoton ashlu dhe ně mes të shiptarofoneve ne
emër te Ortodoksis. Grindja e pergjakte që ndolli ne
mes të Ali Pashës e të Suljoteve ka filluar pas si u
kthye prift Samoeli nga Rusia me mendime fanatike
dhe armiqsore. Me rethimin e Ali Pashës ne kështje-
llen e Janınes lılloj dhe kryengrıtja Greke ně 1821
ditën e Vngjelizmojt. Që nga këjo dit' e pastaj orto--
doksët e Toskëris, si Grekofon ashtu dhe Shiptar
përgafuan çështjen e Helenizmës. Sidomos ortodoksët
Shiptarë me trimërin e shkelqyer të tyne ringjallën
Helenizmen që kish vdekur prej shekujsh.
Si ç'thote dhe auktori vetë, zakoni gë mbretronte
gjer at-here midis muslimaneve dhe te krishterěve u
kthye ne nje luftë feje te repte; por këjo gje nuk pro-
vonte se orlodokset Shiptare ishin Helinë, gjë te ci-
lën do t'a provoje auktori në këtë kaptinë.
Lindja e nasionalizmës shiptare pas datës 1878,
nj pjesë të shiptarëve ortodoks e hoqi me vehtehe
per te krijuar nje Shipri te lire dhe independente. Si
ç'e thote dhe autori vetë luftat fetare midis věllazërve
te gjakut dhe lë gjuhës ka ngjar në shum vende
l'Evropës; por mendimet liridashëse të përparimit
modern kan çdukur fanatizmen dhe kan ringjallur
vëllazërin e pare.
Ali Pashë Tepelena dhe Mustafa Pashe Bushati
ne Shkodrë kanë pasun kaq fugi sa si kur te ish e
mundur ge tě bashkohéshin, independenca shiptare,
qysh m'at here, do të ish nje fakt i mbaruar; por qề
te dy kishin mentalitet satrapi, prej te cilěvet nuk
mund te delte nj gje e re, me shpirt të ri.
KAPTINA E VIII.
ê parashtresen l'oné, êsht e garté dhe e provuar-
ne měnyre te pa dyshimte që popull' i parě i cili, që
nga kohët prallore, i esht avitur tokës Greke, ka gënö
populli Pellazg. Esht një e vërtetë të cilën sot ker-
kush nuk guxon t'a verë ne dyshim, se pse, me nj
İjalë, ka hyrë ne fushën e fakteve historike te cilat
shkenca dhe filologjia e kanë vertetuar me një mönyre
të pa dbuëshme.
Gjith ashtu ësht e provuar se më vonë u ndodhen
popuj te tjerë te udhëhequr prej krenëve të ndryshme,
u hodhe po n'ate toke dhe i bene vehtes nje vend ne-
dëm te Pellazgëvet te cilët u shtërnguan të hiqen ně
věnde tě larta duke u lênë ardhesve tě rinj pikë sẽ pari
brigjet e detit dhe me pastaj fushat qě fqinjesonin
detin.
Kějo tërheqja e racës Pellazgjike u detyrua tě per-
sëritet shum herë, se pse shohim ge tej errësirave te
koherave prallore, çfagen Eolët, Jonët dhe te tjere te.
cilët shum herë përzihen nen emërtimin e Elinëve, e-
mër i cili pikës pari mbahej vetëm prej nje popullěsie
q'ish avitur Thesalise dhe qě, siç besohet, kishte për-
zënë Pellazgët duke i hedhur këta në brendësin e
tokës.
Më vonë arrijnë Dorintë të cilët përzënë nj pjesě
te Eolëvet dhe te Jonevet q'ishin vendosur me pare-
ê parashtresen l'oné, êsht e garté dhe e provuar-
ne měnyre te pa dyshimte që popull' i parě i cili, që
nga kohët prallore, i esht avitur tokës Greke, ka gënö
populli Pellazg. Esht një e vërtetë të cilën sot ker-
kush nuk guxon t'a verë ne dyshim, se pse, me nj
İjalë, ka hyrë ne fushën e fakteve historike te cilat
shkenca dhe filologjia e kanë vertetuar me një mönyre
të pa dbuëshme.
Gjith ashtu ësht e provuar se më vonë u ndodhen
popuj te tjerë te udhëhequr prej krenëve të ndryshme,
u hodhe po n'ate toke dhe i bene vehtes nje vend ne-
dëm te Pellazgëvet te cilët u shtërnguan të hiqen ně
věnde tě larta duke u lênë ardhesve tě rinj pikë sẽ pari
brigjet e detit dhe me pastaj fushat qě fqinjesonin
detin.
Kějo tërheqja e racës Pellazgjike u detyrua tě per-
sëritet shum herë, se pse shohim ge tej errësirave te
koherave prallore, çfagen Eolët, Jonët dhe te tjere te.
cilët shum herë përzihen nen emërtimin e Elinëve, e-
mër i cili pikës pari mbahej vetëm prej nje popullěsie
q'ish avitur Thesalise dhe qě, siç besohet, kishte për-
zënë Pellazgët duke i hedhur këta në brendësin e
tokës.
Më vonë arrijnë Dorintë të cilët përzënë nj pjesě
te Eolëvet dhe te Jonevet q'ishin vendosur me pare-
... 78 ....
dhe këta të mbramit shtegtojnë dhe venë e ngrehin
gytetet Eolas dhe Joncas te Asis vogël duke shpënë
atje nje qytetrim te përparuar.
Nuk e shohim të nevojshme te ndalohemi mbi ri-
valitet dhe mbi luftrat që kishin ngjarë ne mes te Jo-
neve dhe te Eoleve qê mbetne nẽ Greqi dhe te Dorinj-
ve q'u vendosne më pastaj, se pse Z. Paparigopullos,
ne historin e tij te shkelqyeshme, rěten, në formën mě
terheqëse, ndryshimet e mendimeve, te vetiavet, te
karakterevet dhe te aspiratavet të cilat për shum she-
kuj ushqyen perçarjen midis dy popujve, n'ate shka-
lle sa që dhe ata e konsideronin vehtëhen e tyre si dy
raca te veçanta që s'kanë gjě te perbashkët ne mes te
tyre veç se armigësis dhe smirit kundra njëri tjetërn.
Pellazgët me genë se u siguruan duke u tërhequr ně
naltësinat e Epirit, të Magedhonis dhe të Hiris, nuk
panë as një marëdhenje race as afrimi me Greket;
prandaj Pellazget patnë nje ekzistencë më vetëhe,
ngrehina te ndryshme ng'ato te Gregis dhe me Eelinët
q'i kishin përzënë nga toka e tyre kurrë nuk u pěr-
zien. Esht e natyrtë ge köta dy popuj duhej t'armig-
sonin njëri tjeterin.
Ka njers që sot pretandojnë se edhe Grekët nuk
ishin gje tjetër veç se Pellazget, dhe ne fillim te duk-
jes se tyre flisnin gjuhen Pellazgjike, kur se gjuha
dhe dialektet Greke kanë hire më vone, ndjet influen-
cës të köngëvet te Omirit. Ky vërtetim esht i drejte;
por pjesërisht, d. m. th. ësht e vërtetë se popujt e pa-
rë q'iu avitne tokës Greke nuk flitnin veç se gjuhen
Pellazgjike. Por këjo u takon vetem Pellazgëve dhe
jo popullësive q'erdhne me vone dhe që suall me veh-
tehe nje gjuhe te ndryshme. Supozisioni gjenerik qě
behet sot nuk justifikohet as me histori as me fakte.
dhe këta të mbramit shtegtojnë dhe venë e ngrehin
gytetet Eolas dhe Joncas te Asis vogël duke shpënë
atje nje qytetrim te përparuar.
Nuk e shohim të nevojshme te ndalohemi mbi ri-
valitet dhe mbi luftrat që kishin ngjarë ne mes te Jo-
neve dhe te Eoleve qê mbetne nẽ Greqi dhe te Dorinj-
ve q'u vendosne më pastaj, se pse Z. Paparigopullos,
ne historin e tij te shkelqyeshme, rěten, në formën mě
terheqëse, ndryshimet e mendimeve, te vetiavet, te
karakterevet dhe te aspiratavet të cilat për shum she-
kuj ushqyen perçarjen midis dy popujve, n'ate shka-
lle sa që dhe ata e konsideronin vehtëhen e tyre si dy
raca te veçanta që s'kanë gjě te perbashkët ne mes te
tyre veç se armigësis dhe smirit kundra njëri tjetërn.
Pellazgët me genë se u siguruan duke u tërhequr ně
naltësinat e Epirit, të Magedhonis dhe të Hiris, nuk
panë as një marëdhenje race as afrimi me Greket;
prandaj Pellazget patnë nje ekzistencë më vetëhe,
ngrehina te ndryshme ng'ato te Gregis dhe me Eelinët
q'i kishin përzënë nga toka e tyre kurrë nuk u pěr-
zien. Esht e natyrtë ge köta dy popuj duhej t'armig-
sonin njëri tjeterin.
Ka njers që sot pretandojnë se edhe Grekët nuk
ishin gje tjetër veç se Pellazget, dhe ne fillim te duk-
jes se tyre flisnin gjuhen Pellazgjike, kur se gjuha
dhe dialektet Greke kanë hire më vone, ndjet influen-
cës të köngëvet te Omirit. Ky vërtetim esht i drejte;
por pjesërisht, d. m. th. ësht e vërtetë se popujt e pa-
rë q'iu avitne tokës Greke nuk flitnin veç se gjuhen
Pellazgjike. Por këjo u takon vetem Pellazgëve dhe
jo popullësive q'erdhne me vone dhe që suall me veh-
tehe nje gjuhe te ndryshme. Supozisioni gjenerik qě
behet sot nuk justifikohet as me histori as me fakte.
.... 79 ..
Herodoti verteton se helinët kishin gjuhen e tyre dhe
köjo gjuhë ësht e pörbashket per gjith bashkgjinësit e
tyre. Pra, n'ësht se gjith grekërit ne fillim nuk flisnia
vec se gjuhen Pellazgjike, si behet gé ata gé erdhé
për herën e parë, Pellazgët e vërtetë dhe u mbajtne të
gendruëshem në Hidre, edhe në rethujëzat e tjera të
Kryepellgut ashtu dhe në malet e Atikës edhe në disa
vende te Samos, të kenë ruajtur gjuhën e etënve te
tyre, kur se banorët e tjerë po t'atyre vëndeve nuk'
kanë as kujtimin?
N'ësht se, si c'pretendohet, raca dhe gjuha ishin
nje dhe per grekët dhe për Pellazget, ngjarja që she-
nojme nuk duhet te ekzistonte. N'ësht se kanë gënë
prej një race dhe formonin një komb të vetëm, perse
«disa prej tyre u transformuan, kur se të tjerët mbetné
si ç'ishin qysh ne dukjen e pare te tyre në Kontinent
duke ndejtur të dy në një gark? Esht e vërtetë se njä
ngjarje e kötille nuk mund të ndodhte veç se pas nje
kataklizmit «kijamet» te përgjithshëm; por ne goftě
se ky kijamet do tě kishte ngjare, duhej tê kishte po
ato efekte për té gjithë e jo vetëm per disa duke kur-
syer te tjerët.
Me ne fund s'kemi as mẽ te vogělën dijeni mbi një
kijamet të kötillë. Kurgje nuk provon se një pjesë e
këtyre popullësive gë tregohet si idantike gysh nga
kohërat e çlaqjes së tyre, të ketë pësuar ndryshimin e
- gjuhes, te zakoneve, te mendimeve të tyre per ndonjä
shkak - i huaj ne çeshtjen e racës e te origjines, -
kur se pjesa tjetër, duke ndejtur po n'atë vend edhe
-duke pasur maredhënje tä vazhdueshme me bashkě-
gjinësit e tyre, te mos te jene shtyrë prej asaj ryme.
Një pohim i tille ësht krejt badihava. Pra Pellazgët ja-
ne raca primitive q'i jane avitur per herën e parë
Herodoti verteton se helinët kishin gjuhen e tyre dhe
köjo gjuhë ësht e pörbashket per gjith bashkgjinësit e
tyre. Pra, n'ësht se gjith grekërit ne fillim nuk flisnia
vec se gjuhen Pellazgjike, si behet gé ata gé erdhé
për herën e parë, Pellazgët e vërtetë dhe u mbajtne të
gendruëshem në Hidre, edhe në rethujëzat e tjera të
Kryepellgut ashtu dhe në malet e Atikës edhe në disa
vende te Samos, të kenë ruajtur gjuhën e etënve te
tyre, kur se banorët e tjerë po t'atyre vëndeve nuk'
kanë as kujtimin?
N'ësht se, si c'pretendohet, raca dhe gjuha ishin
nje dhe per grekët dhe për Pellazget, ngjarja që she-
nojme nuk duhet te ekzistonte. N'ësht se kanë gënë
prej një race dhe formonin një komb të vetëm, perse
«disa prej tyre u transformuan, kur se të tjerët mbetné
si ç'ishin qysh ne dukjen e pare te tyre në Kontinent
duke ndejtur të dy në një gark? Esht e vërtetë se njä
ngjarje e kötille nuk mund të ndodhte veç se pas nje
kataklizmit «kijamet» te përgjithshëm; por ne goftě
se ky kijamet do tě kishte ngjare, duhej tê kishte po
ato efekte për té gjithë e jo vetëm per disa duke kur-
syer te tjerët.
Me ne fund s'kemi as mẽ te vogělën dijeni mbi një
kijamet të kötillë. Kurgje nuk provon se një pjesë e
këtyre popullësive gë tregohet si idantike gysh nga
kohërat e çlaqjes së tyre, të ketë pësuar ndryshimin e
- gjuhes, te zakoneve, te mendimeve të tyre per ndonjä
shkak - i huaj ne çeshtjen e racës e te origjines, -
kur se pjesa tjetër, duke ndejtur po n'atë vend edhe
-duke pasur maredhënje tä vazhdueshme me bashkě-
gjinësit e tyre, te mos te jene shtyrë prej asaj ryme.
Një pohim i tille ësht krejt badihava. Pra Pellazgët ja-
ne raca primitive q'i jane avitur per herën e parë
... 80 ....
kontinentit Grek dhe 'e kaně okupuar nga njě kěnd
te tjetëri. Athere kuptohet se në gjith Greginë nuk du-
hej tä flitej veç se gjuha Pellazgjike, se pse Eolët, Jo-
nët, Dorinjtë, Helinët, nuk ishin çfaqur akoma nö-
Kontinent dhe prandaj gjuha Greke nuk mund t flitej.
atje. Por me t'u dukur Eolët, Jonët dhe Dorinjtë, Pe-
llazget u shprapsen, shpětuan, u vuně në në sigurim
nga përpjekja e ardhěsve të rinj, dhe, duke u terhe-
qur, muar me vehtěhe, gjuhën, zakonet, besimet dhe-
perëndit e tyre, dhe ku do q'u vendosen, larg Gregis.
në lugjet e maleve ose mbi shkěmbinjt e detit, i ruajně
si një emanet të shenjtě q'u kaně lënë stergjyshěrit e-
tyre; i ruajnë tê pa prekëshme tej shekujvet me gjith
ndryshimet politike dhe fetare që kanë pasuar njeri
tjetërin deri në ditët t'ona.
Për kundrazi, Helinët, gofshin Eolë, Jonë ose Do-
rinj, kanë mbetur me gjuhën e tyre të veçantë; köté
gjuhë t'a kenë marë me vehtëhe siç ka gěnë në fillim
te çfaqjes së tyre, ose ta kenë ndryshuar dhe perfek-
sionuar më vonë, kejo as nuk i heq as nuk i shton gje
ngjarjes. Ajo gjë q'ěsht ekzaktě ěsht se këjo gjuhë-
Greke, me pak pěrjashtime, ka gënë e njëjtë pěr të
gjithë dhe s'ka pasur as më të paktën anallogji me
gjuhën e Pellazgëve, për veç atyre gë gjënden ně re--
njën e fjalěvet té gjith gjuhēve gẽ rjedhin nga një bu-
rim i pörbashkët : D. m. th. gjuha Arjane dhe San-
skrite. Kētë gjuhë grekërit e kanë ruajtur, edhe nder
vende ku ronin të përzier me kombet e racës Pellaz-
gjike të cilët për logarin e tyre kanë ruajtur gjuhën e-
vetë me gjith fjeshtësinë e origjinës vjetër tê s/aj.
Janë kombet e racës Pellazgjike të cilët me gjith gë-
kanë ruajtur gjuhën e tyre, mě të shumat herě kané
mösuar dhe Gergishten, por nuk dimě gě Grekět te
kontinentit Grek dhe 'e kaně okupuar nga njě kěnd
te tjetëri. Athere kuptohet se në gjith Greginë nuk du-
hej tä flitej veç se gjuha Pellazgjike, se pse Eolët, Jo-
nët, Dorinjtë, Helinët, nuk ishin çfaqur akoma nö-
Kontinent dhe prandaj gjuha Greke nuk mund t flitej.
atje. Por me t'u dukur Eolët, Jonët dhe Dorinjtë, Pe-
llazget u shprapsen, shpětuan, u vuně në në sigurim
nga përpjekja e ardhěsve të rinj, dhe, duke u terhe-
qur, muar me vehtěhe, gjuhën, zakonet, besimet dhe-
perëndit e tyre, dhe ku do q'u vendosen, larg Gregis.
në lugjet e maleve ose mbi shkěmbinjt e detit, i ruajně
si një emanet të shenjtě q'u kaně lënë stergjyshěrit e-
tyre; i ruajnë tê pa prekëshme tej shekujvet me gjith
ndryshimet politike dhe fetare që kanë pasuar njeri
tjetërin deri në ditët t'ona.
Për kundrazi, Helinët, gofshin Eolë, Jonë ose Do-
rinj, kanë mbetur me gjuhën e tyre të veçantë; köté
gjuhë t'a kenë marë me vehtëhe siç ka gěnë në fillim
te çfaqjes së tyre, ose ta kenë ndryshuar dhe perfek-
sionuar më vonë, kejo as nuk i heq as nuk i shton gje
ngjarjes. Ajo gjë q'ěsht ekzaktě ěsht se këjo gjuhë-
Greke, me pak pěrjashtime, ka gënë e njëjtë pěr të
gjithë dhe s'ka pasur as më të paktën anallogji me
gjuhën e Pellazgëve, për veç atyre gë gjënden ně re--
njën e fjalěvet té gjith gjuhēve gẽ rjedhin nga një bu-
rim i pörbashkët : D. m. th. gjuha Arjane dhe San-
skrite. Kētë gjuhë grekërit e kanë ruajtur, edhe nder
vende ku ronin të përzier me kombet e racës Pellaz-
gjike të cilët për logarin e tyre kanë ruajtur gjuhën e-
vetë me gjith fjeshtësinë e origjinës vjetër tê s/aj.
Janë kombet e racës Pellazgjike të cilët me gjith gë-
kanë ruajtur gjuhën e tyre, mě të shumat herě kané
mösuar dhe Gergishten, por nuk dimě gě Grekět te
.. 81...
kenë měsuar gjuhen Pellazgjishte ose qě te kene ruaj-
tur kujtimin mě te vogël t'asaj gjuhe. Ne veprat e
vjetera te Helinëvet nuk gjejme as nje pěrmendje, as
njẽ shenje që le mundij tê na beje te supozojmẽ tẽ
kundërtën.
Per t'ardhur nẽ nj perfundim, gjith ashtu do te
themi se njerzit e racës Pellazgjike q'ishin prej shoq-
nis larté, me gjith që ruanin gjuhen e tyre të pa pu-
nuar, te cilen gjuhe greket e cilësonın barbare, njih-
nin sipërmësinë e gjuhës greke si gjuhe e qytetruar,
gjuhë dijëtare te cilën e mësonin dhe e kultivonin me
dëshirë te zjart.
Por populli, shpirt' i kombit, nuk e dinte dhe nuk
e fliate; provat që kemi sjelle janë te pa rezuëshme.
Shënime mbi kaptinen Vill.
Auktori ne kěte kaptině pěrsërit çeshtjen e origji-
nës Shiptare duke insistuar mbi parimin e Pellaz-
gövet dhe duke thënë se gjuha shipe sht gjuhe Pe-
Ilazgjike dhe gjuha e Grekëvet esht krejt nje gjuhe
tjetěr ge s'ka te beje me gjuhen pelazgjike, per veg
atyre fjalěve ge kaně rěnja tě perbashkta si fjalët e
gjuhëve Ariane ose Sanskrite.
Si ç'e thame dhe me pare shkenc' e sotme nuk
pranon nje theori te kētille. Historishkronjësit Greke
permendin nje racë Pellazgjike e cila banonte reth
Athinës, ne nje pjese te Thesalis, ne Magedhonin o-
rientale, ne nje vend ge quhej Krestoni dhe ne rethuj-
zen Samothraqi; por as nje shpjegim nuk japim mbi
gjuhën dhe mbi origjinën e kësaj race.
Po t'analizohen gjith shkrimet e Grekëve mbi Pe-
kenë měsuar gjuhen Pellazgjishte ose qě te kene ruaj-
tur kujtimin mě te vogël t'asaj gjuhe. Ne veprat e
vjetera te Helinëvet nuk gjejme as nje pěrmendje, as
njẽ shenje që le mundij tê na beje te supozojmẽ tẽ
kundërtën.
Per t'ardhur nẽ nj perfundim, gjith ashtu do te
themi se njerzit e racës Pellazgjike q'ishin prej shoq-
nis larté, me gjith që ruanin gjuhen e tyre të pa pu-
nuar, te cilen gjuhe greket e cilësonın barbare, njih-
nin sipërmësinë e gjuhës greke si gjuhe e qytetruar,
gjuhë dijëtare te cilën e mësonin dhe e kultivonin me
dëshirë te zjart.
Por populli, shpirt' i kombit, nuk e dinte dhe nuk
e fliate; provat që kemi sjelle janë te pa rezuëshme.
Shënime mbi kaptinen Vill.
Auktori ne kěte kaptině pěrsërit çeshtjen e origji-
nës Shiptare duke insistuar mbi parimin e Pellaz-
gövet dhe duke thënë se gjuha shipe sht gjuhe Pe-
Ilazgjike dhe gjuha e Grekëvet esht krejt nje gjuhe
tjetěr ge s'ka te beje me gjuhen pelazgjike, per veg
atyre fjalěve ge kaně rěnja tě perbashkta si fjalët e
gjuhëve Ariane ose Sanskrite.
Si ç'e thame dhe me pare shkenc' e sotme nuk
pranon nje theori te kētille. Historishkronjësit Greke
permendin nje racë Pellazgjike e cila banonte reth
Athinës, ne nje pjese te Thesalis, ne Magedhonin o-
rientale, ne nje vend ge quhej Krestoni dhe ne rethuj-
zen Samothraqi; por as nje shpjegim nuk japim mbi
gjuhën dhe mbi origjinën e kësaj race.
Po t'analizohen gjith shkrimet e Grekëve mbi Pe-
02
llazgët, rezulton se këta o kanë gënë Thrakas te cilet
mē pastaj u helenizuan ose grekrit me emrin gjenerik
Pellazg, kuptonin gjith racat e vjetěra qē ndodheshin
ne token Greke para se te vinin helinët. Disa nga këto
raca parahelenike, si ç'meret vesh nga kërkimet ar-
heologjike me te vonëshme, kanë pasur nje qytetrim
miaft te larte dhe për këtë shkak ne vjershat Omerike
permenden me fjalët : «Pellazgët e Hyjëshmë». Kur
kane ardhur Helinët ne tokën klasike gë quhet Gre-
qi kanë gene krejt te egre dhe ne kête egresire kanë
vazhduar gjasht shekuj, pastaj janë zbutur e qytet-
ruar, najet pozilës së gjeografike te Gregis e cila me
brigjet e detit të shumta, me rethujzat e s'aj te teper-
ta dhe të vargosura në drejtime të ndryhme midis de-
tit Mesdhe, duke pranuar dhe duke asimiluar pjesë-
risht qytetrimin e racave parahelenike dhe të popuj-
ve te Orientit, si Egjyptas, Fenikas, Lidas, Hititas e
'të tjerë.
