Skanimi i faqes
(majtas)
(majtas)
Teksti i gjeneruar automatikisht
(djathtas)
(djathtas)
h. Gjeçov
A gimi i Gjytetnile
A gimi i Gjytetnile
A Gjezy Fishlies O.I.M
Dreitorit Alsojtores hanciah.
Phkrintarit Kisleershem
Pertriisit tiliteratyris Ilgype
Kit dhanti ja dergen
дотіде, 30-х 1911.
Dreitorit Alsojtores hanciah.
Phkrintarit Kisleershem
Pertriisit tiliteratyris Ilgype
Kit dhanti ja dergen
дотіде, 30-х 1911.
BKSH
A. SHTJEENI KONSTANTINI GJEÇOV,
D. F. M.
AGIMI
I GJYTETNIS
1970
• G. Fessit
miblioters
Shkoder
псівк аго
Shtypshkroja «NIKAI» Shkoder - 1910
D. F. M.
AGIMI
I GJYTETNIS
1970
• G. Fessit
miblioters
Shkoder
псівк аго
Shtypshkroja «NIKAI» Shkoder - 1910
BKSH
Agimi i Gjytetniis
«Perimus jam omnes, dum quisque sibi
se tantum natum existimat. »
(Georgius Kastriotus ad Vladislaum Hungar. Reg.)
- Ex Kroja, Pridie Nonas Sextiles, MCCCXLIII.
(Barletius)
1910
Shkoden
«Perimus jam omnes, dum quisque sibi
se tantum natum existimat. »
(Georgius Kastriotus ad Vladislaum Hungar. Reg.)
- Ex Kroja, Pridie Nonas Sextiles, MCCCXLIII.
(Barletius)
1910
Shkoden
BKSH
A. CUERGI FISHTES, O. F. M.
AUKTORIT T' „LAHUTËS S' MALCIS»
E SAA SHKRIMEVE TJER A
N' PÊNG T' NNISIIS KOMJARE
KTO FLETÉ ATDHEDASHTNIJET
JA TRUEN ME MALLE
SHKRUËSI
AUKTORIT T' „LAHUTËS S' MALCIS»
E SAA SHKRIMEVE TJER A
N' PÊNG T' NNISIIS KOMJARE
KTO FLETÉ ATDHEDASHTNIJET
JA TRUEN ME MALLE
SHKRUËSI
BKSH
Sląyptaar t daslitun!
Sokrati nnoq Platonin, Platoni Arri-
stotelin, Arristoteli Averroen; Cecili muër prej
Sulpicit, Lelij preje Varronit, Hennij preje Horacit,
Seneka prejë Gjellit, Thesali preje Galenit, Herma-
gora preje Ciceronit, e Ciceroni vet muer prejë
Salustit.»
(Emsot P. Bogdani - «Cuneus». -
Due me thaně, se gjaa preje vedit nuk gita
n'kto pak treshta, por veç shka mora uhaa prejë
tjerësh.
Sido kjoftë ky liber, pelgeje, o vllaa atdhetaar,
e maje si nji dhantii qi bûnnoj prejě loçkes s'zêmres
t' atii qi l' ngiatëjeton e t' falet Shqyptarce!
Gomsige - Gojani i poshter - n' Mirëdite,
Me 14. t' Kallnnorit, 1910
A. SHTJEENI KONSTANTINI GJEÇOV,
preje Urdhnit t' Vilazence t' Vogjel
I Shaypnis
Sokrati nnoq Platonin, Platoni Arri-
stotelin, Arristoteli Averroen; Cecili muër prej
Sulpicit, Lelij preje Varronit, Hennij preje Horacit,
Seneka prejë Gjellit, Thesali preje Galenit, Herma-
gora preje Ciceronit, e Ciceroni vet muer prejë
Salustit.»
(Emsot P. Bogdani - «Cuneus». -
Due me thaně, se gjaa preje vedit nuk gita
n'kto pak treshta, por veç shka mora uhaa prejë
tjerësh.
Sido kjoftë ky liber, pelgeje, o vllaa atdhetaar,
e maje si nji dhantii qi bûnnoj prejě loçkes s'zêmres
t' atii qi l' ngiatëjeton e t' falet Shqyptarce!
Gomsige - Gojani i poshter - n' Mirëdite,
Me 14. t' Kallnnorit, 1910
A. SHTJEENI KONSTANTINI GJEÇOV,
preje Urdhnit t' Vilazence t' Vogjel
I Shaypnis
BKSH
PJESÈ E PARE
Shognija
8 14
Masi nuk munn u quëka nieri as shtâsë as hyj-
nii, nevoja e shtyyn qi t'rreket e t'perpiget per me ly-
pun fatin e mirë t'jetës e argtimin e vet nner shokë.»
(Aristoteli).
«Vetë natyra e shtyyn arrsyen e nierit, qi tketë
t'mârrë e dhâna me shokë.» (Ciceroni.)
Shka âsht nieri?
«Asht nji nnertesë e shkatrruëme e lakuriq, qi paa
nnîmë t'natyrës jet krah kput: nevojaar i nnîmës
s'huëj.» (1.)
Nieri âsht nji t'kênun i morit, i tukejëm edhe i lâ-
në nner krajata t'zeza n'mnnyrë t'nji shtâsës; e me e
lầnë vetun, bầhet gadi-gadi si shtâsa. - Me gjith ktê,
munn t'bâhet i vjefshem, i fuqiishem, i madhnuëshem
e i dijshem, i nnîmuëmun preje krahit t'shogit.
Shognija
8 14
Masi nuk munn u quëka nieri as shtâsë as hyj-
nii, nevoja e shtyyn qi t'rreket e t'perpiget per me ly-
pun fatin e mirë t'jetës e argtimin e vet nner shokë.»
(Aristoteli).
«Vetë natyra e shtyyn arrsyen e nierit, qi tketë
t'mârrë e dhâna me shokë.» (Ciceroni.)
Shka âsht nieri?
«Asht nji nnertesë e shkatrruëme e lakuriq, qi paa
nnîmë t'natyrës jet krah kput: nevojaar i nnîmës
s'huëj.» (1.)
Nieri âsht nji t'kênun i morit, i tukejëm edhe i lâ-
në nner krajata t'zeza n'mnnyrë t'nji shtâsës; e me e
lầnë vetun, bầhet gadi-gadi si shtâsa. - Me gjith ktê,
munn t'bâhet i vjefshem, i fuqiishem, i madhnuëshem
e i dijshem, i nnîmuëmun preje krahit t'shogit.
- 10 <
Shka âsht nieri n't' leemt e vet?
Mûnn e mênnojmë si nji kafshë t'pa-arrsyeshme:
leen cullak, i kalamênn, i pagojë, e gjith e zeza qi
munn t'mênnohet n'tleemt, leen me tê. Per ket arr-
spe aj gjinnet n'nevojë per gjith shkaf, gjithshkafja i
mêngon; n'mos u gjetët kush me ja njité doren n'kto
mêngime e nevojë, aj do t'jese si nji cnuk, masi me
folé s'din, e me lypë s'mûnnet. Praa vetë natyra e ngu-
shton nierin qi ť'ketë t'mârrë e dhâna me shokë.
A thue rrshita, a mos gabova?
Nà dijm, se nieri qi trajtohet prejë dashtmimit
'Pêrennîis âsht i arrsyeshem! Po! ksajë s'vertetës edhè
une i vêhem; persè, lêne vetun at foshnje qi leu ta-
shti, mos u perkujdes per tê mos ja veshtrò vajin, e
do t'shofish se ajo arrsye qi leu me tê, kaa per t'me-
te e errme e per tu shue kaa me tê. - Nysh, i duhet
nji msuës qi t'a mkâme e t'ja shilloje mênnen e shisen.
Kush munnet me mrrîi me ja vûu per fije veshtri-
min, e me i msue permajtat e mêndimit, t'folunit, etr. ?
T'siëllet ke t' siëllet nieri i gratë, paa shokë nuk
munnet me pasé t' giallët! Foshnjes, por saa t'leje, i
duhet afer nnokush: ajò do ngjii, do laa e do nnrrue
e saa 'filloje m'u rritë, i duhet flaku (tamliku- rrethi)
per me e vadité qi t'qinnroje m'kâmë; do mârrë per
dorë, per me e msue qi t'i nnroje kâmët e t'trimno-
het me hecë, i duhen kallxue sênnet, e ajo gojë ma-
maçe i do çilë. T'gjitha i duhen diftue. E n't'tana kto,
do l'i prîe i rrituni, shoqi i vet.
Shka âsht nieri n't' leemt e vet?
Mûnn e mênnojmë si nji kafshë t'pa-arrsyeshme:
leen cullak, i kalamênn, i pagojë, e gjith e zeza qi
munn t'mênnohet n'tleemt, leen me tê. Per ket arr-
spe aj gjinnet n'nevojë per gjith shkaf, gjithshkafja i
mêngon; n'mos u gjetët kush me ja njité doren n'kto
mêngime e nevojë, aj do t'jese si nji cnuk, masi me
folé s'din, e me lypë s'mûnnet. Praa vetë natyra e ngu-
shton nierin qi ť'ketë t'mârrë e dhâna me shokë.
A thue rrshita, a mos gabova?
Nà dijm, se nieri qi trajtohet prejë dashtmimit
'Pêrennîis âsht i arrsyeshem! Po! ksajë s'vertetës edhè
une i vêhem; persè, lêne vetun at foshnje qi leu ta-
shti, mos u perkujdes per tê mos ja veshtrò vajin, e
do t'shofish se ajo arrsye qi leu me tê, kaa per t'me-
te e errme e per tu shue kaa me tê. - Nysh, i duhet
nji msuës qi t'a mkâme e t'ja shilloje mênnen e shisen.
Kush munnet me mrrîi me ja vûu per fije veshtri-
min, e me i msue permajtat e mêndimit, t'folunit, etr. ?
T'siëllet ke t' siëllet nieri i gratë, paa shokë nuk
munnet me pasé t' giallët! Foshnjes, por saa t'leje, i
duhet afer nnokush: ajò do ngjii, do laa e do nnrrue
e saa 'filloje m'u rritë, i duhet flaku (tamliku- rrethi)
per me e vadité qi t'qinnroje m'kâmë; do mârrë per
dorë, per me e msue qi t'i nnroje kâmët e t'trimno-
het me hecë, i duhen kallxue sênnet, e ajo gojë ma-
maçe i do çilë. T'gjitha i duhen diftue. E n't'tana kto,
do l'i prîe i rrituni, shoqi i vet.
- 11 -
A mûnn e mênnojmë nâ natyren aq mizore, e qi,
masi t'leje nieri t'a lânë m'at kâmě krajatet e mos t'i
gjinnet kush me ja njite doren? A kishte me mujte
me mrrîi mje m'at skâi natyra, e mun m'at hov qi
na ngushton mjerimi, e jeta e jonë rrin e vjerré n'fille
t' pênit, e mos t'na gjinnet me dhântii t'veta, qi na
duhen, paa nuryshim, per m'u mkâmë e m'u rritë?
Jo! gjith ket mizorii, jo qi nuk mûnn e mênnojmë
m'natyre masi ajo vete don qi t'i ginnena shoqi sho-
qit nner nevojë, por âsht edhè urdhni i natyrës qi t'i
nîmojme t'afermit t'one.
A na mèrr mênnja se mûnn t'bâje e mûnn t'jeto-
je nieri vetun e paa shokë edhè kuur t'rritet e kuur
t'bâhet i zoti i vedit?
Po xâam tashti, se nieri u rrit, edhè i hodh preje
vedit Ivere e shpergâj, vetë mênnon, vetë pûnon, e
vetë fiton, a se, si thone Shqyptarët, u bâa:› njizete,
pushke; tridhete, ujk; døzetë, kuptimi; pêsdhete, skilë!!.
A na ve mênnja se mûnn l'qinnroje paa nnîme
t'shokve, edhè pse daan burre krahëforte e mênnçaar?
I mjere mii t' mjere kishte me kênë paa shoke
Me gjith fuqii t' krahëve, me urtii, pûnë e fitim
kishte me mete si gogla mii ujët. Prannêj goja e
Shqyptarit t' moçem pat thâne «Trimi i mire me shum
skokë,, (2) -
Shka kishte me i nollun nierit me kênë se jet
qyge vetun n'ket jete e mos t' shoft nji frymü l'gjalle?
A mûnn e mênnojmë nâ natyren aq mizore, e qi,
masi t'leje nieri t'a lânë m'at kâmě krajatet e mos t'i
gjinnet kush me ja njite doren? A kishte me mujte
me mrrîi mje m'at skâi natyra, e mun m'at hov qi
na ngushton mjerimi, e jeta e jonë rrin e vjerré n'fille
t' pênit, e mos t'na gjinnet me dhântii t'veta, qi na
duhen, paa nuryshim, per m'u mkâmë e m'u rritë?
Jo! gjith ket mizorii, jo qi nuk mûnn e mênnojmë
m'natyre masi ajo vete don qi t'i ginnena shoqi sho-
qit nner nevojë, por âsht edhè urdhni i natyrës qi t'i
nîmojme t'afermit t'one.
A na mèrr mênnja se mûnn t'bâje e mûnn t'jeto-
je nieri vetun e paa shokë edhè kuur t'rritet e kuur
t'bâhet i zoti i vedit?
Po xâam tashti, se nieri u rrit, edhè i hodh preje
vedit Ivere e shpergâj, vetë mênnon, vetë pûnon, e
vetë fiton, a se, si thone Shqyptarët, u bâa:› njizete,
pushke; tridhete, ujk; døzetë, kuptimi; pêsdhete, skilë!!.
A na ve mênnja se mûnn l'qinnroje paa nnîme
t'shokve, edhè pse daan burre krahëforte e mênnçaar?
I mjere mii t' mjere kishte me kênë paa shoke
Me gjith fuqii t' krahëve, me urtii, pûnë e fitim
kishte me mete si gogla mii ujët. Prannêj goja e
Shqyptarit t' moçem pat thâne «Trimi i mire me shum
skokë,, (2) -
Shka kishte me i nollun nierit me kênë se jet
qyge vetun n'ket jete e mos t' shoft nji frymü l'gjalle?
- 12 -
Shka kishte me i nolle!? Kurrgja tjeter, pose
n'ju kaa raa me paa mizen paa krye si siëllet, âshtù
kishte m' u sjelle edhé nieri. Gjith diten kishte me
luëjt termal teposhte, si i hutue mênnę e paa i dale
m' u nneshë m' kânn per me fryë zêmren e vet.
S'kishte me lânë male, fushe, giptet as katûnn mie qi
kishte me mrrîi me gjete donji shoq. - Qe nji pasqyre:
Po xâam se une qi po shkruëj kto pûne, o
atdhetaar vilaa, meta i curk vetem n' Shqyptarii t'onë
saa âsht e gânë edhè e hapët kryq e terthuër; m' i
nniqni shtiget, e vêni oroë se shka do t' msoj, e ke
do t' maroj ashtu i vorfënue shokësh.
- Msyna giptetin hîna mrênnë, por e gjeta
l'shkretnue. Vojta n'katûnn, e gjeta mâa zii se t'parin
traitiish rrênue, e s'shifshe tjeter, pose do sharânash
e gamere gurësh si t' ishin marâna! Xûu me m'rektue
zêmra, e si nierin qi e lên mênnja, ja solla shpinen
edhè katûnnit e dola n' fusha, por edhè kto i gjeta
t' mluëme prejé ujenash; proje e lume t' dalë âmet e
kishin pase mârrë dheen, per ngâjë qi govadna e lugje
per t' cillat rrjedhshin ujnat ishin kênë mushe. U solla
per rreth nja disaa herë, e si i hutue i sgavroshe syyt
tuj sodite kuur m' rane per syysh pêmě e bimë tjera,
por edhè kto t' egrue e t' bâme gajushe ferrash. Qyshë
se u shduk nieri toka met e djerrë, pêma e drûja
nuk u pertrîi as nuk shkemoj mâa me hjeshii t' her-
shme. Tuj paa gjith ket shemtim natyret, m'hîni fri-
ga, e jeta m'u mnerue, sidomos kuur paash se za-
Shka kishte me i nolle!? Kurrgja tjeter, pose
n'ju kaa raa me paa mizen paa krye si siëllet, âshtù
kishte m' u sjelle edhé nieri. Gjith diten kishte me
luëjt termal teposhte, si i hutue mênnę e paa i dale
m' u nneshë m' kânn per me fryë zêmren e vet.
S'kishte me lânë male, fushe, giptet as katûnn mie qi
kishte me mrrîi me gjete donji shoq. - Qe nji pasqyre:
Po xâam se une qi po shkruëj kto pûne, o
atdhetaar vilaa, meta i curk vetem n' Shqyptarii t'onë
saa âsht e gânë edhè e hapët kryq e terthuër; m' i
nniqni shtiget, e vêni oroë se shka do t' msoj, e ke
do t' maroj ashtu i vorfënue shokësh.
- Msyna giptetin hîna mrênnë, por e gjeta
l'shkretnue. Vojta n'katûnn, e gjeta mâa zii se t'parin
traitiish rrênue, e s'shifshe tjeter, pose do sharânash
e gamere gurësh si t' ishin marâna! Xûu me m'rektue
zêmra, e si nierin qi e lên mênnja, ja solla shpinen
edhè katûnnit e dola n' fusha, por edhè kto i gjeta
t' mluëme prejé ujenash; proje e lume t' dalë âmet e
kishin pase mârrë dheen, per ngâjë qi govadna e lugje
per t' cillat rrjedhshin ujnat ishin kênë mushe. U solla
per rreth nja disaa herë, e si i hutue i sgavroshe syyt
tuj sodite kuur m' rane per syysh pêmě e bimë tjera,
por edhè kto t' egrue e t' bâme gajushe ferrash. Qyshë
se u shduk nieri toka met e djerrë, pêma e drûja
nuk u pertrîi as nuk shkemoj mâa me hjeshii t' her-
shme. Tuj paa gjith ket shemtim natyret, m'hîni fri-
ga, e jeta m'u mnerue, sidomos kuur paash se za-
- 13 -
gorija e ujqve edhé e egersiinave tjera, ishte kênë li-
shue neper fusha, e nneri shtâsët shpijake ishin kênë
bâa mâa t'egra se t'egrat, e butësiën e vet e kishin pa-
se nnrue.
Me fjalë t'shkurta: nuk shifshe tjeter rreth vedit,
posě shkretiis s'mneershme; nuk nnîshe tjeter, posë
brimash, ulurimesh, gerthitmesh e fishkllimin e gjar-
pijve edhè l'egersiinave t'terbueme. S'paçë me kê m'u
argtue mâa, m'hypne dnesët e kokrrat e lotve m'u
lishuëne rrkajë per ftyrë; m'la zêmra e jeta m'u idhtue,
dishroshe edhé une m'u hjekë kso jetet e me shkue
mas shokësh! Jeta âsht e âmël po, por une thirrshe
deken edhé e lutshe qi t'm'çote ke shokët tjerë. E lutshe
deken, por nuk ma veshtrote vajin: edhé ajo dukej e
idhnuëme kunnra mejet, e dote me m'lânë qi t'hjek-
she e l'mrrîshe me mârrë vesht, se saa vishtiir ishte
me kêne i vorfnue shokësh.
Kahë t'ja majě tash? Vetë me vedi t' flas?! Fialët
e mija nuk ma bishin donji gzim; zêmra e jême gji-
nnej mãa e trazuëme prejë valash, se ato qi perplasen
n'deet n'motna mâa t'vshtira e mâa t'mnershme ! M'vete
mênnja me msyp ket a at skâj botet, por kahë m' bite
nner mênn se ishe vetun, friga m'i këputëte giûjt. -
T'i platasem malit; porsè i shifshe me syy t'kerveshunat
e egersiinave, qi me dhâmë t'sgerdhye e me gojë t'ha-
prruëme rrishin t'shtrîime shtiqeve, tui pritë gjutiën e
vet. - T' a drejtoj hâpin kahë fusha; por edhè ktê do
t' a giâjé t' bâme deet. N't' djathten e n't'shmajten, para
gorija e ujqve edhé e egersiinave tjera, ishte kênë li-
shue neper fusha, e nneri shtâsët shpijake ishin kênë
bâa mâa t'egra se t'egrat, e butësiën e vet e kishin pa-
se nnrue.
Me fjalë t'shkurta: nuk shifshe tjeter rreth vedit,
posě shkretiis s'mneershme; nuk nnîshe tjeter, posë
brimash, ulurimesh, gerthitmesh e fishkllimin e gjar-
pijve edhè l'egersiinave t'terbueme. S'paçë me kê m'u
argtue mâa, m'hypne dnesët e kokrrat e lotve m'u
lishuëne rrkajë per ftyrë; m'la zêmra e jeta m'u idhtue,
dishroshe edhé une m'u hjekë kso jetet e me shkue
mas shokësh! Jeta âsht e âmël po, por une thirrshe
deken edhé e lutshe qi t'm'çote ke shokët tjerë. E lutshe
deken, por nuk ma veshtrote vajin: edhé ajo dukej e
idhnuëme kunnra mejet, e dote me m'lânë qi t'hjek-
she e l'mrrîshe me mârrë vesht, se saa vishtiir ishte
me kêne i vorfnue shokësh.
Kahë t'ja majě tash? Vetë me vedi t' flas?! Fialët
e mija nuk ma bishin donji gzim; zêmra e jême gji-
nnej mãa e trazuëme prejë valash, se ato qi perplasen
n'deet n'motna mâa t'vshtira e mâa t'mnershme ! M'vete
mênnja me msyp ket a at skâj botet, por kahë m' bite
nner mênn se ishe vetun, friga m'i këputëte giûjt. -
T'i platasem malit; porsè i shifshe me syy t'kerveshunat
e egersiinave, qi me dhâmë t'sgerdhye e me gojë t'ha-
prruëme rrishin t'shtrîime shtiqeve, tui pritë gjutiën e
vet. - T' a drejtoj hâpin kahë fusha; por edhè ktê do
t' a giâjé t' bâme deet. N't' djathten e n't'shmajten, para
- 14 -
e mrapa shtiget i shifshe t'nnrye. Kânnet e dheu muzg
e errsii m'u dukëshin! Xûu me m' u bâa dita njimi!!