Shiptarët, si ç'meret vesh nga krahasim i gjuh-
rave, nga zbulimet arheologjike, jane Thrako-Iliria-
ně dhe kaně ardhur nga veriu i Evropës. Nuk' ka as
nje shënje, as nje prove ge Thrako-llirianet te kene
qënë banuesit e parē te Gregis dhe te jeně perzene
prej grekěve t'ardhur nga deti. Per kundrazi historia e
shtegtimit të popujve na tregon se kombet e veriut ka-
në gënë me te forte dhe gjithmoně kan buçitur nga kto
věnde me klime te repțë dhe kan lakmuar tě pushtojně
vendet e jugut me klimë te butë. Popujt që kanë ar-
dhur me anën e detit kanë gënë krejt të paktě dhe
s'kane pasur fuqi tẽ perzëne ose te çdukin popuj te
forte prej races Nordike. Edhe fiset e ndryshme si
Ahainjte, Dorinjte, Eolët dhe Jonët ge kanë formuar
kombin klasik Helin, kanë ardhur nga veriu i Evro-
llazgët, rezulton se këta o kanë gënë Thrakas te cilet
mē pastaj u helenizuan ose grekrit me emrin gjenerik
Pellazg, kuptonin gjith racat e vjetěra qē ndodheshin
ne token Greke para se te vinin helinët. Disa nga këto
raca parahelenike, si ç'meret vesh nga kërkimet ar-
heologjike me te vonëshme, kanë pasur nje qytetrim
miaft te larte dhe për këtë shkak ne vjershat Omerike
permenden me fjalët : «Pellazgët e Hyjëshmë». Kur
kane ardhur Helinët ne tokën klasike gë quhet Gre-
qi kanë gene krejt te egre dhe ne kête egresire kanë
vazhduar gjasht shekuj, pastaj janë zbutur e qytet-
ruar, najet pozilës së gjeografike te Gregis e cila me
brigjet e detit të shumta, me rethujzat e s'aj te teper-
ta dhe të vargosura në drejtime të ndryhme midis de-
tit Mesdhe, duke pranuar dhe duke asimiluar pjesë-
risht qytetrimin e racave parahelenike dhe të popuj-
ve te Orientit, si Egjyptas, Fenikas, Lidas, Hititas e
'të tjerë.
Shiptarët, si ç'meret vesh nga krahasim i gjuh-
rave, nga zbulimet arheologjike, jane Thrako-Iliria-
ně dhe kaně ardhur nga veriu i Evropës. Nuk' ka as
nje shënje, as nje prove ge Thrako-llirianet te kene
qënë banuesit e parē te Gregis dhe te jeně perzene
prej grekěve t'ardhur nga deti. Per kundrazi historia e
shtegtimit të popujve na tregon se kombet e veriut ka-
në gënë me te forte dhe gjithmoně kan buçitur nga kto
věnde me klime te repțë dhe kan lakmuar tě pushtojně
vendet e jugut me klimë te butë. Popujt që kanë ar-
dhur me anën e detit kanë gënë krejt të paktě dhe
s'kane pasur fuqi tẽ perzëne ose te çdukin popuj te
forte prej races Nordike. Edhe fiset e ndryshme si
Ahainjte, Dorinjte, Eolët dhe Jonët ge kanë formuar
kombin klasik Helin, kanë ardhur nga veriu i Evro-
.. 83
pës, duke pasur një farë afrimi me Ilirinjtë. Keta
-kur kanë ardhur për herë e parë në Greqi kanë gënë
t'egrë; por më të fortë nga kombet e më parěshme qe
kane gjetur atje te cilet ı kane shtypur, pjesěrisht i
kanë çdukur dhe një pjesë e kanë asimiluar.
Gjuha shqipe ësht një gjuhë Hindo-Evropjane dhe
Thrako-Illiriane. Kur se gjuha Gergishte ësht e for-
muar nga përzjerja e katër dhialekteve. Maredhenja
që ka shqipja me Gërqishten ësht fort e paktě; kurse
me Latinishten e me gjuhën e Qelteve ësht m'e afërté.
KS
pës, duke pasur një farë afrimi me Ilirinjtë. Keta
-kur kanë ardhur për herë e parë në Greqi kanë gënë
t'egrë; por më të fortë nga kombet e më parěshme qe
kane gjetur atje te cilet ı kane shtypur, pjesěrisht i
kanë çdukur dhe një pjesë e kanë asimiluar.
Gjuha shqipe ësht një gjuhë Hindo-Evropjane dhe
Thrako-Illiriane. Kur se gjuha Gergishte ësht e for-
muar nga përzjerja e katër dhialekteve. Maredhenja
që ka shqipja me Gërqishten ësht fort e paktě; kurse
me Latinishten e me gjuhën e Qelteve ësht m'e afërté.
KS
KAPTINA E IX.
P as si kaluam, me ndihmen e historis edhe tě tra-
ditave, rjeshtin e shekujvet dhe mbas si u larguam tej
koherave primitive te çfaqjes se Pellazgěve ně konti-
nentin Grek, gendruam ně bujtinat «étape» e ndrysh-
me që kanë përshkuar dhe me prova në dorë pro-
vuam që Shiptarët jane te paslindurit e vertetë te
tyre.
Tash na mbetet te tregojme gjëndjen ku ndodhet
sot populli Shiptar. Do té perpiqemi te plotsojme
studimin t'one duke vizatuar ekzistencën e sotme, or-
ganizimin politik të tij, nevojat dhe aspiratat e veta
dhe, me gjith ge besojmě se lexuësit nuk mund t'i
paragesim nj veprë të regullt e tě plote, te pakten
lavdërohemi te jemi njě nga tě parët që kanë vizatuar
mbi kětě lendě, nje skice me tipare miaft te theksuara;
burat politik dhe dijëtaret me kětě měnyrě do tě mun-
din te gjejně lëndat e nevojshme për te thelluar kěr-
kimet e tyre dhe për t'i dhene punimit t'one xhvilli-
min që ësht i mundëshme te mare.
Populli shiptar, duke gěně i lënë në shtytkat e
veta, i ngosur me traditat e vjetëra të tij që kaně zë-
ne vëndin e historis dhe të ligjës, i xhveshur nga le-
trësi e tia dhe i rethuar me mijëra veshtyrësina të ci-
lat kanë ndihmuar në pengimin e xhvillimit moral dhe
lendor te tij, fatkegsisht ka mbetur prapa dhe stasio-
P as si kaluam, me ndihmen e historis edhe tě tra-
ditave, rjeshtin e shekujvet dhe mbas si u larguam tej
koherave primitive te çfaqjes se Pellazgěve ně konti-
nentin Grek, gendruam ně bujtinat «étape» e ndrysh-
me që kanë përshkuar dhe me prova në dorë pro-
vuam që Shiptarët jane te paslindurit e vertetë te
tyre.
Tash na mbetet te tregojme gjëndjen ku ndodhet
sot populli Shiptar. Do té perpiqemi te plotsojme
studimin t'one duke vizatuar ekzistencën e sotme, or-
ganizimin politik të tij, nevojat dhe aspiratat e veta
dhe, me gjith ge besojmě se lexuësit nuk mund t'i
paragesim nj veprë të regullt e tě plote, te pakten
lavdërohemi te jemi njě nga tě parët që kanë vizatuar
mbi kětě lendě, nje skice me tipare miaft te theksuara;
burat politik dhe dijëtaret me kětě měnyrě do tě mun-
din te gjejně lëndat e nevojshme për te thelluar kěr-
kimet e tyre dhe për t'i dhene punimit t'one xhvilli-
min që ësht i mundëshme te mare.
Populli shiptar, duke gěně i lënë në shtytkat e
veta, i ngosur me traditat e vjetëra të tij që kaně zë-
ne vëndin e historis dhe të ligjës, i xhveshur nga le-
trësi e tia dhe i rethuar me mijëra veshtyrësina të ci-
lat kanë ndihmuar në pengimin e xhvillimit moral dhe
lendor te tij, fatkegsisht ka mbetur prapa dhe stasio-
80 ....
ner si në kohrat primitive tě shtetgitimit tě tij. Populli
shqiptar i pajosur me njě krenari karakteri tepër te
shqiptuar dhe me njě dashuri qě nuk i bëhet ballë
per racên dhe për traditat e tij, nuk mundi as tẽ tre-
tet e të përzihet me raca tě tjera, as të xhvillojě nã
një shkallë mě tě gjěrě gěnjen e tij; dhe kshu nö
pikpamjen e përparimit edhe tě qytetrimit u ki prej
fqinjëvet të tij pa u lěně gě tě shtypen aspiratat fis-
nike tě tyre te cilat janě ruajtja e kombsis, e gjuhës,
e dinjitetit dhe e tẽ drejtave tě tij. Pellazg prej origji-
në dhe prej zëmre, gjith aspiratat e tyre janě pěrgěn-
druar kundrejt rujtjes tē ekzistencës së tij dhe pa bě-
rë merak pěr një qytetrim mě té përparuar të cilit a-
koma nuk i dinte dobinat, ishte i kěnaqur me ç'ka
kishte si një trashěgim i stergjyshěve.
Trim deri në tmerěshmëni, inteligjent, i pa lo-
dhöshmë, i kënaqur me pak, pa pasur ambicje tě te-
pörta, as lakmi tě pa drejta, ěsht i lidhur në shkem-
bënjt e tij me njě dashuri qě as gjē nuk mund t'a pak-
sojë. I pajosur me ndjenja kalorësake, i drejtě, kem-
bëngulës në dashurit e tij, duke nderuar të drejtat
ahu arka e seki pae miar ien dend te hin; si ka
gofté, ka mbetur Pellazg, luftětar, i ndershëm dhe i
variër.
Populli shqiptar ndahet në dy familje te mbëdha :
Gegëri dhe Toskëri; e para quhet Shqipri e lartě dhe
tjetëra Shqipri e poshtme. Shqipri e lartme fillon nga
Tivari, perfshin gjith fiset katolike tě Veriut, krahi-
nat e Ipekut, të Pristinës, tě Vranjës, tě Kaçanikut,
t'Usqypit, të Perlepit, tě Manastirit, t'Ohris dhe
mbaron n'Elbasan. Shqipri e poshtme nis nga Elba-
sani dhe zgjatet deri ně gjin' e Prevezës.
ner si në kohrat primitive tě shtetgitimit tě tij. Populli
shqiptar i pajosur me njě krenari karakteri tepër te
shqiptuar dhe me njě dashuri qě nuk i bëhet ballë
per racên dhe për traditat e tij, nuk mundi as tẽ tre-
tet e të përzihet me raca tě tjera, as të xhvillojě nã
një shkallë mě tě gjěrě gěnjen e tij; dhe kshu nö
pikpamjen e përparimit edhe tě qytetrimit u ki prej
fqinjëvet të tij pa u lěně gě tě shtypen aspiratat fis-
nike tě tyre te cilat janě ruajtja e kombsis, e gjuhës,
e dinjitetit dhe e tẽ drejtave tě tij. Pellazg prej origji-
në dhe prej zëmre, gjith aspiratat e tyre janě pěrgěn-
druar kundrejt rujtjes tē ekzistencës së tij dhe pa bě-
rë merak pěr një qytetrim mě té përparuar të cilit a-
koma nuk i dinte dobinat, ishte i kěnaqur me ç'ka
kishte si një trashěgim i stergjyshěve.
Trim deri në tmerěshmëni, inteligjent, i pa lo-
dhöshmë, i kënaqur me pak, pa pasur ambicje tě te-
pörta, as lakmi tě pa drejta, ěsht i lidhur në shkem-
bënjt e tij me njě dashuri qě as gjē nuk mund t'a pak-
sojë. I pajosur me ndjenja kalorësake, i drejtě, kem-
bëngulës në dashurit e tij, duke nderuar të drejtat
ahu arka e seki pae miar ien dend te hin; si ka
gofté, ka mbetur Pellazg, luftětar, i ndershëm dhe i
variër.
Populli shqiptar ndahet në dy familje te mbëdha :
Gegëri dhe Toskëri; e para quhet Shqipri e lartě dhe
tjetëra Shqipri e poshtme. Shqipri e lartme fillon nga
Tivari, perfshin gjith fiset katolike tě Veriut, krahi-
nat e Ipekut, të Pristinës, tě Vranjës, tě Kaçanikut,
t'Usqypit, të Perlepit, tě Manastirit, t'Ohris dhe
mbaron n'Elbasan. Shqipri e poshtme nis nga Elba-
sani dhe zgjatet deri ně gjin' e Prevezës.
... 86 .......
Shqipni e poshtme ndahet në tre familje : Toskët,
Çamërit dhe Labërit, q'u pergjigjen tre popujve té
mbedhenj tě vjeter që banonin n'Epirë, kêta popuj
janë : Kaonët, Thesprotët dhe Mollosët. Köto tre fa-
milje ndahen për së dyti ně fise e në farra tě tjera, qă
kujtojnë të 14 fiset e vjetëra pěr të cilët bëjnë fjalě au-
torët klasik, sidomos, Theopempi i permendur prej
Strabonit. Shqipri e lartme nuk ndahet në familje të
mbëdha; për kundrazi ësht e banuar prej një sasi fi-
sesh tribu, «clane» q'i përgjigjen, ne mos plotsisht me
emertimet e tyre të tashme, sẽ paku me numrın e ty-
re, popullsive të përmenduna prej te vjetërvet num-
rim i të cilëvet ndodhet më i plotsuar në veprat e Pli-
nit. Ksisoj fiset e tashmě te Hotit, Klementit, Kastra-
tit, Shkrelit, Shalës, Shoshit, Mirdites, Merturit,
Krasniqit, Temalit e tē tjerë u pergjigjen Ballanjve,
Nesteve, Manlinjve, Ankeleve, Tavllanteve, Autarja-
teve, Ardenjěve, siç u thoshin të vjtěrit.
Emrit Toskëri gë pergjithësisht tregon Shgip-
rin' e poshtme nuk i gjejmē njē kuptim ekzakt.
Për sa i pärket fjalës Gegëri dhe gegöve, kuptimin
ja gjejmë në vjershat e Homerit ku at' i vjershes tho-
të : aPër tej maleve të akroqeravnit (malet e rufes me
tjetër fjalē malet e Himarës) rinë gegët - Jigas». -
Fjala gjigas, ka kuptimin gjigant. Pra me gěné
se banorët e maleve të Shqipris Epërme gjithë kanë
një shtat për mbi mesataren, tě vjetérit i besonin se
ishin gjigande dhe prandaj i thirē «Gjigas dhe gegě»,
po ajy emër ësht i cili në tě dy gjuhët ka po atë kup-
tim.
Esht parë se krenët e fiseve të Shqipris epërme
lashtas mernin titullin Gegě, se pse na vjen ndêr-
mend gë kemi parë mę sytě t'ona një dokument zyrtar
Shqipni e poshtme ndahet në tre familje : Toskët,
Çamërit dhe Labërit, q'u pergjigjen tre popujve té
mbedhenj tě vjeter që banonin n'Epirë, kêta popuj
janë : Kaonët, Thesprotët dhe Mollosët. Köto tre fa-
milje ndahen për së dyti ně fise e në farra tě tjera, qă
kujtojnë të 14 fiset e vjetëra pěr të cilët bëjnë fjalě au-
torët klasik, sidomos, Theopempi i permendur prej
Strabonit. Shqipri e lartme nuk ndahet në familje të
mbëdha; për kundrazi ësht e banuar prej një sasi fi-
sesh tribu, «clane» q'i përgjigjen, ne mos plotsisht me
emertimet e tyre të tashme, sẽ paku me numrın e ty-
re, popullsive të përmenduna prej te vjetërvet num-
rim i të cilëvet ndodhet më i plotsuar në veprat e Pli-
nit. Ksisoj fiset e tashmě te Hotit, Klementit, Kastra-
tit, Shkrelit, Shalës, Shoshit, Mirdites, Merturit,
Krasniqit, Temalit e tē tjerë u pergjigjen Ballanjve,
Nesteve, Manlinjve, Ankeleve, Tavllanteve, Autarja-
teve, Ardenjěve, siç u thoshin të vjtěrit.
Emrit Toskëri gë pergjithësisht tregon Shgip-
rin' e poshtme nuk i gjejmē njē kuptim ekzakt.
Për sa i pärket fjalës Gegëri dhe gegöve, kuptimin
ja gjejmë në vjershat e Homerit ku at' i vjershes tho-
të : aPër tej maleve të akroqeravnit (malet e rufes me
tjetër fjalē malet e Himarës) rinë gegët - Jigas». -
Fjala gjigas, ka kuptimin gjigant. Pra me gěné
se banorët e maleve të Shqipris Epërme gjithë kanë
një shtat për mbi mesataren, tě vjetérit i besonin se
ishin gjigande dhe prandaj i thirē «Gjigas dhe gegě»,
po ajy emër ësht i cili në tě dy gjuhët ka po atë kup-
tim.
Esht parë se krenët e fiseve të Shqipris epërme
lashtas mernin titullin Gegě, se pse na vjen ndêr-
mend gë kemi parë mę sytě t'ona një dokument zyrtar
.... 87
dale nga kadiu i pare, gjyqtar, i vendosur prej ge-
veris Ottomane në krahinën e Dukagjinit ne shekullin
XV, pandërmjetisht pas vdekjes se Skenderbeut, vde-
kja e cila u pasua prej okupimit te plote te Shqipris
ku thuhet: Gega Liesh, Gega Dode, Gega Janusa
dhe një gegë tjetër emrin e të cilit s'e mbaj mend.
lanë malet e Peshterikut, në Jakově pa i jetersuar
dhe ceduar, per te shkuar e për t'u vendosur ne Mir-
ditë». Ky dokument q'u përkitte stërgjysheve tě krye-
tarit te Mirdites, ish ne posedim te te ndierit Bib Do-
da Pasha, i cili para se të vdiste na i kishte treguar
e kishim kënduar dhe jemi te sigurtë se i biri i tij,
Preg Pasha duhet t'a ketë ne dorë akoma.
Me genë se në Shipri kurrë nuk ësht bërë një rè-
gjistrim i popullësis me regull dhe i saktě, per ne
ësht e pa mundur te dimë pikerisht sasin' e popull-
sis s'aj.
Me gjith kët si nga dokumentat zyrtare, si nga in-
formatat e veçanta gë kemi për vendin, mund t'a cak-
tojmě 1,800,000 deri më 2 milion frymë: 1,200,000
për Shiprin e epërme dhe resti për Shiprině e
poshtme.
Këjo popullësi që flet nje gjuhë, që ka po ato za-
kone, ato doke dhe ato tradita, ësht e ndame ne tre
besime: Musliman, Otodoks dhe Katoliq.
Gjysmět janë muslimanë, gjysma tjetër Hristiano-
ortodoks dhe katoliq.
Muslimanët te bashkuar me katoliqët përfaqësojnë
dy të tretat e popullësis përgjithshme; Ortodoksët
ndodhen ne nje proporsion lë 3.
Vendi përgjithësisht sht malësi dhe shum' i lehte
për t'u mbrojtur kundra shkeljes së huaj. Krahinat
fqinj me bregun e detit jane shum pjellore. Lluginat e
dale nga kadiu i pare, gjyqtar, i vendosur prej ge-
veris Ottomane në krahinën e Dukagjinit ne shekullin
XV, pandërmjetisht pas vdekjes se Skenderbeut, vde-
kja e cila u pasua prej okupimit te plote te Shqipris
ku thuhet: Gega Liesh, Gega Dode, Gega Janusa
dhe një gegë tjetër emrin e të cilit s'e mbaj mend.
lanë malet e Peshterikut, në Jakově pa i jetersuar
dhe ceduar, per te shkuar e për t'u vendosur ne Mir-
ditë». Ky dokument q'u përkitte stërgjysheve tě krye-
tarit te Mirdites, ish ne posedim te te ndierit Bib Do-
da Pasha, i cili para se të vdiste na i kishte treguar
e kishim kënduar dhe jemi te sigurtë se i biri i tij,
Preg Pasha duhet t'a ketë ne dorë akoma.
Me genë se në Shipri kurrë nuk ësht bërë një rè-
gjistrim i popullësis me regull dhe i saktě, per ne
ësht e pa mundur te dimë pikerisht sasin' e popull-
sis s'aj.
Me gjith kët si nga dokumentat zyrtare, si nga in-
formatat e veçanta gë kemi për vendin, mund t'a cak-
tojmě 1,800,000 deri më 2 milion frymë: 1,200,000
për Shiprin e epërme dhe resti për Shiprině e
poshtme.
Këjo popullësi që flet nje gjuhë, që ka po ato za-
kone, ato doke dhe ato tradita, ësht e ndame ne tre
besime: Musliman, Otodoks dhe Katoliq.
Gjysmět janë muslimanë, gjysma tjetër Hristiano-
ortodoks dhe katoliq.
Muslimanët te bashkuar me katoliqët përfaqësojnë
dy të tretat e popullësis përgjithshme; Ortodoksët
ndodhen ne nje proporsion lë 3.
Vendi përgjithësisht sht malësi dhe shum' i lehte
për t'u mbrojtur kundra shkeljes së huaj. Krahinat
fqinj me bregun e detit jane shum pjellore. Lluginat e
.. 88 ..
Bojanës, tệ Matjes, tě Shkumbinit, t'Erzenit, tå Vjo-
sẽs, tě Drinit, te Bistrices, te Vardarit e tě tjera per-
fshijne njē sași te madhe tokash produktuěse; por sis-
temi bujgësor esht krej primitiv, věndi nuk gězon
gjith dobinat qe mund t'i siguronte nje sistem i ndri-
çuar prej shkencës. Me pak perparim me tepěr, pro-
duktet e tokes jo vetëm që do t'i miaftojne per konsu-
mimin e popullësis, por do té jepte dhe njê tepricě te-
për tê konsiderueshme e cila do t'eksportohej ně ven-
de tê huaja dhe do té sherbente si bazê per njé tregêti
nděrkomblare tepěr tıtımprurěse.
Mé ne fund, populli shqiptar ësht mě shumě bari
se bujk. Ritja e kafshöve běhet nē nje shkalle shumě
té gjéré dhe me nje fjalé formon begatin e parě té
vendit.
Ne Shqipri ka pyje tẽ mbedhenj, rjedhina uji dhe
madene te g'do lloj qě nuk janě perdorur as pak.
Industri e vendit, qě ndodhet akoma ně shkallen e
foshnjëris dhe pengimet qe ka hasur gjithmone xhvi-
Ilim' i begatis publike i bashkuar me plogështine edhe
me karakterin luftëtar tē popullěsis, kan kontribuar
t'a lenë vendin ne një gjendje vobektěsie tepër tě vaj-
tuëshme, gjë e cila bën që ne pikpamjen e qytetrimit
modern, mund tẽ konsiderohet si një vend teper i pra-
pambetur. Ku do natyra ësht kryenaltě, vendet janë
madhështore, dhe veshtrim' i syrit piktoresk. Malet
jane te lart' e te mbědhenj edhe me arsye mithollogji
e vjetër atje ka vendosur selin' e Perëndive dhe té
Muzavet. Fushat geshin, lumenjtë të kulluar, pyjet
té virgjer e te dendur. Me ne fund esht nje vend gë
shpirtron ëndëra dhe këngě, gë mxjer njers tě forté,
té zgjuar dhe trima, gra tě bukura, të ndershme edhe
besnike.
Bojanës, tệ Matjes, tě Shkumbinit, t'Erzenit, tå Vjo-
sẽs, tě Drinit, te Bistrices, te Vardarit e tě tjera per-
fshijne njē sași te madhe tokash produktuěse; por sis-
temi bujgësor esht krej primitiv, věndi nuk gězon
gjith dobinat qe mund t'i siguronte nje sistem i ndri-
çuar prej shkencës. Me pak perparim me tepěr, pro-
duktet e tokes jo vetëm që do t'i miaftojne per konsu-
mimin e popullësis, por do té jepte dhe njê tepricě te-
për tê konsiderueshme e cila do t'eksportohej ně ven-
de tê huaja dhe do té sherbente si bazê per njé tregêti
nděrkomblare tepěr tıtımprurěse.
Mé ne fund, populli shqiptar ësht mě shumě bari
se bujk. Ritja e kafshöve běhet nē nje shkalle shumě
té gjéré dhe me nje fjalé formon begatin e parě té
vendit.
Ne Shqipri ka pyje tẽ mbedhenj, rjedhina uji dhe
madene te g'do lloj qě nuk janě perdorur as pak.
Industri e vendit, qě ndodhet akoma ně shkallen e
foshnjëris dhe pengimet qe ka hasur gjithmone xhvi-
Ilim' i begatis publike i bashkuar me plogështine edhe
me karakterin luftëtar tē popullěsis, kan kontribuar
t'a lenë vendin ne një gjendje vobektěsie tepër tě vaj-
tuëshme, gjë e cila bën që ne pikpamjen e qytetrimit
modern, mund tẽ konsiderohet si një vend teper i pra-
pambetur. Ku do natyra ësht kryenaltě, vendet janë
madhështore, dhe veshtrim' i syrit piktoresk. Malet
jane te lart' e te mbědhenj edhe me arsye mithollogji
e vjetër atje ka vendosur selin' e Perëndive dhe té
Muzavet. Fushat geshin, lumenjtë të kulluar, pyjet
té virgjer e te dendur. Me ne fund esht nje vend gë
shpirtron ëndëra dhe këngě, gë mxjer njers tě forté,
té zgjuar dhe trima, gra tě bukura, të ndershme edhe
besnike.
... 89
Me pak qytetrim mě tepěr edhe me kondita mě tě
mira, Shqipria jo vetěm qě nuk do t'i kishte as pak
lakmi Svicrës, por do ta kalonte nga pikpamja e bu-
kuris, e poezis dhe e forcës.
Shönime mbi kaptinen IX.
Auktori ne kētě kaptině tregon se Shqiptarět jan3
ndarě ne dy fise tẽ mbědha: Geg' Toske dhe se toskël.
ndahen ne tre fise : Toskě, Laber dhe Çamer dhe se
fjala «Gege» vjen nga fjala gjigand si mbas te thena-
ve l'Omirit, atit te vjershes.
Fjalët Gegë dhe Toskē me te vertete dhe ne mö-
nyrě të saktë nuk dihet se ku e kanë burimin. Mbas
mendimit t'one emrat Gege dhe Toskẽ janě emra te
përveçmë tě cilët në kohra tě vjetěra do tě keně gěně
emrat e dy té parêve, princer ose mbreter, té vende-
ve penkates. Né malet e Çermenikes ndodhet njé
shkěmb tě cilit i thoně Gur gegě; si mbas zakonit te
vendit ky gur äsht vendi ku mblidhen periodikish!
paria e maleve te Gegěris, per me vendosi 'ose me
ndryshue doket e zakonet. Duhet te shtojmě se ky
vend ndodhet në massifin ku pigen vargjet e malevei
tě Gegëris prej ku ndahen tri rjedhina «Versane» :
1. - Rjedhina e Matit; 2. - Rjedhina veriore e
Shkumbinit; 3. - Rrjedhina lindore e Drinit.
Emëri Gegë duket të ket gěnë emri i ndonjë ligj-
vuesi, si Dukagjini, por mě i parě se ky, emri i tě cilit
duke genë ne ze ësht përgjithsuar per gjith Gegërine.
Gjith ashtu dhe ne rethin e Tepelenës, në veri lindje
te Vjosës, ésht një vend ku i thone bregu i Toskës dhe
kösaj krahine i thone Tosköri. Prandaj Toska mund
Me pak qytetrim mě tepěr edhe me kondita mě tě
mira, Shqipria jo vetěm qě nuk do t'i kishte as pak
lakmi Svicrës, por do ta kalonte nga pikpamja e bu-
kuris, e poezis dhe e forcës.
Shönime mbi kaptinen IX.
Auktori ne kētě kaptině tregon se Shqiptarět jan3
ndarě ne dy fise tẽ mbědha: Geg' Toske dhe se toskël.
ndahen ne tre fise : Toskě, Laber dhe Çamer dhe se
fjala «Gege» vjen nga fjala gjigand si mbas te thena-
ve l'Omirit, atit te vjershes.
Fjalët Gegë dhe Toskē me te vertete dhe ne mö-
nyrě të saktë nuk dihet se ku e kanë burimin. Mbas
mendimit t'one emrat Gege dhe Toskẽ janě emra te
përveçmë tě cilët në kohra tě vjetěra do tě keně gěně
emrat e dy té parêve, princer ose mbreter, té vende-
ve penkates. Né malet e Çermenikes ndodhet njé
shkěmb tě cilit i thoně Gur gegě; si mbas zakonit te
vendit ky gur äsht vendi ku mblidhen periodikish!
paria e maleve te Gegěris, per me vendosi 'ose me
ndryshue doket e zakonet. Duhet te shtojmě se ky
vend ndodhet në massifin ku pigen vargjet e malevei
tě Gegëris prej ku ndahen tri rjedhina «Versane» :
1. - Rjedhina e Matit; 2. - Rjedhina veriore e
Shkumbinit; 3. - Rrjedhina lindore e Drinit.
Emëri Gegë duket të ket gěnë emri i ndonjë ligj-
vuesi, si Dukagjini, por mě i parě se ky, emri i tě cilit
duke genë ne ze ësht përgjithsuar per gjith Gegërine.
Gjith ashtu dhe ne rethin e Tepelenës, në veri lindje
te Vjosës, ésht një vend ku i thone bregu i Toskës dhe
kösaj krahine i thone Tosköri. Prandaj Toska mund
90 ....
të ketë gënë ndonjě i parë gě ka vendosur doke e za--
kone në krahinën e Toskëris dhe më vonë ky emër do,
të jelë përgjithsuar e zgjeruar për t'eměrtuar vendin
që zgjatet deri në bregun è shkumbinit.
Auktori, përmend një nga një vendet gë formojne-
Gegërinë duke përmend brigjet e detit që nga Tivari
e deri në Prevezë, si ç'e thote né vjershën e famësh-
me të tij :
Oë pri Tivari deri né Prevezě;
Gjithkund lëshon dielli vapë dhe rezë;
Asht toka jonë, të parët na i kaně lan,
Për mbrojtjen e s'aj vdesim të tan.
Fjala Lab, ësht emri njě fisi të vjetër të cilën auk--
torët Greko-Latin të koheve të moçme e kaně pěr-
mendur me emrin Lapik dhe emri Çam rrjedh nga
emr' i vjetër i lumit Kallama të cilin Grekërit e vjetër-
e shkruajnë «Tthims». S'ka dyshim se këjo ortografr
që bashkonte «T»-ně dhe «th»-në Gërqisht do të zë-
vëndësonte shqiptimin e «ç»-së sotme. Kallamaja ose
«Çiami» ësht njé lumë që pérçan njé pjesën e madhe:
té Çameris.
Auktori në një broshur té destinuar për propa-
gande n'Evropë, tregon se Shqiptarët janë një popull.
më tepër bari se da bujk, të lidhur fortsisht me gju--
hen e me zakonet ashtu dhe me gojthanat kombtare;
shton se Shqipria ësht njē vend pjellor, me fusha të
gjëra dhe me pyje tê virgjër, e pajosur me ujra dhe-
me madene dhe e zbukuruar me ligene. Por për fat
) të keq një pjes' e vendeve mẽ të bukura tẽ Shqipris
ethnike kanë mbetur jashta kufinit politik edhe nen:
të ketë gënë ndonjě i parë gě ka vendosur doke e za--
kone në krahinën e Toskëris dhe më vonë ky emër do,
të jelë përgjithsuar e zgjeruar për t'eměrtuar vendin
që zgjatet deri në bregun è shkumbinit.
Auktori, përmend një nga një vendet gë formojne-
Gegërinë duke përmend brigjet e detit që nga Tivari
e deri në Prevezë, si ç'e thote né vjershën e famësh-
me të tij :
Oë pri Tivari deri né Prevezě;
Gjithkund lëshon dielli vapë dhe rezë;
Asht toka jonë, të parët na i kaně lan,
Për mbrojtjen e s'aj vdesim të tan.
Fjala Lab, ësht emri njě fisi të vjetër të cilën auk--
torët Greko-Latin të koheve të moçme e kaně pěr-
mendur me emrin Lapik dhe emri Çam rrjedh nga
emr' i vjetër i lumit Kallama të cilin Grekërit e vjetër-
e shkruajnë «Tthims». S'ka dyshim se këjo ortografr
që bashkonte «T»-ně dhe «th»-në Gërqisht do të zë-
vëndësonte shqiptimin e «ç»-së sotme. Kallamaja ose
«Çiami» ësht njé lumë që pérçan njé pjesën e madhe:
té Çameris.
Auktori në një broshur té destinuar për propa-
gande n'Evropë, tregon se Shqiptarët janë një popull.
më tepër bari se da bujk, të lidhur fortsisht me gju--
hen e me zakonet ashtu dhe me gojthanat kombtare;
shton se Shqipria ësht njē vend pjellor, me fusha të
gjëra dhe me pyje tê virgjër, e pajosur me ujra dhe-
me madene dhe e zbukuruar me ligene. Por për fat
) të keq një pjes' e vendeve mẽ të bukura tẽ Shqipris
ethnike kanë mbetur jashta kufinit politik edhe nen:
... 91
sundime të huaja barbare që përpiqen të çfarosin fi-
sin Shqiptar që lëngon nen thundrat e tyre.
Auktor' i këti libri sikur e parandiente njě fatkeqsi
te ketılle, me kengen e lameshme te Shgıprıs, ka vaj-
tuar Zin' e kohëve t'ardhme.
BKSH
sundime të huaja barbare që përpiqen të çfarosin fi-
sin Shqiptar që lëngon nen thundrat e tyre.
Auktor' i këti libri sikur e parandiente njě fatkeqsi
te ketılle, me kengen e lameshme te Shgıprıs, ka vaj-
tuar Zin' e kohëve t'ardhme.
BKSH
KAPTINA E X.
Jela gē shkohet ně Shqipri čsht krejt primitive dhe
patriarkale. Ç'do fis ka kryetarin dhe pleqsině e vete
‹dhe gě ushtërojnë gjyqsinë si mbas dokeve dhe zako-
neve tě vjetěra tě tyre, të themeluara mbi ligjen e
ahmarjes «tẽ gjakut» : sy për sy, dhëmb per dhẽmb.
Kryetari dhe plegt' e fiseve trashegojně nga etnit e
tyre vendin q'okupojnë, por kějo pozit nuk u jep ndo-
nje të drejte te jashtzakoněshme ose ndonjě avantazh
mbi popullin : Kryetari dhe pleqtě i shtrohen gjyqit
me një titull si dhe të tjerët ně çeshtjet e sě drejtěs
komune dhe ndeshkohen po me ato nděshkime : Niě
kryetar qě vret vritet dhe ajy, me kětë fjalě kuptohen
te gjitha.
Pa hyrë ne hollěsinat të cilat vepra jonë nuk mund
t'i pérîshijé, do te věmẽ para syve tẽ lexuẽsit njẽ pje-
së të ligjeve tradisionale gë regullojnë maredhénjet e
banorëve ne mes te tyre.
Ajy që vret vritet prej trashëgimtarēve tě té vde-
kurit. Kur nuk mund të vritet dora vetë, vritet i ati,
i biri, i völlaj ose i kushuriri. Bile ndonjě herë vritet
ç'do njeri prej atij fisi në gofté se gjaksori edhe të
afértit e tij arrinë te shpêtojnë nga gjakmarja e palěs
lënduar.
Ajy gë vjedh duhet t'i kthenjě tê zotit dy fishin e
sendit tě vjedhur, dhe pas kêsaj, tě paguajě njě gjo-
Jela gē shkohet ně Shqipri čsht krejt primitive dhe
patriarkale. Ç'do fis ka kryetarin dhe pleqsině e vete
‹dhe gě ushtërojnë gjyqsinë si mbas dokeve dhe zako-
neve tě vjetěra tě tyre, të themeluara mbi ligjen e
ahmarjes «tẽ gjakut» : sy për sy, dhëmb per dhẽmb.
Kryetari dhe plegt' e fiseve trashegojně nga etnit e
tyre vendin q'okupojnë, por kějo pozit nuk u jep ndo-
nje të drejte te jashtzakoněshme ose ndonjě avantazh
mbi popullin : Kryetari dhe pleqtě i shtrohen gjyqit
me një titull si dhe të tjerët ně çeshtjet e sě drejtěs
komune dhe ndeshkohen po me ato nděshkime : Niě
kryetar qě vret vritet dhe ajy, me kětë fjalě kuptohen
te gjitha.
Pa hyrë ne hollěsinat të cilat vepra jonë nuk mund
t'i pérîshijé, do te věmẽ para syve tẽ lexuẽsit njẽ pje-
së të ligjeve tradisionale gë regullojnë maredhénjet e
banorëve ne mes te tyre.
Ajy që vret vritet prej trashëgimtarēve tě té vde-
kurit. Kur nuk mund të vritet dora vetë, vritet i ati,
i biri, i völlaj ose i kushuriri. Bile ndonjě herë vritet
ç'do njeri prej atij fisi në gofté se gjaksori edhe të
afértit e tij arrinë te shpêtojnë nga gjakmarja e palěs
lënduar.
Ajy gë vjedh duhet t'i kthenjě tê zotit dy fishin e
sendit tě vjedhur, dhe pas kêsaj, tě paguajě njě gjo-
...... 93......
bë pěr dobin e Kryetarit dhe tẽ pleqve. Njeriu i vrarě
për shkak vjedhjeje ësht i shnderuar : nuk mund te-
thuhet se ka vdekur si burě.
Rëmbim' i një gruaje tē martuar vlen sa njě gjak :
Rěmbyësi ose njě nga lë afërtit e tij duhet tẽ vritet
prej burit ose prej të afërve të gruas së rëmbyer.
Njě vajzě e fejuar, duke u martuar me një tjetër, r
jep té fejuarit të kêté tě drejtën të vrasë atin ose tě
věllanë, ungjin ose kushurin e parë të s'aj. Nē goftă
se vajza ësht rëmbyer, t'afërtit dhe i fejuar' i s'aj nje-
kohěsisht kanë te drejtě dhe detyrë të vrasin rěmbye-
sin ose ndonjë prej t'afërvet.
Shkelia e Kurorës ndeshkohet me vdekje; buri ka
të drejtë të vrasë kurvarin në ësht se e gjen së bashku
me gruan ose shkelja e Kurorës konstatohet.
Një debitor duhet té paguajé huan e tij ashtu si e
ka kontraktuar, në natyrë ose në të holla.
Pronësia ësht e shënjt; Kur kushi nuk' ka tě drej-
té tě vërě dorë mbi gjën e tjetrit. Çeshtjet e së drejtës
toksore, pronësis dhe te kufivet gjykohen prej pleq-
vet té cilêt në kěto rethana, detyrohen të bějnë be mbi
gur. Sentencat nuk' kanë apel; por me gjith këtë janë
t'ekzekutuëshme.
Kêto ligje janë baras për të gjithë; ndryshim i fes
nuk ndryshon gjë. Kur një musliman vret një te
krishten, një i krishter mer gjakun ng'ajy. Kur një-
musliman vret një te krishter, një musliman prej fisit
té tě vramit, si i afërt i të vdekurit shterngohe! tě
vrasij muslimanë gjaksor, dhe per kundrazi nje i
kirshter kur vret një muhamedan. Barasia e të drej-
tave ësht e plotë për gjith pa dallim : Doket e zakonet
sigurojnë - vazhdimin e zbatimin ma të imtě.
bë pěr dobin e Kryetarit dhe tẽ pleqve. Njeriu i vrarě
për shkak vjedhjeje ësht i shnderuar : nuk mund te-
thuhet se ka vdekur si burě.
Rëmbim' i një gruaje tē martuar vlen sa njě gjak :
Rěmbyësi ose njě nga lë afërtit e tij duhet tẽ vritet
prej burit ose prej të afërve të gruas së rëmbyer.
Njě vajzě e fejuar, duke u martuar me një tjetër, r
jep té fejuarit të kêté tě drejtën të vrasë atin ose tě
věllanë, ungjin ose kushurin e parë të s'aj. Nē goftă
se vajza ësht rëmbyer, t'afërtit dhe i fejuar' i s'aj nje-
kohěsisht kanë te drejtě dhe detyrë të vrasin rěmbye-
sin ose ndonjë prej t'afërvet.
Shkelia e Kurorës ndeshkohet me vdekje; buri ka
të drejtë të vrasë kurvarin në ësht se e gjen së bashku
me gruan ose shkelja e Kurorës konstatohet.
Një debitor duhet té paguajé huan e tij ashtu si e
ka kontraktuar, në natyrë ose në të holla.
Pronësia ësht e shënjt; Kur kushi nuk' ka tě drej-
té tě vërě dorë mbi gjën e tjetrit. Çeshtjet e së drejtës
toksore, pronësis dhe te kufivet gjykohen prej pleq-
vet té cilêt në kěto rethana, detyrohen të bějnë be mbi
gur. Sentencat nuk' kanë apel; por me gjith këtë janë
t'ekzekutuëshme.
Kêto ligje janë baras për të gjithë; ndryshim i fes
nuk ndryshon gjë. Kur një musliman vret një te
krishten, një i krishter mer gjakun ng'ajy. Kur një-
musliman vret një te krishter, një musliman prej fisit
té tě vramit, si i afërt i të vdekurit shterngohe! tě
vrasij muslimanë gjaksor, dhe per kundrazi nje i
kirshter kur vret një muhamedan. Barasia e të drej-
tave ësht e plotë për gjith pa dallim : Doket e zakonet
sigurojnë - vazhdimin e zbatimin ma të imtě.
... 94 .....
Miku «Musafiri» ësht i shenjtë : Të drejtat e mik
pritjes nuk mund te dhunohen as me ndonje preteks.
AJy gë vret ose sillet keq kundrejt mikut, ěsht i
çnderuar, i përzënë prej fisit dhe kur kushi nuk mund
te bëjë krushqi me ate familje; ky turp ësht i pěrje-
teshmě, as gjaku nuk mund t'a lajë, Ajy që vret mi-
kun e tjetërit mikpritësit i ka hua dyzet gjage të cilal
fisi mikpritës ka te drejtë t'i kěrkojë nga fis' i atij që
ka vra mikun e tıj.
Buri që vret njē grua ësht i çnderuar; turpi spër-
katet mbi gjith anëtarët e familjes tij të cilët quhen
vrasësit e grave.
Ç'do fis ka kryetarin e vetë, ashtu dhe ç'do familie
ka kryetarin e s'aj q'ësht më i moçmi. Gruaja më e
motshme e shtëpis konsiderohet Zonja e banesës. Dhe
me gënë se jeta ësht krejt patriarkale, antarët e një fa-
milje janë tepër të shumtë. Ka familje gjer më 100-120
veta. Burat marin dhe zbatojnë urdhrat e të parit që
drejton; disponon gjith ç'ka dhe gjithkönd, pa ju be-
rë ndonjë kundreshtim. Bindja ësht e verbër, se pse
nderim' i plegëris ësht i pa kufizuar. E Zonj' e shte-
pis ushtron po atë pushtet kundrejt grave dhe vajza-
ve. Kur antarët e një familjeje kanë ndonjë ankim
kundra njeri tjetërit, ësht i par' i shtěpis qě gjökon,
neshkon dhe paqson, si mbas rethanave. Tě ngritur
krye kundra vendimit të kryetarit ěsht një veprë qě
shkakton gortimin e të gjithve dhe çnderon fajtorin.
Shqiptari ësht sobër dhe känaget me njě hejē
shumë të paktë. Bukë misri, diathët dhe qumëshli
formojnë ushqimin renduer të tij; pin ujë dhe nuk
përdor ver' e raki veç se me moderasion tě math.
Shqiptari vishet hollë, i reziston tě ftohtit dhe tě
ngrohtit dhe duron lodhjen dhe privasionet me njé
Miku «Musafiri» ësht i shenjtë : Të drejtat e mik
pritjes nuk mund te dhunohen as me ndonje preteks.
AJy gë vret ose sillet keq kundrejt mikut, ěsht i
çnderuar, i përzënë prej fisit dhe kur kushi nuk mund
te bëjë krushqi me ate familje; ky turp ësht i pěrje-
teshmě, as gjaku nuk mund t'a lajë, Ajy që vret mi-
kun e tjetërit mikpritësit i ka hua dyzet gjage të cilal
fisi mikpritës ka te drejtë t'i kěrkojë nga fis' i atij që
ka vra mikun e tıj.
Buri që vret njē grua ësht i çnderuar; turpi spër-
katet mbi gjith anëtarët e familjes tij të cilët quhen
vrasësit e grave.
Ç'do fis ka kryetarin e vetë, ashtu dhe ç'do familie
ka kryetarin e s'aj q'ësht më i moçmi. Gruaja më e
motshme e shtëpis konsiderohet Zonja e banesës. Dhe
me gënë se jeta ësht krejt patriarkale, antarët e një fa-
milje janë tepër të shumtë. Ka familje gjer më 100-120
veta. Burat marin dhe zbatojnë urdhrat e të parit që
drejton; disponon gjith ç'ka dhe gjithkönd, pa ju be-
rë ndonjë kundreshtim. Bindja ësht e verbër, se pse
nderim' i plegëris ësht i pa kufizuar. E Zonj' e shte-
pis ushtron po atë pushtet kundrejt grave dhe vajza-
ve. Kur antarët e një familjeje kanë ndonjë ankim
kundra njeri tjetërit, ësht i par' i shtěpis qě gjökon,
neshkon dhe paqson, si mbas rethanave. Tě ngritur
krye kundra vendimit të kryetarit ěsht një veprë qě
shkakton gortimin e të gjithve dhe çnderon fajtorin.
Shqiptari ësht sobër dhe känaget me njě hejē
shumë të paktë. Bukë misri, diathët dhe qumëshli
formojnë ushqimin renduer të tij; pin ujë dhe nuk
përdor ver' e raki veç se me moderasion tě math.
Shqiptari vishet hollë, i reziston tě ftohtit dhe tě
ngrohtit dhe duron lodhjen dhe privasionet me njé
95
pakujdesi steike. Dashuria dhe smir' i tij janë të te-
përta; nuk mbsheh as gözimin as hidhrimin, gan dhe
gesh pa prishur karakter' e tij. Ballë miqsis tregon
një fe njomësie edhe besnikrie të provuar. Lehtësisht
ekzaltohet edhe shpirtsohet prej ides së bukuris, ma-
•dhësis dhe prej punërave te shkelqyera. Esht vjersh-
tor. Kur kushi nuk e mohon që malsori shqiptar kur
hecën drejt mundimit, esht i shtërnguar t'improvizoje
njē köngë të cilën e köndon pa profkëla dhe pa dobësi,
në një kohë kur e ëma dhe t'afertit i venë pas, duke
pas në thëllësin e zemrës dhimsë dhe geshje në buzë,
vete deri te vendi ku do të ekzekutohet. Köngët e atyre
që vdesin si trima mbten të pa haruara dhe këndoheu
e pérsëriten prej dialéris.
Pushka dhe jatagani janë armët që parapëlqen
Shqiptari; sidomos pushka äsht miku dhe shoku i
pa ndashmë i tij; e ka në kujdes dhe i përködhel me
një dashuri krejt të veçantë, bën be për armët e veta
si ç'bën bé për Peröndinë dhe për fen e tij; armët e
bukura formojnë pasurinë dhe krenarin e tij.
Shënime mbi kaptinen X.