Fillova me bertitë me saa zâa qi kishe n'krye e me thirr
nnokânn, por kush do t' m'u pergjegjte?! Ushtimin e
zânit t'êm e nnîshe, i cilli, gryk m'gryke derdhej si
nji giâme. - M'muër ûja, e rrishe tui pritě, palè a do
t'shtrîhej donji dorë bâmire me nji thermike buket,
porsé kot m'rrête mênnja! - U laskarova petkash, u
bâne mishët e kalit, meta lakuriq, e aq u molisa, qi
s'ishe i zoti mâa per farë-gjâjet. Shpirti m'mrrîni n'fyt
preje merziis, e mas saa rravgimesh, u smûnna, e as
m'ket mjerim s'u get kush me m'nnîmue. - Vetun, i
lânë e i harrue: u lodha, u kputa, u thava si nji krânne,
u sburita, e ne mram m'la fuqija, m'u err arspja e u
bâna pak giâa mêngu shtâset.— M' pushoj s' rektuëmit
zêmra, e diga, si mo', Zo', mâa keq! Njekso doret i
shkon jeta nierit t' daam shokësh. - Hec e thuëj, praa,
se mûnn t' jetojsh paa shoke e shoqnii! -
A na u mush mênnja tashti, se nieri paa shoke e
shoqnii âsht si peshku paa uje? A besojme tash, se paa
nîmë e krahe t' shokve, s'kishim me kenë t'zotet e
far sênnit? - Praa shoqnija âsht e nevojshme n'daçim
per pûnë, per nnîmë, per msim, per roië t'nnermjedë-
shme, e n' daçim per me pshtue prejë rreziqesh qi na
gerenohen e per me i gue t' mirat e jets paa frigé. E
si nuk mûnn t'i gzojmë t' mirat e jetës paa shoqnii per
arrsye qi permênnme, ashtu edhè jeta e jonë, nuk kishte
me kênë jetě por hjeke paa shoqnii. Veté pûna na mson
e mrapa shtiget i shifshe t'nnrye. Kânnet e dheu muzg
e errsii m'u dukëshin! Xûu me m' u bâa dita njimi!!
Fillova me bertitë me saa zâa qi kishe n'krye e me thirr
nnokânn, por kush do t' m'u pergjegjte?! Ushtimin e
zânit t'êm e nnîshe, i cilli, gryk m'gryke derdhej si
nji giâme. - M'muër ûja, e rrishe tui pritě, palè a do
t'shtrîhej donji dorë bâmire me nji thermike buket,
porsé kot m'rrête mênnja! - U laskarova petkash, u
bâne mishët e kalit, meta lakuriq, e aq u molisa, qi
s'ishe i zoti mâa per farë-gjâjet. Shpirti m'mrrîni n'fyt
preje merziis, e mas saa rravgimesh, u smûnna, e as
m'ket mjerim s'u get kush me m'nnîmue. - Vetun, i
lânë e i harrue: u lodha, u kputa, u thava si nji krânne,
u sburita, e ne mram m'la fuqija, m'u err arspja e u
bâna pak giâa mêngu shtâset.— M' pushoj s' rektuëmit
zêmra, e diga, si mo', Zo', mâa keq! Njekso doret i
shkon jeta nierit t' daam shokësh. - Hec e thuëj, praa,
se mûnn t' jetojsh paa shoke e shoqnii! -
A na u mush mênnja tashti, se nieri paa shoke e
shoqnii âsht si peshku paa uje? A besojme tash, se paa
nîmë e krahe t' shokve, s'kishim me kenë t'zotet e
far sênnit? - Praa shoqnija âsht e nevojshme n'daçim
per pûnë, per nnîmë, per msim, per roië t'nnermjedë-
shme, e n' daçim per me pshtue prejë rreziqesh qi na
gerenohen e per me i gue t' mirat e jets paa frigé. E
si nuk mûnn t'i gzojmë t' mirat e jetës paa shoqnii per
arrsye qi permênnme, ashtu edhè jeta e jonë, nuk kishte
me kênë jetě por hjeke paa shoqnii. Veté pûna na mson
- 15 -
praa, se nieri kaa nevojë per shoqnii, jo veç saa t' jete
m'kâmě t'vogla, por edhè se kuur trritet s'ûnn bâje
paa shoke.
«Nieri i vetun i tretun. - Trimi i mirë me shum
shoke. - Nji gure s'bân murë. - Nuk mahet shpija
m' nji shtyllé.» (3.) -
S. 11.
«Njaj gi u kthen shpinen detyrave gi i per-
kasin shogniis, âsht i ngratë e mizuër.»
(Mark Aureli.)
Nuk m' duket sênn i nevojshem qi ta tjerrim
mâa hollë pûnen, per me diftue, se nieri paa shoke
âsht si nji gjymtyre e paa shpiirt, e se e lidhë dety-
ra e natyrës qi l' shkoje mas atii rênnit, qi ajo vete
u kaa dhâně si kafshave frymore ashtû edhè t'pafry-
moreve, qi t'i binë mrapa shoqniis, e detyrave, qi ksa-
jë i perkasin, t'u pergjegjet.
Mos pritò, o vllaa atdhetaar. me drejtue kryet,
e kullote me syy hapesien e asajě lâme, qi lot me lot
âsht tuj t'mlue, e soditi ata gur t'paçmue qi jânë hpit:
saa bukur shnnrisin, vetojnë e qësin xhixha, tuj
bredhe pa praa nji herë, e me hieshii tvet na knagin
zêmren! Edhè atà dalin n'shoqnii, e i napin gjith at
hyjrii e shkelxim asaje kupě, qi shtrîhet mîi nee me
at madhnii.
praa, se nieri kaa nevojë per shoqnii, jo veç saa t' jete
m'kâmě t'vogla, por edhè se kuur trritet s'ûnn bâje
paa shoke.
«Nieri i vetun i tretun. - Trimi i mirë me shum
shoke. - Nji gure s'bân murë. - Nuk mahet shpija
m' nji shtyllé.» (3.) -
S. 11.
«Njaj gi u kthen shpinen detyrave gi i per-
kasin shogniis, âsht i ngratë e mizuër.»
(Mark Aureli.)
Nuk m' duket sênn i nevojshem qi ta tjerrim
mâa hollë pûnen, per me diftue, se nieri paa shoke
âsht si nji gjymtyre e paa shpiirt, e se e lidhë dety-
ra e natyrës qi l' shkoje mas atii rênnit, qi ajo vete
u kaa dhâně si kafshave frymore ashtû edhè t'pafry-
moreve, qi t'i binë mrapa shoqniis, e detyrave, qi ksa-
jë i perkasin, t'u pergjegjet.
Mos pritò, o vllaa atdhetaar. me drejtue kryet,
e kullote me syy hapesien e asajě lâme, qi lot me lot
âsht tuj t'mlue, e soditi ata gur t'paçmue qi jânë hpit:
saa bukur shnnrisin, vetojnë e qësin xhixha, tuj
bredhe pa praa nji herë, e me hieshii tvet na knagin
zêmren! Edhè atà dalin n'shoqnii, e i napin gjith at
hyjrii e shkelxim asaje kupě, qi shtrîhet mîi nee me
at madhnii.
- 16 -
Tash sjelli spyt rreth vedit: a shef ato kroje
e proje, proska e gurra e neri rrjedha t'vogla? Ve-
shtò si vrêngllojne e tuj rrnye me njî kânnje, se cilla
pikë turret nner vala lumesh, e kta me nji knaqë
e madhshtii t'kânnshme, t'shoqnuëmun e t'trimnuëmun
prejë shokësh, rrnojnë rrpînen e vet e derdhen n'gjii
t'asajé âmë qi âsht deti. -
E nieri? Ky qi âsht i falun prejë Zotit e prejë na-
tyret i arrspeshem e me niêsii dashtnijet, mûnnet e
guxon me nnêjë vetun e i daa shokësh ? Mos kjofte e
mênnuëme e jo e thânun kjo fjalë!
Prejé se âsht xânë jeta, vargu i stinve t' motit e
kavaljete t'shkuëme, na rrfejnë lidhnien e dashtnien e
shoqniës nner nierz. Lidhnien e shoqniës na e dishmojnë
gjytete e katûnne, na e biin para sypsh germile rrêni-
mesh, qi shifen kahë-mos edhè n'kto kohë ť'ona;
na e dishmojnë kome, giûhe, doke, kanune, pleq, gever-
tarë, sunnimtarë, mreten e perannorë. Kishin me mjaf-
tue kta êmna, per me na mushề mênnen, se edhè n' mâa
t'egrat kohë, lidhnija e shoqniis kaa pasë sûnnue
nner nierz.
Masi t'gjitha kavaljetet na flasin mii ket bashkim e
shognii, t'gjitha lagjet, komet, e fiset e 'kater ânve t'jetës,
na duhet me besue, se kjo e terhjekme per shoqi shogin
rrjedh prejé natyret e me nee leen. - Shoqnija âsht
palca e jetës s'nierit.
Shoqnija âsht aq e moçme saa âsht i moçem i Lu-
mi i jetës; nner nierz kaa xânë fill n'Eden, e si nji
Tash sjelli spyt rreth vedit: a shef ato kroje
e proje, proska e gurra e neri rrjedha t'vogla? Ve-
shtò si vrêngllojne e tuj rrnye me njî kânnje, se cilla
pikë turret nner vala lumesh, e kta me nji knaqë
e madhshtii t'kânnshme, t'shoqnuëmun e t'trimnuëmun
prejë shokësh, rrnojnë rrpînen e vet e derdhen n'gjii
t'asajé âmë qi âsht deti. -
E nieri? Ky qi âsht i falun prejë Zotit e prejë na-
tyret i arrspeshem e me niêsii dashtnijet, mûnnet e
guxon me nnêjë vetun e i daa shokësh ? Mos kjofte e
mênnuëme e jo e thânun kjo fjalë!
Prejé se âsht xânë jeta, vargu i stinve t' motit e
kavaljete t'shkuëme, na rrfejnë lidhnien e dashtnien e
shoqniës nner nierz. Lidhnien e shoqniës na e dishmojnë
gjytete e katûnne, na e biin para sypsh germile rrêni-
mesh, qi shifen kahë-mos edhè n'kto kohë ť'ona;
na e dishmojnë kome, giûhe, doke, kanune, pleq, gever-
tarë, sunnimtarë, mreten e perannorë. Kishin me mjaf-
tue kta êmna, per me na mushề mênnen, se edhè n' mâa
t'egrat kohë, lidhnija e shoqniis kaa pasë sûnnue
nner nierz.
Masi t'gjitha kavaljetet na flasin mii ket bashkim e
shognii, t'gjitha lagjet, komet, e fiset e 'kater ânve t'jetës,
na duhet me besue, se kjo e terhjekme per shoqi shogin
rrjedh prejé natyret e me nee leen. - Shoqnija âsht
palca e jetës s'nierit.
Shoqnija âsht aq e moçme saa âsht i moçem i Lu-
mi i jetës; nner nierz kaa xânë fill n'Eden, e si nji
- 17 -
varg i pa-kpute kaa mrrîi mje' m'nee, e kaa per t'qi
nnrue m'kâme nneri qi t' jesë toka paa nierz. Me mê-
nnue nierin paa shokë e paa shoqnii, kishte me kênë si
nji ânnerr qi shifet n' zjarmii t' etheve, tuj kêně se
kjo pûnë i kunnershtohet natyrës. Nieri qi âsht nevojaar
prejë natyret, i duhet, do e mos, me dashté atê qi
mûnn t' ja njese doren .
Sikursè natyra e detyron nierin qi t'ketë t' mârrë
e dhâna me shoke, m'at mnnyré e detyron qi t'u
pergjegjët detyrave qi i perkasin shoqniis. -
M'nji ngac t' madh kishte me nnollë natyra, me
kêne se don nierin hêm t' shoqnueshem, hêm t'i nape
lejë qi mos t'u vênë mênn detyrave qi e majne m' kame
shoqniën. - Por s'âsht ashtû : si na urdhnon e si
don natyra me na paa t'shoqnueshem, ashtů na shtyyn
e na detyron qi t' i majme ato detyra qi na msojnë
se si mûnn t'i ruejm permajtat e shoqniis e t'dasht-
niis s'nnermjevedeshme paa fye shoqi shoqin.
Veshtroni, o atédhetare, zânin e natyrës ! Qe, si
flet goja e saje zêmrës s'onë : - O nierz, une due
me ju paa t'shoqnueshem, e per ket arsye, ju vêe
leçii gjithshkaf kishte me muëjt me ja shkakue donji
trazim shoqniis, e m'nji ju urdhnoj me marrun mra-
pa at shtek qi ja siellë t' maren shoqniis. - A nnieme?
dyy detyra na i vên para syysh natyra me nji fjale
gojet: = me baa mire, e mos me baa keq - Mos
me i bâa shogit shka s' na kânne vedit, e me i bâa
shoqit atê qi dishrojme per vedi. Mâa shkurt: Mos i
varg i pa-kpute kaa mrrîi mje' m'nee, e kaa per t'qi
nnrue m'kâme nneri qi t' jesë toka paa nierz. Me mê-
nnue nierin paa shokë e paa shoqnii, kishte me kênë si
nji ânnerr qi shifet n' zjarmii t' etheve, tuj kêně se
kjo pûnë i kunnershtohet natyrës. Nieri qi âsht nevojaar
prejë natyret, i duhet, do e mos, me dashté atê qi
mûnn t' ja njese doren .
Sikursè natyra e detyron nierin qi t'ketë t' mârrë
e dhâna me shoke, m'at mnnyré e detyron qi t'u
pergjegjët detyrave qi i perkasin shoqniis. -
M'nji ngac t' madh kishte me nnollë natyra, me
kêne se don nierin hêm t' shoqnueshem, hêm t'i nape
lejë qi mos t'u vênë mênn detyrave qi e majne m' kame
shoqniën. - Por s'âsht ashtû : si na urdhnon e si
don natyra me na paa t'shoqnueshem, ashtů na shtyyn
e na detyron qi t' i majme ato detyra qi na msojnë
se si mûnn t'i ruejm permajtat e shoqniis e t'dasht-
niis s'nnermjevedeshme paa fye shoqi shoqin.
Veshtroni, o atédhetare, zânin e natyrës ! Qe, si
flet goja e saje zêmrës s'onë : - O nierz, une due
me ju paa t'shoqnueshem, e per ket arsye, ju vêe
leçii gjithshkaf kishte me muëjt me ja shkakue donji
trazim shoqniis, e m'nji ju urdhnoj me marrun mra-
pa at shtek qi ja siellë t' maren shoqniis. - A nnieme?
dyy detyra na i vên para syysh natyra me nji fjale
gojet: = me baa mire, e mos me baa keq - Mos
me i bâa shogit shka s' na kânne vedit, e me i bâa
shoqit atê qi dishrojme per vedi. Mâa shkurt: Mos i
- 18 -
shko n'gafě shoqit, nepi shkaf i perket, e jetò nier-
xisht. Mii kto âsht ngrehe ajo nnertese e madhnue-
shme qi i thone shoqnii, njeky âsht kanuëni i shoq-
niis e i krashimit t' saje. N' krye t' gjithave âsht nier-
zija. Shoqnija e nierzija jâne dyy fjale perlatore e nier-
zija âsht qi e shtyyn nierin n' dashtnii t'shoqit, e ato
nnîsii qi zoja natyrë na i kaa dikue n'zêmer t'sejcillit
nesh, na i nnêzin zêmrat n'nnerim l'shoqi shogit, qi
t' mûnnohena s'bashkut m'u ruejt prejë çdo marrîjet qi
kishte me muëjt me na zezue ftyren. aNjâna dorë laan
tjetren, e t'dyja. faget. - Kuur t'a haash pulen e shogit
t'ânn, t'ânnen t' a keesh t' lidhë per kâme. - Dora e
thate s' kaa urate - Kush davtë, kjafte e kurr mos
knnofte ! » (4)
Mos i shko n' gafe shogit t' ânn.
Jeten e shogit t'ânn, masì âsht themeli e gurra
preje s'cillës rrjedhin t' mira, t' duhet me e nnerue,
e t'a majsh si nji gjâsênn t' emuëm. Praa, mos prek
n'nneer t' shoqit, persè nji jeté e dyte per nieri âsht
nnera, edhè âsht e âmel asgjâa mêngut s' pares. -
Ruëju se shprrallon per kânn e se i shpife kuëj.
Mos e shaje shoqin, as mos e theer me fjale t'ze-
za, e mos shtike per kânn.
Mos t'i keesh nneez shoqit per kahe gjâja e pa-
sunija; mos e zhyej doren e shpirtin me tê, masì je-
shko n'gafě shoqit, nepi shkaf i perket, e jetò nier-
xisht. Mii kto âsht ngrehe ajo nnertese e madhnue-
shme qi i thone shoqnii, njeky âsht kanuëni i shoq-
niis e i krashimit t' saje. N' krye t' gjithave âsht nier-
zija. Shoqnija e nierzija jâne dyy fjale perlatore e nier-
zija âsht qi e shtyyn nierin n' dashtnii t'shoqit, e ato
nnîsii qi zoja natyrë na i kaa dikue n'zêmer t'sejcillit
nesh, na i nnêzin zêmrat n'nnerim l'shoqi shogit, qi
t' mûnnohena s'bashkut m'u ruejt prejë çdo marrîjet qi
kishte me muëjt me na zezue ftyren. aNjâna dorë laan
tjetren, e t'dyja. faget. - Kuur t'a haash pulen e shogit
t'ânn, t'ânnen t' a keesh t' lidhë per kâme. - Dora e
thate s' kaa urate - Kush davtë, kjafte e kurr mos
knnofte ! » (4)
Mos i shko n' gafe shogit t' ânn.
Jeten e shogit t'ânn, masì âsht themeli e gurra
preje s'cillës rrjedhin t' mira, t' duhet me e nnerue,
e t'a majsh si nji gjâsênn t' emuëm. Praa, mos prek
n'nneer t' shoqit, persè nji jeté e dyte per nieri âsht
nnera, edhè âsht e âmel asgjâa mêngut s' pares. -
Ruëju se shprrallon per kânn e se i shpife kuëj.
Mos e shaje shoqin, as mos e theer me fjale t'ze-
za, e mos shtike per kânn.
Mos t'i keesh nneez shoqit per kahe gjâja e pa-
sunija; mos e zhyej doren e shpirtin me tê, masì je-
- 19 -
tesa e shoqit âsht pshtete m'tê. «Me ja grabite sho-
qit nji gjâsênn e me ja prishe shoqit nji pûnë per
mirannêje t'ânne, âsht nji faj qi i kunnershtohet na-
tyrës.» (5.) - Mos e salvò shoqin as mos e rânnò
m' kurrnjì manyre.
Shporru preje vraset, masi kjo e rrênon nnerte-
sen e t' madhit t' jetës e l' natyrës. -
Me vrase i kpute krahte vedit, me vjedhsii i pû-
non paa rruge shoqit e shpien t'ânne e get n' flake
e shpirtin n'flake t' pasosme; masì gjâja e huëi, jo
vec qi s' t' bjen donji dobii nên kulm, por t' rrênon
me lang e plâng. Shkurt: ruëje zêmren preje c' do
mizorijet!
Shporru preje fitimit t' pa -rrugě, persè kû t'jene
kso rrênash, nuh mûnnen me pase vênn nnierzija e
besa e dashtnija e shoqniis.
«Me shoke t' uëj kurr mos me u xâne,
Mos me u xâne, as mos me u ngâa,
Pse n' dite t'ngushte kta u gjinnen vllaa
Si me pushke ashtû me uhaa». (6)
S. IV.
Nepi shogit shkaf i perket.
Urdhni i natpres qi thotê: Mos i shko n'qafe
shoqit » nuk kishte me na vjefte gjâa, mos me kêne
i pshtetun n' detyrë qi t'i napim shoqit shkaf i perket:
tesa e shoqit âsht pshtete m'tê. «Me ja grabite sho-
qit nji gjâsênn e me ja prishe shoqit nji pûnë per
mirannêje t'ânne, âsht nji faj qi i kunnershtohet na-
tyrës.» (5.) - Mos e salvò shoqin as mos e rânnò
m' kurrnjì manyre.
Shporru preje vraset, masi kjo e rrênon nnerte-
sen e t' madhit t' jetës e l' natyrës. -
Me vrase i kpute krahte vedit, me vjedhsii i pû-
non paa rruge shoqit e shpien t'ânne e get n' flake
e shpirtin n'flake t' pasosme; masì gjâja e huëi, jo
vec qi s' t' bjen donji dobii nên kulm, por t' rrênon
me lang e plâng. Shkurt: ruëje zêmren preje c' do
mizorijet!
Shporru preje fitimit t' pa -rrugě, persè kû t'jene
kso rrênash, nuh mûnnen me pase vênn nnierzija e
besa e dashtnija e shoqniis.
«Me shoke t' uëj kurr mos me u xâne,
Mos me u xâne, as mos me u ngâa,
Pse n' dite t'ngushte kta u gjinnen vllaa
Si me pushke ashtû me uhaa». (6)
S. IV.
Nepi shogit shkaf i perket.
Urdhni i natpres qi thotê: Mos i shko n'qafe
shoqit » nuk kishte me na vjefte gjâa, mos me kêne
i pshtetun n' detyrë qi t'i napim shoqit shkaf i perket:
- 20 -
Mretit nepi shkaf i detyron,
Sûnnimtarve prûnjimin,
Prînnes nnîgiesen,
Pleqve nnerimin,
Vogilimin mos e perbuz.
Mas kâmës t'shkojë prûnjimi e nnera, masì, lidhë-
nija e dashtniis edhè e mara e shoqniis âsht e pshte-
tun n'kto.
Mretent do t' mûnnohen me mretnue paa çalue;
sûnnimtarët do t'rreken me sûnnue komin me t'drejte,
e zêmra e komit do t' u shtrohet urdhnave t'tyne
t' drejta. Pleqt t' dajně giygje, paa majte krah e rêe
kuëj; prînnja t' jenë zêmergjânë nnaj t'bijt, e t'i qor-
tojnë me dashtnii, e kta t'i rrinë gadi nnigiesës e me
krye-ulë t'a veshtrojne zânin e prînnës, tui kênë se
zâni i prînnes âsht zâni i Perennîis; e mos t'i majnë
n'asgjâsênn gortimet e msimet e tyne kuur mos t'jeen
kunnra ligjës s' Tenzot. - Zotnijt t'kenë nnierzii nnaj
rrogtarët, e rrogtarët t' jenë t' besës zotniive.
Po t' xûu besë nnokush, o atdhetaar vilaa, e t'a
la n'dorë pasuniën e vet per me tregtue me té, per-
gjegju asajë besë me gjith fuqii t'shpirtit e t'mênnës.-
N'kjofsh ti vetě tregtaar, peshen e drejtë t' a keesh,
persè, me at peshë qi t' peshojsh, kee me kênë i pe-
shuëmun. - N'ja folsh kuëj besen per çdo gjâsênn,
mos e shkme fjalen, maje besen e folun. - Kjo
mnnyrě t' jetuemit kaa me pase fugii per me majie
shoqniën m' kâme. -
Mretit nepi shkaf i detyron,
Sûnnimtarve prûnjimin,
Prînnes nnîgiesen,
Pleqve nnerimin,
Vogilimin mos e perbuz.
Mas kâmës t'shkojë prûnjimi e nnera, masì, lidhë-
nija e dashtniis edhè e mara e shoqniis âsht e pshte-
tun n'kto.
Mretent do t' mûnnohen me mretnue paa çalue;
sûnnimtarët do t'rreken me sûnnue komin me t'drejte,
e zêmra e komit do t' u shtrohet urdhnave t'tyne
t' drejta. Pleqt t' dajně giygje, paa majte krah e rêe
kuëj; prînnja t' jenë zêmergjânë nnaj t'bijt, e t'i qor-
tojnë me dashtnii, e kta t'i rrinë gadi nnigiesës e me
krye-ulë t'a veshtrojne zânin e prînnës, tui kênë se
zâni i prînnes âsht zâni i Perennîis; e mos t'i majnë
n'asgjâsênn gortimet e msimet e tyne kuur mos t'jeen
kunnra ligjës s' Tenzot. - Zotnijt t'kenë nnierzii nnaj
rrogtarët, e rrogtarët t' jenë t' besës zotniive.
Po t' xûu besë nnokush, o atdhetaar vilaa, e t'a
la n'dorë pasuniën e vet per me tregtue me té, per-
gjegju asajë besë me gjith fuqii t'shpirtit e t'mênnës.-
N'kjofsh ti vetě tregtaar, peshen e drejtë t' a keesh,
persè, me at peshë qi t' peshojsh, kee me kênë i pe-
shuëmun. - N'ja folsh kuëj besen per çdo gjâsênn,
mos e shkme fjalen, maje besen e folun. - Kjo
mnnyrě t' jetuemit kaa me pase fugii per me majie
shoqniën m' kâme. -
- 21 -
«Nepi Perennorit - shoqit - ç'âsht e Perenno-
rit, e Perênniis c'âsht e Perênniis» (7.) -
S V.
Jeto nierzisht.
Per me mujte m' u pergjegjun si duhet, detyrave
qi i permênnme pak para, lypet qi t'jetojme nierzisht,
tuj kênë se nierzija âsht zêmra e shoqniis.
M'shka pshtetet nierzija ?
Un s'flas; po j'a lâa Ciceronit, e aj qe si t'per-
gjegje: «Nieri i mirë - i nierzijshem - do t'ruhet prejë
ç'do marrîjet, prejë dorërrudhtijet prejë paudhnijet e
prejë flligjshtijet.»
ạNieri i mire - i nierxijshem - nji pûnë qi i thoté
mênnia se âsht e nierzijshme, kaa me e bâa, edhè n'i qitët
mûnnë; kaa me e bâa edhè n' ju gerrenofte dâmi; kaa
me e bâa edhè n'e nniekët rreziku. E nji pûnë t'paanier-
zijshme s'do t'a bâje, edhè n'dijt se do t' ja sjelle
fitimin, edhề n'dijt se do t'jese i knâqun, edhè n'dijt
se kaa me ja prûu donji kâme nneret»- (8.) —
"Kerkuej s'i vehet detyre qi t bahet 1 pase, 1
madh e trim, po t'gjith jâne n' detyrë me kêne t' nier-
zijshem». (9.) -
»Nierzija na siell hirin e t' Bukurit t' qiëllve e
dashtniin e shokve». (10.) -
«Nepi Perennorit - shoqit - ç'âsht e Perenno-
rit, e Perênniis c'âsht e Perênniis» (7.) -
S V.
Jeto nierzisht.
Per me mujte m' u pergjegjun si duhet, detyrave
qi i permênnme pak para, lypet qi t'jetojme nierzisht,
tuj kênë se nierzija âsht zêmra e shoqniis.
M'shka pshtetet nierzija ?
Un s'flas; po j'a lâa Ciceronit, e aj qe si t'per-
gjegje: «Nieri i mirë - i nierzijshem - do t'ruhet prejë
ç'do marrîjet, prejë dorërrudhtijet prejë paudhnijet e
prejë flligjshtijet.»
ạNieri i mire - i nierxijshem - nji pûnë qi i thoté
mênnia se âsht e nierzijshme, kaa me e bâa, edhè n'i qitët
mûnnë; kaa me e bâa edhè n' ju gerrenofte dâmi; kaa
me e bâa edhè n'e nniekët rreziku. E nji pûnë t'paanier-
zijshme s'do t'a bâje, edhè n'dijt se do t' ja sjelle
fitimin, edhề n'dijt se do t'jese i knâqun, edhè n'dijt
se kaa me ja prûu donji kâme nneret»- (8.) —
"Kerkuej s'i vehet detyre qi t bahet 1 pase, 1
madh e trim, po t'gjith jâne n' detyrë me kêne t' nier-
zijshem». (9.) -
»Nierzija na siell hirin e t' Bukurit t' qiëllve e
dashtniin e shokve». (10.) -
- 22 -
Kto jânë fialët e dietarve, qi tash i nîeve, o vila-
thi i êm, e persërii une, si vllaa qi t'kam e m'kee,
po t' thâm: jeto nierzisht; mos i lên vênn donji tra-
zimit, n'zêmer as donji giøgjit t'shtrêmët; mos t'qesë
goja nnoj fialë qi kishte me mujtě me i fye veshte e
shoqit, ja nnoj rrênë, e mos t'jese e rrêjtun shoqnija
m'at shpnesë qi kaa vûu m' tyy e m'sejcillin nesh.
Shikjo, qi mos t'a rânnojsh shoqniën m'kurrnji
mnnyrë.
Madhshtija âsht sherbtoria e atii qi kjoftë larg
nesh! prannêj mos i lên vênn n'zêmer t'ânne, as
n't' prûme, as n'fjalé mos ja lên hijen madhshtiis.-
Mos t'pîhet mềnnja, mannêi, m'at girgje, se fjaia e
jote veç do t'hece e do t'veshtrohet e jo e tjeterkuëj,
e mos lyp qi veç tyy t' bâjnë - tunjâtêtjeta - e ti mos
t'i bâjsh kuëj; por kunnra, diftou e maju burrë, gojë-
âmel, zêmerbutë e besnik. -
T'shnnrisë m'tyy nierzija n'fjalč, n'mênnime,
n't'prûme, n't'hecun e n'tjera.
Arrspja e natyra na mson, qi n'detyre jena me
nnerue shogin t'onë, mos me i dhânë nnoj shkak tra-
zimit qetësiis s'shoqniis. - Jetò nierzisht, e jeta e jote
kaa me kenë e paa fjalë; kaa me kênë pasqyra e knâ-
qa e shoqniis.
Thame se - nierzija na sjelle hirin e t' Bukurit
t' qiëllve - e pernjimênn, me kênë se u vêem mênn
půnve e permajtave t' nierziis, kurr s'kishte me rrshi-
té shoqnija e nierzve, e sejcilli nesh kishte me gjetë
Kto jânë fialët e dietarve, qi tash i nîeve, o vila-
thi i êm, e persërii une, si vllaa qi t'kam e m'kee,
po t' thâm: jeto nierzisht; mos i lên vênn donji tra-
zimit, n'zêmer as donji giøgjit t'shtrêmët; mos t'qesë
goja nnoj fialë qi kishte me mujtě me i fye veshte e
shoqit, ja nnoj rrênë, e mos t'jese e rrêjtun shoqnija
m'at shpnesë qi kaa vûu m' tyy e m'sejcillin nesh.
Shikjo, qi mos t'a rânnojsh shoqniën m'kurrnji
mnnyrë.
Madhshtija âsht sherbtoria e atii qi kjoftë larg
nesh! prannêj mos i lên vênn n'zêmer t'ânne, as
n't' prûme, as n'fjalé mos ja lên hijen madhshtiis.-
Mos t'pîhet mềnnja, mannêi, m'at girgje, se fjaia e
jote veç do t'hece e do t'veshtrohet e jo e tjeterkuëj,
e mos lyp qi veç tyy t' bâjnë - tunjâtêtjeta - e ti mos
t'i bâjsh kuëj; por kunnra, diftou e maju burrë, gojë-
âmel, zêmerbutë e besnik. -
T'shnnrisë m'tyy nierzija n'fjalč, n'mênnime,
n't'prûme, n't'hecun e n'tjera.
Arrspja e natyra na mson, qi n'detyre jena me
nnerue shogin t'onë, mos me i dhânë nnoj shkak tra-
zimit qetësiis s'shoqniis. - Jetò nierzisht, e jeta e jote
kaa me kenë e paa fjalë; kaa me kênë pasqyra e knâ-
qa e shoqniis.
Thame se - nierzija na sjelle hirin e t' Bukurit
t' qiëllve - e pernjimênn, me kênë se u vêem mênn
půnve e permajtave t' nierziis, kurr s'kishte me rrshi-
té shoqnija e nierzve, e sejcilli nesh kishte me gjetë
- 23 -
fatir e mirë e lumtimin e jetës: i ligu e krahökputmi,
kishte me gjetë fugiën e vet n'krahëfortin; i vorfni e i
papasmi, kishte me gjete anîme n't'pasmin; i smûnni,
n't' shnnoshtin. - Nner sûnnimtarë kishte me nnritë
mirësija: n' giygje urtija e drejtnija: i madh e i vogel,
i parë e i mrâmë kishin me kênë t' lidhë me nji varg.
dashtnijet. - Nner burra e graa kishte m'u ruëjt besa;
zotnijt kishin me kênë konnên me rrogim t' rrogtarve,
e rrogtarët kishin me rrogue paa dredhijna. Knnêj ki-
shte me flakrue dashtnija, annej getësija; knnêj kishte:
m'u majtë m' kâmë flamuri i ngadhnimıt e drejtnıja,
annéj kishte me reshë preje qiellet gjith e mira qu
dishrohet.
Atëherë po kishim m'u pergiaa giymtyrve t'shta-
tif, t' cillat m' nii hov siëllen, pûnojnë e fitone, e
m' nii hov jetojnë e gzohen. Ti majmë permajtat e
e shoqniis e kena me kênë t' lum!
Kû mos t' jenë ky bashkim, i mjeri njâje komë!
hînë paradija e trazimi; njâni i shkon n'qafě tjetrit;
nnêzet mnija, ngûlë rrâjet e veta e pabesija; viedhsija
i veshet per zêmer, kerset lufta, e prejë ksajë vjen
vrasa e gjith e zeza, ashtû qi jeta e nierit jet e rre-
thuëme prejë krajatash, e kryet e vet e baan m'strajcë
njeri, e n' t' tâna ânët i gerenohet rreziku. - Shkurt:
ateherë kishte me sûnnue ajo e thânme: «Lum i forti,
e mjerë i ligu! (11) -
fatir e mirë e lumtimin e jetës: i ligu e krahökputmi,
kishte me gjetë fugiën e vet n'krahëfortin; i vorfni e i
papasmi, kishte me gjete anîme n't'pasmin; i smûnni,
n't' shnnoshtin. - Nner sûnnimtarë kishte me nnritë
mirësija: n' giygje urtija e drejtnija: i madh e i vogel,
i parë e i mrâmë kishin me kênë t' lidhë me nji varg.
dashtnijet. - Nner burra e graa kishte m'u ruëjt besa;
zotnijt kishin me kênë konnên me rrogim t' rrogtarve,
e rrogtarët kishin me rrogue paa dredhijna. Knnêj ki-
shte me flakrue dashtnija, annej getësija; knnêj kishte:
m'u majtë m' kâmë flamuri i ngadhnimıt e drejtnıja,
annéj kishte me reshë preje qiellet gjith e mira qu
dishrohet.
Atëherë po kishim m'u pergiaa giymtyrve t'shta-
tif, t' cillat m' nii hov siëllen, pûnojnë e fitone, e
m' nii hov jetojnë e gzohen. Ti majmë permajtat e
e shoqniis e kena me kênë t' lum!
Kû mos t' jenë ky bashkim, i mjeri njâje komë!
hînë paradija e trazimi; njâni i shkon n'qafě tjetrit;
nnêzet mnija, ngûlë rrâjet e veta e pabesija; viedhsija
i veshet per zêmer, kerset lufta, e prejë ksajë vjen
vrasa e gjith e zeza, ashtû qi jeta e nierit jet e rre-
thuëme prejë krajatash, e kryet e vet e baan m'strajcë
njeri, e n' t' tâna ânët i gerenohet rreziku. - Shkurt:
ateherë kishte me sûnnue ajo e thânme: «Lum i forti,
e mjerë i ligu! (11) -
- 24 -
S VI.
«Dashurija, migesija - Jâne uruar' nga Perennija»
(N. B. F.)
Murme vesht, s'ûnn t' qinnroje shoqnija paa
permajta e paå detyra, tuj kênë kto shtyllat e shoq-
nis, e aj qi i fryn kto ahst panuklla e ksajě, edhe
shkatrruësi i gjumtyrve t' ktii shtatit, qi na i sjellë
t' mirat e fatit. E idhton at dhântii natyret qi âsht
dashtnija, e cilla i del zot t'vorfënit, e shtgyn prî-
nnen qi t' ketë n'kujdes t' miren e t' bijve, trimnon
sunnimtarët per me i majte spyt permii popull, ruën
atdheen prejë rrezigesh e anmiqsh, e ne mrâm e cilla
âsht rrnesa e shoqniis.
Natyra na don t' shoqnuëshem per ngâje se jena
t' tâne preje nji brûmit; e preje se ato nîsii qi m'i
kaa dikue mue n'zêmer, gjinnen edhè n'zêmrat e
shokve tjerë. Çdo nevoje qi t'i bjerë shoqit t'êm,
mûnnet me m' raa edhè mue, e si due vetě me kênë
i nnîmuëmun, edhè shoqi i êm don me kênë nnî-
mue .
Zoti e natyra m' msojne se shoqin t'êm s'do
t' a maaj nryshe, veç si me kênë aj un e un aj;
t' njof m' tê nji vllaa qi kaa bîi me gjith mue preje
nji trûngut, e njatë gjak qi kam un, edhè aj e kaa; t'njofi
m' tê nji dashamirë qi i dal zot un atii e aj mue.
S VI.
«Dashurija, migesija - Jâne uruar' nga Perennija»
(N. B. F.)
Murme vesht, s'ûnn t' qinnroje shoqnija paa
permajta e paå detyra, tuj kênë kto shtyllat e shoq-
nis, e aj qi i fryn kto ahst panuklla e ksajě, edhe
shkatrruësi i gjumtyrve t' ktii shtatit, qi na i sjellë
t' mirat e fatit. E idhton at dhântii natyret qi âsht
dashtnija, e cilla i del zot t'vorfënit, e shtgyn prî-
nnen qi t' ketë n'kujdes t' miren e t' bijve, trimnon
sunnimtarët per me i majte spyt permii popull, ruën
atdheen prejë rrezigesh e anmiqsh, e ne mrâm e cilla
âsht rrnesa e shoqniis.
Natyra na don t' shoqnuëshem per ngâje se jena
t' tâne preje nji brûmit; e preje se ato nîsii qi m'i
kaa dikue mue n'zêmer, gjinnen edhè n'zêmrat e
shokve tjerë. Çdo nevoje qi t'i bjerë shoqit t'êm,
mûnnet me m' raa edhè mue, e si due vetě me kênë
i nnîmuëmun, edhè shoqi i êm don me kênë nnî-
mue .
Zoti e natyra m' msojne se shoqin t'êm s'do
t' a maaj nryshe, veç si me kênë aj un e un aj;
t' njof m' tê nji vllaa qi kaa bîi me gjith mue preje
nji trûngut, e njatë gjak qi kam un, edhè aj e kaa; t'njofi
m' tê nji dashamirë qi i dal zot un atii e aj mue.
— 25 -
Praa ajo natyrë qi don me na paa t' shoqnuëshem
na don edhè t' nnezun n' dashtnii t' shoqi shoqit:
n' dashtnii nnîsijet n' dashtnii vllaznijet, nierzijet e
evarijet, masi aj kaa nevojë per mue e un per tê, aj
s' ûnn bâjế giâa paa mue, as un paa tê. Kuur t'shofim
vedin t'armatisun me dhântii t' permênnuna, kena
me i pergiaa nji currit kunnra t' cillit s'ûnn hovet
anmiku tuj dijt se s'do t' dahet me rrashtë t'shnnoshtě
n'u turrët me na trazue.
Shoqniis s' lidhme n' besë e n' dashtnii trazimtarve
t'sajë u jesin t' nnrye udhë e shtek, kaperepllě e
shiluër e veç n'i kjoftë merzite jeta e kryet u âsht
gjetë gaber n't'dajtun, se nnryshe nuk kishin me guxue
m'u turrë n'at flakế me mênn n' krye.
Koha kaloj gadi o Skqyptaar vllaa e mênnja e
jonë nenè s'u plak!.. Pse nuk vêhena me mênnue,
para se t'na gufojë gjaku e para se t'hîm me krye
nnoj shemtim, se shka jena tuj bâa e kû do t'na dalë
puna? - A t'u mush mênnja me hjekë jetet nnoj
shoq t'ânnin ? Nalu e mênno.... tuj Ishue ti at rrfee
per grykë t'hekurit, e tuj ja mârrë jeten shogit t'ânn,
a mênnove se tuj vraa ti shogin vret vedin, e se jeta
e shoqit âsht rrnésa e jote? -
«Djelmt t' onë, ah kob i zië.
Djelmt t'onë, e Arbniis uzdaja
Te cillt dergue i pat qiella
Per me marue pûnë t' mdhaja,
Praa ajo natyrë qi don me na paa t' shoqnuëshem
na don edhè t' nnezun n' dashtnii t' shoqi shoqit:
n' dashtnii nnîsijet n' dashtnii vllaznijet, nierzijet e
evarijet, masi aj kaa nevojë per mue e un per tê, aj
s' ûnn bâjế giâa paa mue, as un paa tê. Kuur t'shofim
vedin t'armatisun me dhântii t' permênnuna, kena
me i pergiaa nji currit kunnra t' cillit s'ûnn hovet
anmiku tuj dijt se s'do t' dahet me rrashtë t'shnnoshtě
n'u turrët me na trazue.
Shoqniis s' lidhme n' besë e n' dashtnii trazimtarve
t'sajë u jesin t' nnrye udhë e shtek, kaperepllě e
shiluër e veç n'i kjoftë merzite jeta e kryet u âsht
gjetë gaber n't'dajtun, se nnryshe nuk kishin me guxue
m'u turrë n'at flakế me mênn n' krye.
Koha kaloj gadi o Skqyptaar vllaa e mênnja e
jonë nenè s'u plak!.. Pse nuk vêhena me mênnue,
para se t'na gufojë gjaku e para se t'hîm me krye
nnoj shemtim, se shka jena tuj bâa e kû do t'na dalë
puna? - A t'u mush mênnja me hjekë jetet nnoj
shoq t'ânnin ? Nalu e mênno.... tuj Ishue ti at rrfee
per grykë t'hekurit, e tuj ja mârrë jeten shogit t'ânn,
a mênnove se tuj vraa ti shogin vret vedin, e se jeta
e shoqit âsht rrnésa e jote? -
«Djelmt t' onë, ah kob i zië.
Djelmt t'onë, e Arbniis uzdaja
Te cillt dergue i pat qiella
Per me marue pûnë t' mdhaja,
- 26 -
E vlazenve i muër pushka
E kalben sot ne vorr.... (12)
Njat gjak qi ti e derdhe i kuëj âsht?
A nuk âsht gjaku i jot, or zêmerguur !
E nuk t' mnerohet shpirti ? ! e nuk e
kee frigě Atê qi t' fali tyy edhè atê ?
i Dridhu gjaksuër i mnershem,
Se t'erdh i zii rreziku!
Se neper terr Njaj i cilli,
Kuur i veton gerpiku,
Dridhet n' themel t' tânë sheklli,
Kunnra tejet po vjen.
U dha mii tyy tash givgji,
E shgjeta e frigueshme e Zotit
Mîi tyy vjen tuj fishkllue....
Rrxou, o i pa-shpirté! pse ç'motit
Pat thânë nji Zot : do t' biine
Kshtû, nieri m' tok kush vrau.
O Zot, pse kaq vanove
Gjaksorin paa nneshkue ?
•••1••••••.." (13) -
A nuk t'kaa raa me paa at hekur, me t' cillin
ja pershkove zêmren vllaut t'ânn, o vilaa i pazêmer;
at hekur, me t' cillin e perkule dheut tuj ja kputë fien
e zânit atii t' ngratit, qi kû t' a sterpikë gjaku i ť'vraa-
mit, shkon tuj u sosun nnryshku, mje' qi t'a bâje at
armë, thikë a shpatě qi mos t' vye gjâa? ! Masì pa-
E vlazenve i muër pushka
E kalben sot ne vorr.... (12)
Njat gjak qi ti e derdhe i kuëj âsht?
A nuk âsht gjaku i jot, or zêmerguur !
E nuk t' mnerohet shpirti ? ! e nuk e
kee frigě Atê qi t' fali tyy edhè atê ?
i Dridhu gjaksuër i mnershem,
Se t'erdh i zii rreziku!
Se neper terr Njaj i cilli,
Kuur i veton gerpiku,
Dridhet n' themel t' tânë sheklli,
Kunnra tejet po vjen.