Auktori në këtë kaptinë tregon zakonet gë mbre-
'térojnë në Shqipri dhe q'i përkasin personit, jetës fa-
miliare, shognore dhe politike. Pikat dalluëse tě kö-
tyre zakoneve janë :
1. - Jeta patriarkale;.
2. - Bashkpërgjegjësia
«solidaritet» e familjes
dhe e fisit,
3. — Gjakmarja,
4. - Mik pritja,
5.- Nderim i grave,
6. - Respekt' i armeve.
pakujdesi steike. Dashuria dhe smir' i tij janë të te-
përta; nuk mbsheh as gözimin as hidhrimin, gan dhe
gesh pa prishur karakter' e tij. Ballë miqsis tregon
një fe njomësie edhe besnikrie të provuar. Lehtësisht
ekzaltohet edhe shpirtsohet prej ides së bukuris, ma-
•dhësis dhe prej punërave te shkelqyera. Esht vjersh-
tor. Kur kushi nuk e mohon që malsori shqiptar kur
hecën drejt mundimit, esht i shtërnguar t'improvizoje
njē köngë të cilën e köndon pa profkëla dhe pa dobësi,
në një kohë kur e ëma dhe t'afertit i venë pas, duke
pas në thëllësin e zemrës dhimsë dhe geshje në buzë,
vete deri te vendi ku do të ekzekutohet. Köngët e atyre
që vdesin si trima mbten të pa haruara dhe këndoheu
e pérsëriten prej dialéris.
Pushka dhe jatagani janë armët që parapëlqen
Shqiptari; sidomos pushka äsht miku dhe shoku i
pa ndashmë i tij; e ka në kujdes dhe i përködhel me
një dashuri krejt të veçantë, bën be për armët e veta
si ç'bën bé për Peröndinë dhe për fen e tij; armët e
bukura formojnë pasurinë dhe krenarin e tij.
Shënime mbi kaptinen X.
Auktori në këtë kaptinë tregon zakonet gë mbre-
'térojnë në Shqipri dhe q'i përkasin personit, jetës fa-
miliare, shognore dhe politike. Pikat dalluëse tě kö-
tyre zakoneve janë :
1. - Jeta patriarkale;.
2. - Bashkpërgjegjësia
«solidaritet» e familjes
dhe e fisit,
3. — Gjakmarja,
4. - Mik pritja,
5.- Nderim i grave,
6. - Respekt' i armeve.
..... 96 ...
Pjes' e madhe e kětyre zakoneve konstatohen ně-
shum popuj qi nuk kaně pěrparuar në rrugën e qytet-
rimit dhe qe nuk' kanë mundur tě formojnē një qe-
veri të regullte dhe njẽ gjygesi tě gěndruëshme pěr tě-
siguruar jetěn, nderin dhe pasunin' e njeriut. Por
gjith köto zakone dal-ka dalě çduken, me krijımın e
rrugēve, me përhapjen e arsimit, me ardhjen në kon-
takt me té huajt, me organizimin e njé fuqis së ar-
matodur në sherbim tē Shtetit dhe me ngrehjen e njä
qeveris dhe njě gjyqsis sě regulltě.
Populli Shqiptar sot për sot ndodhet në një periu-
dhë transitore dhe ësht duke kaluar fazat e nevojsh-
me që nga njé jetě primitive deri ne jetën qytetnore.
Krahinat e ndryshme tẽ Shqipris për shum shka-
qe ndodhen ně shkalla tẽ ndryshme tě qytetrimit; sho-
qnia Shqiptare ěsht duke kaluar nga një jetě feodale-
nẽ një jetë burzhuazie. Duke u transformuar jeta disa
nga zakonet e vjetěra çduken edhe disa mbeten duke-
u pérmirësuar. Kěto janě normat që na tregon historia
e kombevet. Mbajtja e arměve individuale nevojitej.
kur fuqia publike mungonte për të mbrojtur njerině:
gjakmarja rjedh nga njē ndjenj' e natyrtë e dinjitetit
njerzor kur mungon njē gjyqsi e pa aněshme për tě-
meremetuar pa drejtësit. Jeta e fjeshtē vazhdon deri
sa burimet e pasunis së vendit nuk janë pemězuar.
Populli Shqiptar këtej e tutje nuk mund tě lavděrohet
me zakonet primitive; por duhet ta konsiderojë si një-
piké sedre përparimin e shpejte në rrugën e qytetri-
mit Evropjan.
Pjes' e madhe e kětyre zakoneve konstatohen ně-
shum popuj qi nuk kaně pěrparuar në rrugën e qytet-
rimit dhe qe nuk' kanë mundur tě formojnē një qe-
veri të regullte dhe njẽ gjygesi tě gěndruëshme pěr tě-
siguruar jetěn, nderin dhe pasunin' e njeriut. Por
gjith köto zakone dal-ka dalě çduken, me krijımın e
rrugēve, me përhapjen e arsimit, me ardhjen në kon-
takt me té huajt, me organizimin e njé fuqis së ar-
matodur në sherbim tē Shtetit dhe me ngrehjen e njä
qeveris dhe njě gjyqsis sě regulltě.
Populli Shqiptar sot për sot ndodhet në një periu-
dhë transitore dhe ësht duke kaluar fazat e nevojsh-
me që nga njé jetě primitive deri ne jetën qytetnore.
Krahinat e ndryshme tẽ Shqipris për shum shka-
qe ndodhen ně shkalla tẽ ndryshme tě qytetrimit; sho-
qnia Shqiptare ěsht duke kaluar nga një jetě feodale-
nẽ një jetë burzhuazie. Duke u transformuar jeta disa
nga zakonet e vjetěra çduken edhe disa mbeten duke-
u pérmirësuar. Kěto janě normat që na tregon historia
e kombevet. Mbajtja e arměve individuale nevojitej.
kur fuqia publike mungonte për të mbrojtur njerině:
gjakmarja rjedh nga njē ndjenj' e natyrtë e dinjitetit
njerzor kur mungon njē gjyqsi e pa aněshme për tě-
meremetuar pa drejtësit. Jeta e fjeshtē vazhdon deri
sa burimet e pasunis së vendit nuk janë pemězuar.
Populli Shqiptar këtej e tutje nuk mund tě lavděrohet
me zakonet primitive; por duhet ta konsiderojë si një-
piké sedre përparimin e shpejte në rrugën e qytetri-
mit Evropjan.
Deri ne vitin 1831, Shqipria geverisej prej paris
kombtare te veté. Ç'do gylet me nje fare llojë rende-
sie kishte pashanë ose bejně e vetë, i cili trashögonte
pushtetin nga etënit e tij: Port' e Nalté sanksio-
nonte këtë zakon dhe e konfirmonte duke persëritur
emnimin në perkrahje te trashögimtarit vijuës.
Shqipria ndahej në dy geveri tě mbëdha,, Krye-
vendet e të cilavet ishin Shkodra dhe Janina. Pashaj
i Shkodrës bashkonte gjith pashallarët e bejlerët e
Shqipris së epërme, ashtu dhe pashaj i Janinës bash-
konte pashallarët e bejlerët e Shqipris jugore.
Kěta dy pashallarë, ishin si dy feodalë tě mbě-
dhenj; me një fjale kishin nen urdhrin e tyre pasha-
llarët e qyteteve të tjera si dhe kryetarět e maleve gě
njihnin te gjith sipërmäsin' e tyre dhe u bindshin
urdhrave të tyre.
Shum herë ësht dashur të përhapet në mendimin
e përgjithshme besimi se ndërmjet Gegeve dhe Tos-
këvet qysh nga kohët e lashta ndodhej nje lloj mos-
marëveshje, mbase dhe një armiqsi tradisionale. S'ka
gjê më e pa saktë se kějo. Mos marěveshja qe çiaget
ndonje herë midis tyre duhet t'i ngarkohet, jo ndonje
ndjenje tě popullěsive; por rivaliteteve gě kaně ngjarě
midis pashallarëve te Shkodrěs dhe t'atyre te Janines.
kombtare te veté. Ç'do gylet me nje fare llojë rende-
sie kishte pashanë ose bejně e vetë, i cili trashögonte
pushtetin nga etënit e tij: Port' e Nalté sanksio-
nonte këtë zakon dhe e konfirmonte duke persëritur
emnimin në perkrahje te trashögimtarit vijuës.
Shqipria ndahej në dy geveri tě mbëdha,, Krye-
vendet e të cilavet ishin Shkodra dhe Janina. Pashaj
i Shkodrës bashkonte gjith pashallarët e bejlerët e
Shqipris së epërme, ashtu dhe pashaj i Janinës bash-
konte pashallarët e bejlerët e Shqipris jugore.
Kěta dy pashallarë, ishin si dy feodalë tě mbě-
dhenj; me një fjale kishin nen urdhrin e tyre pasha-
llarët e qyteteve të tjera si dhe kryetarět e maleve gě
njihnin te gjith sipërmäsin' e tyre dhe u bindshin
urdhrave të tyre.
Shum herë ësht dashur të përhapet në mendimin
e përgjithshme besimi se ndërmjet Gegeve dhe Tos-
këvet qysh nga kohët e lashta ndodhej nje lloj mos-
marëveshje, mbase dhe një armiqsi tradisionale. S'ka
gjê më e pa saktë se kějo. Mos marěveshja qe çiaget
ndonje herë midis tyre duhet t'i ngarkohet, jo ndonje
ndjenje tě popullěsive; por rivaliteteve gě kaně ngjarě
midis pashallarëve te Shkodrěs dhe t'atyre te Janines.
... 98 .....
Këto rivalitete të gjitha kanë gěně personale dhe të
shpirtsuara prej ambicjeve te familjes. Populli nga
një herë ata i përkrahte; por në fund të zemrës sě tij
nuk i donte. Se pse kurdoherë qe bëhej fjalě për te
löftuar për çeshtjen e perandoris, gegët dhe toskët
völlazëroheshin; dhe ne mes të tyre nuk' kish as një
ndjenjë që pörpiqej t'i ndante, por kish nje zili fisni-
ke të dalloheshin prej njeri tjetërit me trimëri, me
besnikëri dhe me guxim. Gegët e toskët janë prej një
familje; janë vëllezër që gjejnë struk nën njě strehe
dhe që ngrohen në një vatrë.
Gjer në kohën e treguar si më sipër, gjëndja e
Shqipris ishte e shkelqyerë; vendi ish i bëgatëshmë,
fatbardhë dhe i fugishmë, fuqia ushtarake ishte nga
mê te tmershmet. Nö një kohë kur mbretrit më të
fugishmë të Evropës nuk mund të mblidhnin nen
armë mê shumě se një qind mije bura, Shqipria ve-
tem, miaftonte për të nxjeré ushtérinë prej 60-80 mijé
burra.
S'ësht nevoja t'a themi se ushtërit Shqiptare gjith-
monë kanë genë të dalluara me trimrinë dhe me zotsin
e tyre ustarake, ashtu dhe besnikërinë e me lidh-
jen e tyre te Sulltani. Pa vajtur nẽ kohrat e vjetëra,
gjejmë provën e pretandimeve t'ona në ngjarjet e
rea : Javor, Plevna dhe Shipka ruajnë akoma tragat
e trimëris té batalioneve Shqiptarë dhe flasin miaft
lart për kömbë nguljen dhe për göndrimin, ashtu dhe
për përpjekjen e tmershme në sulmimet e tyre; ush-
tarët Rus dinë diçka në këtě pikë edhe geně miaft bu-
jarë për të njohur të drejtën. Gjith ashtu mund te
themi, pa frikë përgënjeshtrimi, se janë Shqiptarët
ata gë kanë mbrojtur vetëm për vetëm dhe kurdoheré
vendin e tyre kundra sulmimeve tě fçinjëve tê tyre.
Këto rivalitete të gjitha kanë gěně personale dhe të
shpirtsuara prej ambicjeve te familjes. Populli nga
një herë ata i përkrahte; por në fund të zemrës sě tij
nuk i donte. Se pse kurdoherë qe bëhej fjalě për te
löftuar për çeshtjen e perandoris, gegët dhe toskët
völlazëroheshin; dhe ne mes të tyre nuk' kish as një
ndjenjë që pörpiqej t'i ndante, por kish nje zili fisni-
ke të dalloheshin prej njeri tjetërit me trimëri, me
besnikëri dhe me guxim. Gegët e toskët janë prej një
familje; janë vëllezër që gjejnë struk nën njě strehe
dhe që ngrohen në një vatrë.
Gjer në kohën e treguar si më sipër, gjëndja e
Shqipris ishte e shkelqyerë; vendi ish i bëgatëshmë,
fatbardhë dhe i fugishmë, fuqia ushtarake ishte nga
mê te tmershmet. Nö një kohë kur mbretrit më të
fugishmë të Evropës nuk mund të mblidhnin nen
armë mê shumě se një qind mije bura, Shqipria ve-
tem, miaftonte për të nxjeré ushtérinë prej 60-80 mijé
burra.
S'ësht nevoja t'a themi se ushtërit Shqiptare gjith-
monë kanë genë të dalluara me trimrinë dhe me zotsin
e tyre ustarake, ashtu dhe besnikërinë e me lidh-
jen e tyre te Sulltani. Pa vajtur nẽ kohrat e vjetëra,
gjejmë provën e pretandimeve t'ona në ngjarjet e
rea : Javor, Plevna dhe Shipka ruajnë akoma tragat
e trimëris té batalioneve Shqiptarë dhe flasin miaft
lart për kömbë nguljen dhe për göndrimin, ashtu dhe
për përpjekjen e tmershme në sulmimet e tyre; ush-
tarët Rus dinë diçka në këtě pikë edhe geně miaft bu-
jarë për të njohur të drejtën. Gjith ashtu mund te
themi, pa frikë përgënjeshtrimi, se janë Shqiptarët
ata gë kanë mbrojtur vetëm për vetëm dhe kurdoheré
vendin e tyre kundra sulmimeve tě fçinjëve tê tyre.
99 .....
dhe që kanë ndihmuar për të mbrojtur në plotsimin e
pushtetit të vetë zotnimin Ottoman në Rumeli.
Për veç kësaj, Shqipria perandoris Ottomane i ka
dhënë më të mirët vezirët e mëdhenj edhe gjeneralët
më trima. Qypurli Mehmet Pasha, Fazil Ahmet Pa-
sha, Lutfi Pasha, Sinan Pasha, Bajraktar Mustata
Pasha edhe kaq burra Shteti e gjeneralë me vleftë tö
jashtzakonëshme të tjerë që kanë marë drejtimin e
punëve ose kumanden e ushtëris në rethana tě jashtë-
zakonëshme dhe me mirësjelljen e me guximin e tyre,
kanë mundur armiqt' e jashtme, kanë kapërcyer vësh-
tyrösınat e bröndöshme dhe kanë ringjallur fugin' dhe
pushtetin e perandoris të cilin sundim' i keq, pa zot-
sia edhe korupsion i ministrave, në shumë raste e
kanë shpënë perandorinë afër ngjirës.
Elementi Shqiptar gjithmonë ka gënë besnik në
parimel e veta. Ka dashur dhe don. Suvranin e tij, at-
dhen dhe traditat e veta dhe i don me gjith fuqin e
shpirtit,, me gjith energjin e karakterit të tij.
Për fat te keq, ndryshim i sistemit geveritar lë
cilin burat e ngarkuar me sundimin e vëndit nuk' ka-
në ditur ose nuk' kanë mundur ta zëvëndësojnë volitë-
sisht me një sistem të ri për të cilin ishin ngarkuar
ta vënë në zbatim, ka sjellë trubullim në rotat geveri-
tare edhe ka shkaktuar një çqetsim në ndërgjegjen
botore. Shqipria duke u xhveshur nga administrata e
vjetër dhe duke u mos zbatuar format administrative
dhe ligjet e rea q'ësht duhur të vehen në zbatim, duke
u mos aplikuar rasionalisht prej geveritarëve që kanë
pasuar njeri tjetěrin, u bë shenjë gjujtje e lakmive tě
ndeshkueshme, pörtërimeve pa gëndrim dhe vepri-
meve të pa lidhura me njeri tjetrin : Ndergjegja e po-
pullit u trubullua dhe ësht tronditur midis kujtimeve
dhe që kanë ndihmuar për të mbrojtur në plotsimin e
pushtetit të vetë zotnimin Ottoman në Rumeli.
Për veç kësaj, Shqipria perandoris Ottomane i ka
dhënë më të mirët vezirët e mëdhenj edhe gjeneralët
më trima. Qypurli Mehmet Pasha, Fazil Ahmet Pa-
sha, Lutfi Pasha, Sinan Pasha, Bajraktar Mustata
Pasha edhe kaq burra Shteti e gjeneralë me vleftë tö
jashtzakonëshme të tjerë që kanë marë drejtimin e
punëve ose kumanden e ushtëris në rethana tě jashtë-
zakonëshme dhe me mirësjelljen e me guximin e tyre,
kanë mundur armiqt' e jashtme, kanë kapërcyer vësh-
tyrösınat e bröndöshme dhe kanë ringjallur fugin' dhe
pushtetin e perandoris të cilin sundim' i keq, pa zot-
sia edhe korupsion i ministrave, në shumë raste e
kanë shpënë perandorinë afër ngjirës.
Elementi Shqiptar gjithmonë ka gënë besnik në
parimel e veta. Ka dashur dhe don. Suvranin e tij, at-
dhen dhe traditat e veta dhe i don me gjith fuqin e
shpirtit,, me gjith energjin e karakterit të tij.
Për fat te keq, ndryshim i sistemit geveritar lë
cilin burat e ngarkuar me sundimin e vëndit nuk' ka-
në ditur ose nuk' kanë mundur ta zëvëndësojnë volitë-
sisht me një sistem të ri për të cilin ishin ngarkuar
ta vënë në zbatim, ka sjellë trubullim në rotat geveri-
tare edhe ka shkaktuar një çqetsim në ndërgjegjen
botore. Shqipria duke u xhveshur nga administrata e
vjetër dhe duke u mos zbatuar format administrative
dhe ligjet e rea q'ësht duhur të vehen në zbatim, duke
u mos aplikuar rasionalisht prej geveritarëve që kanë
pasuar njeri tjetěrin, u bë shenjë gjujtje e lakmive tě
ndeshkueshme, pörtërimeve pa gëndrim dhe vepri-
meve të pa lidhura me njeri tjetrin : Ndergjegja e po-
pullit u trubullua dhe ësht tronditur midis kujtimeve
..... 100.....
tě kohës shkuar, çuditjeve tě tashmě dhe të pa saktë-
sive té kohës ardhme.
Balle kësaj gjëndje te vajtuēshme, popullsia shqip-
tare filloj te mos ketë besim në nenpunsat e derguar
prej Stambolli për t'a qeverisur; i ka quajtur si té
huaj, se pse nuk dinin as/gjuhën e popullit, as histo-
rin, as zakonet, as traditat, as dhe dëshirat e tij. Në
kondita kagë të pa përkrahëshme, autoritetet i tyre
nuk ish dashur as pak; vuanin prej atij autoriteti si
nje gjë e nevojshme, pa u qare, se pse dihej q'ajy
autorilet buronte nga pushteti dhe nga vullneti i Sull-
tanit, person i shenjt i tě cilit esht objekt i dashuris
dhe i adhurimit prej te gjithëve. Këto ndjenja rahin
zemrat e Shqiptarëvet.
Për fat të keq, pashallarët e dërguar prej Stam-
bolli për të qeverisur vendin nuk janë zgjedhur kur-
doherë ne mes te më tẽ mriëve; shum prej atyne s'ka-
në pasur dashuri për Atdhe, as dhe për popull, dhe
gjithmonë janë treguar nën rafshën e pozitës së tyre.
Nuk' kanë ditur të vleftësojnë as pushtetin që kanë
pasur,, as dhe disponimet me tě cilat ishin shpirtsuar
popujt. S'kanë ditur të sherbejnë as interesat e qe-
veris as që të sjellln lumtëri në popull. I janë shmën-
gur porosis së tyre.
Kēsisoj konditat e Shqipris, për veç që nuk jane
përmirësuar nën influencën e sistemit të ri q'ësht da-
shur të futet n'administratën, por janë ligsuar mē
keq dhe këjo, për shkak fort te gartë të kötij sistemi
té papérsosur, të pa miaftuëshmë dhe që burat e ngar-
kuar për t'a vënë në veprim as dhe vetë nuk
e kuptonin ose bënin sikur s'e kuptonin. Si-
përvënja e një sistemi të papërsosur dhe pak
i përshtatur gjëndjes së popullit të cilit duhet t'i
tě kohës shkuar, çuditjeve tě tashmě dhe të pa saktë-
sive té kohës ardhme.
Balle kësaj gjëndje te vajtuēshme, popullsia shqip-
tare filloj te mos ketë besim në nenpunsat e derguar
prej Stambolli për t'a qeverisur; i ka quajtur si té
huaj, se pse nuk dinin as/gjuhën e popullit, as histo-
rin, as zakonet, as traditat, as dhe dëshirat e tij. Në
kondita kagë të pa përkrahëshme, autoritetet i tyre
nuk ish dashur as pak; vuanin prej atij autoriteti si
nje gjë e nevojshme, pa u qare, se pse dihej q'ajy
autorilet buronte nga pushteti dhe nga vullneti i Sull-
tanit, person i shenjt i tě cilit esht objekt i dashuris
dhe i adhurimit prej te gjithëve. Këto ndjenja rahin
zemrat e Shqiptarëvet.
Për fat të keq, pashallarët e dërguar prej Stam-
bolli për të qeverisur vendin nuk janë zgjedhur kur-
doherë ne mes te më tẽ mriëve; shum prej atyne s'ka-
në pasur dashuri për Atdhe, as dhe për popull, dhe
gjithmonë janë treguar nën rafshën e pozitës së tyre.
Nuk' kanë ditur të vleftësojnë as pushtetin që kanë
pasur,, as dhe disponimet me tě cilat ishin shpirtsuar
popujt. S'kanë ditur të sherbejnë as interesat e qe-
veris as që të sjellln lumtëri në popull. I janë shmën-
gur porosis së tyre.
Kēsisoj konditat e Shqipris, për veç që nuk jane
përmirësuar nën influencën e sistemit të ri q'ësht da-
shur të futet n'administratën, por janë ligsuar mē
keq dhe këjo, për shkak fort te gartë të kötij sistemi
té papérsosur, të pa miaftuëshmë dhe që burat e ngar-
kuar për t'a vënë në veprim as dhe vetë nuk
e kuptonin ose bënin sikur s'e kuptonin. Si-
përvënja e një sistemi të papërsosur dhe pak
i përshtatur gjëndjes së popullit të cilit duhet t'i
... 101.
shtonte zotimet e lumtëris, mbi një sistem më primi-
tif, për fonksionim i tê cilit fillonte qē prej shekujsh
dhe që kish hirë në zakonet publike, e bëri që te hum-
bas aqpeshim' i maginës qeveritare, hodhi trubulli-
min në gjith degat e administratës dhe mbaroj duke
tharě burimet e lumtěris publike. Tregtia pushoj pěr
mungesë rrugash dhe sigurimi; bujqsia pěsoj pengi-
me të mbëdha ng'an e multezimëve; industrija mbefi
pa punë, për mungesě inkurajimi dhe mbrojtje dhe
arsimi publik s'bëri as mẽ tě voglin pérparim për
shkak mungese te stabilimentave shkollore, të pěr-
pjestuara me nevojat e vendit. Nga këjo rezultoj qē
begatin e vjetër e pasoj një mjerim i tanishmë; tregtia
u anulua për mungesẽ veprimi dhe prej mos besimit:
dëshpërimi dhe plogshtia zunë vendin e aktivitetit
bujqësor dhe industruer; injoranca e vjetër e mush-
tuar prej virtyteve primitive, prej bulběris dhe prej
nderimit tē dinjitetit personal, u zěvěnděsua me njé
injorancë të thatë, tē panděrgjegjêt dhe bija e mje-
rimit.
Kěto kondita të tristuëshme tẽ cilat peshojnë mbi
popullin, përgjithësisht, ësht e drejtë ta themi, der-
mojnë më shumë muslimanët se sa tě krishterët; se
pse sherbimi ustarak, qě ka qen kaq i rëndě kěto vi-
trat e fundit, për shkak të luftave që kanë vazhduar
njëra pas tjetëres, duke rënduar plotësisht për mbi tě
parët, i dhjetoj, dhe duke hequr nga punim' i tokês
krahët më të shëndoshẽ, shtoj mjerimin dhe privoj njē
shumicë të madhe familje nga pěrkrahěsit e tyre, dhe
prandaj nga gjith mjetet e jetesës.
Me gjith kětě Evropa që mori pjesë ne fakt pěr
hristianët nuk pati as njě fjalě mëshire për muslima-
nët. Köjo ësht piklluëse!
shtonte zotimet e lumtëris, mbi një sistem më primi-
tif, për fonksionim i tê cilit fillonte qē prej shekujsh
dhe që kish hirë në zakonet publike, e bëri që te hum-
bas aqpeshim' i maginës qeveritare, hodhi trubulli-
min në gjith degat e administratës dhe mbaroj duke
tharě burimet e lumtěris publike. Tregtia pushoj pěr
mungesë rrugash dhe sigurimi; bujqsia pěsoj pengi-
me të mbëdha ng'an e multezimëve; industrija mbefi
pa punë, për mungesě inkurajimi dhe mbrojtje dhe
arsimi publik s'bëri as mẽ tě voglin pérparim për
shkak mungese te stabilimentave shkollore, të pěr-
pjestuara me nevojat e vendit. Nga këjo rezultoj qē
begatin e vjetër e pasoj një mjerim i tanishmë; tregtia
u anulua për mungesẽ veprimi dhe prej mos besimit:
dëshpërimi dhe plogshtia zunë vendin e aktivitetit
bujqësor dhe industruer; injoranca e vjetër e mush-
tuar prej virtyteve primitive, prej bulběris dhe prej
nderimit tē dinjitetit personal, u zěvěnděsua me njé
injorancë të thatë, tē panděrgjegjêt dhe bija e mje-
rimit.
Kěto kondita të tristuëshme tẽ cilat peshojnë mbi
popullin, përgjithësisht, ësht e drejtë ta themi, der-
mojnë më shumë muslimanët se sa tě krishterët; se
pse sherbimi ustarak, qě ka qen kaq i rëndě kěto vi-
trat e fundit, për shkak të luftave që kanë vazhduar
njëra pas tjetëres, duke rënduar plotësisht për mbi tě
parët, i dhjetoj, dhe duke hequr nga punim' i tokês
krahët më të shëndoshẽ, shtoj mjerimin dhe privoj njē
shumicë të madhe familje nga pěrkrahěsit e tyre, dhe
prandaj nga gjith mjetet e jetesës.
Me gjith kětě Evropa që mori pjesë ne fakt pěr
hristianët nuk pati as njě fjalě mëshire për muslima-
nët. Köjo ësht piklluëse!
102 ...
Për veç kësaj me gjith tabllon e errët gë do të vi-
zatoje pena jone per popullin Shqiptar, nuk duhet
larguar nga syte që shpirt' i kěti populli akoma ësht i
math, zemra e tij akoma e nxehte dhe që elementet e
gjalléris, te madhështis dhe te lumteris muk i mun-
gojnë. Fatkeqsit q'i kane rene mbi krye mbase e kanë
hutuar, por nuk e kanë rězuar për dhe; miafton gë
Oeveria Perandore ballë së cilës ësht thellësisht bes-
nik, t'i zgjatij dorën atnore për t'i tundur mefshtësinë,
ta ngrejë, ta ndihmoje te ecij né udhën e përparimit
dhe té qytetrimit; dhe athere do të marë rrugën e
mbarë.
Shönime mbi kaptinen X
Auktori ne ketë kaptine bën nje permbledhje mbi
administratën e ma parëshme dhe administratën e më
pastajme te Shqipris dhe tregon gjith ligësité që rrje-
dhin nga një administrat' e kege, duke treguar nevo-
jen e përmirësimit.
Para ç'do gjeje lypset te shenojme se pas luités
Russo-Tyrke me 1877-78, ne një kohë kur u shfaq re-
ziku i paré per coptimin e Shqipris, u çfaqne disa
patriotë me një kulturë miaft te lartë si pas kohës dhe
formuan një grup për te shpëtuar Shqiprinë nga re-
ziget q'i kercenoheshin. Burrat gë formonin kête grup
kanë genë : Abdul Bej Frashëri, dy vëllezërit e tij
Sami dhe Naim, auktor i kötij libri Vassa Pasha nga
Shkodra, Hoxha Tahsin Çami, Daniel Oparaku, Ka-
di Shevki efendiu nga Gjinokastra, Naum Vretua nga
Postenani, Nauk Veqilharxhi nga Vithkuqi dhe te
tjerë burra ne rendin e dytě pas kytyre. Këta burra,
Për veç kësaj me gjith tabllon e errët gë do të vi-
zatoje pena jone per popullin Shqiptar, nuk duhet
larguar nga syte që shpirt' i kěti populli akoma ësht i
math, zemra e tij akoma e nxehte dhe që elementet e
gjalléris, te madhështis dhe te lumteris muk i mun-
gojnë. Fatkeqsit q'i kane rene mbi krye mbase e kanë
hutuar, por nuk e kanë rězuar për dhe; miafton gë
Oeveria Perandore ballë së cilës ësht thellësisht bes-
nik, t'i zgjatij dorën atnore për t'i tundur mefshtësinë,
ta ngrejë, ta ndihmoje te ecij né udhën e përparimit
dhe té qytetrimit; dhe athere do të marë rrugën e
mbarë.
Shönime mbi kaptinen X
Auktori ne ketë kaptine bën nje permbledhje mbi
administratën e ma parëshme dhe administratën e më
pastajme te Shqipris dhe tregon gjith ligësité që rrje-
dhin nga një administrat' e kege, duke treguar nevo-
jen e përmirësimit.
Para ç'do gjeje lypset te shenojme se pas luités
Russo-Tyrke me 1877-78, ne një kohë kur u shfaq re-
ziku i paré per coptimin e Shqipris, u çfaqne disa
patriotë me një kulturë miaft te lartë si pas kohës dhe
formuan një grup për te shpëtuar Shqiprinë nga re-
ziget q'i kercenoheshin. Burrat gë formonin kête grup
kanë genë : Abdul Bej Frashëri, dy vëllezërit e tij
Sami dhe Naim, auktor i kötij libri Vassa Pasha nga
Shkodra, Hoxha Tahsin Çami, Daniel Oparaku, Ka-
di Shevki efendiu nga Gjinokastra, Naum Vretua nga
Postenani, Nauk Veqilharxhi nga Vithkuqi dhe te
tjerë burra ne rendin e dytě pas kytyre. Këta burra,
..... 103 .....
materialisht dhe moralisht, kanë gënë të lidhur dhe
mbase shkaktarët e lëvizjes kombtare gë në histori
mori emrin : Lidhja e Prizrenit. Me genë se asi kohet
mendim' i përgjithshmë i Shqiptarëve nuk ishte gati
për një lévizje separatiste ndaj perandoris Ottomane,
këta burra e panë t'arsyeshme e tě dobishme gě ně
lazën e parë lë çeshtjes kombtare të ndjekin vetěm
gëllimin e autonomis duke bashkuar gjith vilajetet e
Rumelis Oksidentale ku parazotnonte me shumicë
elementi Shqiptar. Këjo politikë kombtare, si mbas
kohës ish e arsyeșhme, se pse ndarja krejtësisht nga
Tyrqia asi kohet për veç gë nuk ish e mundëshme.
por do t'ishte dhe e dëmshëme, për arsye se shkalla
kulturore dhe qytetnore e Shqipris ndodhej tepër e
ulët dhe prandaj ish frika se mos bëhej viktim' i
anarshis. Fryma e autonomis, nën sovranitetin e
Sultanit të Stambollit, shpirtzon veprën e auktorit.
Ç'do veprë duhet të çmohet si mbas kohës dhe retha-
nave që kanë pjellë atë veprē.
Auktori në goftë se ësht treguar si partizan i peran-
doris Ottomane, këjo politikë i ësht diktuar nga re-
thanat e kohës. N'ate periudhë një autonomi e gjëre
për Shqiprinë, me gjuhë zyrtare Shqipe, me nje
ushtëri kombtare, me një administratë věndëse, duke
mbledhur e bashkuar gjith krahinat shqiptare në njä
vend, do t'ishte shpëtim i Shqipris dhe sot në vënd tä
një Shqipris vogël prej një milion njerzish, do té ki-
shim një Shqipri prej katër milionash. Sa do që at-
here popullsia Shqiptare e katër vilajeteve ku zotnon-
te elementi Arbnor, mund te çmohej deri né 1,800,000,
por si efekt i admınıstratës autonome dë do té kishte
vazhduar që nga 1878 deri ne 1912 doemos do té
ishte dyfishuar dhe kështu do të kishim një Shqiprı
té paklën me tre, katër milion njerzësh.
materialisht dhe moralisht, kanë gënë të lidhur dhe
mbase shkaktarët e lëvizjes kombtare gë në histori
mori emrin : Lidhja e Prizrenit. Me genë se asi kohet
mendim' i përgjithshmë i Shqiptarëve nuk ishte gati
për një lévizje separatiste ndaj perandoris Ottomane,
këta burra e panë t'arsyeshme e tě dobishme gě ně
lazën e parë lë çeshtjes kombtare të ndjekin vetěm
gëllimin e autonomis duke bashkuar gjith vilajetet e
Rumelis Oksidentale ku parazotnonte me shumicë
elementi Shqiptar. Këjo politikë kombtare, si mbas
kohës ish e arsyeșhme, se pse ndarja krejtësisht nga
Tyrqia asi kohet për veç gë nuk ish e mundëshme.
por do t'ishte dhe e dëmshëme, për arsye se shkalla
kulturore dhe qytetnore e Shqipris ndodhej tepër e
ulët dhe prandaj ish frika se mos bëhej viktim' i
anarshis. Fryma e autonomis, nën sovranitetin e
Sultanit të Stambollit, shpirtzon veprën e auktorit.
Ç'do veprë duhet të çmohet si mbas kohës dhe retha-
nave që kanë pjellë atë veprē.
Auktori në goftë se ësht treguar si partizan i peran-
doris Ottomane, këjo politikë i ësht diktuar nga re-
thanat e kohës. N'ate periudhë një autonomi e gjëre
për Shqiprinë, me gjuhë zyrtare Shqipe, me nje
ushtëri kombtare, me një administratë věndëse, duke
mbledhur e bashkuar gjith krahinat shqiptare në njä
vend, do t'ishte shpëtim i Shqipris dhe sot në vënd tä
një Shqipris vogël prej një milion njerzish, do té ki-
shim një Shqipri prej katër milionash. Sa do që at-
here popullsia Shqiptare e katër vilajeteve ku zotnon-
te elementi Arbnor, mund te çmohej deri né 1,800,000,
por si efekt i admınıstratës autonome dë do té kishte
vazhduar që nga 1878 deri ne 1912 doemos do té
ishte dyfishuar dhe kështu do të kishim një Shqiprı
té paklën me tre, katër milion njerzësh.
. 104 ...
Brez' i ri për tě kuptuar shpirtin e objektit tě kěsaj
kaptine, ka nevoje për disa shënime.
Shqipri e Jugés gjer mě 1821 ishte sunduar prej
Ali Pashê Tepelenës. Mẽ 1822 Ali Pasha u dorzua dhe
ju pre kryet edhe në vëndin e ti u emrua si Vali i Ja-
ninës Ismail Pasho Beu nga Janina q'ishte armiku i A-
li Pashës dhe kish ndihmuar për rëzimin e tij. Por me
gënë se ushtarět gë kish përdorur Ali Pasha, kur më
parë kush më vonë ishin kthyer me Sulltanin, krerët
e kësaj ushtërie ushgenin nje armiqsi kundra Ismail
Pasho Beut. Për veç kěsaj Ismail Pasho Beut ne fi-
llim të kryengritjes Greke nuk pati as, nje sukses.
prandaj Porta e Nalté u shterngua ta hiqte nga puna
dhe ne vëndin e tij emroj Ymer Virione duke i dhěnë
dhe shkallën e Pashallekut. Asi kohe valinjtě ishin
dhe administratorë edhe kumandantet e ushtěris qē
mund te nxirte ne kohen e luftës vilajet' i tij.
Pas rënjes së Ali Pashës, gjith fuqia ushtarake jě
ndodhej në Epir, u muar me kryengritjen greke e cila
vazhdoj gjer më 1830 deri sa u dha vendim i Londrës
që njohu independencën Greke. Me 1931 passi u zběr-
thye çeshtja Greke, Port' e Naltë dërgon ne Manas-
tir Sadriazem Reshit Mehmed Pashën për të shtruar
Shqiprinë dhe për te suprimuar krejtësisht feodaliz-
mën e kötij vendi.
Mustafa Pashë Bushati deri at-here kishte vazh-
duar të sundonte vilajetin e Shkodrës, por kur pa se
Sadriazemi që kish ardhur ne Manastir donte ta su-
primonte, mblodhi njě fuqi malsorěsh dhe u nis prej
Shkodre për ta löftuar, duke kaluar nga Kosova ra
në Perlep; Sadriazemi kishte me vehtëhe disa bata-
lionë prej «Nizami-xheditit», të ushtris së re, t'orga-
nizuar pas prishjes sē Jeniçerëvet; kishte disa bashi-
Brez' i ri për tě kuptuar shpirtin e objektit tě kěsaj
kaptine, ka nevoje për disa shënime.
Shqipri e Jugés gjer mě 1821 ishte sunduar prej
Ali Pashê Tepelenës. Mẽ 1822 Ali Pasha u dorzua dhe
ju pre kryet edhe në vëndin e ti u emrua si Vali i Ja-
ninës Ismail Pasho Beu nga Janina q'ishte armiku i A-
li Pashës dhe kish ndihmuar për rëzimin e tij. Por me
gënë se ushtarět gë kish përdorur Ali Pasha, kur më
parë kush më vonë ishin kthyer me Sulltanin, krerët
e kësaj ushtërie ushgenin nje armiqsi kundra Ismail
Pasho Beut. Për veç kěsaj Ismail Pasho Beut ne fi-
llim të kryengritjes Greke nuk pati as, nje sukses.
prandaj Porta e Nalté u shterngua ta hiqte nga puna
dhe ne vëndin e tij emroj Ymer Virione duke i dhěnë
dhe shkallën e Pashallekut. Asi kohe valinjtě ishin
dhe administratorë edhe kumandantet e ushtěris qē
mund te nxirte ne kohen e luftës vilajet' i tij.
Pas rënjes së Ali Pashës, gjith fuqia ushtarake jě
ndodhej në Epir, u muar me kryengritjen greke e cila
vazhdoj gjer më 1830 deri sa u dha vendim i Londrës
që njohu independencën Greke. Me 1931 passi u zběr-
thye çeshtja Greke, Port' e Naltë dërgon ne Manas-
tir Sadriazem Reshit Mehmed Pashën për të shtruar
Shqiprinë dhe për te suprimuar krejtësisht feodaliz-
mën e kötij vendi.
Mustafa Pashë Bushati deri at-here kishte vazh-
duar të sundonte vilajetin e Shkodrës, por kur pa se
Sadriazemi që kish ardhur ne Manastir donte ta su-
primonte, mblodhi njě fuqi malsorěsh dhe u nis prej
Shkodre për ta löftuar, duke kaluar nga Kosova ra
në Perlep; Sadriazemi kishte me vehtëhe disa bata-
lionë prej «Nizami-xheditit», të ushtris së re, t'orga-
nizuar pas prishjes sē Jeniçerëvet; kishte disa bashi-
... 105 ..
bozukë edhe me gönē se u muar vesh me mitropolitět
Grek të vendit, të cilët dëshëronin shtypjen e Shqip-
tarěve, me anën e kětyre mblodhi disa kapetanë Orto-
dokse Shqiptare dhe prej viseve te tjera, i dolli për-
para Mustafa Pashës dhe mbas një lufte që ngjau né
grykën e Babunës, Bushatlliu u prish dhe u kthye ne
Shkodre. Sadriazemi pas si vrau me tẽ pa besä
Veli Benë dhe Aslaně Benë, nga Kara-Muratash i Tos-
kěris, mblodhi parěsine e Toskěris dhe tě Shqipris,
Mesme e i internoj n Konjě e ně Qutahje tě Anado-
llit, ju lěshua Mustafa Pashe Shkodres dhe pas disa
luftërave e rethimeve, Mustafa Pasha u dorězua dhe.
ju dha fund sundimit te Bushatlive në Shkodrě.
Parësin e Toskëris, me gěně se e kish shtypur mé
pare Ali Pasha, Sadriazemi nuk hoqi ndonjé mundım
për te shtruar Toskërine. Pas operasionit te Sadria-
zemit, si ne Gegěri ashtu dhe ne Toskëri filloj njẽ ad-
ministrate e re kundra feodaleve. Mē 1839 u spalle
preformat e mbědha te Tyrgise nen titullin «Tanzimati
Hajrije».
Autori në kötë kaptinë kur ben fjale per adminis-
tratën e re dhe te vjetër, ka per gěllim administraten
feodale të ma parëshme dhe administraten e re me
baze të santralizimit q'u fillua me veprimet e Sadria-
zemit si ç'u tha ma sipër dhe u plotsua me Tanzima-
Itin 1839 s.
Autori ben një krahasim midis dy sistemeve sun-
• dimtar dhe më në fund sistemin e santralizimit e gjen
m të dobët dhe më té děmshme për Shqiprine, nga
shkaku i injorancës te nëpunsave dhe të korupsionit
de tyre.
Esht e vertete se sistem i administrates feodale në
:Shgipri ka kaluar dy faza : Faza e parë ka ardhur pas
bozukë edhe me gönē se u muar vesh me mitropolitět
Grek të vendit, të cilët dëshëronin shtypjen e Shqip-
tarěve, me anën e kětyre mblodhi disa kapetanë Orto-
dokse Shqiptare dhe prej viseve te tjera, i dolli për-
para Mustafa Pashës dhe mbas një lufte që ngjau né
grykën e Babunës, Bushatlliu u prish dhe u kthye ne
Shkodre. Sadriazemi pas si vrau me tẽ pa besä
Veli Benë dhe Aslaně Benë, nga Kara-Muratash i Tos-
kěris, mblodhi parěsine e Toskěris dhe tě Shqipris,
Mesme e i internoj n Konjě e ně Qutahje tě Anado-
llit, ju lěshua Mustafa Pashe Shkodres dhe pas disa
luftërave e rethimeve, Mustafa Pasha u dorězua dhe.
ju dha fund sundimit te Bushatlive në Shkodrě.
Parësin e Toskëris, me gěně se e kish shtypur mé
pare Ali Pasha, Sadriazemi nuk hoqi ndonjé mundım
për te shtruar Toskërine. Pas operasionit te Sadria-
zemit, si ne Gegěri ashtu dhe ne Toskëri filloj njẽ ad-
ministrate e re kundra feodaleve. Mē 1839 u spalle
preformat e mbědha te Tyrgise nen titullin «Tanzimati
Hajrije».
Autori në kötë kaptinë kur ben fjale per adminis-
tratën e re dhe te vjetër, ka per gěllim administraten
feodale të ma parëshme dhe administraten e re me
baze të santralizimit q'u fillua me veprimet e Sadria-
zemit si ç'u tha ma sipër dhe u plotsua me Tanzima-
Itin 1839 s.
Autori ben një krahasim midis dy sistemeve sun-
• dimtar dhe më në fund sistemin e santralizimit e gjen
m të dobët dhe më té děmshme për Shqiprine, nga
shkaku i injorancës te nëpunsave dhe të korupsionit
de tyre.
Esht e vertete se sistem i administrates feodale në
:Shgipri ka kaluar dy faza : Faza e parë ka ardhur pas
... 106 …
okupasionit ushtarak, në një kohë kur qeveria gen-
drore e Stambollit ka qënë e fortë dhe nuk lejonte me
as një menyré geveritarët e vendit te tiranizonin po-
pullin. Kadilerët e asaj periudhe ishin miaft te ditur
në të drejtën e Sheriatit dhe njerz me karakter. Në
vendimet e tyre gö gjenden aty kötu konstatohet njé
drejtesi e repté dhe një paanësi e lavdëruëshme né
padinat e rjedhuna midis muslimanëve dhe te krish-
terëve. Por kur në gendrën e Stambollit filloj te çka-
térrohet morali në pallat te Sulltanit dhe ne mes té
drejtonjësve te Shtetit, si do mos kur hyri çregullimi
ne oxhakun e Jeniçerëvet, fugia politike dhe ushta-
rake e perandoris, dita ditës, po dobsohej. Me nj'ané
këjo dobësi dhe me anë tjatër «rushveti» e bëri që
nënpunësitë e naltë të provincave, ashtu dhekadillëket
te shiteshin me te holla; prandaj morali dhe karak-
ter' i nënpunsave ashtu dhe i gjyqtaröve, nder vila-
jete, filloj té tronditej dhe drejtösin e më parëshme e
zevendösoj shperdorimi; kejo ngjalli mos besimin ne
popull, prishi dhe qetsine. Filluan te ngrene krye haj-
duteria. Dobsia e geveris kětyre u jepte guxim dhe
arritnë ne një shkalle, sa geveria gendrore shtërngo-
hej té emnonte ata si administratorë dhe qeveritare;
me tjetër fjalë per te ndaluar cubenine «hajdutllëkun,
geveria gendrore emnonte cubat sundimtare.
Kejo faz' e dytë e administratës perandore krijoj
nje rend tjetër feodalesh ose fisnike te rinj te vendit.
Me këtë mënyrë feodalizma ose fisnikëria u nda ně dy
kategori : Të vjetër e të rinj.
Ali Pasha ne Toskëri me gěnë se shtypi të dy kla-
sat gë thame me sipër, krijoj një klas tjetër si mbas
möndësis së tij. Me gjith këte deri ne zbatimin e Ten-
zimatit «1839», Shqipria po thua se s'paguante gjé-
okupasionit ushtarak, në një kohë kur qeveria gen-
drore e Stambollit ka qënë e fortë dhe nuk lejonte me
as një menyré geveritarët e vendit te tiranizonin po-
pullin. Kadilerët e asaj periudhe ishin miaft te ditur
në të drejtën e Sheriatit dhe njerz me karakter. Në
vendimet e tyre gö gjenden aty kötu konstatohet njé
drejtesi e repté dhe një paanësi e lavdëruëshme né
padinat e rjedhuna midis muslimanëve dhe te krish-
terëve. Por kur në gendrën e Stambollit filloj te çka-
térrohet morali në pallat te Sulltanit dhe ne mes té
drejtonjësve te Shtetit, si do mos kur hyri çregullimi
ne oxhakun e Jeniçerëvet, fugia politike dhe ushta-
rake e perandoris, dita ditës, po dobsohej. Me nj'ané
këjo dobësi dhe me anë tjatër «rushveti» e bëri që
nënpunësitë e naltë të provincave, ashtu dhekadillëket
te shiteshin me te holla; prandaj morali dhe karak-
ter' i nënpunsave ashtu dhe i gjyqtaröve, nder vila-
jete, filloj té tronditej dhe drejtösin e më parëshme e
zevendösoj shperdorimi; kejo ngjalli mos besimin ne
popull, prishi dhe qetsine. Filluan te ngrene krye haj-
duteria. Dobsia e geveris kětyre u jepte guxim dhe
arritnë ne një shkalle, sa geveria gendrore shtërngo-
hej té emnonte ata si administratorë dhe qeveritare;
me tjetër fjalë per te ndaluar cubenine «hajdutllëkun,
geveria gendrore emnonte cubat sundimtare.
Kejo faz' e dytë e administratës perandore krijoj
nje rend tjetër feodalesh ose fisnike te rinj te vendit.