U dha mii tyy tash givgji,
E shgjeta e frigueshme e Zotit
Mîi tyy vjen tuj fishkllue....
Rrxou, o i pa-shpirté! pse ç'motit
Pat thânë nji Zot : do t' biine
Kshtû, nieri m' tok kush vrau.
O Zot, pse kaq vanove
Gjaksorin paa nneshkue ?
•••1••••••.." (13) -
A nuk t'kaa raa me paa at hekur, me t' cillin
ja pershkove zêmren vllaut t'ânn, o vilaa i pazêmer;
at hekur, me t' cillin e perkule dheut tuj ja kputë fien
e zânit atii t' ngratit, qi kû t' a sterpikë gjaku i ť'vraa-
mit, shkon tuj u sosun nnryshku, mje' qi t'a bâje at
armë, thikë a shpatě qi mos t' vye gjâa? ! Masì pa-
- 27 -
ska gjith at fuqii gjaku i nierit, i cilli ke t'a cirkoje
çelikun e bân bire, e pse nuk mênnon, se edhè tyy
t' xen gjaku i vllaut t'ânn, kuur e hjek jetet per me
shfryy idhnimin t'ânn?! Gjaku i vllaut t' xên, po!
e mos t'rrêje mêndja se veç m'hov t' vrases t'i kpute
giûjt, por aj hutim e e mârrme mênnsh s'kaa per
t' pase t' daam prejë tejet, persè âsht edhè trashigimi
i mallkimit qi goja e t'Hynuëshmit nji dité e pat
folë: O nieri, ti qi guxove me derdhë gjakun e
t'ânn vllaa, dije, se prejë ksi hovit nuk kee me
pase zêmren e getëshme, e jeta e jote kaa me t'kalue
nner t'dridhuna edhè e rrethuëme prejë krajatash !
Hija e shoqit t' vraam kaa me t'u bedite ânnerr
e shgjânnerr, kaa me t'nniekë nneri n'ditë t' dekës,
e jo veç mje m'at dité, por edhè kuur t' dalish
n'giygje para ftyrës s'ême qi kam me t'a shoshite
shpirtin; e tînëz e fage ç't' keesh bâa kam me t'i
perplase nder syy rruxullimit maar ! - Athere, po,
kaa me lype giygje trajtija e Zotit - nieri - qi ti,
per nji t' çfryëm terbimit e pate hjekë jetet.
Kush kje kush kje ai mizori
Qi pushken rroku s' parit,
E duërt tash don me i zhye
Ne gjak t' vllazenve kot?
Ah ! kiofte mallkue prejë Zotit ;
.......
Kerkofte per dyër te shekllit
ska gjith at fuqii gjaku i nierit, i cilli ke t'a cirkoje
çelikun e bân bire, e pse nuk mênnon, se edhè tyy
t' xen gjaku i vllaut t'ânn, kuur e hjek jetet per me
shfryy idhnimin t'ânn?! Gjaku i vllaut t' xên, po!
e mos t'rrêje mêndja se veç m'hov t' vrases t'i kpute
giûjt, por aj hutim e e mârrme mênnsh s'kaa per
t' pase t' daam prejë tejet, persè âsht edhè trashigimi
i mallkimit qi goja e t'Hynuëshmit nji dité e pat
folë: O nieri, ti qi guxove me derdhë gjakun e
t'ânn vllaa, dije, se prejë ksi hovit nuk kee me
pase zêmren e getëshme, e jeta e jote kaa me t'kalue
nner t'dridhuna edhè e rrethuëme prejë krajatash !
Hija e shoqit t' vraam kaa me t'u bedite ânnerr
e shgjânnerr, kaa me t'nniekë nneri n'ditë t' dekës,
e jo veç mje m'at dité, por edhè kuur t' dalish
n'giygje para ftyrës s'ême qi kam me t'a shoshite
shpirtin; e tînëz e fage ç't' keesh bâa kam me t'i
perplase nder syy rruxullimit maar ! - Athere, po,
kaa me lype giygje trajtija e Zotit - nieri - qi ti,
per nji t' çfryëm terbimit e pate hjekë jetet.
Kush kje kush kje ai mizori
Qi pushken rroku s' parit,
E duërt tash don me i zhye
Ne gjak t' vllazenve kot?
Ah ! kiofte mallkue prejë Zotit ;
.......
Kerkofte per dyër te shekllit
- 28 -
Paa u gjetë kush me i dalë zot.» (14)
Mos t' majë shpnesa, praa, se do t' mrîjsh me paa
ditë t' bardhe n'ket jeté, masì t'i lajshë duërt n'gjak
t' t'ânn vllaa !
Kaa me t'u livizë n'zêmer krymi i fajit t'ânn,
i cilli kaa me t' bree paa ja daa. - Qiëlla e toka,
guri e lânna e natyra maar kan me t' pasë gjak nner
syp !
*
Olazen!
Veté po thona - mos na lashté Zoti paa miq ! (15).
Porsè, kurr s'ûnn kena me xânë mik nnokann
po s' dau m' shej n' nee besa e burrnija.
» Lord-i Byron thoté se shênja qi e ndanë Shqi-
pëtarin nga popujt fqinjë eshté se shqipëtari nukë
kaa as dhelpërië, as genjeshtra, as hypokrisë (shtiirsie)
por nër kunnrë ne gjithë te berat e tija çfaq një
çilterie te madhe. E shumë mê perpara Byron-it si
edhè pas tij, kjo shênje e karakterit shqipëtaar kaa
qênë e vênë ré kurdoherë! (16.)
T'pertrîhet, praa,
besa e uruëme nner t'bijt e
Shqypes, e cilla na i kaa pasë majtë t'Parët n'lidhnii
'vllazniis, e ashtû t'vllaznuëmun u delshin ballas an-
Paa u gjetë kush me i dalë zot.» (14)
Mos t' majë shpnesa, praa, se do t' mrîjsh me paa
ditë t' bardhe n'ket jeté, masì t'i lajshë duërt n'gjak
t' t'ânn vllaa !
Kaa me t'u livizë n'zêmer krymi i fajit t'ânn,
i cilli kaa me t' bree paa ja daa. - Qiëlla e toka,
guri e lânna e natyra maar kan me t' pasë gjak nner
syp !
*
Olazen!
Veté po thona - mos na lashté Zoti paa miq ! (15).
Porsè, kurr s'ûnn kena me xânë mik nnokann
po s' dau m' shej n' nee besa e burrnija.
» Lord-i Byron thoté se shênja qi e ndanë Shqi-
pëtarin nga popujt fqinjë eshté se shqipëtari nukë
kaa as dhelpërië, as genjeshtra, as hypokrisë (shtiirsie)
por nër kunnrë ne gjithë te berat e tija çfaq një
çilterie te madhe. E shumë mê perpara Byron-it si
edhè pas tij, kjo shênje e karakterit shqipëtaar kaa
qênë e vênë ré kurdoherë! (16.)
T'pertrîhet, praa,
besa e uruëme nner t'bijt e
Shqypes, e cilla na i kaa pasë majtë t'Parët n'lidhnii
'vllazniis, e ashtû t'vllaznuëmun u delshin ballas an-
- 29 -
miqve t'atmes e t'komit, paa ju luëjt berthâma e synit.
E nà, tuj kênë t'bijt e tyne a s'do t'i mârrim mrapa
n'bese e n'burrnii, n'vllaznii e dashtnii? O po, po!
Besa âsht trashigimi i t'Parve t'onë! Besen do t'a
ruëjm edhe nà !
i Truezen shtruet kahë bujarija,
Besen bese per kahë trimnija » ! ( 17) -
T' gjallet m'nee burrnija e hershme, persè kjo
mûnnet me na mkâme e me na prîi kahë pûnët e mara!
Veshtroni, o vllazen se saa n'çmim mahet burr-
nija asè karakteri:
« Burrnija âsht kunora e lumnija e jets. » ( 18)
a Kush s'kaa burrnii, aj s'âsht per tu quejt nieri
por kafshë (baktii).» ( 19) -
«Nieri qi don me pase êmen t' nierit, do t'difto-
het burre, e do t'a ruëje burrnien e vet.» (20). -
«Mâa shum cmohet njeri qi mênnon mirë (burr-
nisht), se njiqind, mun edhè njimii qi nuk kan burr-
nii » . (21) » -
« Mâa mirë dekë nên dhee m'n kjaa
Se me marre i gialle mii dhee». (22)
« Vên oroë, se nuk ginnet nji sênn mâa i shem-
tuëshem, e qi shoqniën e nierzve e rrxon nner kraja-
ta t' zeza, saa e pa-burrnija ». (23) -
i Gjithshkà pushon n'zêmer e n'shpirte, burrni-
ja i qet per fushë». (24) -
& Nuk kaa kêne hollimi i mênnes e dija qi i kaa
trêmege komet n'giptetnii, por burrnija. » (25) -
miqve t'atmes e t'komit, paa ju luëjt berthâma e synit.
E nà, tuj kênë t'bijt e tyne a s'do t'i mârrim mrapa
n'bese e n'burrnii, n'vllaznii e dashtnii? O po, po!
Besa âsht trashigimi i t'Parve t'onë! Besen do t'a
ruëjm edhe nà !
i Truezen shtruet kahë bujarija,
Besen bese per kahë trimnija » ! ( 17) -
T' gjallet m'nee burrnija e hershme, persè kjo
mûnnet me na mkâme e me na prîi kahë pûnët e mara!
Veshtroni, o vllazen se saa n'çmim mahet burr-
nija asè karakteri:
« Burrnija âsht kunora e lumnija e jets. » ( 18)
a Kush s'kaa burrnii, aj s'âsht per tu quejt nieri
por kafshë (baktii).» ( 19) -
«Nieri qi don me pase êmen t' nierit, do t'difto-
het burre, e do t'a ruëje burrnien e vet.» (20). -
«Mâa shum cmohet njeri qi mênnon mirë (burr-
nisht), se njiqind, mun edhè njimii qi nuk kan burr-
nii » . (21) » -
« Mâa mirë dekë nên dhee m'n kjaa
Se me marre i gialle mii dhee». (22)
« Vên oroë, se nuk ginnet nji sênn mâa i shem-
tuëshem, e qi shoqniën e nierzve e rrxon nner kraja-
ta t' zeza, saa e pa-burrnija ». (23) -
i Gjithshkà pushon n'zêmer e n'shpirte, burrni-
ja i qet per fushë». (24) -
& Nuk kaa kêne hollimi i mênnes e dija qi i kaa
trêmege komet n'giptetnii, por burrnija. » (25) -
- 30 -
«Nierz me burrnii jâne zemrat ( knagat) e shoq-
niis s'cilles i perkasin. » (26) -
#¿Sadò qi nji nieri mênne holle i sjellë spyt e
dheut mii vedi prejë rrallimit, persërii nà mâa
n'cmim e majme burrniën. Hollimi e kaa gurren
n' fuqii t' trûuve, e burrnija bûnnon prejë fuqiis
s' zêmrës e zêmra âsht qi sûnnon jeten». (27) -
«Nner visarë mâa t' çmuëshem qi u zotnohet
nieri âsht burrnija. Burrnija âsht nji dhântii, qi gjithi-
kush e kaa n'peląym, edhè prejë gjithkujë âsht e
nneruëme. Atà qi e pshtesin shpnesen e vet n'burrnii,
edhè n' mos u prûfte kjo nnoj pasunii kahë t' mirat
e jetes, u mjalton nnerimi e zâni i mirë qi e lânë mas
vedit n' ket jetë. » (28).
Atyne qi u kaa hecë fjala, e u âsht veshtrue zâni
n'jetë do t' ja diin per nneer burrniis e jo krahit a
fuqiis. » (29.) -
«Nierz me burrnii jâne zemrat ( knagat) e shoq-
niis s'cilles i perkasin. » (26) -
#¿Sadò qi nji nieri mênne holle i sjellë spyt e
dheut mii vedi prejë rrallimit, persërii nà mâa
n'cmim e majme burrniën. Hollimi e kaa gurren
n' fuqii t' trûuve, e burrnija bûnnon prejë fuqiis
s' zêmrës e zêmra âsht qi sûnnon jeten». (27) -
«Nner visarë mâa t' çmuëshem qi u zotnohet
nieri âsht burrnija. Burrnija âsht nji dhântii, qi gjithi-
kush e kaa n'peląym, edhè prejë gjithkujë âsht e
nneruëme. Atà qi e pshtesin shpnesen e vet n'burrnii,
edhè n' mos u prûfte kjo nnoj pasunii kahë t' mirat
e jetes, u mjalton nnerimi e zâni i mirë qi e lânë mas
vedit n' ket jetë. » (28).
Atyne qi u kaa hecë fjala, e u âsht veshtrue zâni
n'jetë do t' ja diin per nneer burrniis e jo krahit a
fuqiis. » (29.) -
- 31 —
PJESË E DYTE
Besimi e Atëdheu.
( Mas D. Gj. Gazzaniga.)
« Besimi i vertetë âsht fugija e shogniis edhè e Atëdheut.
(Platoni.)
«Zyret e para prejë hyjnijve t' pa-dekshem i keni. »
(Ciceroni.)
S. 1.
*« Doni drité e vapě, doni me paa bîmen qi t'qe-
se ngâlce e pêmět qi t'bulojne; doni jetesen e gjith-
shkahes, e diellin s'jeni tuj e permênne » ? (30) -
Atëdheu e Lirija jâne dyy fjalë qi na biin n'vesh
nji cimin t' kannshem; dyy fjale, qi bâjne me bredhe
zêmren e çdo nierit, e tuj kênë perpaltore, kan nji
fuqii aq t'madhe, qi mjafton me i xâne me goje, e
sadò i voket me kênë nji komë, e xejne, e nnezin
edhè e hutojne farët m'mnnyre qi e bâjne me flutu-
rue n'flake e n'zjarm. Dyy fjalë, qi na shkakojnë
n'zêmer nji shije t' kânnshme e nji joshe t'posaçme e
& mjafton qi komi t'ja nnîejn îmnin atedheut e liriis, e
t'turret mrapa si bleta mas lulesh. » (31.) -
PJESË E DYTE
Besimi e Atëdheu.
( Mas D. Gj. Gazzaniga.)
« Besimi i vertetë âsht fugija e shogniis edhè e Atëdheut.
(Platoni.)
«Zyret e para prejë hyjnijve t' pa-dekshem i keni. »
(Ciceroni.)
S. 1.
*« Doni drité e vapě, doni me paa bîmen qi t'qe-
se ngâlce e pêmět qi t'bulojne; doni jetesen e gjith-
shkahes, e diellin s'jeni tuj e permênne » ? (30) -
Atëdheu e Lirija jâne dyy fjalë qi na biin n'vesh
nji cimin t' kannshem; dyy fjale, qi bâjne me bredhe
zêmren e çdo nierit, e tuj kênë perpaltore, kan nji
fuqii aq t'madhe, qi mjafton me i xâne me goje, e
sadò i voket me kênë nji komë, e xejne, e nnezin
edhè e hutojne farët m'mnnyre qi e bâjne me flutu-
rue n'flake e n'zjarm. Dyy fjalë, qi na shkakojnë
n'zêmer nji shije t' kânnshme e nji joshe t'posaçme e
& mjafton qi komi t'ja nnîejn îmnin atedheut e liriis, e
t'turret mrapa si bleta mas lulesh. » (31.) -
— 32 -
Dashtnijâ e flakët nnaj atmen kaa pase kênë edhè
nner kome t' kavaljeteve mâa t' vjetra, porsè, jo aq e
perhapun e aq e perpallun si n'kto kohë t'ona. Sod per
sod êmni i atëdheut âsht porsî nji shêj qi syyt e kome-
ve nuk kan t'daam prejë sì; âsht si nji lule e hiëshme
edhè e bîmun n'loçkë t'zêmres, qi sejcilli e ruën me
kujdes t'madh qi mos t'ja grabise kush.
Do t'na kete raa rasa me nnollë nner ginn e ko-
me t'giptetnuëme, e do t'na ketë raa nnoshta me nnîe
e me paa, se nji nieri i komit, kuur don me i dalě
n'krye nji mênnimit; a sè don me lânë nji êmen
t' madh, me hii e me metë n' goje t' komit; a sè kaa
nnoj gellim t' vetin, qi paa e pasě komin me vedi
s'unn do t'i dale, bâhet gadi me kuvênne e me fjale
t'sgiedhuna, per me mujtě me hutue komin, per lânne
t'ligjirimit merr êmnin e atedheut e l' liriis. - Komi,
paa u rrekë me hetue qellimin e kuvêndtarit - mos
âsht i mrapsht e a i bjen per shtat - vetun prej
fuqiis s'êmnave t' atmes e t'liriis mêrret mennç fa-
ret preje flakes s'dashtniis, e paa lânë me krye fjalen
m' nji gojë bertasin - Per atme e lirii shkrîhena! -
E m'u gjetë kush qi don me perbuzë kuvênntarin a
sè i vên n' shaagate (qestii) êmnat e kânnshem t' at-
mes e l'liriis, m'fuqii t' bashkuëme komi i Ishohet
m'shpinë edhè e hjek jetet nner mâa t' zezat nne-
shkime.
Ket gellim t' mrapshte, e per me kegasue komin
nnermjevedi, e me e bãa qi t' grîhen vllaa me vllaa,
Dashtnijâ e flakët nnaj atmen kaa pase kênë edhè
nner kome t' kavaljeteve mâa t' vjetra, porsè, jo aq e
perhapun e aq e perpallun si n'kto kohë t'ona. Sod per
sod êmni i atëdheut âsht porsî nji shêj qi syyt e kome-
ve nuk kan t'daam prejë sì; âsht si nji lule e hiëshme
edhè e bîmun n'loçkë t'zêmres, qi sejcilli e ruën me
kujdes t'madh qi mos t'ja grabise kush.
Do t'na kete raa rasa me nnollë nner ginn e ko-
me t'giptetnuëme, e do t'na ketë raa nnoshta me nnîe
e me paa, se nji nieri i komit, kuur don me i dalě
n'krye nji mênnimit; a sè don me lânë nji êmen
t' madh, me hii e me metë n' goje t' komit; a sè kaa
nnoj gellim t' vetin, qi paa e pasě komin me vedi
s'unn do t'i dale, bâhet gadi me kuvênne e me fjale
t'sgiedhuna, per me mujtě me hutue komin, per lânne
t'ligjirimit merr êmnin e atedheut e l' liriis. - Komi,
paa u rrekë me hetue qellimin e kuvêndtarit - mos
âsht i mrapsht e a i bjen per shtat - vetun prej
fuqiis s'êmnave t' atmes e t'liriis mêrret mennç fa-
ret preje flakes s'dashtniis, e paa lânë me krye fjalen
m' nji gojë bertasin - Per atme e lirii shkrîhena! -
E m'u gjetë kush qi don me perbuzë kuvênntarin a
sè i vên n' shaagate (qestii) êmnat e kânnshem t' at-
mes e l'liriis, m'fuqii t' bashkuëme komi i Ishohet
m'shpinë edhè e hjek jetet nner mâa t' zezat nne-
shkime.
Ket gellim t' mrapshte, e per me kegasue komin
nnermjevedi, e me e bãa qi t' grîhen vllaa me vllaa,
- 33 -
e kan pasë mreten e perannorë hyllëurojsa, nner t'ci-
Ilët po e êmnojmë - per pasqyre Dioklecjanin.
Ky mizuër qi nuk gjête t'ngime n'gjak t'pafajve
e rrite tuj e fâa barkun e ûnshem; kjo perbîmë, per
me i dalë edhè mâa mirë per doret me i krye mê-
nnimet e zeza e me çfryy helmin e zêmrës s' vet
m'atëdhetarë t' vertetë, u rrekte me gjithnnuër kava-
timesh a laramijsh per me hii n'dashtnii t'Rromakve,
e masì si aj vetë, si shumica e tyne ishin hylleurojsa,
gitëte gergasen e flaken e mniis kunnra gjakut t'tyne
e veç se pse ishin t' besimit tjeter e qi me nji êmen
u thirrshin : t' Krishtênë. -
Si mrîjte me i kegasue?
Kuur delte n' ftyrë t'Rromakve, me at goje
t' nnyté e giûhë t' helmuëme u thote: Rromakë, shkaf
âsht i Krishtêne do hjeke jetet, & atà jânë rrênuest e
Atmes! » - Mjaftote kjo fjalë. e hylleurojsat e Rromës
u terboshin si bisha t'shitueme, e n'mâa t'rrebtin turr
u Ishoshin me djegë e me hjekun jetet shkaf ishte
bestarë i Jezu Krishtit. - Ashtû t'Krishtênë, t'cillte ishin
atëdhetarë t'njimênnët, e qi u shkrîshin per t'sdritun
t'komit e per lulëzim t'atmes, u bâshin therorja e
gellimit l'mrapshte t'atii, qi dote me paa at komë
t'ngraté nner errësiina, e l'coptuëm nner vedi, veç
t'mûnn t'i hecte kûngulli mi uje atii. - Ashtû do
t'bâjnề t'gjith saa jânề t'gjakut t'huëj, per n'daçin me i
paa pûnët e veta tuj u hecun pupthi e me hypë m'cip
f'lumniis, sikurse shofim n'ket Shpypnîin t'onë!...-
e kan pasë mreten e perannorë hyllëurojsa, nner t'ci-
Ilët po e êmnojmë - per pasqyre Dioklecjanin.
Ky mizuër qi nuk gjête t'ngime n'gjak t'pafajve
e rrite tuj e fâa barkun e ûnshem; kjo perbîmë, per
me i dalë edhè mâa mirë per doret me i krye mê-
nnimet e zeza e me çfryy helmin e zêmrës s' vet
m'atëdhetarë t' vertetë, u rrekte me gjithnnuër kava-
timesh a laramijsh per me hii n'dashtnii t'Rromakve,
e masì si aj vetë, si shumica e tyne ishin hylleurojsa,
gitëte gergasen e flaken e mniis kunnra gjakut t'tyne
e veç se pse ishin t' besimit tjeter e qi me nji êmen
u thirrshin : t' Krishtênë. -
Si mrîjte me i kegasue?