Me këtë mënyrë feodalizma ose fisnikëria u nda ně dy
kategori : Të vjetër e të rinj.
Ali Pasha ne Toskëri me gěnë se shtypi të dy kla-
sat gë thame me sipër, krijoj një klas tjetër si mbas
möndësis së tij. Me gjith këte deri ne zbatimin e Ten-
zimatit «1839», Shqipria po thua se s'paguante gjé-
...... 107 ..
Sundimtarët e vëndit, qofshin prej fisnikëve te vjeter
gofshin prej te rinjve, ishin ne shkalle ge te mbanin
nje getësi të plote. Vete ata edhe sikur te benin ndo-
nje tirani, pak së paku ndalonin te tjerët. Populli, si
muslimanët ashtu dhe të krishterët, parapëlgenin te
kenë si sundimtar fisnikët e vjetër të cilët i nderonin
tradisionalisht. Me nje fjale deri ne daten e Tenzimatit
Shqipria ekonomikisht ndodhej miaft mirë: Tokat
punoheshin, blegtoria ish miaft' e fortë, gra burra,
katundarë ose qytetarë, vishnin petkat e věndit, kö-
misha prej lini ose prej mendatshi, shajak te vendit,
opinga e kësulë të vendit, petka te qindisur ne vend
me fije mëndafshi ose ari, çarçafe e mafese prej mën-
dafshi, shtresa e mbulesa prej pambuku ose prej leshi
të vendit, ne vend te shegerit perdorej me shume
mialti e pekmezi. Nga jasht hynte vetëm coh' e Mar-
siljës ose e Venedikut, fijet e sërmit kafea dhe she-
geri edhe pak vaj-guri. Kur se Shipria eksportonte
bagëti te holla e te trash, diath' e gjalpe, lande py-
jesh, lesh e lökure, fshika mëndafshi, sheme i Valla-
midh» dhe kuaj nga Muzegea, nga Zadrima, nga bre-
gu i Matit dhe për gjithësisht nga rafshinat. Perver
këtyne hynte nje para e madhe nga çifliget që kishin
Shqiptarët jashta, nga njerzit që ndodheshin ne mër-
gim dhe nga rrogat e mercenerëve Shiptarë që ndo-
dheshin në shum vise të perandoris.
Nga Tanzimati e pastaj situata filloj te ndroje
krejt: Nënpunsit e mödhenj ashtu dhe gjyqtart vi-
nin nga Stambolli, fuqia e armatosur e perandoris nä
Shipri ishte fort e paktë, getësia u prish krejt dhe
vendi u varfërua, plaçkën e vendit e zëvënděsoj mall
i Evropës, nga prishja e getësis dhe nga mos besi-
mi, bulgësia, blegtoria, tregtia dhe zejtari e vëndit u
paksua.
Sundimtarët e vëndit, qofshin prej fisnikëve te vjeter
gofshin prej te rinjve, ishin ne shkalle ge te mbanin
nje getësi të plote. Vete ata edhe sikur te benin ndo-
nje tirani, pak së paku ndalonin te tjerët. Populli, si
muslimanët ashtu dhe të krishterët, parapëlgenin te
kenë si sundimtar fisnikët e vjetër të cilët i nderonin
tradisionalisht. Me nje fjale deri ne daten e Tenzimatit
Shqipria ekonomikisht ndodhej miaft mirë: Tokat
punoheshin, blegtoria ish miaft' e fortë, gra burra,
katundarë ose qytetarë, vishnin petkat e věndit, kö-
misha prej lini ose prej mendatshi, shajak te vendit,
opinga e kësulë të vendit, petka te qindisur ne vend
me fije mëndafshi ose ari, çarçafe e mafese prej mën-
dafshi, shtresa e mbulesa prej pambuku ose prej leshi
të vendit, ne vend te shegerit perdorej me shume
mialti e pekmezi. Nga jasht hynte vetëm coh' e Mar-
siljës ose e Venedikut, fijet e sërmit kafea dhe she-
geri edhe pak vaj-guri. Kur se Shipria eksportonte
bagëti te holla e te trash, diath' e gjalpe, lande py-
jesh, lesh e lökure, fshika mëndafshi, sheme i Valla-
midh» dhe kuaj nga Muzegea, nga Zadrima, nga bre-
gu i Matit dhe për gjithësisht nga rafshinat. Perver
këtyne hynte nje para e madhe nga çifliget që kishin
Shqiptarët jashta, nga njerzit që ndodheshin ne mër-
gim dhe nga rrogat e mercenerëve Shiptarë që ndo-
dheshin në shum vise të perandoris.
Nga Tanzimati e pastaj situata filloj te ndroje
krejt: Nënpunsit e mödhenj ashtu dhe gjyqtart vi-
nin nga Stambolli, fuqia e armatosur e perandoris nä
Shipri ishte fort e paktë, getësia u prish krejt dhe
vendi u varfërua, plaçkën e vendit e zëvënděsoj mall
i Evropës, nga prishja e getësis dhe nga mos besi-
mi, bulgësia, blegtoria, tregtia dhe zejtari e vëndit u
paksua.
.... 108
Për kěto arsye, auktori në kětě kaptinë parapělen
sistemin administratif të vjetër dhe kritikon sistemin
e santralizimit që filloj të zbatohej në Shqipri pas
Tanzimatit.
BKSH
Për kěto arsye, auktori në kětě kaptinë parapělen
sistemin administratif të vjetër dhe kritikon sistemin
e santralizimit që filloj të zbatohej në Shqipri pas
Tanzimatit.
BKSH
KAPTINA E XII.
Sika dyshim se, janě armiqt e perandoris Otto-
mane ose gjënd gë nuk njohin thellesisht as njerzit,
as sendet, ata gë kanë shtirë në mendimin e disave
ideně se populli Shqiptar sot për sot dëshëron të nda-
het nga perandoria dhe që kěrkon një kombinezon i
cili mund ta verë në gjëndje të vetësundohet nën njě
formë autonome. Nuk bëhet gjë më e remë e mé e pa
drejtë.
Shiptarët gë prej kaq shekujsh kanë ruajtur ek-
zistencën, gjuhën, zakonet dhe karakterin e tyre, janě
të bindur se duke gënë nën zotnimin e një pushteti
tjetér, cili do goitë, nuk do të vonojnë të humbasin
gjith keto té mıra dhe do te mbarojně duke u ndry-
shuar. Pra, ç'do transfoermim ge mund t'i ndryshoje
gjuhën zakonet, traditat dhe kombsin e tyre, për ata.
do të jetë kulm' i fatkeqsis; dhe Shqiptarët děshërojnē
shumě té jenë dhe të mbeten Shqiptarë, prandaj me
hirin e tyre dhe me një zëmër të lehtë nuk mund tě
pranojně një eventualitet të tillë.
Gjith ashtu Shqiptarët e dinë se duke gënë të nda-
rë në tre besime dhe mësimi botnuer duke gënë ako-
ma né gjêndje fillestare, nuk do të mundnin té mere-
shin vesh lehtas me njeri tjetërin për t'u sunduar me
vehtēhe pa pasur njé dorë té fortë që t'i prijé e l'i
kryesojě: Kanë nevojě për një fuqi gë ti shtyjë e ti
Sika dyshim se, janě armiqt e perandoris Otto-
mane ose gjënd gë nuk njohin thellesisht as njerzit,
as sendet, ata gë kanë shtirë në mendimin e disave
ideně se populli Shqiptar sot për sot dëshëron të nda-
het nga perandoria dhe që kěrkon një kombinezon i
cili mund ta verë në gjëndje të vetësundohet nën njě
formë autonome. Nuk bëhet gjë më e remë e mé e pa
drejtë.
Shiptarët gë prej kaq shekujsh kanë ruajtur ek-
zistencën, gjuhën, zakonet dhe karakterin e tyre, janě
të bindur se duke gënë nën zotnimin e një pushteti
tjetér, cili do goitë, nuk do të vonojnë të humbasin
gjith keto té mıra dhe do te mbarojně duke u ndry-
shuar. Pra, ç'do transfoermim ge mund t'i ndryshoje
gjuhën zakonet, traditat dhe kombsin e tyre, për ata.
do të jetë kulm' i fatkeqsis; dhe Shqiptarët děshërojnē
shumě té jenë dhe të mbeten Shqiptarë, prandaj me
hirin e tyre dhe me një zëmër të lehtë nuk mund tě
pranojně një eventualitet të tillë.
Gjith ashtu Shqiptarët e dinë se duke gënë të nda-
rë në tre besime dhe mësimi botnuer duke gënë ako-
ma né gjêndje fillestare, nuk do të mundnin té mere-
shin vesh lehtas me njeri tjetërin për t'u sunduar me
vehtēhe pa pasur njé dorë té fortë që t'i prijé e l'i
kryesojě: Kanë nevojě për një fuqi gë ti shtyjë e ti
.. 110 ....
ndaloje, si mbas rethanave, dhe t'u mushtojě zelin,
ose t'u gpori plogështın e tyre.
Po te lehen me kokë të tyre dhe ne shtytkat e tyre,
do të japin pamjen e grindjeve të pa sosura tẽ cilat
nuk do te vonojnë te degjenerohen në lufta qytetnore
dhe ata e dinë se ku përfundojnë këto luftëra!
Për kundrazi, janë të bindur, dhe eksperienca e
pese shekujve e ka provuar se bashkim i tyre i ngush-
të me perandorinë Ottomane formon shansin e vetem
te shpëtimit; esht ky bashkim q'u siguron nje jets te
pershtateshëm me deshirat dhe me aspiratat e tyre,
se pse nuk cenon as mendimet kombtare, as gjuhën
as edhe traditat e tyre; muk transformon karakterin e
popullit dhe nuk kërcënon ekzistencën e tij nga pik-
pamja e racës dhe e kombsis.
Janë këto idera, dhe duke folur politikisht, ësht
ky shpirt menduës që kanë lidhur racën Shiptare ne
mnyre te pa ndashme me fatin e perandoris. Këto
idera dhe ky shpirt akoma janë e gëndrojne me gjith
fuqinë e tyre: Këto janë rezultat' i logjikshëm dhe i
shtytkes te situates, se tyre. Si Shipri, nuk mund te
vazhdoje te jetoje veç se nën një zotnim gë nderon
ekzistencen, zakonet dhe kombsin e s'aj dhe gjer
tashti ka gënë perandoria Ottomane që ka permbu-
shur gjith köto kondita.
Pra pamvarësisht nga anomalia e pa besuëshme
dhe e pa pranuëshme që do te paraqiste te shmangu-
nit e muslimanëvet të Shipris dhe të ndaret e tyre
nga Halifati q'e adhurojne dhe e nderojne si nj dog-
me fetare, jane gjith rethanat që po parashtrojme nën
syt' e lexuesit të cilët leftojnë me fitim dhe e vene ne
pah gëllimin e keq dhe injorancën e atyre qě përpt-
gen t'ushqejne opinjonin publik me thënje mashte-
ndaloje, si mbas rethanave, dhe t'u mushtojě zelin,
ose t'u gpori plogështın e tyre.
Po te lehen me kokë të tyre dhe ne shtytkat e tyre,
do të japin pamjen e grindjeve të pa sosura tẽ cilat
nuk do te vonojnë te degjenerohen në lufta qytetnore
dhe ata e dinë se ku përfundojnë këto luftëra!
Për kundrazi, janë të bindur, dhe eksperienca e
pese shekujve e ka provuar se bashkim i tyre i ngush-
të me perandorinë Ottomane formon shansin e vetem
te shpëtimit; esht ky bashkim q'u siguron nje jets te
pershtateshëm me deshirat dhe me aspiratat e tyre,
se pse nuk cenon as mendimet kombtare, as gjuhën
as edhe traditat e tyre; muk transformon karakterin e
popullit dhe nuk kërcënon ekzistencën e tij nga pik-
pamja e racës dhe e kombsis.
Janë këto idera, dhe duke folur politikisht, ësht
ky shpirt menduës që kanë lidhur racën Shiptare ne
mnyre te pa ndashme me fatin e perandoris. Këto
idera dhe ky shpirt akoma janë e gëndrojne me gjith
fuqinë e tyre: Këto janë rezultat' i logjikshëm dhe i
shtytkes te situates, se tyre. Si Shipri, nuk mund te
vazhdoje te jetoje veç se nën një zotnim gë nderon
ekzistencen, zakonet dhe kombsin e s'aj dhe gjer
tashti ka gënë perandoria Ottomane që ka permbu-
shur gjith köto kondita.
Pra pamvarësisht nga anomalia e pa besuëshme
dhe e pa pranuëshme që do te paraqiste te shmangu-
nit e muslimanëvet të Shipris dhe të ndaret e tyre
nga Halifati q'e adhurojne dhe e nderojne si nj dog-
me fetare, jane gjith rethanat që po parashtrojme nën
syt' e lexuesit të cilët leftojnë me fitim dhe e vene ne
pah gëllimin e keq dhe injorancën e atyre qě përpt-
gen t'ushqejne opinjonin publik me thënje mashte-
..... 111
rimtare ose me sende që janë të ditura dhe te futin
mosbesimin në shpirtin e geveris perandore.
Ngjarjet që janë xhvilluar më Bullgari nuk pro-
vojnë kur gjë : Me arsye nuk mund te perdoren si pro-
va per te përfunduar se po ato ngjarje mund te ndo-
dhshin dhe ne Shqipri. Ndermjet te muslimanëve te
Bullgaris dhe te krishterëve Bullgarë, qysh prej kohe-
ve më te lashta, ka patur një largim fatal i cili ka kri-
juar armiqsira dhe që ka mbajtur te dy elementat ba-
Ile njeri tjetérit, ne nje gjendje ndarjeje te plotë, bile
në jë gjëndje armigsie të msheft per disa dhe te cilët
për të jerët. Athere, meret vesh se mjë plasje qe e
mudëshmë dhe bile e palarguëshme, se pse për fat të
keq nuk u bë ç'lypsej te bahej për ta larguar. Fatali-
teti i shtyti dhe burrat e Shtetit u lanë te tërhiqeshin
prej këtij fataliteti.
Por, për Shiprinë sendet paragiten nën një pamje
krejt te ndryshme. Muslimanët e Shqipris janë Ship-
tarë si dhe te krishterët; flasin po atë gjuhe, kane po
ato zakone, vazhdojnë po ato doke dhe po ato tradita.
Ne mes t'atyre dhe te krishterëve kurre s'ka pasur
smire te renjosura as dhe armiqësira shekullore.
Ndryshim' i fes kurrë s'ka gëne nje shkak per t'i
shtytur në një përçarje sistematike; muslimanët e të
krishterët, me pak perjashtime, gjithmone kane je-
tuar, ne një shkalle barasije, që gêzojnë po ato te
drejta dhe përmbushin ato detyra.
Pra, konditat nuk janë te njëjta për të lejuar
shpirtligësin dhe injorancen te bejne krahasime dhe.
• të tregojnë shemblla të parakaluara.
Gjith ç'kemi thene provon se ësht e nevojshme
mbase dhe e domos-doshme, t'i jepet Shqipris nje
‹organizim i fort, njegjines, i mbeshtjelle, i pershtate-
rimtare ose me sende që janë të ditura dhe te futin
mosbesimin në shpirtin e geveris perandore.
Ngjarjet që janë xhvilluar më Bullgari nuk pro-
vojnë kur gjë : Me arsye nuk mund te perdoren si pro-
va per te përfunduar se po ato ngjarje mund te ndo-
dhshin dhe ne Shqipri. Ndermjet te muslimanëve te
Bullgaris dhe te krishterëve Bullgarë, qysh prej kohe-
ve më te lashta, ka patur një largim fatal i cili ka kri-
juar armiqsira dhe që ka mbajtur te dy elementat ba-
Ile njeri tjetérit, ne nje gjendje ndarjeje te plotë, bile
në jë gjëndje armigsie të msheft per disa dhe te cilët
për të jerët. Athere, meret vesh se mjë plasje qe e
mudëshmë dhe bile e palarguëshme, se pse për fat të
keq nuk u bë ç'lypsej te bahej për ta larguar. Fatali-
teti i shtyti dhe burrat e Shtetit u lanë te tërhiqeshin
prej këtij fataliteti.
Por, për Shiprinë sendet paragiten nën një pamje
krejt te ndryshme. Muslimanët e Shqipris janë Ship-
tarë si dhe te krishterët; flasin po atë gjuhe, kane po
ato zakone, vazhdojnë po ato doke dhe po ato tradita.
Ne mes t'atyre dhe te krishterëve kurre s'ka pasur
smire te renjosura as dhe armiqësira shekullore.
Ndryshim' i fes kurrë s'ka gëne nje shkak per t'i
shtytur në një përçarje sistematike; muslimanët e të
krishterët, me pak perjashtime, gjithmone kane je-
tuar, ne një shkalle barasije, që gêzojnë po ato te
drejta dhe përmbushin ato detyra.
Pra, konditat nuk janë te njëjta për të lejuar
shpirtligësin dhe injorancen te bejne krahasime dhe.
• të tregojnë shemblla të parakaluara.
Gjith ç'kemi thene provon se ësht e nevojshme
mbase dhe e domos-doshme, t'i jepet Shqipris nje
‹organizim i fort, njegjines, i mbeshtjelle, i pershtate-
... 112
shëm me nevojat dhe me karakteret e popullěsis, dhe-
té véhet, me ane reformash renjore, në gjëndje ge tē-
xhvilloje inteligjencën, pasurine dhe fuqine ushtara
ke te d'aj.
Me qenë se lumtéria e perandoris Ottomane esht
një kondit e domosdoshme për ekzistencën e Shqipris
dhe te lumteris s'aj, na kejo rezulton se xhvillim is
Shqipris jo vetëm që nuk vjen në kundreshtim me
interesat e qeveris perandore, por me arsye të drejtă
do t'ishte nje element fuqie, një granti rendi dhe.
duke folur relativisht; një konpensim i humbjeve q'i
ka shkaktuar luft' e fundit n'Evropé
Besojme se nuk duhet një çforcim i math i imagji-
natës për të kuptuar gjith röndösin e s'aj, dobine dhe
më mirë me thënë, nevojën për geverinë perandore qã-
te mendoje seriozisht kete çeshtje dhe t'i vërë n'akord
interesat e verteta té s'aja me dëshirat edhe me alté-
sit e popullësive Shqiptare. Ne kēte çshtje ka vetëm
fitim dhe as një rezik ose humbje.
Shönime mbi kaptinen XII.
Traktat' i Berlinit q'u nenshkua ne muajin Korrik
1878, per sa i perkiste Shqipris, pěrmbante tri dispo-
zita :
1. - I jepte Serbis Sanxhakun e Nishit që kishte-
nje popullsi Shqiptare prej 70.000 fryme;
2. - Malit Zi i jepte Gusinen e Plavén, Tivaré,.
dhe bajrakët e Trepshit, të Hotit e të Grudës;
3. - Greqis i jepte, për veç Thesalis, Janinën deri-
ne lumin Kallama.
shëm me nevojat dhe me karakteret e popullěsis, dhe-
té véhet, me ane reformash renjore, në gjëndje ge tē-
xhvilloje inteligjencën, pasurine dhe fuqine ushtara
ke te d'aj.
Me qenë se lumtéria e perandoris Ottomane esht
një kondit e domosdoshme për ekzistencën e Shqipris
dhe te lumteris s'aj, na kejo rezulton se xhvillim is
Shqipris jo vetëm që nuk vjen në kundreshtim me
interesat e qeveris perandore, por me arsye të drejtă
do t'ishte nje element fuqie, një granti rendi dhe.
duke folur relativisht; një konpensim i humbjeve q'i
ka shkaktuar luft' e fundit n'Evropé
Besojme se nuk duhet një çforcim i math i imagji-
natës për të kuptuar gjith röndösin e s'aj, dobine dhe
më mirë me thënë, nevojën për geverinë perandore qã-
te mendoje seriozisht kete çeshtje dhe t'i vërë n'akord
interesat e verteta té s'aja me dëshirat edhe me alté-
sit e popullësive Shqiptare. Ne kēte çshtje ka vetëm
fitim dhe as një rezik ose humbje.
Shönime mbi kaptinen XII.
Traktat' i Berlinit q'u nenshkua ne muajin Korrik
1878, per sa i perkiste Shqipris, pěrmbante tri dispo-
zita :
1. - I jepte Serbis Sanxhakun e Nishit që kishte-
nje popullsi Shqiptare prej 70.000 fryme;
2. - Malit Zi i jepte Gusinen e Plavén, Tivaré,.
dhe bajrakët e Trepshit, të Hotit e të Grudës;
3. - Greqis i jepte, për veç Thesalis, Janinën deri-
ne lumin Kallama.
.... 113 ...
Sanxhakun e Nishit, me genë se Serbia e kishtę
okupuar në luft' e sipër ashtu dhe Mal i Zi qytetin e
Tivarit., Shqqiptarët me gjith që kěto vende i revandi-
konin, nuk' kishin se ç'běnin, se pse ndodheshin balle
një fakti të mbaruar dhe të konfirmuar me traktațin
e Berlinit; por sa për Gusinj e Plavë, Hot' e Grude
ng'an' e Malit Zi dhe për Janinën deri në Kallama, me
yënë se kêto věnde ishin te Shqipris dhe nuk ishin
marë me luftě, me t'u pěrhapur lajmi i traktatit, gjith
Shqipria u tund dhe u organizua lidhja e Prizrenit,
për t'i bërë ballë rezikut te coptimit. Pérfaqsuesit e
Shqiprsi Abdul Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Bej Vi-
rioni u derguan n'Evrope ng'an' e lidhjes praně ka-
bineteve të pushteteve te mbëdhenj, për mos zbatimin.
e dispozitave q'u permendne me siper. Për veç kësaj
nga gjith Shqiptarët që ndodheshin ne Stamboll, fü-
qive të mbëdha ju drejtuan protestime reth pa drejtě-
sive të traktatit.
Brenda në Shgipri u formuan komisione prej pa-
ris vendit tä cilët okupuan qeverit łokałe. Ng'an' e
Veriut kundra Malit Zi, në Gusinj' e nē Plavě, n'Ylgin
dhe ne Hot e nè Grude, u dërguan fugi kombtare t'ar-
matosura pêr mbrojtjen e vëdit. Nē Toskëri nē qen-
drën e Frashërit u regjistruan 30.000 shpirt për t'o-
kupuar Janinën e Prevezën dhe për t'i ba balle me
armë Gregis gë mund t'i okuponte věndet me ushtěri.
Gjith kêto ngjarje, i dhane te kuptoje Evropës se
populli Shqiptar ishte i gjalle dhe që dodhej ne gjën-
dje të ruante vendin e vetë me armë në dorë.
Me aně tjetër komisionet e formuara brenda ně
Shqipri dhe që kishin lidhje me atë të Pizrenit nen-
. shkruan një parashtresë të përgatitur ně Frashěr me
të cilën kërkonin prej Sulltanit dhe prej Portës Nalte
Sanxhakun e Nishit, me genë se Serbia e kishtę
okupuar në luft' e sipër ashtu dhe Mal i Zi qytetin e
Tivarit., Shqqiptarët me gjith që kěto vende i revandi-
konin, nuk' kishin se ç'běnin, se pse ndodheshin balle
një fakti të mbaruar dhe të konfirmuar me traktațin
e Berlinit; por sa për Gusinj e Plavë, Hot' e Grude
ng'an' e Malit Zi dhe për Janinën deri në Kallama, me
yënë se kêto věnde ishin te Shqipris dhe nuk ishin
marë me luftě, me t'u pěrhapur lajmi i traktatit, gjith
Shqipria u tund dhe u organizua lidhja e Prizrenit,
për t'i bërë ballë rezikut te coptimit. Pérfaqsuesit e
Shqiprsi Abdul Bej Frashëri dhe Mehmet Ali Bej Vi-
rioni u derguan n'Evrope ng'an' e lidhjes praně ka-
bineteve të pushteteve te mbëdhenj, për mos zbatimin.
e dispozitave q'u permendne me siper. Për veç kësaj
nga gjith Shqiptarët që ndodheshin ne Stamboll, fü-
qive të mbëdha ju drejtuan protestime reth pa drejtě-
sive të traktatit.