Kuur delte n' ftyrë t'Rromakve, me at goje
t' nnyté e giûhë t' helmuëme u thote: Rromakë, shkaf
âsht i Krishtêne do hjeke jetet, & atà jânë rrênuest e
Atmes! » - Mjaftote kjo fjalë. e hylleurojsat e Rromës
u terboshin si bisha t'shitueme, e n'mâa t'rrebtin turr
u Ishoshin me djegë e me hjekun jetet shkaf ishte
bestarë i Jezu Krishtit. - Ashtû t'Krishtênë, t'cillte ishin
atëdhetarë t'njimênnët, e qi u shkrîshin per t'sdritun
t'komit e per lulëzim t'atmes, u bâshin therorja e
gellimit l'mrapshte t'atii, qi dote me paa at komë
t'ngraté nner errësiina, e l'coptuëm nner vedi, veç
t'mûnn t'i hecte kûngulli mi uje atii. - Ashtû do
t'bâjnề t'gjith saa jânề t'gjakut t'huëj, per n'daçin me i
paa pûnët e veta tuj u hecun pupthi e me hypë m'cip
f'lumniis, sikurse shofim n'ket Shpypnîin t'onë!...-
- 34 -
VIlazen! Ç'nevoje kena m'u rravgue mas asi ko-
mesh, qi sod s u dihet maa per fije? Sod, t'previm,
shka thotě bota per t'Krishtênë, qi mahet e sdritun!
A nuk kena edhè sod asish qi rrêhen me gjith
fuqii t' mênnes me shtyy komin - a mâa me rruge
gerdhajen - a sè nierz t' padijshem t' komit, kunnra
t' Krishtênësh tuj thâne, si pat thâne Dioklecjani nji
herë, se «janë rrênuëst e atmes», jânë anmiqt e ko-
mit ? Saa ujët e detit jânë !
Hinglizi Glandstoni, pat mrrîi me thâne se «Ate-
dhedashtnija nuk pajton me besim t' Krishtênit.» -
Gojënnyeti letîi Nikotera guxoj me thâne se " Nji
qi mahet i Krishtêně i vertete, nuk mûnnet me kêne
athetaar i verteté. - E saa e saa tjere, qi atëdhe-
dashtniën e vet e pshtesin m' gellime t' veçânka, d.
m. th. atedhetaar jâm, kuur l' m' dale mênnimi i êm,
e kuur l' shof vedin se nuk m' mêngon giâa ! -
Mos t' pritojme, o vliazen Shqyptare, me i peshue
jalët e ktynve shufalakve, t' cillt thone se «Atdhe-
dashtnija nuk pajton me besim t' Krishtênit.» -
S. I.
Ajo gojé, e cilla vrret paa prâa tuj e xânë êmnin
e Atmes o t' liriis, jo per tjeter, por pse i kânnet, qi
t'i dale me fâa barkun e vet mâa paa mûnne, e don
qi t'i gjegiet zâni mare e mrapshte, veç t' i çilet
VIlazen! Ç'nevoje kena m'u rravgue mas asi ko-
mesh, qi sod s u dihet maa per fije? Sod, t'previm,
shka thotě bota per t'Krishtênë, qi mahet e sdritun!
A nuk kena edhè sod asish qi rrêhen me gjith
fuqii t' mênnes me shtyy komin - a mâa me rruge
gerdhajen - a sè nierz t' padijshem t' komit, kunnra
t' Krishtênësh tuj thâne, si pat thâne Dioklecjani nji
herë, se «janë rrênuëst e atmes», jânë anmiqt e ko-
mit ? Saa ujët e detit jânë !
Hinglizi Glandstoni, pat mrrîi me thâne se «Ate-
dhedashtnija nuk pajton me besim t' Krishtênit.» -
Gojënnyeti letîi Nikotera guxoj me thâne se " Nji
qi mahet i Krishtêně i vertete, nuk mûnnet me kêne
athetaar i verteté. - E saa e saa tjere, qi atëdhe-
dashtniën e vet e pshtesin m' gellime t' veçânka, d.
m. th. atedhetaar jâm, kuur l' m' dale mênnimi i êm,
e kuur l' shof vedin se nuk m' mêngon giâa ! -
Mos t' pritojme, o vliazen Shqyptare, me i peshue
jalët e ktynve shufalakve, t' cillt thone se «Atdhe-
dashtnija nuk pajton me besim t' Krishtênit.» -
S. I.
Ajo gojé, e cilla vrret paa prâa tuj e xânë êmnin
e Atmes o t' liriis, jo per tjeter, por pse i kânnet, qi
t'i dale me fâa barkun e vet mâa paa mûnne, e don
qi t'i gjegiet zâni mare e mrapshte, veç t' i çilet
— 35 -
shteku per muëjt me bâa shka i bjen per shtat, t'a
dijsh, o vllath' i êm, se âsht tuj dashtê me t' hutue
me rrêna. T' gjith atà qi pûnojnë kso doret, jâre
hângsat e verduëst e atdheut e t' komit. - Kunnra
asish do t' çojme zânin t' onë e ballafaqe t' u dif-
tojmë se nuk jena huta, e qellimin e dashtniis s' tyne
nnaj atmen e kena mârrë vesht se kû e kaa rrâjen.
Atmja e ktynve llaptijrve, âsht n' munyrë t' gro-
pave kahë bûnon ari e rrgjâni; lirija e tyne âsht, kuur
t' u dale' me i shtyy ditët nner knâqa e mrapshtije. -
T' neveritun krejë prrallave t' ktynve shprrallsave, do
t' i diftojmě botës marë, se nji i Krishênë, saa mâa
ort treket me 1 marre mrapa detyrat e besimit t vet.
asht edhe atdhetaar. 1 vertete e dashamiri i fakët
komit t' vet.
Besimi i t' Krishtênit âsht nji voter, kû nnezet
flaké dashtnija e paster"e mâa e gjânshme nnaj at-
dheen: «Dashtnija nnaj atdheen âsht nji nîsii e per-
flakshme e nnezun n'zêmer t'nierit mun prejë t' ma-
dhit Zot. » - Jânë fjalët e Kardinalit G. Bona. -
Praa, si ja u bajti ftyra atynve t' patinězonve me
thânë se - Atdhedashtnija nuk pajton me besim
'Krishtênit - , ashtû edhè nà jena n' detyrë m' u
pergiegjë se - atdhedashtnija e njimênnët nuk pajton
me besim t' shtrêmët. Qe, nji pasqyrë. E Lumja -
Joanna d' Ark, e quëjtun edhè - Vashëra e Or-
leans-it, mos me pasë dashté Zotin e vet me gjith
zêmer, nuk kishte mujtë me dashte atmen e vet saa
shteku per muëjt me bâa shka i bjen per shtat, t'a
dijsh, o vllath' i êm, se âsht tuj dashtê me t' hutue
me rrêna. T' gjith atà qi pûnojnë kso doret, jâre
hângsat e verduëst e atdheut e t' komit. - Kunnra
asish do t' çojme zânin t' onë e ballafaqe t' u dif-
tojmë se nuk jena huta, e qellimin e dashtniis s' tyne
nnaj atmen e kena mârrë vesht se kû e kaa rrâjen.
Atmja e ktynve llaptijrve, âsht n' munyrë t' gro-
pave kahë bûnon ari e rrgjâni; lirija e tyne âsht, kuur
t' u dale' me i shtyy ditët nner knâqa e mrapshtije. -
T' neveritun krejë prrallave t' ktynve shprrallsave, do
t' i diftojmě botës marë, se nji i Krishênë, saa mâa
ort treket me 1 marre mrapa detyrat e besimit t vet.
asht edhe atdhetaar. 1 vertete e dashamiri i fakët
komit t' vet.
Besimi i t' Krishtênit âsht nji voter, kû nnezet
flaké dashtnija e paster"e mâa e gjânshme nnaj at-
dheen: «Dashtnija nnaj atdheen âsht nji nîsii e per-
flakshme e nnezun n'zêmer t'nierit mun prejë t' ma-
dhit Zot. » - Jânë fjalët e Kardinalit G. Bona. -
Praa, si ja u bajti ftyra atynve t' patinězonve me
thânë se - Atdhedashtnija nuk pajton me besim
'Krishtênit - , ashtû edhè nà jena n' detyrë m' u
pergiegjë se - atdhedashtnija e njimênnët nuk pajton
me besim t' shtrêmët. Qe, nji pasqyrë. E Lumja -
Joanna d' Ark, e quëjtun edhè - Vashëra e Or-
leans-it, mos me pasë dashté Zotin e vet me gjith
zêmer, nuk kishte mujtë me dashte atmen e vet saa
- 36 -
e desht, as nuk kishte mujtě me punûe saa pûnoj
per pshtim t' atmes s' vet. - Aq i pat flakrue zêmra
Joannës nnaj Zotin e atdheen, qi kjo dashtnii kje, e
cilla e çoi mje' n' flakë t' turrës s' drûve.
T' gjith atà qi guxuëne me vûu m' shagaté êm-
nin e ksaje Trimneshe, jane kene nierz t posnter ,
e korija, shnierzimi e rrênimi i atdheut. — Mâa i
madhi llaptuër e faqezii, qi s' mujti me ja nnîe êm-
nin Vashëzes kje Voltaire-i. - Voltaire-i, shpifësi
i ksajě, s' cillës, t' tâna pjesët e botës i prûnjohen,
kishte mujtë me vûu vedin per pasqyrë, e me i dif-
tue nierit, se atdhedashtnija e njimênnët nuk mûnnet
me pasë vênn m' nji zêmer t' pabese, n' zêmer
t'rrasme prejë mrapshtijsh e shemtimesh, prejë s' cillës
rrjedhin : ploga, e paburrnija, flligshtija, e tiera
ksosh, qi nierin e bâjnë shtâsë. - Kso doret kaa
kênë Voltaire-i!... ( »Italia Reale«,) 11, 12 - X -
1896.) - Per ket pûnë, gjith aj i Krishtênë qi s' u
pergjegjet detyrave t' besimit t' vet, si e lypë pûna aj
âsht i ftofët edhè kahë atdheu e komi, e n'e madh-
nofté atdheen, me gojë e madhnon, se ne zêmer
nnryshe mênnon.
S 11.
Kû e pshtesin arrsyen e vet kunnershtarët e
êmnit t'Krishtênit, kuur thonë se - nji i Krishtênë i
mirë nuk mûnnet me kênë m' nji hov edhè atdhetaar
i mirë as nuk mûnnet me dashtë komin e vet? -
e desht, as nuk kishte mujtě me punûe saa pûnoj
per pshtim t' atmes s' vet. - Aq i pat flakrue zêmra
Joannës nnaj Zotin e atdheen, qi kjo dashtnii kje, e
cilla e çoi mje' n' flakë t' turrës s' drûve.
T' gjith atà qi guxuëne me vûu m' shagaté êm-
nin e ksaje Trimneshe, jane kene nierz t posnter ,
e korija, shnierzimi e rrênimi i atdheut. — Mâa i
madhi llaptuër e faqezii, qi s' mujti me ja nnîe êm-
nin Vashëzes kje Voltaire-i. - Voltaire-i, shpifësi
i ksajě, s' cillës, t' tâna pjesët e botës i prûnjohen,
kishte mujtë me vûu vedin per pasqyrë, e me i dif-
tue nierit, se atdhedashtnija e njimênnët nuk mûnnet
me pasë vênn m' nji zêmer t' pabese, n' zêmer
t'rrasme prejë mrapshtijsh e shemtimesh, prejë s' cillës
rrjedhin : ploga, e paburrnija, flligshtija, e tiera
ksosh, qi nierin e bâjnë shtâsë. - Kso doret kaa
kênë Voltaire-i!... ( »Italia Reale«,) 11, 12 - X -
1896.) - Per ket pûnë, gjith aj i Krishtênë qi s' u
pergjegjet detyrave t' besimit t' vet, si e lypë pûna aj
âsht i ftofët edhè kahë atdheu e komi, e n'e madh-
nofté atdheen, me gojë e madhnon, se ne zêmer
nnryshe mênnon.
S 11.
Kû e pshtesin arrsyen e vet kunnershtarët e
êmnit t'Krishtênit, kuur thonë se - nji i Krishtênë i
mirë nuk mûnnet me kênë m' nji hov edhè atdhetaar
i mirë as nuk mûnnet me dashtë komin e vet? -
- 37
Saa per me na u shpité e me na rânnue me ijale,
qe shka thonë: - Shkat à i Krishtênë, do t' u rrije
m' kâmë urdhnave t' Sûnnimtarit t' pergjithshem
t' Kishës e tuj i nnêjë me krye t'ulët ktii, sûnnimit
shekullaar i duhet me ja kthye shpinen, masì, sod
per sod geverija kishtare e shekullare nuk bân fjale
t'mira nnermjevedi. Edhè mâa: per mas t'mledhunit
t'pergjithshem t'Vatikanit, u gercnohet dnimi i paso-
sun, n'kjofte se nuk do t'i shtrohet kush zânit t'Xê-
vênnsit t'Jezu Krishtit qi âsht Kreu e Perannori i
i Kishës; praa t' Krishtênët jâne n' detyrë me ule
kryet urdhnave t' Papës do e mos, dashunimi i tyne
âsht n' dore t' Papës, shkurt : jâne robët e Sûnnim-
tarit t' Kishës.
Se Xêvênnsi i Krishtit âsht Kreu i Krishtênimit,
e se t' Krishtênët jâne n'detyrě, me gercnim t'bje-
rrunit t' gjithmonshem me ju gjegje zânit e urdhnit
t' tii edhè t' Krishtênët e rrfejne ket pûnë; por qi
Papa âsht tui na vûu leçii mos me pûnue per vênn
e per komë, âsht nji fjalë qi nuk xên vênn m' kurr-
nji kûvênn t' burrave t'arrsyjshem! - Mirëfilli du-
ket, se ata zotnii qi flasin «harbazarba» (si thote i
Bishkashnjani) kunnra t' Krishtênesh paskan harrue
me shikjue ato fletë kû thohet edhè i vêhet detyrë
t' Krishtênit, me ju shtrue sûnnimit t'shekullit ç' farë
do besimit t' jeté, e qi na kaa raa n'piesë per me
na sûnnue nee. E kjo kishte me mjaftue per me ja u
mushë mênnen kûnnershtarve t'onë se besimi i jonë,
Saa per me na u shpité e me na rânnue me ijale,
qe shka thonë: - Shkat à i Krishtênë, do t' u rrije
m' kâmë urdhnave t' Sûnnimtarit t' pergjithshem
t' Kishës e tuj i nnêjë me krye t'ulët ktii, sûnnimit
shekullaar i duhet me ja kthye shpinen, masì, sod
per sod geverija kishtare e shekullare nuk bân fjale
t'mira nnermjevedi. Edhè mâa: per mas t'mledhunit
t'pergjithshem t'Vatikanit, u gercnohet dnimi i paso-
sun, n'kjofte se nuk do t'i shtrohet kush zânit t'Xê-
vênnsit t'Jezu Krishtit qi âsht Kreu e Perannori i
i Kishës; praa t' Krishtênët jâne n' detyrë me ule
kryet urdhnave t' Papës do e mos, dashunimi i tyne
âsht n' dore t' Papës, shkurt : jâne robët e Sûnnim-
tarit t' Kishës.
Se Xêvênnsi i Krishtit âsht Kreu i Krishtênimit,
e se t' Krishtênët jâne n'detyrě, me gercnim t'bje-
rrunit t' gjithmonshem me ju gjegje zânit e urdhnit
t' tii edhè t' Krishtênët e rrfejne ket pûnë; por qi
Papa âsht tui na vûu leçii mos me pûnue per vênn
e per komë, âsht nji fjalë qi nuk xên vênn m' kurr-
nji kûvênn t' burrave t'arrsyjshem! - Mirëfilli du-
ket, se ata zotnii qi flasin «harbazarba» (si thote i
Bishkashnjani) kunnra t' Krishtênesh paskan harrue
me shikjue ato fletë kû thohet edhè i vêhet detyrë
t' Krishtênit, me ju shtrue sûnnimit t'shekullit ç' farë
do besimit t' jeté, e qi na kaa raa n'piesë per me
na sûnnue nee. E kjo kishte me mjaftue per me ja u
mushë mênnen kûnnershtarve t'onë se besimi i jonë,
- 38 -
masi s'i kunnershtohet geveriis shekullare e sûnni-
mit t' sajë, nuk i kunnershtohet as atdhedastniis, tuj
kênë se têmni i atdheut, n' goje t'Jezu Kristit ti-
nglloi pikë s'parit» si tha Prift Riberi. -
ạạ Kristênimi kaa kêně, qi e kaa mkâmë nnîsiën
e atdhedashtniis ..
... Atdhedashtnija e nji t' Kri-
shtênit, ç' n' fillesë t' vet e nneri n' kto kohe t'ona
s' âsht shue, as nuk kaa mujte m'u shiye preje zê-
mret t' tii, e m'u shduke prejë Kishës s' Jezu Krishtit
kjo dhântii e Perennis. » ( 32 )
«Shpijarët rinojne n'dashtnii perpalltore, atdhe-
dashtnija pshtetet n' dashtnii giøtetnore, besimi âsht
zêmra e nîsijve mâa t' dliirta e t' madhnuëshme .
E sado qi na bâhet se kjo dashtnii dahet n' shum
dega, dashtnija e njimênnët âsht e vetme. Praa, dasht-
nija nnaj plângun, nnaj atmen e nnaj besimin ,
permlidhen m' nji dashtnii, qi kaa nji gurrë t' nnîsijve
qi gurrgullojnë m'nji hov prejë nji zêmret; e n'na
vofte mênnja me i daa triish kto dashtnii, kishte me
kênë gjithnjì si me dashte me daa m' trii rreze nji
drité! » (33) - drité se drité, edhè pse e dame
trijsh, n'kênse t'vet jet nji. - Per me vertetue fjalen
t'ême veshtroni kto msime t'bukura qi i kaa dhânë
Zoti Krisht:
#Leu n'Betlehem, kû e pat thirrë e prûu ur-
dhnimi i sûnnimit t'vênnit; qyshë prejë diepit filloi
m'u vûu e m'u giegje, urdhnave t'qeveriis, e t'gjith
jeten e vet e pat njimênnun dokes s'vênnit....
masi s'i kunnershtohet geveriis shekullare e sûnni-
mit t' sajë, nuk i kunnershtohet as atdhedastniis, tuj
kênë se têmni i atdheut, n' goje t'Jezu Kristit ti-
nglloi pikë s'parit» si tha Prift Riberi. -
ạạ Kristênimi kaa kêně, qi e kaa mkâmë nnîsiën
e atdhedashtniis ..
... Atdhedashtnija e nji t' Kri-
shtênit, ç' n' fillesë t' vet e nneri n' kto kohe t'ona
s' âsht shue, as nuk kaa mujte m'u shiye preje zê-
mret t' tii, e m'u shduke prejë Kishës s' Jezu Krishtit
kjo dhântii e Perennis. » ( 32 )
«Shpijarët rinojne n'dashtnii perpalltore, atdhe-
dashtnija pshtetet n' dashtnii giøtetnore, besimi âsht
zêmra e nîsijve mâa t' dliirta e t' madhnuëshme .
E sado qi na bâhet se kjo dashtnii dahet n' shum
dega, dashtnija e njimênnët âsht e vetme. Praa, dasht-
nija nnaj plângun, nnaj atmen e nnaj besimin ,
permlidhen m' nji dashtnii, qi kaa nji gurrë t' nnîsijve
qi gurrgullojnë m'nji hov prejë nji zêmret; e n'na
vofte mênnja me i daa triish kto dashtnii, kishte me
kênë gjithnjì si me dashte me daa m' trii rreze nji
drité! » (33) - drité se drité, edhè pse e dame
trijsh, n'kênse t'vet jet nji. - Per me vertetue fjalen
t'ême veshtroni kto msime t'bukura qi i kaa dhânë
Zoti Krisht:
#Leu n'Betlehem, kû e pat thirrë e prûu ur-
dhnimi i sûnnimit t'vênnit; qyshë prejë diepit filloi
m'u vûu e m'u giegje, urdhnave t'qeveriis, e t'gjith
jeten e vet e pat njimênnun dokes s'vênnit....
- 39 -
E kuur e patne pveté a i do laa telozna (t'lamet=
pagesat) qeveriis, Krishti u tha: E kuja ftyrë âsht e
vulosun m't' holla qi shkojnë n'ket vênn? E pera-
nnorit, i pergjegine. - Krishti u kputi: Nepni pera-
nnorit ç'âsht e perannorit, e Perennîis ç'âsht e Pere-
nnîis. (*) - qe praa, detyrave qi kena nnaj Pere-
nnîin, Jezu-Krishti u perkrahe detyrat qi kena nnaj
perannorin.» (34) - «Si mûnn t'thirrena sherbtorët
e Perennîis, n'kjofté se jena asì djelmsh t'pazêmer,
qi çojmë doren t'onë kunnra atdheut edhe bâhena
gjaksorët e ksajë mamě, qi Aj i lumi na kaa falë? »
(35) - «Besimi i jonë nuk i bân ballë (s'i kunner-
shtohet) atdhedashtniis: njâj qi i thote vedit atdhe-
taré, veç t'i dale per doresh per me mujté me nga-
trrue komin, me nnêzë flaken c mniis, e mos me njoftë
as t' parë as t' mrâmë, atii i kunnershtohet, atdhe-
dashtnien e kso doret besimi i jonë s'e don prejé
bestarve t'vet. - Nji qi rreket me gjith fuqii t'mênnës
e l' zêmres me sdrite komin e vet me dije"e me" ar-
dhe tjera qi neren e zânin e mirë ja man m'kâmë
atdheut; nji qi s'i dhîmet ,giâja e pasunija, jeta e
gjaku, veç t'a shofe komin e atdheen tuj hecun marě,
tuj u majtun n'lidhnii dashtnijet e n'bashkim, edhè u
del zot kunnra anmiqve t'rrethit, skâj m'skâj me i raa
Unjillit t' Krishtit nuk kena me gjetë, se ksi atdhe-
tarësh jânë t' leçitun prejë Unjillit e prejë Kishës
s' onë » . (36.) —
E kuur e patne pveté a i do laa telozna (t'lamet=
pagesat) qeveriis, Krishti u tha: E kuja ftyrë âsht e
vulosun m't' holla qi shkojnë n'ket vênn? E pera-
nnorit, i pergjegine. - Krishti u kputi: Nepni pera-
nnorit ç'âsht e perannorit, e Perennîis ç'âsht e Pere-
nnîis. (*) - qe praa, detyrave qi kena nnaj Pere-
nnîin, Jezu-Krishti u perkrahe detyrat qi kena nnaj
perannorin.» (34) - «Si mûnn t'thirrena sherbtorët
e Perennîis, n'kjofté se jena asì djelmsh t'pazêmer,
qi çojmë doren t'onë kunnra atdheut edhe bâhena
gjaksorët e ksajë mamě, qi Aj i lumi na kaa falë? »
(35) - «Besimi i jonë nuk i bân ballë (s'i kunner-
shtohet) atdhedashtniis: njâj qi i thote vedit atdhe-
taré, veç t'i dale per doresh per me mujté me nga-
trrue komin, me nnêzë flaken c mniis, e mos me njoftë
as t' parë as t' mrâmë, atii i kunnershtohet, atdhe-
dashtnien e kso doret besimi i jonë s'e don prejé
bestarve t'vet. - Nji qi rreket me gjith fuqii t'mênnës
e l' zêmres me sdrite komin e vet me dije"e me" ar-
dhe tjera qi neren e zânin e mirë ja man m'kâmë
atdheut; nji qi s'i dhîmet ,giâja e pasunija, jeta e
gjaku, veç t'a shofe komin e atdheen tuj hecun marě,
tuj u majtun n'lidhnii dashtnijet e n'bashkim, edhè u
del zot kunnra anmiqve t'rrethit, skâj m'skâj me i raa
Unjillit t' Krishtit nuk kena me gjetë, se ksi atdhe-
tarësh jânë t' leçitun prejë Unjillit e prejë Kishës
s' onë » . (36.) —
- 40 -
Tashti rame n' fjale t'onë: nji i Krishtênë jo veç
âsht n'detyrě, mas rênnit t' natyres me dashte komin
e vet e atmen, por edhè mas urdhnit t' Unjillit. -
- Atdhedashtnija e nji t' Krishtênit âsht e dlirë, e
plotëshme edhè e padredhina, e ngûlun m'loçkë
t'zêmres, sikursè e rrfyne edhè goja e Montes-
quien-it: » Saa mâa t' mirë t' jenë t' Krishtênët aq
jâne edhè atdhetare t' vertete: atà jânë t'sdritun preje
Dritet t' pamaruëme n'detyra t'besimit, e prannêj, saa
mâa me zêmer t'rreken m'u pergjegjë detyrave qi kan
nnaj t' Lumin e jetës, m'at mnnyre rreken me i krye
edhè detyrat qi kan nnaj komin e atedheen e vet».
(37.) - «Permas Zotit jena n'detyre me dashte
atmen ». (38) - «Dashtnija nnaj atmen âsht nji nnîsii
e perflakshme e nnêzun n'zêmer t'nierit mun prej
t' madhit Zot. „, (39.) -
S. I.
N' zêmer t'njatii komit, kû kaa ngûlë rrâjen e
vet Besimi i vertetě, âsht i sdritun e komë fatbardhe!
- Me at komě âsht bashkimi, fuqija e lirija. Asht i
rrebët n'lufte e zêmergjânë nnaj anmiqët qi e zisin
e qi mrrîin ky me ja u ulë ballin. Besimi i vertete
e shtyyn me mênnue per jet t'ardhshme, e dashtnia
asaj lumnie e nnêze n' dashtnii t' komit e t'atmes.
Tashti rame n' fjale t'onë: nji i Krishtênë jo veç
âsht n'detyrě, mas rênnit t' natyres me dashte komin
e vet e atmen, por edhè mas urdhnit t' Unjillit. -
- Atdhedashtnija e nji t' Krishtênit âsht e dlirë, e
plotëshme edhè e padredhina, e ngûlun m'loçkë
t'zêmres, sikursè e rrfyne edhè goja e Montes-
quien-it: » Saa mâa t' mirë t' jenë t' Krishtênët aq
jâne edhè atdhetare t' vertete: atà jânë t'sdritun preje
Dritet t' pamaruëme n'detyra t'besimit, e prannêj, saa
mâa me zêmer t'rreken m'u pergjegjë detyrave qi kan
nnaj t' Lumin e jetës, m'at mnnyre rreken me i krye
edhè detyrat qi kan nnaj komin e atedheen e vet».
(37.) - «Permas Zotit jena n'detyre me dashte
atmen ». (38) - «Dashtnija nnaj atmen âsht nji nnîsii
e perflakshme e nnêzun n'zêmer t'nierit mun prej
t' madhit Zot. „, (39.) -
S. I.
N' zêmer t'njatii komit, kû kaa ngûlë rrâjen e
vet Besimi i vertetě, âsht i sdritun e komë fatbardhe!
- Me at komě âsht bashkimi, fuqija e lirija. Asht i
rrebët n'lufte e zêmergjânë nnaj anmiqët qi e zisin
e qi mrrîin ky me ja u ulë ballin. Besimi i vertete
e shtyyn me mênnue per jet t'ardhshme, e dashtnia
asaj lumnie e nnêze n' dashtnii t' komit e t'atmes.
Nuk kaa virtyt, qi besimi i joně s' äsht tuj na e
porositun, e qi s' na urdhnon me e mârrun mrapa,
sikursè na vên leçii gjithshkà kishte me mujtë me
fye Zotin e t' afermin t' onë. Nner nevojë na shtrîin
doren bâmire t' veen n' nîmë; grabitçarit e t' paudhit
mûnnohet me jau nâlë hovin e mrapshte; kapet
n' dashtnii nnaj atê, qi nepet me lulzue, me nerue
e me i dalë zot vênnit t' vet. Besimi i jonë nuk priton
me na trimnue, me na bekue e me na armatise doren
me spaté t' drejtniis, qi t'largojmě qafet atà qi na
turren paa u pasë farë fajit. Nner t' panjehun, po i
permênnin kta dy, qi me kryq m' njânen e me shpatě
m' tjetren dorë i duëlne zot edhè e pshtuëne vênnin
e vet: Shên Gjon Kapistrani, O. F. M. e e Lumja
Joanna De Ark, prejë t'Tretit Urdhen t'Sh'Françeskut
prejë Asizit.
Besimi i jonë na nnezë n'dashtnii t'nnermjedshme
e n' bashkim giytetnuër: n' sûnnim e n' urdhnim t'ktii
nnritě hjeshija, njinija e krashimi (krahashimi); me
kujdes na mêrr mrapa qi mos t'nshojmě kûnn; sû-
nnimtarve u prîn me msime t'veta, n'giygie âsht i
drejtë; pûnen e mûnnin nuk i bân per gëllim t' fiti-
mit; n' dhântii âsht i gjâne, n'nnîmë âsht i palodh-
shem. Na mson n' urtii e n' perkore; largon mniën e
nuk flet me pajta. Nner kunnershtime na trimnon e
na nep zêmer n't' bajtun; nnîgiesen e prûnjimin nnaj
' parët na mson. T' laamet, qi i detyrojme sunnimi
t' geveriis na urdhnon me i laa paa pritesë. Kuur
6
porositun, e qi s' na urdhnon me e mârrun mrapa,
sikursè na vên leçii gjithshkà kishte me mujtë me
fye Zotin e t' afermin t' onë. Nner nevojë na shtrîin
doren bâmire t' veen n' nîmë; grabitçarit e t' paudhit
mûnnohet me jau nâlë hovin e mrapshte; kapet
n' dashtnii nnaj atê, qi nepet me lulzue, me nerue
e me i dalë zot vênnit t' vet. Besimi i jonë nuk priton
me na trimnue, me na bekue e me na armatise doren
me spaté t' drejtniis, qi t'largojmě qafet atà qi na
turren paa u pasë farë fajit. Nner t' panjehun, po i
permênnin kta dy, qi me kryq m' njânen e me shpatě
m' tjetren dorë i duëlne zot edhè e pshtuëne vênnin
e vet: Shên Gjon Kapistrani, O. F. M. e e Lumja
Joanna De Ark, prejë t'Tretit Urdhen t'Sh'Françeskut
prejë Asizit.
Besimi i jonë na nnezë n'dashtnii t'nnermjedshme
e n' bashkim giytetnuër: n' sûnnim e n' urdhnim t'ktii
nnritě hjeshija, njinija e krashimi (krahashimi); me
kujdes na mêrr mrapa qi mos t'nshojmě kûnn; sû-
nnimtarve u prîn me msime t'veta, n'giygie âsht i
drejtë; pûnen e mûnnin nuk i bân per gëllim t' fiti-
mit; n' dhântii âsht i gjâne, n'nnîmë âsht i palodh-
shem. Na mson n' urtii e n' perkore; largon mniën e
nuk flet me pajta. Nner kunnershtime na trimnon e
na nep zêmer n't' bajtun; nnîgiesen e prûnjimin nnaj
' parët na mson. T' laamet, qi i detyrojme sunnimi
t' geveriis na urdhnon me i laa paa pritesë. Kuur
6
- 42 -
t' na thrrase nevoja e atdheut, besimi i jonë na
shtyyn me i nnîjët gadi rrezikut qi i gercnohet, e
ket sherbim na urdhnon me ja båa, jo si rrogtarë,
por si bij e me gjith zêmer e paa kursye as jeten
as gjakun per pshtim t' tii. Anmikut t' atdheut e
t' komit jena n' detyrë me ja nnalë hovin, porsè be-
simi na urdhnon mos me çfryy mniën e zêmres m'tê.
Me e largue rrethit, me e hjekun gafet, por n'mnnyrë
qi mos t' derdhet gjaku m' kurrnji âne. Mizoriën e
gjaksiën nuk munnet me e paa me syy ky besim i
hyjnuëshem.
Kush jâne atà qi gjinnen gadi me ju pergiegje
urdhnimeve t' besimit e detyrave qi kena nnaj ko-
min e atdheen? Jânë Meshtarët e Kishës Katholike:.,
Shkaf âsht Meshtarë Katholik, jânë nner mâa t'parèt
qi paa i rrudhë krahët, por me gjith zêmer e me
shpiirt, teloznen qi i shkon geveriis ja lajnë, paa pase
nevoje me u thâné dyy herë. » (40.)-
Besimi Katholik, jo veç qi nuk na vên leçii, por
edhè na shtyyn, qi t' a dtftojme vedin edhé me pûnë,
se jena atdhetarë e se pernjimênn na shkrîhet zêmra
n'dashtnii t' komit, e se per vênn a per komë nuk
na dhîmet jeta. Praa, paa farě gabimit mûn t' thona,
se dashtniën e vertete nnaj komin e atmen rrezja e
besimit t' vertete e nnêzë n'zêmer t' nierit. -
- Kû mos t' i keet ngulë rrâjet e veta Besimi i
vertetě, s' kena pse presim donji nneer prejë atii ko-
t' na thrrase nevoja e atdheut, besimi i jonë na
shtyyn me i nnîjët gadi rrezikut qi i gercnohet, e
ket sherbim na urdhnon me ja båa, jo si rrogtarë,
por si bij e me gjith zêmer e paa kursye as jeten
as gjakun per pshtim t' tii. Anmikut t' atdheut e
t' komit jena n' detyrë me ja nnalë hovin, porsè be-
simi na urdhnon mos me çfryy mniën e zêmres m'tê.
Me e largue rrethit, me e hjekun gafet, por n'mnnyrë
qi mos t' derdhet gjaku m' kurrnji âne. Mizoriën e
gjaksiën nuk munnet me e paa me syy ky besim i
hyjnuëshem.
Kush jâne atà qi gjinnen gadi me ju pergiegje
urdhnimeve t' besimit e detyrave qi kena nnaj ko-
min e atdheen? Jânë Meshtarët e Kishës Katholike:.,
Shkaf âsht Meshtarë Katholik, jânë nner mâa t'parèt
qi paa i rrudhë krahët, por me gjith zêmer e me
shpiirt, teloznen qi i shkon geveriis ja lajnë, paa pase
nevoje me u thâné dyy herë. » (40.)-
Besimi Katholik, jo veç qi nuk na vên leçii, por
edhè na shtyyn, qi t' a dtftojme vedin edhé me pûnë,
se jena atdhetarë e se pernjimênn na shkrîhet zêmra
n'dashtnii t' komit, e se per vênn a per komë nuk
na dhîmet jeta. Praa, paa farě gabimit mûn t' thona,
se dashtniën e vertete nnaj komin e atmen rrezja e
besimit t' vertete e nnêzë n'zêmer t' nierit. -
- Kû mos t' i keet ngulë rrâjet e veta Besimi i
vertetě, s' kena pse presim donji nneer prejë atii ko-
- 43 -
mit e mûnn t' thona, i mjere aj komě, qi kaa mete
paa e ngrofun rrezja e besimit t'hyinuëshem.
S. V.
Patme thânë dikû, se t' gjith atà qi guxojnë me
na u shpifë e me na u shkarkue tuj thânë se nji i
Krishtêne nuk munnet me kêne edhè atdhetaar i nji-
mennët, na detyrojnë me çile gojen t'onë kunnra sish
persërii, t' cillët kan ftyrë me vûu n'qêjnim ket besim
t' hyjnuëshem e n' bestarët e tii, e me jau prûu para
spysh do nollnii, qi veç me ree t ktii besimit kar
mrrîi m'u dalë n'krye atà burra.
Veshtroni !
Kush kje njaj, qi ja nnâli hovin Atiles, i cilli
kje thirre « Shplaka e Perennîis »? - A nuk kje
xêvênnsi i Jezu Krishtit Sh' Luâni Papë? - Shka bâni
Sh' Aloizi i Frânces, t'cillin, deri Voltaire-i e madh-
non tuj thânë se kje «Mâa i miri nner Mretent e
Frânces, e nieri mâa i permênnun n'Europë? » A nuk
kje ky, i pshtetun n' besim t' vertete, qi ja suëll gjith
at neer, e ja rriti zânin e êmnin atédheut t' vet?-
Kristof Kolumbit, kush kje qi ja dha gjith at zêmer
per me ju true e me ju turrë gjithnnuër rrezikut, e
m'u dalë n'krye shestimeve t'veta me faqe t' bardhe
e paa e gjetë gjâa e ligë ? A nuk kje rrezja e Êm-
nit t' Jezu Krishtit? - A nuk kje ky besim i
mit e mûnn t' thona, i mjere aj komě, qi kaa mete
paa e ngrofun rrezja e besimit t'hyinuëshem.
S. V.
Patme thânë dikû, se t' gjith atà qi guxojnë me
na u shpifë e me na u shkarkue tuj thânë se nji i
Krishtêne nuk munnet me kêne edhè atdhetaar i nji-
mennët, na detyrojnë me çile gojen t'onë kunnra sish
persërii, t' cillët kan ftyrë me vûu n'qêjnim ket besim
t' hyjnuëshem e n' bestarët e tii, e me jau prûu para
spysh do nollnii, qi veç me ree t ktii besimit kar
mrrîi m'u dalë n'krye atà burra.
Veshtroni !
Kush kje njaj, qi ja nnâli hovin Atiles, i cilli
kje thirre « Shplaka e Perennîis »? - A nuk kje
xêvênnsi i Jezu Krishtit Sh' Luâni Papë? - Shka bâni
Sh' Aloizi i Frânces, t'cillin, deri Voltaire-i e madh-
non tuj thânë se kje «Mâa i miri nner Mretent e
Frânces, e nieri mâa i permênnun n'Europë? » A nuk
kje ky, i pshtetun n' besim t' vertete, qi ja suëll gjith
at neer, e ja rriti zânin e êmnin atédheut t' vet?-
Kristof Kolumbit, kush kje qi ja dha gjith at zêmer
per me ju true e me ju turrë gjithnnuër rrezikut, e
m'u dalë n'krye shestimeve t'veta me faqe t' bardhe
e paa e gjetë gjâa e ligë ? A nuk kje rrezja e Êm-
nit t' Jezu Krishtit? - A nuk kje ky besim i
- 44 -
hyjnuëshem qi i dha zêmer Krillon-it kuur u nis
n' Mallte, i shtymun prejë dashtniis nnaj t' afermin,
e qi me jetë m'sgripth, shkoj me jau lecue barren
e salvimeve nên t' cillen gjimojshin atà t'ngratët? -
E njaj Sobjeski me t' kuëjin krah doli ngadhnyës ?
A nuk e diftoj vetë, kuur me nji shnnrrim t' madh-
nuëshem, i shkrueiti vedit ato fjalët e Cesarit, «Veni,
vidi, Deus vicit» - Erdha, paash, Hyu ngadhnoj !?
- M' njan'ânë boten, o Shqppe t' leeta! Gjergi
Kastrioti i jone, njeky Petrit i atii malit t' gurit
t' Krojes, me nnîme t' cillit i shtîini mneer botes
edhè e dermoj anmikun e vet ? ...... A nuk kje
nîma e atii besimit qi i kje pîi m' gjak me tâmel
t' gjiut t' s' âmës? -
N' kjofte se nuk ju tûnnet mennja prejë ktynve
nnollnijve t' njimênnta, o kunnershtarë, per paa ju
njefun tjera, qi s' ûnn kishim me ja u dalë m'skâj
as me goj as me pupel, do t' mârrim vesht, se me
folê me juu, n'giûhe t' one do me thâne: » Me mihe
n' Buen! ( 41. ) -
Veshtroni edhè njeket fjalë: » Me i pase n' dorë
t' ême bêkimet e besimit (t' Fees) kishe me i derdhë
l' tâna mii vênnin t' êm. E ne m'pvetshi, njiqinn herë
mâa shum due nji komë qi beson, se atê qi nuk
beson. Komi me besim âsht i sdritun kahe pûnët e
shpırtit, e kuur t i bjere rasa me i dalë zot atmes e
êmnit t' madhnuëshem t' saje, s' kaa gjâa qi mûnn
t' ja nnale hovin e trimniis. » (42.) -
hyjnuëshem qi i dha zêmer Krillon-it kuur u nis
n' Mallte, i shtymun prejë dashtniis nnaj t' afermin,
e qi me jetë m'sgripth, shkoj me jau lecue barren
e salvimeve nên t' cillen gjimojshin atà t'ngratët? -
E njaj Sobjeski me t' kuëjin krah doli ngadhnyës ?
A nuk e diftoj vetë, kuur me nji shnnrrim t' madh-
nuëshem, i shkrueiti vedit ato fjalët e Cesarit, «Veni,
vidi, Deus vicit» - Erdha, paash, Hyu ngadhnoj !?
- M' njan'ânë boten, o Shqppe t' leeta! Gjergi
Kastrioti i jone, njeky Petrit i atii malit t' gurit
t' Krojes, me nnîme t' cillit i shtîini mneer botes
edhè e dermoj anmikun e vet ? ...... A nuk kje
nîma e atii besimit qi i kje pîi m' gjak me tâmel
t' gjiut t' s' âmës? -
N' kjofte se nuk ju tûnnet mennja prejë ktynve
nnollnijve t' njimênnta, o kunnershtarë, per paa ju
njefun tjera, qi s' ûnn kishim me ja u dalë m'skâj
as me goj as me pupel, do t' mârrim vesht, se me
folê me juu, n'giûhe t' one do me thâne: » Me mihe
n' Buen! ( 41. ) -
Veshtroni edhè njeket fjalë: » Me i pase n' dorë
t' ême bêkimet e besimit (t' Fees) kishe me i derdhë
l' tâna mii vênnin t' êm. E ne m'pvetshi, njiqinn herë
mâa shum due nji komë qi beson, se atê qi nuk
beson. Komi me besim âsht i sdritun kahe pûnët e
shpırtit, e kuur t i bjere rasa me i dalë zot atmes e
êmnit t' madhnuëshem t' saje, s' kaa gjâa qi mûnn
t' ja nnale hovin e trimniis. » (42.) -
- 45 -
S. VI.
Atmen me dashte po, masi i Bukuri i giëllve,
natyra e besimi na trimnojnë edhè na nnêzin n' ket
dashtnii!
Mas urdhnit t' besimit t' Krishtêne, pernjimênn
se dashtnija e nji t' Krishtênit do t' jete e pergjith-
shme, sikursè edhè vetě besimi âsht i pergjithshem
e nuk daan komin prejë komit, por komet e kater
ânve t' rruzullimit i kaa n'zêmer; me gjith ktê,
m' munyre t' posaçme na urdhnon me nnêje n'lidhnii
t' dashtniis me atdhetare t' one, qi kan nji gjak me
neč, e me dashte at vênn, kû âsht pelqye mirësija e
t' Madhit t' jetës me na bâa qi t' shifshim driten e
pare t' jetës; e qi me nji êmen thirret atdheu asè
dheu i tatës. — Per neer e lumnii do t' shkrîhena e
jeten e gjakun s' do t' a kursejmë per dheen e
' parve. -» Nieri nierit, a m'nji mnnyrě a m' nji
tjeter i kaa do detyra, - due me thânë - mas nneres
s' bâme. Tashti, nnera e dhântij mâa t' çmuëshme,
qi seicilli nesh i fiton, jane t' Dhânësit t' pergjith-
shem a t'Zotit, e n'vênn t' parë Atii do t'ja diim per
neer per gjithshka; mas detyrash qi kena nnaj Bâsin
t' onë, vîin ato qi kena nnaj prînnt e nnaj atdheen,
t' cillët na leene, na ngjiine, na mkâmne, e na majnë
n' prêhen t' vet. E si do t' i prûnjohet Zotit n' vênn
pare nji bestaar i njimênnët, ashtû âsht n' dety rě
S. VI.
Atmen me dashte po, masi i Bukuri i giëllve,
natyra e besimi na trimnojnë edhè na nnêzin n' ket
dashtnii!