Brenda në Shgipri u formuan komisione prej pa-
ris vendit tä cilët okupuan qeverit łokałe. Ng'an' e
Veriut kundra Malit Zi, në Gusinj' e nē Plavě, n'Ylgin
dhe ne Hot e nè Grude, u dërguan fugi kombtare t'ar-
matosura pêr mbrojtjen e vëdit. Nē Toskëri nē qen-
drën e Frashërit u regjistruan 30.000 shpirt për t'o-
kupuar Janinën e Prevezën dhe për t'i ba balle me
armë Gregis gë mund t'i okuponte věndet me ushtěri.
Gjith kêto ngjarje, i dhane te kuptoje Evropës se
populli Shqiptar ishte i gjalle dhe që dodhej ne gjën-
dje të ruante vendin e vetë me armë në dorë.
Me aně tjetër komisionet e formuara brenda ně
Shqipri dhe që kishin lidhje me atë të Pizrenit nen-
. shkruan një parashtresë të përgatitur ně Frashěr me
të cilën kërkonin prej Sulltanit dhe prej Portës Nalte
..... 114
bashkımin e vilajeteve Shqiptare në njě vend, emni-
min e nje qeveritarit të pěrgjithëshme, autorizimin e
gjuhës Shqipe dhe formimin e nje fuqis ushtarake që
do té bênte pjesé plotsuese té ushtéris imperiale. Me
tjetër fjalé këjo parashtrese kěrkonte gartaz auto-
nomin e Shqipris.
Gjith köto ngjarje e lévizje ne shtypin e Evro-
pës u pérhapne dhe u interpretuan me mënyra lé
ndryshme. Disa thoshin se Shqipria po ndahet nga
trup' i perandoris Ottomane, disa thoshnin se Shqip-
ria körkon autonomi, disa ishin pro dhe disa kundër.
didomos shtyp' i Moskovit, i Gregis dhe i Serbis sı
dhe shtypi i partizaneve të tyre thoshte se lěvizja e
shqyptarëve ësht blof dhe e shtytur nën dorë prej
Sulltan Abdul Hamidit.
Auktori me këtë broshurë i përgjigjet shtypit të
botës duke thënë se Shqiptarët s'kan interesë që té
ndahen krejt nga trup' i perandoris; por që körkonin
një autonomi dhe qe këjo nuk ishte kundra interesa-
ve të vêrteta té perandoris Ottomane dhe q'ishte njé
gjē e dobishme si për Shqiprinë ashtu dhe pēr pe-
randorin.
Paria intelektuale e Shqipris aherëshme nuk' kish-
te desiduar plotësisht për një ndarje definitive nga
perandoria Ottomane. Por sa për autonomině e dë-
shëronin me gjith shpirt. Shkaqet e mos ndarjes de-
finitive ishin kẽto :
1. - Rafsha kulturore e Shqipris ndodhej në njē
shkalle kaq t'ulët sa kryetarët e lěvizjesı kishin frikě
se një ndarje e tilë do të zběrthente njě anarshi kaq
të madhe dhe tẽ vazhduëshme sa mun d të rezikonte
jetën e Shqipris.
bashkımin e vilajeteve Shqiptare në njě vend, emni-
min e nje qeveritarit të pěrgjithëshme, autorizimin e
gjuhës Shqipe dhe formimin e nje fuqis ushtarake që
do té bênte pjesé plotsuese té ushtéris imperiale. Me
tjetër fjalé këjo parashtrese kěrkonte gartaz auto-
nomin e Shqipris.
Gjith köto ngjarje e lévizje ne shtypin e Evro-
pës u pérhapne dhe u interpretuan me mënyra lé
ndryshme. Disa thoshin se Shqipria po ndahet nga
trup' i perandoris Ottomane, disa thoshnin se Shqip-
ria körkon autonomi, disa ishin pro dhe disa kundër.
didomos shtyp' i Moskovit, i Gregis dhe i Serbis sı
dhe shtypi i partizaneve të tyre thoshte se lěvizja e
shqyptarëve ësht blof dhe e shtytur nën dorë prej
Sulltan Abdul Hamidit.
Auktori me këtë broshurë i përgjigjet shtypit të
botës duke thënë se Shqiptarët s'kan interesë që té
ndahen krejt nga trup' i perandoris; por që körkonin
një autonomi dhe qe këjo nuk ishte kundra interesa-
ve të vêrteta té perandoris Ottomane dhe q'ishte njé
gjē e dobishme si për Shqiprinë ashtu dhe pēr pe-
randorin.
Paria intelektuale e Shqipris aherëshme nuk' kish-
te desiduar plotësisht për një ndarje definitive nga
perandoria Ottomane. Por sa për autonomině e dë-
shëronin me gjith shpirt. Shkaqet e mos ndarjes de-
finitive ishin kẽto :
1. - Rafsha kulturore e Shqipris ndodhej në njē
shkalle kaq t'ulët sa kryetarët e lěvizjesı kishin frikě
se një ndarje e tilë do të zběrthente njě anarshi kaq
të madhe dhe tẽ vazhduëshme sa mun d të rezikonte
jetën e Shqipris.
.... 115 ....
2. - Me qënë se Shqipria kishte një popullsi mu-
slimane me shumicë tě madhe, si mbas ndjenjave fe-
tare t'aherëshme, një kryengritje me armë kundra
Sultanit Halif për një ndarje definitive do t'ishte e
dyshimte.
3. - Shqiptarët kishin kaqë interesa ekonomike tě
perbashkta me perandorině sa qě ndarja ng'ajy trup
1 math do të provokonte një varfëri në Shqipri.
Autori me këte broshur te botuar per opinionin
publik tě Evropěs shönon disa pika ne kêtě kaptinë.
Pa u çkoqitur gjendja e aherěshme, brěnda dhe jashté
Shqipris, nuk mund të kuptohet dhe té çmohet mirě
vepra e Vassa Pashës që jemi duke pěrkthyer e
shpjeguar.
2. - Me qënë se Shqipria kishte një popullsi mu-
slimane me shumicë tě madhe, si mbas ndjenjave fe-
tare t'aherëshme, një kryengritje me armë kundra
Sultanit Halif për një ndarje definitive do t'ishte e
dyshimte.
3. - Shqiptarët kishin kaqë interesa ekonomike tě
perbashkta me perandorině sa qě ndarja ng'ajy trup
1 math do të provokonte një varfëri në Shqipri.
Autori me këte broshur te botuar per opinionin
publik tě Evropěs shönon disa pika ne kêtě kaptinë.
Pa u çkoqitur gjendja e aherěshme, brěnda dhe jashté
Shqipris, nuk mund të kuptohet dhe té çmohet mirě
vepra e Vassa Pashës që jemi duke pěrkthyer e
shpjeguar.
KPTINA E XIII.
Cila êsht organizata qě ka nevojě Shgipria pêr l'u
venë në gjëndje té xhvilloje burimet e vëndit dhe lé
lumtërojë? Ja një çeshtje për të cilën mbase prej
shum kohe böhet fjalë pa reusirtur t'i epet një zgji-
dhje e arsyeshme. Kujt mund t'i a ngarkojme köte
fakt të vajtuëshmë?
Ka shumë vjet që Gibboni ka shkruar këto fjalë :
«Brëndësia e Shqipris ësh! më pak e njohur na brën-
dësia e Afrikës». Këjo a ësht një paradoks? Duke parě
se ç'thuhet dhe ç'mendohet akoma për këtë vend, je-
mi të shternguar të besojmë se Gibboni ishte në tě
drejtë dhe se situata s'ka ndruar aspak. Shqipria nuk
ësht njohur, edhe për këtë shkak nuk ësht ditur as
mundur t'i jepet një organizate e pershtatëshme.
praktike, që të mund të sjellë rezultate të cilat qeveria
perandore ashtu dhe popullsitë kishin tě drejtë tä
pritnin.
Nē vend që te studjohej çeshtja ne gjithsin e s'aj,
gjithmonë jané marrë me detaje, me disa situata pje-
sore, bile me disa sende jo të vérteta. Duke mos di-
tur gjuhen e vendit, karakterin edhe traditat e po-
pullit, gjith ata që janë okupuar me këtë çeshtje kane
qêně té shtérguar t'u sillen raportave të së tjerëve,
njoftimeve të njerzëve të pa ditur ose inkompetent;
dhe kshu pěr ata ka gënë e pa mundëshme tě bějnē
Cila êsht organizata qě ka nevojě Shgipria pêr l'u
venë në gjëndje té xhvilloje burimet e vëndit dhe lé
lumtërojë? Ja një çeshtje për të cilën mbase prej
shum kohe böhet fjalë pa reusirtur t'i epet një zgji-
dhje e arsyeshme. Kujt mund t'i a ngarkojme köte
fakt të vajtuëshmë?
Ka shumë vjet që Gibboni ka shkruar këto fjalë :
«Brëndësia e Shqipris ësh! më pak e njohur na brën-
dësia e Afrikës». Këjo a ësht një paradoks? Duke parě
se ç'thuhet dhe ç'mendohet akoma për këtë vend, je-
mi të shternguar të besojmë se Gibboni ishte në tě
drejtë dhe se situata s'ka ndruar aspak. Shqipria nuk
ësht njohur, edhe për këtë shkak nuk ësht ditur as
mundur t'i jepet një organizate e pershtatëshme.
praktike, që të mund të sjellë rezultate të cilat qeveria
perandore ashtu dhe popullsitë kishin tě drejtë tä
pritnin.
Nē vend që te studjohej çeshtja ne gjithsin e s'aj,
gjithmonë jané marrë me detaje, me disa situata pje-
sore, bile me disa sende jo të vérteta. Duke mos di-
tur gjuhen e vendit, karakterin edhe traditat e po-
pullit, gjith ata që janë okupuar me këtë çeshtje kane
qêně té shtérguar t'u sillen raportave të së tjerëve,
njoftimeve të njerzëve të pa ditur ose inkompetent;
dhe kshu pěr ata ka gënë e pa mundëshme tě bějnē
.. 117 ..
një mendim të kulluar, tě prerë dhe tě plotě mbi věn-
din, mbi aftösitë dhe aspiratat e banorěve, mbi buri-
met natyrale tě tokës dhe të dobinave të situatës se
sotme.
Prandaj njeriu nuk duhet të çuditet n'ësht se vën-
di ndodhet në kërleshje me nevojat, me aspiratat e
veta, me pa miaftësin e mjeteve, me ngatërrimet e
administrates, me mjerimin dhe me gguximin.
Në formimin e vilajeteve, fageza kanë pasur vetëm
një göllim, të bashkuarit e qyteteve dhe të katundeve
ne numër të miaftuëshmë për të formuar grupe popu-
llësish miait të rendësiëshme, pa u marě parasysh
bashkngjinësia e grupeve, as dhe ndryshim i racave,
i gjuhëve, i dokeve dhe i zakoneve të njerzve qě for-
mojnë ato qytete e katunde. U ndanë ata ge duhej tä
ishin të bashkuar, dhe u vunë së bashku elemente tě
ndarë, te cilët duke gene te shtytur prej parimeve te
ndryshme, kanë leftuar njeri-tjetrin dhe mbaruan du-
ke asjetěrsuar njeri tjetërin po ne një kohë gë asje-
térsonin veprimin e geveris dhe xhvillimin e burime-
ve botnor.
Kësi soj Shqipria u nda në tre vilajete: Shkodrě.
Jannië dhe Manastir. Kohrat e fundit u bë nj ndry-
shim i ri dhe u krijua vilajet i Kosovës, i pěrběrë prej
sanxhakëve të Prishtinës, Novi-Pazarit, Pizrenit,
Usqypit, Dibrës, Nishit e Shargojit. Manastiri, nuk
di se pse, u bashkua me Selaniknë.
Vilajet' i Janinës u formua prej sanxhakut të Ja-
ninës, Prevezës, Gjinokastrës, Berat dhe Larisës. Me
kët mënyrë, Nishi dhe Shar-goj, vënde te banuara
prej nje shumicës Bullgare, dhe Novi Pazari i cili
gjithmonë ka běrë pjesě të Bosnjes, u bashkuan me
një mendim të kulluar, tě prerë dhe tě plotě mbi věn-
din, mbi aftösitë dhe aspiratat e banorěve, mbi buri-
met natyrale tě tokës dhe të dobinave të situatës se
sotme.
Prandaj njeriu nuk duhet të çuditet n'ësht se vën-
di ndodhet në kërleshje me nevojat, me aspiratat e
veta, me pa miaftësin e mjeteve, me ngatërrimet e
administrates, me mjerimin dhe me gguximin.
Në formimin e vilajeteve, fageza kanë pasur vetëm
një göllim, të bashkuarit e qyteteve dhe të katundeve
ne numër të miaftuëshmë për të formuar grupe popu-
llësish miait të rendësiëshme, pa u marě parasysh
bashkngjinësia e grupeve, as dhe ndryshim i racave,
i gjuhëve, i dokeve dhe i zakoneve të njerzve qě for-
mojnë ato qytete e katunde. U ndanë ata ge duhej tä
ishin të bashkuar, dhe u vunë së bashku elemente tě
ndarë, te cilët duke gene te shtytur prej parimeve te
ndryshme, kanë leftuar njeri-tjetrin dhe mbaruan du-
ke asjetěrsuar njeri tjetërin po ne një kohë gë asje-
térsonin veprimin e geveris dhe xhvillimin e burime-
ve botnor.
Kësi soj Shqipria u nda në tre vilajete: Shkodrě.
Jannië dhe Manastir. Kohrat e fundit u bë nj ndry-
shim i ri dhe u krijua vilajet i Kosovës, i pěrběrë prej
sanxhakëve të Prishtinës, Novi-Pazarit, Pizrenit,
Usqypit, Dibrës, Nishit e Shargojit. Manastiri, nuk
di se pse, u bashkua me Selaniknë.
Vilajet' i Janinës u formua prej sanxhakut të Ja-
ninës, Prevezës, Gjinokastrës, Berat dhe Larisës. Me
kët mënyrë, Nishi dhe Shar-goj, vënde te banuara
prej nje shumicës Bullgare, dhe Novi Pazari i cili
gjithmonë ka běrë pjesě të Bosnjes, u bashkuan me
..... 118 ....
një provincë tě Shqipris Epërme ashtu dhe Larisa.
vënd i Thesalis u bashkua me Shqiprinë e poshtme.
Si mbas mendimit t'oně, ndarja e Shqipris nẽ tre
vilajete vet-vetiu miaftonte për tě çkatruar plotsisht
verimin mirë bërës të unitetit administratif, pa e
agravuar me një té pérzier jetërgjinëse, si ajy qe
thame më sipër.
Fjales së lashté «divide et impera», ndaji për té
mbretruar, i ka shkuar koha, se pse ryma e shekullit
gề shtyn nẽ bashkim, ç'do gjẽ qe prier për tě çbash-
kuar, për veç nuk formon një element fuqie, më ne
fund nuk ěsht veç se nje fuqi rěnuëse. S'ka nevoje
jetër veç se të themi që ja se ku janë efektet, të duk-
shme, pulzuëse, për të provuar vertetsinë e sendeve
dë thamë më parë.
Një eksperiencë e gjatë dhe e piklluëshme na ka
treguar se që kur Shqipria u privua na forma admi-
nistrative e vjetër e s'aj dhe u nda në tre provinca tě
geverisura prej njerzve që nuk njohin vendın, nuk
dıne gjuhen dhe zakonet e banorëve, Shgipria ka
humbur shumë nga fama, nga fuqia, nga pasuria dhe
nga lumtëria e s'aj.
Ligjet e Tanzimatit dhe refomat të cilat shumé
herě ësht dashur të vëhen në veprim, në vënd nuk'
kaně zënë rěnjë, se pse veprim' i një geveritari ësht
asjetërsuar prej veprimit t'atij q'e ka zëvëndësuar.
Dısa, duke pasur mendıme prapanıke, perkrahnın ga-
bimet e kohës shkuar dhe rendın e vetér te sendeve;
dhe të tjerët me gjith gë donin tě bënin sende të ra,
por populli ato nuk i kuptonte.
Përjashtimet dhe privilegjet e banorëve të male-
vet vinin nẽ kundreshtim me mënyrën me të cilën
administroheshin popullěsit e fushēs.
një provincë tě Shqipris Epërme ashtu dhe Larisa.
vënd i Thesalis u bashkua me Shqiprinë e poshtme.
Si mbas mendimit t'oně, ndarja e Shqipris nẽ tre
vilajete vet-vetiu miaftonte për tě çkatruar plotsisht
verimin mirë bërës të unitetit administratif, pa e
agravuar me një té pérzier jetërgjinëse, si ajy qe
thame më sipër.
Fjales së lashté «divide et impera», ndaji për té
mbretruar, i ka shkuar koha, se pse ryma e shekullit
gề shtyn nẽ bashkim, ç'do gjẽ qe prier për tě çbash-
kuar, për veç nuk formon një element fuqie, më ne
fund nuk ěsht veç se nje fuqi rěnuëse. S'ka nevoje
jetër veç se të themi që ja se ku janë efektet, të duk-
shme, pulzuëse, për të provuar vertetsinë e sendeve
dë thamë më parë.
Një eksperiencë e gjatë dhe e piklluëshme na ka
treguar se që kur Shqipria u privua na forma admi-
nistrative e vjetër e s'aj dhe u nda në tre provinca tě
geverisura prej njerzve që nuk njohin vendın, nuk
dıne gjuhen dhe zakonet e banorëve, Shgipria ka
humbur shumë nga fama, nga fuqia, nga pasuria dhe
nga lumtëria e s'aj.
Ligjet e Tanzimatit dhe refomat të cilat shumé
herě ësht dashur të vëhen në veprim, në vënd nuk'
kaně zënë rěnjë, se pse veprim' i një geveritari ësht
asjetërsuar prej veprimit t'atij q'e ka zëvëndësuar.
Dısa, duke pasur mendıme prapanıke, perkrahnın ga-
bimet e kohës shkuar dhe rendın e vetér te sendeve;
dhe të tjerët me gjith gë donin tě bënin sende të ra,
por populli ato nuk i kuptonte.
Përjashtimet dhe privilegjet e banorëve të male-
vet vinin nẽ kundreshtim me mënyrën me të cilën
administroheshin popullěsit e fushēs.
119 ....
Vëndet kufitar me Malin e Zi dhe me Sörbinë ishin
të përjashtuar nga rekrutimi ushtarak; kur se tě tjerět.
i shtroheshin me forcë. Me këtě mënyrë, ku do kishte
mungesë bashkimi, mungesě njëtormësie, munges
barasije administrative dhe prandaj konfusion né
mjetet të autoritetit publik. Kötyre vështyrësinave t'u
shtojmë dhe delegimin e marjes së një pasaporti për
të vajtur nga një vilajet, te tjetri, tě konsiderohen njer-
zit e nji qyteti Shqiptar si te huaj ne një qytet Shqip-
tar tjetër, taksat, oktrova dhe kaq masa të tjera të ci-
lat, pa gënë të dobishme pér geverin perandore, du-
keshin sikur donin te sillnin një çarje e darje, bile
një pabarasi të së drejtave dhe të detyrave në mes te
njerzve po të një vëndi dhe një race.
Këto veshtyrësina, si mbas mendimit l'onë nuk
mund të çduken deri sa do të vazhdohet të geveriset
Shqipria në tre trupa të ndarë, dhe me tri administra-
ta të veçanta. Dyzet vjet mundime dhe fillesa të pa
dobishme provojnë se, mendimi jonë ësht bazuar mbi
eksperiencën dhe mbi fakle kundra te cilave fjalët
dhe ipotezat nuk mund të lëftojnë.
Eksperienca të rea me nji kuptim separatist, be-
sojmë se nuk do té bënte gjë tjetër veç se té ligësh-
tonte situatën, të shtonte çkurajimin dhe tě thante
burimin e gjallnis së vêndit.
Prandaj na duket se ësht n'interesën e gjithëve.
me një interesë kryesore bashkim i Shqipris në njä
vilajet të vetem, me një organizim té tjeshté, té për-
mbledhur dhe të fortë, duke i dhënë nje pjesë té gjërë
elementit të vëndit 'administratën publike dhe lé
inogurohet nen hijen e N. M. T. Sulltanit njé periu-
dhë bashkimi dhe vëllazërimi për gjith besimet dhe
për gjith fete.
Vëndet kufitar me Malin e Zi dhe me Sörbinë ishin
të përjashtuar nga rekrutimi ushtarak; kur se tě tjerět.
i shtroheshin me forcë. Me këtě mënyrë, ku do kishte
mungesë bashkimi, mungesě njëtormësie, munges
barasije administrative dhe prandaj konfusion né
mjetet të autoritetit publik. Kötyre vështyrësinave t'u
shtojmë dhe delegimin e marjes së një pasaporti për
të vajtur nga një vilajet, te tjetri, tě konsiderohen njer-
zit e nji qyteti Shqiptar si te huaj ne një qytet Shqip-
tar tjetër, taksat, oktrova dhe kaq masa të tjera të ci-
lat, pa gënë të dobishme pér geverin perandore, du-
keshin sikur donin te sillnin një çarje e darje, bile
një pabarasi të së drejtave dhe të detyrave në mes te
njerzve po të një vëndi dhe një race.
Këto veshtyrësina, si mbas mendimit l'onë nuk
mund të çduken deri sa do të vazhdohet të geveriset
Shqipria në tre trupa të ndarë, dhe me tri administra-
ta të veçanta. Dyzet vjet mundime dhe fillesa të pa
dobishme provojnë se, mendimi jonë ësht bazuar mbi
eksperiencën dhe mbi fakle kundra te cilave fjalët
dhe ipotezat nuk mund të lëftojnë.
Eksperienca të rea me nji kuptim separatist, be-
sojmë se nuk do té bënte gjë tjetër veç se té ligësh-
tonte situatën, të shtonte çkurajimin dhe tě thante
burimin e gjallnis së vêndit.
Prandaj na duket se ësht n'interesën e gjithëve.
me një interesë kryesore bashkim i Shqipris në njä
vilajet të vetem, me një organizim té tjeshté, té për-
mbledhur dhe të fortë, duke i dhënë nje pjesë té gjërë
elementit të vëndit 'administratën publike dhe lé
inogurohet nen hijen e N. M. T. Sulltanit njé periu-
dhë bashkimi dhe vëllazërimi për gjith besimet dhe
për gjith fete.
... 120
Esht bashkim' i gjith nënshtetasve gë bën fugině e
njé perandorije, garanton përparimin, lumtërinë dhe
madhështin e s'aj; ndarja dhe përçarja, d. m. th.,
dobsia, mjerimi dhe dekadenca.
Duke pajuar Shgiprinë me njē administratë bash-
kimtare me ligje baras për të gjithë në zbatimin e
tyre. do t'i epet shpirt guximit në zemrën e popullit
dhe si rezultat' i parë pikës pari do të të vihet ně doré
sigurimi publik, respekti për autoritetet e kushtetuar
dhe besimi i te gjithëve në kohën e ardhme.
Me këto tri elemente të rendit e të lumtëris publi-
ke, ësht e sigurtë se bujqsia nuk do lë vonojë tě ma-
rrë përpjestime ma tê mbödha; ushqim i kafshëve, kjo
pasuni e parë e vëndit do të bêhet në një shkallě ma të
gjérë, tregtia do të marë hapa më té sigurta dhe më
té ępenguara, industria do t'i krijojë vendit burime
të rea dhe arsimi publik do të mbarojë duke u pěrha-
pur ku do, duke sjellë me vehte, përparimin, gytetri-
min dhe prandaj begatine dhe mirëgjëndjen e për-
gjithshme.