Mas urdhnit t' besimit t' Krishtêne, pernjimênn
se dashtnija e nji t' Krishtênit do t' jete e pergjith-
shme, sikursè edhè vetě besimi âsht i pergjithshem
e nuk daan komin prejë komit, por komet e kater
ânve t' rruzullimit i kaa n'zêmer; me gjith ktê,
m' munyre t' posaçme na urdhnon me nnêje n'lidhnii
t' dashtniis me atdhetare t' one, qi kan nji gjak me
neč, e me dashte at vênn, kû âsht pelqye mirësija e
t' Madhit t' jetës me na bâa qi t' shifshim driten e
pare t' jetës; e qi me nji êmen thirret atdheu asè
dheu i tatës. — Per neer e lumnii do t' shkrîhena e
jeten e gjakun s' do t' a kursejmë per dheen e
' parve. -» Nieri nierit, a m'nji mnnyrě a m' nji
tjeter i kaa do detyra, - due me thânë - mas nneres
s' bâme. Tashti, nnera e dhântij mâa t' çmuëshme,
qi seicilli nesh i fiton, jane t' Dhânësit t' pergjith-
shem a t'Zotit, e n'vênn t' parë Atii do t'ja diim per
neer per gjithshka; mas detyrash qi kena nnaj Bâsin
t' onë, vîin ato qi kena nnaj prînnt e nnaj atdheen,
t' cillët na leene, na ngjiine, na mkâmne, e na majnë
n' prêhen t' vet. E si do t' i prûnjohet Zotit n' vênn
pare nji bestaar i njimênnët, ashtû âsht n' dety rě
- 46 -
m'u nnêjët m' kâmë prînnës e e atdheut n' vênn
t' dytë.» (43.) -
Mêrrni vesht, praa o t' papûne, qi shprralloni:
Besimi i t' krishtênve, nuk âsht tuj jau ftofe zêmrat
bestarve t' vet kahë dashtnija e atdheut, por âsht tuj
jau xee; nuk âsht tuj ja u vûu leçii, por u urdhnon
me dashte komin e atmen.
Qe-ge, nji tregim i madhnuëshem, qe nji pasqyre,
rrezhdimi i s' cillës e nnriçon qiellen e token, âsht
vetë Krishti qi na kaa dhânë msim t' kânnshem
t' atdhedashtniis » Êmni i atdheut, n' gojë t' Jezu
Krishtit tinglloj pikë s'parit. » (44) Tuj paa krajatat,
mûnnshtime e perkjellen e atdheut t' vet Krishti, nuk
muëjti me i pritě lotët e dhîmtës, e deri me gjak
t' vet t' paçmuëshem e njomi vênnin e vet, veç t' a
pshtote prejë rrezigesh qi i patne raa mii krye. -
« Pernjimênn se Krishti e derdhi gjakun e vet per
shelbim e shperblim t' marë nierzimit, e posaçe per
komë t' vet, e me ktê na msoj, se nieri âsht n'detyrë
me dashte komin e atmen e vet.» (45.) - A kena kû me
lype nji atdhetaar maa t'âmel, mâa t' buté e mâa
t' madhnuëshem se Krishtin? Skâj m' skâj e valloj
vênnin e vet, e gjithkû shkelte kâma e Tii, reeshte
hiire e nnera e urime mii atdheen e atdhetaart e vet.
Shka i met paa bâa e paa hjekě, veç t' a shifte ko-
min e vet t' njallë e t' lirë preje krajatash, shmijenjiis
e rrezigesh? At gjytet t' bukur, gjytet t' Perennîis e
mjeroj, e me lot vajtoj permii tê, porsè nuk muër
m'u nnêjët m' kâmë prînnës e e atdheut n' vênn
t' dytë.» (43.) -
Mêrrni vesht, praa o t' papûne, qi shprralloni:
Besimi i t' krishtênve, nuk âsht tuj jau ftofe zêmrat
bestarve t' vet kahë dashtnija e atdheut, por âsht tuj
jau xee; nuk âsht tuj ja u vûu leçii, por u urdhnon
me dashte komin e atmen.
Qe-ge, nji tregim i madhnuëshem, qe nji pasqyre,
rrezhdimi i s' cillës e nnriçon qiellen e token, âsht
vetë Krishti qi na kaa dhânë msim t' kânnshem
t' atdhedashtniis » Êmni i atdheut, n' gojë t' Jezu
Krishtit tinglloj pikë s'parit. » (44) Tuj paa krajatat,
mûnnshtime e perkjellen e atdheut t' vet Krishti, nuk
muëjti me i pritě lotët e dhîmtës, e deri me gjak
t' vet t' paçmuëshem e njomi vênnin e vet, veç t' a
pshtote prejë rrezigesh qi i patne raa mii krye. -
« Pernjimênn se Krishti e derdhi gjakun e vet per
shelbim e shperblim t' marë nierzimit, e posaçe per
komë t' vet, e me ktê na msoj, se nieri âsht n'detyrë
me dashte komin e atmen e vet.» (45.) - A kena kû me
lype nji atdhetaar maa t'âmel, mâa t' buté e mâa
t' madhnuëshem se Krishtin? Skâj m' skâj e valloj
vênnin e vet, e gjithkû shkelte kâma e Tii, reeshte
hiire e nnera e urime mii atdheen e atdhetaart e vet.
Shka i met paa bâa e paa hjekě, veç t' a shifte ko-
min e vet t' njallë e t' lirë preje krajatash, shmijenjiis
e rrezigesh? At gjytet t' bukur, gjytet t' Perennîis e
mjeroj, e me lot vajtoj permii tê, porsè nuk muër
- 4 -
vesht nuk ju mush mênnja se ishin lot dashtnijet qi
i derdhi ky atdhetaar i hyinuëshem ! -
T' pshtetun m'atdhetarin e parë Krishtin mûnn
t'thona me arrsyje n' dorë, se Meshtarija katholike
gjith-herë e gjithkûnn âsht kêne nner mâa t' parët
per me mârrë mrapa msimin e Krishtit, e kuur shifshin
se i gercnohej noj rrezik atdheut, u delshin edhè
u dalin per ballë anmikut t' komit e t' vênnit vet.
Nner nnollnii t'panjehuna, qe nji qi na verteton fjalen.
N'vjet 1870, a dini shka pat bâa Meshtarija e
Frâncës? Dath' e mathe, vojtne e ju shoqnuëne ush-
triis, per me i dhânë nîmë tuj luftue kunnra an-
miqve t' atdheut. T' tânë bâjshin seri, por kta ashtù
ju vllaznuëne ushtriis, qi at buk e lâng qi hajshin
atà, edhè kta ashtù hajshin; nuk shikjoshin tjeter, veç
t'u delte me paa komin e atmen t'pshtucmun prej
rrezikut. Luftuëne e qinnruëne si trimat e dheut; aq
qi Generali Baron Ambert, giti n' dritë nji liber
m' at shkak n't'cillin diftoj per fije e per pêe trim-
nien e Meshtariis Frânçeze, e dashtnien e flakëshme
naj atmen qi e diftuëne m' at shtek tuj luftue me
atà anmiqt e komit t' tyne.
Ipeshkvi i Sh' Palit n' Amerike Êmzot Ireland
thote» Dashtnija nnaj atdheen me nieri leen, e kû
mos t' keet vênn kjo, ajo zêmer âsht e çartun edhè
e mrapshstuëme.» (46) -
Aat Vinçenc: Markeze, hi kaa kênë nji nieri i
Zotit pat thâne: « Rregulltarët e kohës s' mesme .....
vesht nuk ju mush mênnja se ishin lot dashtnijet qi
i derdhi ky atdhetaar i hyinuëshem ! -
T' pshtetun m'atdhetarin e parë Krishtin mûnn
t'thona me arrsyje n' dorë, se Meshtarija katholike
gjith-herë e gjithkûnn âsht kêne nner mâa t' parët
per me mârrë mrapa msimin e Krishtit, e kuur shifshin
se i gercnohej noj rrezik atdheut, u delshin edhè
u dalin per ballë anmikut t' komit e t' vênnit vet.
Nner nnollnii t'panjehuna, qe nji qi na verteton fjalen.
N'vjet 1870, a dini shka pat bâa Meshtarija e
Frâncës? Dath' e mathe, vojtne e ju shoqnuëne ush-
triis, per me i dhânë nîmë tuj luftue kunnra an-
miqve t' atdheut. T' tânë bâjshin seri, por kta ashtù
ju vllaznuëne ushtriis, qi at buk e lâng qi hajshin
atà, edhè kta ashtù hajshin; nuk shikjoshin tjeter, veç
t'u delte me paa komin e atmen t'pshtucmun prej
rrezikut. Luftuëne e qinnruëne si trimat e dheut; aq
qi Generali Baron Ambert, giti n' dritë nji liber
m' at shkak n't'cillin diftoj per fije e per pêe trim-
nien e Meshtariis Frânçeze, e dashtnien e flakëshme
naj atmen qi e diftuëne m' at shtek tuj luftue me
atà anmiqt e komit t' tyne.
Ipeshkvi i Sh' Palit n' Amerike Êmzot Ireland
thote» Dashtnija nnaj atdheen me nieri leen, e kû
mos t' keet vênn kjo, ajo zêmer âsht e çartun edhè
e mrapshstuëme.» (46) -
Aat Vinçenc: Markeze, hi kaa kênë nji nieri i
Zotit pat thâne: « Rregulltarët e kohës s' mesme .....
- 48 -
e shkrîishin jeten e vet mas dashtnis s' Perennis e
t' atdheut. » (47.) -
S. VII .
Besimi i jonë, jo qi rreket me shue flaken e
atdhedashtniis prejë zêmrash t' bestarve t' vet, por
âsht tuj e zitë qi t' nnezet edhè mâa, masì themeli i
atdhedashtniis s' vërtete pshtetet n' besim l' vërtetë.
Permas dashtniis s' Kishës, âsht dashtnija nnaj
atdheen, e kto dyy dashtnii kan nji gurrë, qi âsht
Zoti; nji visaar, qi âsht lirija; nji dishiir, qi âsht
getésija; nji fitim, qi âsht giygji i drejtě, e nji qe-
Ilim, qi âsht e mira edhè fatbardhesija e komit. -
Prannêj, dashtnija e Zotit edhè e komsiis perzihen
n'zêmer t' nierit m' at mnnyrě, qi bâhen nji dashtnii:
kuur t'voket kahë Perennîja e Kisha, paa nnryshim,
do t' ftofet kahë atdheu. Ajo zêmer qi âsht e ftofun
kahë, Bësimi i vertete gjith diten me nnêjte me goje
hapët, tuj gerthité Atdhee! mos u hutò, o vllaa at-
dhetaar, persè t' rrêen; mos i xên besë, persè dashtnija
e atii mistrecit nuk hapet as nuk i xên vênn saa hija
rreth vedit. Ksi atdhetarësh jânë t' pa-cak, jânë rrênca
e t' krymët n' zêmer. Jâně asish, qi kishin me dashtë
me gzue jeten e vet m' shpine t'ânne, paa e mênnue
t' shtatin urdhnim t' Madhit Zot i cilli thoté: o Mos
e merr gjâan e huëj as kurrnji kafshe t'hûëjen.» -
e shkrîishin jeten e vet mas dashtnis s' Perennis e
t' atdheut. » (47.) -
S. VII .
Besimi i jonë, jo qi rreket me shue flaken e
atdhedashtniis prejë zêmrash t' bestarve t' vet, por
âsht tuj e zitë qi t' nnezet edhè mâa, masì themeli i
atdhedashtniis s' vërtete pshtetet n' besim l' vërtetë.
Permas dashtniis s' Kishës, âsht dashtnija nnaj
atdheen, e kto dyy dashtnii kan nji gurrë, qi âsht
Zoti; nji visaar, qi âsht lirija; nji dishiir, qi âsht
getésija; nji fitim, qi âsht giygji i drejtě, e nji qe-
Ilim, qi âsht e mira edhè fatbardhesija e komit. -
Prannêj, dashtnija e Zotit edhè e komsiis perzihen
n'zêmer t' nierit m' at mnnyrě, qi bâhen nji dashtnii:
kuur t'voket kahë Perennîja e Kisha, paa nnryshim,
do t' ftofet kahë atdheu. Ajo zêmer qi âsht e ftofun
kahë, Bësimi i vertete gjith diten me nnêjte me goje
hapët, tuj gerthité Atdhee! mos u hutò, o vllaa at-
dhetaar, persè t' rrêen; mos i xên besë, persè dashtnija
e atii mistrecit nuk hapet as nuk i xên vênn saa hija
rreth vedit. Ksi atdhetarësh jânë t' pa-cak, jânë rrênca
e t' krymët n' zêmer. Jâně asish, qi kishin me dashtë
me gzue jeten e vet m' shpine t'ânne, paa e mênnue
t' shtatin urdhnim t' Madhit Zot i cilli thoté: o Mos
e merr gjâan e huëj as kurrnji kafshe t'hûëjen.» -
- 49-
Atdhetarë grryësa e prituësa, qi kishin me dashté
me krahasue mûnnin e huëj me pritesë t' vet; at-
dhetarë rrênca, qi me shtirsii t' vet shkojnë tuj mârrë
mênnç boten, e tuj u rrekë me i vllaznue kensè, e
m'tjeter ânë u gropojnë nên kâmë, i nnersejnë n'mnii
n'smirë, n'mizorii e n'tjera mrapshtii qi nuk mrrîin
me i bâa as shtâsa e pa-arsyjshme. Atdhetarë t' terbue,
qi nuk gjêjne t' ngîi n't'zeza t' komit; shprrallsa, qi
rrinë tuj kavatue pûně t'pa-půna, per me i keqasue
me komë atdhetarët e njimênnët. Atdhetarë hutaça,
atdheu i t' cillve jâně mehane e kafeane, e kuur
t' mrrînë me ja paa fûnnin gotés, atëherë dalin per
fusha tuj u perkûnne si gjethi m'eer e tuj mjellë
ngatrresa nner shokë. Atdhetarě t' pabesë qi mû-
nnohen per rrênim t' atdheut. Atdhetarë smirëzez,
t' cillët rreken me majtë t'thurme kullosen e vet, edhè
u ushton n' gojë ajo fjalë e hiësme - pshtovsha vetë
se per tjerë nuk po kam dert se saa per atme e
komë, edhè me kênë se dalin faret e shuhen krejt
s'u theket zêmra. T' gjith atà qi pûnojně kso doret,
jânë atdhetarë vllavrasa.
Atdhetaar besnik, n'kjoftë se t' veshet nnonji ksi
atdhetarësh qi i permênnme, e t'thotë merrm mrapa,
se t' bâj t' pase, t' bâj kshtû e ashtû, edhè e shef se
Zotin e Kishen i kaa lânë mas shpinet, mos e nniq,
se t'han gjarpni; mos ju vên mrapa, se kaa me t'fikë,
tuj düit se kush nuk don Zotin, nuk münnet me
dashtë t' afermin as atdheen. - Karli i Madh pat
Atdhetarë grryësa e prituësa, qi kishin me dashté
me krahasue mûnnin e huëj me pritesë t' vet; at-
dhetarë rrênca, qi me shtirsii t' vet shkojnë tuj mârrë
mênnç boten, e tuj u rrekë me i vllaznue kensè, e
m'tjeter ânë u gropojnë nên kâmë, i nnersejnë n'mnii
n'smirë, n'mizorii e n'tjera mrapshtii qi nuk mrrîin
me i bâa as shtâsa e pa-arsyjshme. Atdhetarë t' terbue,
qi nuk gjêjne t' ngîi n't'zeza t' komit; shprrallsa, qi
rrinë tuj kavatue pûně t'pa-půna, per me i keqasue
me komë atdhetarët e njimênnët. Atdhetarë hutaça,
atdheu i t' cillve jâně mehane e kafeane, e kuur
t' mrrînë me ja paa fûnnin gotés, atëherë dalin per
fusha tuj u perkûnne si gjethi m'eer e tuj mjellë
ngatrresa nner shokë. Atdhetarě t' pabesë qi mû-
nnohen per rrênim t' atdheut. Atdhetarë smirëzez,
t' cillët rreken me majtë t'thurme kullosen e vet, edhè
u ushton n' gojë ajo fjalë e hiësme - pshtovsha vetë
se per tjerë nuk po kam dert se saa per atme e
komë, edhè me kênë se dalin faret e shuhen krejt
s'u theket zêmra. T' gjith atà qi pûnojně kso doret,
jânë atdhetarë vllavrasa.
Atdhetaar besnik, n'kjoftë se t' veshet nnonji ksi
atdhetarësh qi i permênnme, e t'thotë merrm mrapa,
se t' bâj t' pase, t' bâj kshtû e ashtû, edhè e shef se
Zotin e Kishen i kaa lânë mas shpinet, mos e nniq,
se t'han gjarpni; mos ju vên mrapa, se kaa me t'fikë,
tuj düit se kush nuk don Zotin, nuk münnet me
dashtë t' afermin as atdheen. - Karli i Madh pat
- 50 -
thânë: Atii qi s'kaa besë m'Zot e m'Meshtaar, nuk
mûnn t' i xâa besë kurrqyshë as une. » -
S. VIII.
Kû shkon m'u perplasë nji komë, i cilli rreket
me shue êmnin e besimit t' parve prejë zêmret e
t' rrethit t' vet, Europa na e bân dishmii.
Mênnçarët e Parixit t' Frâncës, t' mrapshtuëmun
prejë majuget mje m' thêmer, mrrîne me i raa shqelm
besimit t' parve, e m'nji gojë e zâa ja njitne vedit
at êmen t' shemtuëshem t' paa-tin-zonë! - Mje kû i
platasi atdhedashtnija paa besim t' vertetë?
T' terratisun n' mênn e n'zêmer u vûnë kâmen
t' pafajve, bukuriën e gjytetit e kthpëne n' shemtim,
e atdheen, marë e perziëne edhè e bâne, si mo', Zo',
mâa keq! Masì i vodhen e i çveshen s'mirash Kishat,
masì hoqne jetet Meshtarë e giytetas bestarë, s'mrâ-
mit kta atdhetarë t' flaket, i dhanë zjarm giytetit edhè
e çuëne n' shknnii, ashtû qi njâj Pariz i madhnuëshem
kje shkrĩi e bâa nji sharânë gursh.
Prohe! atdhetarë vllazen, mos kjoftë thânun prejë
kučj, se paa besim t' vertetč, munn t' bâhena atdhetarě
t' vertetě! Kû t' zhduket êmni i madhnueshem i be-
simit, mos pvetni per at komë, se nâma e zezě do
t'a haje, vênnin e vet e qet n' flakë, e vedin n'flakë
t' pasosme.
thânë: Atii qi s'kaa besë m'Zot e m'Meshtaar, nuk
mûnn t' i xâa besë kurrqyshë as une. » -
S. VIII.
Kû shkon m'u perplasë nji komë, i cilli rreket
me shue êmnin e besimit t' parve prejë zêmret e
t' rrethit t' vet, Europa na e bân dishmii.
Mênnçarët e Parixit t' Frâncës, t' mrapshtuëmun
prejë majuget mje m' thêmer, mrrîne me i raa shqelm
besimit t' parve, e m'nji gojë e zâa ja njitne vedit
at êmen t' shemtuëshem t' paa-tin-zonë! - Mje kû i
platasi atdhedashtnija paa besim t' vertetë?
T' terratisun n' mênn e n'zêmer u vûnë kâmen
t' pafajve, bukuriën e gjytetit e kthpëne n' shemtim,
e atdheen, marë e perziëne edhè e bâne, si mo', Zo',
mâa keq! Masì i vodhen e i çveshen s'mirash Kishat,
masì hoqne jetet Meshtarë e giytetas bestarë, s'mrâ-
mit kta atdhetarë t' flaket, i dhanë zjarm giytetit edhè
e çuëne n' shknnii, ashtû qi njâj Pariz i madhnuëshem
kje shkrĩi e bâa nji sharânë gursh.
Prohe! atdhetarë vllazen, mos kjoftë thânun prejë
kučj, se paa besim t' vertetč, munn t' bâhena atdhetarě
t' vertetě! Kû t' zhduket êmni i madhnueshem i be-
simit, mos pvetni per at komë, se nâma e zezě do
t'a haje, vênnin e vet e qet n' flakë, e vedin n'flakë
t' pasosme.
- 51 -
Dashtnija nnaj atdheen nuk do t' i perbuzë de-
tyrat e besimit. Atdheen me dashtë e besimin me
mnii, knnêj me trajtue annêj me rrênue, jâně pûnë
qi na çojnë nner rrmore t' pafûnna. Nji qi e perbuzë
besimin i del i pabesë si ktii si atdheut. Atà qi pû-
nojnë kso doret, s'kan farë dashtnijet as per njenin
as per tjetrin. Anmiqt e besimit jâne anmiqt e atdheut
per arsye, qi, Besimi e Atdhedashtnija jâne mênnime
dashtnijet e t' kushtit, qi njêni prejë tjetrit nuk dahet.
& Doni drité e vape, doni me paa bîmen qi t' qese
ngalcë e pêmë qi t' bulojnë; doni jetesen e gjithshka-
hes e diëllin s' jeni tuj e permênne. » (48.) -
Praa, n' don atdheen tânn, o vilaa Shqyptaar,
lyp driten e besimit t' vertetë, persè aj veç âsht
« fuqija e shoqniis edhè e atdheut.» (49.) - Aj veç
mûnnet me na zee zîmren n' dastnii t' flakët nnaj at
vênn e komë kû kena pasë fatin e mirë prëje t'Bu-
kurit t'qiëllës me lee !
S. IX.
Paa u nnermjëtsue Besimi i vertetë pûnve t'ona,
c'do mûnně kaa me na shkue kot e paa farë dobijet;
prannêj kushdo qi rreket me shue êmnin e besimit
prejë zêmrash t' atdhetarve aj e ngatrron at fille qi
na lidhë n' dashtnii t' nnermjevedëshme, i vên kâmen
shoqniis e detyrave t' sajé, e atmen e vet e rrxon
Dashtnija nnaj atdheen nuk do t' i perbuzë de-
tyrat e besimit. Atdheen me dashtë e besimin me
mnii, knnêj me trajtue annêj me rrênue, jâně pûnë
qi na çojnë nner rrmore t' pafûnna. Nji qi e perbuzë
besimin i del i pabesë si ktii si atdheut. Atà qi pû-
nojnë kso doret, s'kan farë dashtnijet as per njenin
as per tjetrin. Anmiqt e besimit jâne anmiqt e atdheut
per arsye, qi, Besimi e Atdhedashtnija jâne mênnime
dashtnijet e t' kushtit, qi njêni prejë tjetrit nuk dahet.