Dhe me gënë se karakter' i popullit Shqiptar ēsht
naltsisht luftëtar, Qeveira perandore mund t'i apä
një organizim ushtarak të tille si ajy i Svicrës, dhe
kshu ne fund të gjashtë deri ne tet vjetë, Shqipria
do té ndodhej nẽ gjëndje që t'i jepte perandoris 200
batalione prej trupave 'organizuara mirë, të mësuar,
të diciplinuar, besnikë dhe trima; 200 batalione që do
të vriteshin të gjithë gjer te ushtari i fundit për té
mbrojtur té drejtat dhe interesat e perandoris dhe për
të dëshmuar lidhjen e pa ndryshuëshme dhe té vazh-
dueshme gë kaně ndaj personit tě shenjte tê Suvranit
tě tyne.
Esht bashkim' i gjith nënshtetasve gë bën fugině e
njé perandorije, garanton përparimin, lumtërinë dhe
madhështin e s'aj; ndarja dhe përçarja, d. m. th.,
dobsia, mjerimi dhe dekadenca.
Duke pajuar Shgiprinë me njē administratë bash-
kimtare me ligje baras për të gjithë në zbatimin e
tyre. do t'i epet shpirt guximit në zemrën e popullit
dhe si rezultat' i parë pikës pari do të të vihet ně doré
sigurimi publik, respekti për autoritetet e kushtetuar
dhe besimi i te gjithëve në kohën e ardhme.
Me këto tri elemente të rendit e të lumtëris publi-
ke, ësht e sigurtë se bujqsia nuk do lë vonojë tě ma-
rrë përpjestime ma tê mbödha; ushqim i kafshëve, kjo
pasuni e parë e vëndit do të bêhet në një shkallě ma të
gjérë, tregtia do të marë hapa më té sigurta dhe më
té ępenguara, industria do t'i krijojë vendit burime
të rea dhe arsimi publik do të mbarojë duke u pěrha-
pur ku do, duke sjellë me vehte, përparimin, gytetri-
min dhe prandaj begatine dhe mirëgjëndjen e për-
gjithshme.
Dhe me gënë se karakter' i popullit Shqiptar ēsht
naltsisht luftëtar, Qeveira perandore mund t'i apä
një organizim ushtarak të tille si ajy i Svicrës, dhe
kshu ne fund të gjashtë deri ne tet vjetë, Shqipria
do té ndodhej nẽ gjëndje që t'i jepte perandoris 200
batalione prej trupave 'organizuara mirë, të mësuar,
të diciplinuar, besnikë dhe trima; 200 batalione që do
të vriteshin të gjithë gjer te ushtari i fundit për té
mbrojtur té drejtat dhe interesat e perandoris dhe për
të dëshmuar lidhjen e pa ndryshuëshme dhe té vazh-
dueshme gë kaně ndaj personit tě shenjte tê Suvranit
tě tyne.
... 121 ...
"Shënime mbi kaptinen XIII.
Me gënë se gëllim' i auktorit me kötë vepre ka qě-
ne një propagandë brënda dhe jashte ne përkrahje
te autonomis Shiptare, ne këtë kaptinë vazh-
don te tregoje gabimet e administrates, injoran-
cén e nenpunsave të lartë dhe veshtyrësinat që rjedhin
nga një ndarje e gargeve administrative ndër vilajetet
Shiptare. Këto ikonveniente i përmbledh ne disa
pika :
1. - Auktori thote se Shipria në vend gë të per
mblidhej ne një unitet administratif, pikës pari u
nda në tre vilajete, masandaj u krijua dhe një i katěr-
te nën emrin Kosove.
• 2. - Vilajet i Janinës për veç sanxhakeve te Gji-
nokastres, Beratit dhe Prevezës, përfshin dhe San-
xhakun e Thesalis gë ka për kryevend Larisen, san-
xhak i cili esht i banuar prej grekëve. Gjith ashtu dhe
vilajet' i Kosaves, per veç Prizrenit, Prishtines dhe
Ipekut, perfshinte dhe sanxhakun e Jeni Pazarit qö
banohej prej boshnakeve dhe prej sanxhakut te Ni-
shit dhe te Shar-qojt që banohej prej Bullgarëve. Mē
ne lund thote autori. dhe sanxhaku i Manastirit ju
aneksua Selanikut.
Per të dhënë një kuptim të mirë brezit të ri mbi si-
tuatën administrative te vilajeteve Shiptare e sho-
him te nevojshme që të japim disa shpjegime :
Para Tanzimatit Shqipria, si gjith vilajetet e tjera
te Tyrqis, ndahej ne disa unitete administrative, d.
m. th., në vilajete, dhe këto në sanxhake dhe këto në
krahina. Ne qendrën e vilajeteve gendronte një &Aja-
let-Valisi» dhe ne gendrat e sanxhakeve nje «sanxhak
"Shënime mbi kaptinen XIII.
Me gënë se gëllim' i auktorit me kötë vepre ka qě-
ne një propagandë brënda dhe jashte ne përkrahje
te autonomis Shiptare, ne këtë kaptinë vazh-
don te tregoje gabimet e administrates, injoran-
cén e nenpunsave të lartë dhe veshtyrësinat që rjedhin
nga një ndarje e gargeve administrative ndër vilajetet
Shiptare. Këto ikonveniente i përmbledh ne disa
pika :
1. - Auktori thote se Shipria në vend gë të per
mblidhej ne një unitet administratif, pikës pari u
nda në tre vilajete, masandaj u krijua dhe një i katěr-
te nën emrin Kosove.
• 2. - Vilajet i Janinës për veç sanxhakeve te Gji-
nokastres, Beratit dhe Prevezës, përfshin dhe San-
xhakun e Thesalis gë ka për kryevend Larisen, san-
xhak i cili esht i banuar prej grekëve. Gjith ashtu dhe
vilajet' i Kosaves, per veç Prizrenit, Prishtines dhe
Ipekut, perfshinte dhe sanxhakun e Jeni Pazarit qö
banohej prej boshnakeve dhe prej sanxhakut te Ni-
shit dhe te Shar-qojt që banohej prej Bullgarëve. Mē
ne lund thote autori. dhe sanxhaku i Manastirit ju
aneksua Selanikut.
Per të dhënë një kuptim të mirë brezit të ri mbi si-
tuatën administrative te vilajeteve Shiptare e sho-
him te nevojshme që të japim disa shpjegime :
Para Tanzimatit Shqipria, si gjith vilajetet e tjera
te Tyrqis, ndahej ne disa unitete administrative, d.
m. th., në vilajete, dhe këto në sanxhake dhe këto në
krahina. Ne qendrën e vilajeteve gendronte një &Aja-
let-Valisi» dhe ne gendrat e sanxhakeve nje «sanxhak
... 122 ..
o bei» dhe nëpër krahina ndodhej një «muselim». Ne
kohra të vjetëra Shqipria ndahej ne tri Ajalete: 1. -*
Janine, 2. - Shkodre, 3. - Ohri. Këjo ndarje dukej
m'e arsyeshme, se Shqiprine e ndante ne tri copa :
Jugé, Veri dh Mes. Ajalet i Ohris që quhej Shqipri e-
mesme përfshinte dhe Durrsin, d. m. th. se shtrihej
deri ne Adriatik; gjith ashtu dhe Shkodra perfshinte
Prizren, Jakovë dhe Ipek.
Pas Tanzimatit me gënë se Rusia kërkonte të
ndante nga Tyrqia, popujt hristiane slavë, sẽ
pari ne provinca autonome dhe pastaj në Shtete
independente, Turgia për të humbur tragën e shumı-
cave q'ishin prej nje race, prej nje gjuhe dhe prej
njé feje, mendoj qe ndarjen e vilajeteve ta bënte me-
atë mënyrë gë as ne ndonje vilajet të mos kishte shu-
micë Sllavë kristianë dhe kshtu shtërngohej që vi-
lajeteve t'u epte nje dasi edhe nje gjérësi jashta ne-
vojave gjeografike dhe ethnike. Bije fjala u krijua
vilajet i Manastirit duke perfshirë dhe sanxhakun e-
Serfixhes popullsia e të cilit ishin Grekër me pakica.
turgësh dhe ng'an' e Shqipris po ky vilajet përfshinte
dhe krahinën e Ndrogit e cila ndodhet 10-12 gilome-
tro larg Durrsit. Këjo gje formonte një anomali gjeo-
grafike dhe ethnike edhe kshu në një vilajet përmbli--
dheshin grupa Shqiptarësh, Bullgarë e Grekër té cilöt
s'mereshin vesh kurrë ‚me njeri tjetërin. Për të shër-
byer të këtilla göllimeve anormale, vilajet i Shkodrës
përfshinte vetëm sanxhakun e Durrsit dhe malsinat e
Shkodrës, me një popullsi prej 200.000 frymë kur se-
vilajet' i Manastirit kishte 1,250.000 fryme. Gjith:
ashtu dhe vilajet i Kosovës me gjith gë kishte nje
shumicë popullsi Shqiptare, perfshinte dhe sanxha-
kët e Tashllixhes e te Senicës q'ishin Serbo-Boshna-
o bei» dhe nëpër krahina ndodhej një «muselim». Ne
kohra të vjetëra Shqipria ndahej ne tri Ajalete: 1. -*
Janine, 2. - Shkodre, 3. - Ohri. Këjo ndarje dukej
m'e arsyeshme, se Shqiprine e ndante ne tri copa :
Jugé, Veri dh Mes. Ajalet i Ohris që quhej Shqipri e-
mesme përfshinte dhe Durrsin, d. m. th. se shtrihej
deri ne Adriatik; gjith ashtu dhe Shkodra perfshinte
Prizren, Jakovë dhe Ipek.
Pas Tanzimatit me gënë se Rusia kërkonte të
ndante nga Tyrqia, popujt hristiane slavë, sẽ
pari ne provinca autonome dhe pastaj në Shtete
independente, Turgia për të humbur tragën e shumı-
cave q'ishin prej nje race, prej nje gjuhe dhe prej
njé feje, mendoj qe ndarjen e vilajeteve ta bënte me-
atë mënyrë gë as ne ndonje vilajet të mos kishte shu-
micë Sllavë kristianë dhe kshtu shtërngohej që vi-
lajeteve t'u epte nje dasi edhe nje gjérësi jashta ne-
vojave gjeografike dhe ethnike. Bije fjala u krijua
vilajet i Manastirit duke perfshirë dhe sanxhakun e-
Serfixhes popullsia e të cilit ishin Grekër me pakica.
turgësh dhe ng'an' e Shqipris po ky vilajet përfshinte
dhe krahinën e Ndrogit e cila ndodhet 10-12 gilome-
tro larg Durrsit. Këjo gje formonte një anomali gjeo-
grafike dhe ethnike edhe kshu në një vilajet përmbli--
dheshin grupa Shqiptarësh, Bullgarë e Grekër té cilöt
s'mereshin vesh kurrë ‚me njeri tjetërin. Për të shër-
byer të këtilla göllimeve anormale, vilajet i Shkodrës
përfshinte vetëm sanxhakun e Durrsit dhe malsinat e
Shkodrës, me një popullsi prej 200.000 frymë kur se-
vilajet' i Manastirit kishte 1,250.000 fryme. Gjith:
ashtu dhe vilajet i Kosovës me gjith gë kishte nje
shumicë popullsi Shqiptare, perfshinte dhe sanxha-
kët e Tashllixhes e te Senicës q'ishin Serbo-Boshna-
.... 123 ......
kë dhe sanxhaku i gendrës Ysqypi, duke përfshire.
garget: Ishtip, Karatove dhe Koçanë perfshinte nj
sasi te konsideruëshëm Bullgare. Me këtë mënyre
dhe vilajet i Kosovës permblidhte ne një vend tre ele-
mente: Shiptare, Serb, dhe Bullgare. Ky sistem
administratif me të vërtetë paragiste veshtyrësnia të
mbëdha se keta popuj te ndryshme gjithmone ndo-
dheshin ne konflikt me njeritjetërin.
Parndaj auktori çłaq mendimin se do të ish gjë e
dobishme ge vilajetet që permblidhnin shumica té
mbëdha Shiptarësh te bashkoheshin me një vend.
Ky bashkim do te lehtësonte administratën, popu-
llësit prej nje gjuhe e nje gjaku do t'i afronte njeri
me tjetërin, zakonet dhe nevojat e vëndit do te kupto-
heshin me mirë dhe si perfundim gjëndja do te per-
mirësohej.
Auktori me këtë veprë bëhet interpret' i gëllimeve
që përfshinte parashtresa e lidhjes së Pizrenit për
bashkimin e vilajeteve shiptare në formë autonomije
dhe konkludon tue thenë se Shipria e bashkuar me
kete menyre do tish e zonja té giste 200 batalione-
ushtare l'organizuar, te diciplinuar dhe të shpirte-
suar me ndjenja kombtare, do te formonin nje fuqi e
cila do te peshonte me rëndësin e s'aj në çeshtjet Ball-
kanike.
Midis burrave te shtetit të perandoris Ottomane.
me gjith ge te ralle, por ka pasur disa njers të mën-
çëm që kanë pasur këtë mendim : Si Ahmet Ejup Pa-
sha dhe Gazi Ahmet Muhtar Pasha, dy generale le-
shquar te ish perandoris Ottomane.
kë dhe sanxhaku i gendrës Ysqypi, duke përfshire.
garget: Ishtip, Karatove dhe Koçanë perfshinte nj
sasi te konsideruëshëm Bullgare. Me këtë mënyre
dhe vilajet i Kosovës permblidhte ne një vend tre ele-
mente: Shiptare, Serb, dhe Bullgare. Ky sistem
administratif me të vërtetë paragiste veshtyrësnia të
mbëdha se keta popuj te ndryshme gjithmone ndo-
dheshin ne konflikt me njeritjetërin.
Parndaj auktori çłaq mendimin se do të ish gjë e
dobishme ge vilajetet që permblidhnin shumica té
mbëdha Shiptarësh te bashkoheshin me një vend.
Ky bashkim do te lehtësonte administratën, popu-
llësit prej nje gjuhe e nje gjaku do t'i afronte njeri
me tjetërin, zakonet dhe nevojat e vëndit do te kupto-
heshin me mirë dhe si perfundim gjëndja do te per-
mirësohej.
Auktori me këtë veprë bëhet interpret' i gëllimeve
që përfshinte parashtresa e lidhjes së Pizrenit për
bashkimin e vilajeteve shiptare në formë autonomije
dhe konkludon tue thenë se Shipria e bashkuar me
kete menyre do tish e zonja té giste 200 batalione-
ushtare l'organizuar, te diciplinuar dhe të shpirte-
suar me ndjenja kombtare, do te formonin nje fuqi e
cila do te peshonte me rëndësin e s'aj në çeshtjet Ball-
kanike.
Midis burrave te shtetit të perandoris Ottomane.
me gjith ge te ralle, por ka pasur disa njers të mën-
çëm që kanë pasur këtë mendim : Si Ahmet Ejup Pa-
sha dhe Gazi Ahmet Muhtar Pasha, dy generale le-
shquar te ish perandoris Ottomane.
KAPTINA E XIV.
Arritmé ne fund tê punimit l'one, Mirê ose ligesht.
punën e bemë me ndërgjegjje, me bindje dhe si de-
tyrě. Besojme se gjith ç'kemi thönë esht e damkosur
né kend me te věrtetën e forcuar prej historis, prej
traditave dhe prej logjikes së ngjarjevet.
Me cilesin l'one si Shqiptar, kemi bindje per sa
kemi theně dhe besojme se kemi kryer nje detyrě du-
ke thene botnisht. Kemi pasur një göllim, i cili ësht tê
bejme tě njohur popullin Shqiptar duke treguar ori-
gjinën dhe fazat prej te cilavet ka gënë i shternguar
tě shkoje gjat xhvillimeve te shekujve, për l'arritur
ne ditët t'ona; e pershkruam si ç'ësht, me cilësit, me tä
metat, me nevojat dhe me shpresat e tij.
Duke göne i haruar, kemi dashur ta sjellim ně kuj-
timin e popujve të qytetruar; duke gënë i përbuzur, e
mbrojtme kundra göllimeve tě köqia; duke gěnë i
ngarkuar me gpifje, u munduam t'i apim te drejté.
A esht një krim te duam vendin l'one? Ç'ka ësht
nje cilési, një burni për te tjerët nuk mund të jetë tje-
ter send për né. Kemi guximin e mendimit t'one dhe
zemrën qe digjet me deshirën te shohim Atdhene t'o-
ne, tatbardhe dhe té math, donim gề te mos dale i
turpuruar ne praněsine e kombeve tě gytetnuar, tě
nderçëm dhe punetore.
Arritmé ne fund tê punimit l'one, Mirê ose ligesht.
punën e bemë me ndërgjegjje, me bindje dhe si de-
tyrě. Besojme se gjith ç'kemi thönë esht e damkosur
né kend me te věrtetën e forcuar prej historis, prej
traditave dhe prej logjikes së ngjarjevet.
Me cilesin l'one si Shqiptar, kemi bindje per sa
kemi theně dhe besojme se kemi kryer nje detyrě du-
ke thene botnisht. Kemi pasur një göllim, i cili ësht tê
bejme tě njohur popullin Shqiptar duke treguar ori-
gjinën dhe fazat prej te cilavet ka gënë i shternguar
tě shkoje gjat xhvillimeve te shekujve, për l'arritur
ne ditët t'ona; e pershkruam si ç'ësht, me cilësit, me tä
metat, me nevojat dhe me shpresat e tij.
Duke göne i haruar, kemi dashur ta sjellim ně kuj-
timin e popujve të qytetruar; duke gënë i përbuzur, e
mbrojtme kundra göllimeve tě köqia; duke gěnë i
ngarkuar me gpifje, u munduam t'i apim te drejté.
A esht një krim te duam vendin l'one? Ç'ka ësht
nje cilési, një burni për te tjerët nuk mund të jetë tje-
ter send për né. Kemi guximin e mendimit t'one dhe
zemrën qe digjet me deshirën te shohim Atdhene t'o-
ne, tatbardhe dhe té math, donim gề te mos dale i
turpuruar ne praněsine e kombeve tě gytetnuar, tě
nderçëm dhe punetore.
..... 125....
Ky ësht shkaku që na shlyti, ndjena që na dha
guximin.
E thamë qysh ne fillim, se ky punim nuk ësht as i
regullt as i plote, per te gene kösisoj lypsen shumë,
ësht nje punim per kujtimin, nje sqen' e fjeshte, nje
kanavac' e pergatitur per njē studim që do të lypte
një xhvillim të math.
A do të kthehemi përsëri në këtë çeshtje? Vetëm
Perëndia e di. Por të tjerë me të aftë e më te ditur
mund le merren me kete subjekt per interesen e
shkences: Deshilrat t'ona do te shoqrojne gjith ata qö
do te studjojne Shiprin dhe Shiptarët, se pse dety-
ra te ngrehç mbe këmbë nje popull që ka rënë, ësht
nje perpjekje fisnike.
Nuk jemi ekskluziviste. Duam vendin t'onë, por
duam aq dhe mbase më shumë të vërtetën dhe drejtë-
sine. Ne qofte se jemi ne gabim, le te na i tregojnë, do
te korrizhojme vetë-vehtehen. Ne goftë se mendimel
t'ona nuk' kanë bazě, le tě na i bejnë t'i shofim, dhe
nuk do te dyshojmě as pak që te rjeshtohem' nga an'
e se vértetes. Gabimi per njerzit esht. Erraze huma-
num est». Një turp i reme kurrë nuk do të na shtije
te perkrahim nje parim fallco, se pse qysh kemi guxi-
min e mendimit t'onë, ashtu kemi dhe guximin te po-
hojmë te pa drejtat dhe gabimet t'ona, kur i konsta-
tojme. Nje pohim i tille nuk çnderon as pak.
Greqis i dhamë te drejté, sa do që madhéria e
shkuar e s'aj s'ka nevoj për voten t'onë për t'i u
impozuar admirimin e brezave të më pastajmë. I njo-
him titullin si nëna e qytetrimit. Përulemi përpara
gjenis te pa imituëshme te s'aj. Kush guxon te perdo-
rij pendën nuk duhet te mos dijë se sa i detyrohen ra-
cës Greke njerzia, shkencat dhe artet, kěsaj race me
Ky ësht shkaku që na shlyti, ndjena që na dha
guximin.
E thamë qysh ne fillim, se ky punim nuk ësht as i
regullt as i plote, per te gene kösisoj lypsen shumë,
ësht nje punim per kujtimin, nje sqen' e fjeshte, nje
kanavac' e pergatitur per njē studim që do të lypte
një xhvillim të math.
A do të kthehemi përsëri në këtë çeshtje? Vetëm
Perëndia e di. Por të tjerë me të aftë e më te ditur
mund le merren me kete subjekt per interesen e
shkences: Deshilrat t'ona do te shoqrojne gjith ata qö
do te studjojne Shiprin dhe Shiptarët, se pse dety-
ra te ngrehç mbe këmbë nje popull që ka rënë, ësht
nje perpjekje fisnike.
Nuk jemi ekskluziviste. Duam vendin t'onë, por
duam aq dhe mbase më shumë të vërtetën dhe drejtë-
sine. Ne qofte se jemi ne gabim, le te na i tregojnë, do
te korrizhojme vetë-vehtehen. Ne goftë se mendimel
t'ona nuk' kanë bazě, le tě na i bejnë t'i shofim, dhe
nuk do te dyshojmě as pak që te rjeshtohem' nga an'
e se vértetes. Gabimi per njerzit esht. Erraze huma-
num est». Një turp i reme kurrë nuk do të na shtije
te perkrahim nje parim fallco, se pse qysh kemi guxi-
min e mendimit t'onë, ashtu kemi dhe guximin te po-
hojmë te pa drejtat dhe gabimet t'ona, kur i konsta-
tojme. Nje pohim i tille nuk çnderon as pak.
Greqis i dhamë te drejté, sa do që madhéria e
shkuar e s'aj s'ka nevoj për voten t'onë për t'i u
impozuar admirimin e brezave të më pastajmë. I njo-
him titullin si nëna e qytetrimit. Përulemi përpara
gjenis te pa imituëshme te s'aj. Kush guxon te perdo-
rij pendën nuk duhet te mos dijë se sa i detyrohen ra-
cës Greke njerzia, shkencat dhe artet, kěsaj race me
- 126....
njě lëng të fortë që ka mbulluar botën mbarě me glo-
rien e s'aj.
Por ky nderim i singjertë q'i bejmë Gregis nuk
-duhet te shtypij dashurine t'oně që kemi për Shą pri-
në; ësht Atdheu jonë dhe dëshérojmë t'a shohim fat-
bardhë e té bashkuar nën hijen è Sulltanit. Para pël-
cejmë ta gajmë të vdekur se sa ta shohim té coptuar
për fitimin e fqinjëve t'onë.
Nuk duam që populli Shqiptar tê humbas tipin ka-
raklerıstik tä tij, zakonet, legjendaț dhe gjuhën e vetē.
Këto janë begatit e vetma që na kanë lënë etnit t'oně.
Dëshërojmë t'i ruajmé.
N'ësht se këjo dëshirë ësht e pa drejtë, le të na i
provojne.
C FUND =
njě lëng të fortë që ka mbulluar botën mbarě me glo-
rien e s'aj.
Por ky nderim i singjertë q'i bejmë Gregis nuk
-duhet te shtypij dashurine t'oně që kemi për Shą pri-
në; ësht Atdheu jonë dhe dëshérojmë t'a shohim fat-
bardhë e té bashkuar nën hijen è Sulltanit. Para pël-
cejmë ta gajmë të vdekur se sa ta shohim té coptuar
për fitimin e fqinjëve t'onë.
Nuk duam që populli Shqiptar tê humbas tipin ka-
raklerıstik tä tij, zakonet, legjendaț dhe gjuhën e vetē.
Këto janë begatit e vetma që na kanë lënë etnit t'oně.
Dëshërojmë t'i ruajmé.
N'ësht se këjo dëshirë ësht e pa drejtë, le të na i
provojne.
C FUND =
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH
BKSH