& Doni drité e vape, doni me paa bîmen qi t' qese
ngalcë e pêmë qi t' bulojnë; doni jetesen e gjithshka-
hes e diëllin s' jeni tuj e permênne. » (48.) -
Praa, n' don atdheen tânn, o vilaa Shqyptaar,
lyp driten e besimit t' vertetë, persè aj veç âsht
« fuqija e shoqniis edhè e atdheut.» (49.) - Aj veç
mûnnet me na zee zîmren n' dastnii t' flakët nnaj at
vênn e komë kû kena pasë fatin e mirë prëje t'Bu-
kurit t'qiëllës me lee !
S. IX.
Paa u nnermjëtsue Besimi i vertetë pûnve t'ona,
c'do mûnně kaa me na shkue kot e paa farë dobijet;
prannêj kushdo qi rreket me shue êmnin e besimit
prejë zêmrash t' atdhetarve aj e ngatrron at fille qi
na lidhë n' dashtnii t' nnermjevedëshme, i vên kâmen
shoqniis e detyrave t' sajé, e atmen e vet e rrxon
- 52 —
nner krajata tuj e ligshtue, masì krahi farë trimnie
s' kaa n' vedi, po s'i erdh prejë zêmret; e kush âsht
njâi qi e trimnon zêmren? i Madhi i jetës, Besimi
shêjt.
Ket t' vertetë, nneri idhujtarčt e kan pasë dijt,
sadò qi jo aq thkiellêt si e diim edhè e njofim nà,
e t' tâna pûnët e mênnimet i kan pasë pshtetë m'be-
sim e m' Zotin.
Mûnn t' m' thoni, se atà jânë kênë idhujtarë, e
nuk kan pasë diit shka âsht besa e Zoti. Pernjimênn
se si mênnoni ju âsht, porsè, ju lutem, me veshtrue
se shka ju pergjegjin atà idhujtare.
« Nuk gjinnet nji komě n' jetě, sadò i eger t'jeet,
qi nuk man per nji Zot, edhè pse s' mrrîn me diit
se t'cillin jena n'detyrë me njoftë per Zot t'verteté.»
(51.) - «Paa nnîmë t' Zotit kurrgjâa s'ûnn qesim
n'treg.» (52.) - «Dashtnija mâa e kânnshme, mâa
e paster e mâa shêjte, qi mûnn t'a ketë nieri nnaj
nnokânn, posë dashtniis s' Zotit, âsht dashtnija nnaj
atdheen.» (53.) - ""Kurrnjì shestim s'ûnn do t'na
dale i mirë, po s' patme Zotin para syysh» (54.) -
A nuk shifni, praa, se edhè m'ato kavaljete
erresijet, t' âna pûnët e t' bâmet i kan pasë pshtetë
m' at t' veten - n' bese e m' Zotin, edhè idhujta-
rêt? A ju ve' mênnja me i njefë nner t'pa-tin-zonë
edhè kta, qi kan pasë mrrîi me njofte se annîma e
Zotit do thirrề si n'pûnë t' mdhaja ashtû edhè n'mâa
t' voglat? » (55.) - Edhè kjo fjalë e hiëshme n'ju
nner krajata tuj e ligshtue, masì krahi farë trimnie
s' kaa n' vedi, po s'i erdh prejë zêmret; e kush âsht
njâi qi e trimnon zêmren? i Madhi i jetës, Besimi
shêjt.
Ket t' vertetë, nneri idhujtarčt e kan pasë dijt,
sadò qi jo aq thkiellêt si e diim edhè e njofim nà,
e t' tâna pûnët e mênnimet i kan pasë pshtetë m'be-
sim e m' Zotin.
Mûnn t' m' thoni, se atà jânë kênë idhujtarë, e
nuk kan pasë diit shka âsht besa e Zoti. Pernjimênn
se si mênnoni ju âsht, porsè, ju lutem, me veshtrue
se shka ju pergjegjin atà idhujtare.
« Nuk gjinnet nji komě n' jetě, sadò i eger t'jeet,
qi nuk man per nji Zot, edhè pse s' mrrîn me diit
se t'cillin jena n'detyrë me njoftë per Zot t'verteté.»
(51.) - «Paa nnîmë t' Zotit kurrgjâa s'ûnn qesim
n'treg.» (52.) - «Dashtnija mâa e kânnshme, mâa
e paster e mâa shêjte, qi mûnn t'a ketë nieri nnaj
nnokânn, posë dashtniis s' Zotit, âsht dashtnija nnaj
atdheen.» (53.) - ""Kurrnjì shestim s'ûnn do t'na
dale i mirë, po s' patme Zotin para syysh» (54.) -
A nuk shifni, praa, se edhè m'ato kavaljete
erresijet, t' âna pûnët e t' bâmet i kan pasë pshtetë
m' at t' veten - n' bese e m' Zotin, edhè idhujta-
rêt? A ju ve' mênnja me i njefë nner t'pa-tin-zonë
edhè kta, qi kan pasë mrrîi me njofte se annîma e
Zotit do thirrề si n'pûnë t' mdhaja ashtû edhè n'mâa
t' voglat? » (55.) - Edhè kjo fjalë e hiëshme n'ju
- 53 -
dalët gojet, kishim me mârre vesht, se rrashti i
j'uëj paska mete si nji grreç paa trûu mrênnë! -
Kush e kaa ruëjt besimin e vet mâa me kujdes se
t'vjetërt? Kush nner t' gjalle e nnoq besimin e vet
mâa me dashtnii se atà? - A ju kaa raa me gjete
nner shkrime t' vjetra kûnn se kan pase hudhë nji
guur, a kan trajtue nnoj shpii a ksolle t' kege, paa
e thirré para nnîmen e Perennîis? A e msyyn nnonji
anmik t'atdheut, ja u turren n'lufte per paa u pase
prîi n'balle flamuri me shêj t' besimit? A dane nnoi
plëqnii paa e pase thirre êmnin e Hyjit giygitarit
n' dishmii? A e patne lidhe vênnin me nnoj kanuu,
paa e pase thirre hijen e Perennîis n' roje? A bâne
ket a at pûne, per paa i pase shpjerë Zotit therore
dashtnijet edhè evarijet? -
Masì atdhetarët mâa t' flakët paskan pase kêne
m' nji hov edhè bestarë e rojësa t' njimênnet t' be-
simit t' vet, masi paskan pase mrri edhè atà me
njofte nevojen e besimit, qè, ke themeli m't' cillin
pshtetet atdheu e dashtnija nnaj ktê, kênka Perennija
e besa m' tê. » Besimi i verteté, âsht fuqija e shoq-
niis edhè e atdheut. (56.) - Bësimi, po, mâsì âsht
nji shtyllë qi e man shoqniin e atdheen; aj âsht qi
e lidhë nierin me t' Amshuëmin, e âsht aq i nevoj-
shem, qi pa tê nuk mûnnet me pase vênn as zakoni
as pleqnija, as shoqnija, as gjytetnija .
Nii atdhetaar t' njimênnët e lidhë detpra me i
dale zot atdheut, m'u dalë per balle t' zezave qi i
dalët gojet, kishim me mârre vesht, se rrashti i
j'uëj paska mete si nji grreç paa trûu mrênnë! -
Kush e kaa ruëjt besimin e vet mâa me kujdes se
t'vjetërt? Kush nner t' gjalle e nnoq besimin e vet
mâa me dashtnii se atà? - A ju kaa raa me gjete
nner shkrime t' vjetra kûnn se kan pase hudhë nji
guur, a kan trajtue nnoj shpii a ksolle t' kege, paa
e thirré para nnîmen e Perennîis? A e msyyn nnonji
anmik t'atdheut, ja u turren n'lufte per paa u pase
prîi n'balle flamuri me shêj t' besimit? A dane nnoi
plëqnii paa e pase thirre êmnin e Hyjit giygitarit
n' dishmii? A e patne lidhe vênnin me nnoj kanuu,
paa e pase thirre hijen e Perennîis n' roje? A bâne
ket a at pûne, per paa i pase shpjerë Zotit therore
dashtnijet edhè evarijet? -
Masì atdhetarët mâa t' flakët paskan pase kêne
m' nji hov edhè bestarë e rojësa t' njimênnet t' be-
simit t' vet, masi paskan pase mrri edhè atà me
njofte nevojen e besimit, qè, ke themeli m't' cillin
pshtetet atdheu e dashtnija nnaj ktê, kênka Perennija
e besa m' tê. » Besimi i verteté, âsht fuqija e shoq-
niis edhè e atdheut. (56.) - Bësimi, po, mâsì âsht
nji shtyllë qi e man shoqniin e atdheen; aj âsht qi
e lidhë nierin me t' Amshuëmin, e âsht aq i nevoj-
shem, qi pa tê nuk mûnnet me pase vênn as zakoni
as pleqnija, as shoqnija, as gjytetnija .
Nii atdhetaar t' njimênnët e lidhë detpra me i
dale zot atdheut, m'u dalë per balle t' zezave qi i
— 54 -
gercnohen, e m'u pergiegje me gjith fuqii nevojëve
t' komit, e per n' dashtě me i krye kto detyra, fla-
muri i besimit t'shêjtnueshem do majte m' kâmë e
n' krye t'gjithave, per ngâjě qi ky po na çilë shte-
kun e me dritě t'vet na i largon errsinat, qi t'i sho-
fim mâa mirë nevojët qi i gercnohen atdheut e ko-
mit, e mûnn t' diim m'u prûu n' t' dalun zot. - Me
fjale t'shkurta: nji atdhetaar qi don me kênë e mira
e atdheut t' vet, do t' jeet: bestaar i verteté - i per-
korun - i nnierzijshem, e i drejte; ati i t'vorfenve,
pajtori i t' vejave, streha e t' papasunve edhè t'ha-
rruëmve; mneera e t' kqiive, dashtnija e t' mirve, nne-
ra e komit, e krahi i sûnnimtarve. -
Ç' farë atdhetarit kishte me kênë njaj qi i sjell at-
dheut «nneren saa lejthija e dhûnen saa shpija»? (57.) -
Nuk kishte me kenö atdhetaar, por mistrec, bi-
ramel, brac, cub, i terbue, i dalun mênnc. Tashti erdh-
me n' pûnë t'one. Kuur kishim me mrrii me shknue
prejë zêmrash besimin, nà kishim me i raa mohit e-
dhè Perennis. Edhè Perennis, po, masì besimi âsht
nji varg qi na lidhë me Perennîn, e per mjete t' ktii
na mrriim me njoftě Atê, qi na kaa falë e vûu n'ket
jetë.
Paa besim e Perênnîi, kishin me metë porsì ker-
cûj t'breemun prejë krîjet; kishin m'u ligshtue zako-
net e shoqniis, masì per me i majtun si duhet, veté
Perennîja âsht qi na nep fugiin; per t'çkushlluëm nuk
kishte me kênë ngushllimi; kishte m'u shdukë friga
gercnohen, e m'u pergiegje me gjith fuqii nevojëve
t' komit, e per n' dashtě me i krye kto detyra, fla-
muri i besimit t'shêjtnueshem do majte m' kâmë e
n' krye t'gjithave, per ngâjě qi ky po na çilë shte-
kun e me dritě t'vet na i largon errsinat, qi t'i sho-
fim mâa mirë nevojët qi i gercnohen atdheut e ko-
mit, e mûnn t' diim m'u prûu n' t' dalun zot. - Me
fjale t'shkurta: nji atdhetaar qi don me kênë e mira
e atdheut t' vet, do t' jeet: bestaar i verteté - i per-
korun - i nnierzijshem, e i drejte; ati i t'vorfenve,
pajtori i t' vejave, streha e t' papasunve edhè t'ha-
rruëmve; mneera e t' kqiive, dashtnija e t' mirve, nne-
ra e komit, e krahi i sûnnimtarve. -
Ç' farë atdhetarit kishte me kênë njaj qi i sjell at-
dheut «nneren saa lejthija e dhûnen saa shpija»? (57.) -
Nuk kishte me kenö atdhetaar, por mistrec, bi-
ramel, brac, cub, i terbue, i dalun mênnc. Tashti erdh-
me n' pûnë t'one. Kuur kishim me mrrii me shknue
prejë zêmrash besimin, nà kishim me i raa mohit e-
dhè Perennis. Edhè Perennis, po, masì besimi âsht
nji varg qi na lidhë me Perennîn, e per mjete t' ktii
na mrriim me njoftě Atê, qi na kaa falë e vûu n'ket
jetë.
Paa besim e Perênnîi, kishin me metë porsì ker-
cûj t'breemun prejë krîjet; kishin m'u ligshtue zako-
net e shoqniis, masì per me i majtun si duhet, veté
Perennîja âsht qi na nep fugiin; per t'çkushlluëm nuk
kishte me kênë ngushllimi; kishte m'u shdukë friga
— 55 -
e Perênnîis, e cilla na man n'frêe e nuk na lên me u
verbuëmun spysh, na trimnon m'u vûu mênn detyra-
ve qi i perkasin shpirtit e atdheut. Me t' shdukun
t'besimit, shduket Perennija, shduket nnierxija, da-
shtnija, vilaznija, giptetnija e shoqnija, » mnera e
dhûna kishin m'u bâa motra. » (58.) -
Besimi e atdheu mûnnen me ju krahazue peshës:
po s'kjee bestaar i mirë s'mûnnesh me kênè as at-
dhetaar i mirë.
Qe arsyja:
Nji atdhetarit t' miré, e qi pernjimênn e don vê-
nnin e komin e vet, a kishte me ja bajtë me sodite
vedin e vênnin e vet m'kâmë aq t' poshter qi t'i
zotnohet e pa-besija e shnierzimi? A kishte me kênë
i zoti me i nnâlë lotët, tuj paa se bukurija e atdheut
äsht shemtue, e atdhetarët t' dhânë mas mrapshtiish ?
detyra t'vûu mas shpinet, frênin e mizoriis t' lirue,
e kso mârrijnash tjera? - Mênnja m' thote, se paa
kênë zêmergure, paa kênë nji perbîmě, qi nuk gjêne
t' fâa n'gjak t' vllaut t' vet, nuk kishte me e bajtë ket
t' zezë, e nuk kishte me mujte me sodite atdheen e
atdhetarët m'at kâmë krajatet e korijet, paa plase
prejë dhimtet. - Praa, nji atdhetaar, i cilli man t' tâ-
na detyrat kahë Perênnija e kahë atdheu, mûnn t'a
e Perênnîis, e cilla na man n'frêe e nuk na lên me u
verbuëmun spysh, na trimnon m'u vûu mênn detyra-
ve qi i perkasin shpirtit e atdheut. Me t' shdukun
t'besimit, shduket Perennija, shduket nnierxija, da-
shtnija, vilaznija, giptetnija e shoqnija, » mnera e
dhûna kishin m'u bâa motra. » (58.) -
Besimi e atdheu mûnnen me ju krahazue peshës:
po s'kjee bestaar i mirë s'mûnnesh me kênè as at-
dhetaar i mirë.
Qe arsyja:
Nji atdhetarit t' miré, e qi pernjimênn e don vê-
nnin e komin e vet, a kishte me ja bajtë me sodite
vedin e vênnin e vet m'kâmë aq t' poshter qi t'i
zotnohet e pa-besija e shnierzimi? A kishte me kênë
i zoti me i nnâlë lotët, tuj paa se bukurija e atdheut
äsht shemtue, e atdhetarët t' dhânë mas mrapshtiish ?
detyra t'vûu mas shpinet, frênin e mizoriis t' lirue,
e kso mârrijnash tjera? - Mênnja m' thote, se paa
kênë zêmergure, paa kênë nji perbîmě, qi nuk gjêne
t' fâa n'gjak t' vllaut t' vet, nuk kishte me e bajtë ket
t' zezë, e nuk kishte me mujte me sodite atdheen e
atdhetarët m'at kâmë krajatet e korijet, paa plase
prejë dhimtet. - Praa, nji atdhetaar, i cilli man t' tâ-
na detyrat kahë Perênnija e kahë atdheu, mûnn t'a
— 56 -
majmë per nji shêjt. Nnoshta ju vrasin veshte kto
fjalë?! Ju duket nnoshta se jâm tuj kapercye kufijt
e besimit t'êm ? Mos e thashte Zoti! mênnja m' thote
se nuk jâm tui gabue. Veshtroni !
A atdhetaar un e maje, edhè paa gabim e majet
per t'mirë e per shêjt, n't'çillin dajnë m'shêj kto trii
Perkorja - Udhnia - Nnierzija.
S. XI.
A. Perkorja?
Shka âsht perkorja?
« Perkorja âsht nji fuqii me t'cillen nieri e sûnnon
vedin, i zotnohet asaje dhântiis s'paaçmuëshme t'pa-
striis, e me ktê, njehet i pase n't' tânat poste.» (59,) -
« Perkorja âsht âma e dashtniis. » ( 60) - Vêni
oroë se ç'êmna t' kânnshem i nep Sh' Augustini:
Perkorja âsht: pastrija e nnîsiive edhè e mênnes,
roja e korpit edhè e giymtyrve; pruësja e flligishtiis,
sherbtorja e qetesiis edhè e dashtniis ; gigitarja e
dreite, motra e dijes, bestarja e fjalës, fjala qi flet
i xên vênn, gjithshkaf bân me arrspe, n'kshille nuk
gabon, vec e n'shoqnii l' nnierziishme e gjêen. » -
B. Udhnia.
Kush mûnn t' thirret i drejte?
aNjaj thirret i dreite, qi s'njef taten, nuk njef
majmë per nji shêjt. Nnoshta ju vrasin veshte kto
fjalë?! Ju duket nnoshta se jâm tuj kapercye kufijt
e besimit t'êm ? Mos e thashte Zoti! mênnja m' thote
se nuk jâm tui gabue. Veshtroni !
A atdhetaar un e maje, edhè paa gabim e majet
per t'mirë e per shêjt, n't'çillin dajnë m'shêj kto trii
Perkorja - Udhnia - Nnierzija.
S. XI.
A. Perkorja?
Shka âsht perkorja?
« Perkorja âsht nji fuqii me t'cillen nieri e sûnnon
vedin, i zotnohet asaje dhântiis s'paaçmuëshme t'pa-
striis, e me ktê, njehet i pase n't' tânat poste.» (59,) -
« Perkorja âsht âma e dashtniis. » ( 60) - Vêni
oroë se ç'êmna t' kânnshem i nep Sh' Augustini:
Perkorja âsht: pastrija e nnîsiive edhè e mênnes,
roja e korpit edhè e giymtyrve; pruësja e flligishtiis,
sherbtorja e qetesiis edhè e dashtniis ; gigitarja e
dreite, motra e dijes, bestarja e fjalës, fjala qi flet
i xên vênn, gjithshkaf bân me arrspe, n'kshille nuk
gabon, vec e n'shoqnii l' nnierziishme e gjêen. » -
B. Udhnia.
Kush mûnn t' thirret i drejte?
aNjaj thirret i dreite, qi s'njef taten, nuk njef
- 57 -
nânen, njef t' dreiten, e njênin preje tjetrit nuk daan,
i pergièt Perênnîis. » (61.) -
I dreiti nuk e paravên dobiën e vet dobiis s'at-
dheut: » Veç njaj âsht i dêjë nnerimit, i cilli nuk ja
paravên drejtniis dobiën e vet. » (62.) -
I drejte âsht njaj, i cilli Zotin e dron, besimin
nneron, prînnës i nnigion, atmen e vet e don, shokve
u bâhet nnimě, kurrkuëj n' gafě s'i shkon, dashtniën
e nnermjevedäshme nuk e fyën, t'afermit i del zot,
t' vorfönin s'ë perbuze, nneren per nneer e kthèn,
n' t' tâna giygjet t' dreiten shikjon.
C. Nierzija.
& Punës po s'i kje njitě nierzija, nuk i shifet
dobija. » - ( 63. ) -
N' saa pjese dahet nierzija?
«N' urtii, n' drejtnii, n' fugii e n' perkore.» (64.) -
Po s' kjee i nierziishem, o atdhetaar vllaa, nuk
kee me kênë i urté, s'kee me kêne i drejtě, s' kee
me kênë i fugiishem, as i perkorun; e njekto virtyte
jâne qi do t'shnnrisin m'nji atdhetaar t'mire. N't'cillin
nuk dajne kto, aj s' unn kaa me veprue mirë, e pra-
nnêj nuk kaa me mujte me kêne atdhetari i mirë as
bestari i njimênnet. - Kuur t'shofim vedin t'armatise
me dhântij naltë permênnuna, paa nnerdymě, kena me
kênë bestare t' vertetë, atdhetarë l'flakët, e praa edhè
shêjten .
A na mushet mênnja tash me thirré me êmen
t'shệjtit atdhetarin e mirë ? N' kee meté seremere
8
nânen, njef t' dreiten, e njênin preje tjetrit nuk daan,
i pergièt Perênnîis. » (61.) -
I dreiti nuk e paravên dobiën e vet dobiis s'at-
dheut: » Veç njaj âsht i dêjë nnerimit, i cilli nuk ja
paravên drejtniis dobiën e vet. » (62.) -
I drejte âsht njaj, i cilli Zotin e dron, besimin
nneron, prînnës i nnigion, atmen e vet e don, shokve
u bâhet nnimě, kurrkuëj n' gafě s'i shkon, dashtniën
e nnermjevedäshme nuk e fyën, t'afermit i del zot,
t' vorfönin s'ë perbuze, nneren per nneer e kthèn,
n' t' tâna giygjet t' dreiten shikjon.
C. Nierzija.
& Punës po s'i kje njitě nierzija, nuk i shifet
dobija. » - ( 63. ) -
N' saa pjese dahet nierzija?
«N' urtii, n' drejtnii, n' fugii e n' perkore.» (64.) -
Po s' kjee i nierziishem, o atdhetaar vllaa, nuk
kee me kênë i urté, s'kee me kêne i drejtě, s' kee
me kênë i fugiishem, as i perkorun; e njekto virtyte
jâne qi do t'shnnrisin m'nji atdhetaar t'mire. N't'cillin
nuk dajne kto, aj s' unn kaa me veprue mirë, e pra-
nnêj nuk kaa me mujte me kêne atdhetari i mirë as
bestari i njimênnet. - Kuur t'shofim vedin t'armatise
me dhântij naltë permênnuna, paa nnerdymě, kena me
kênë bestare t' vertetë, atdhetarë l'flakët, e praa edhè
shêjten .
A na mushet mênnja tash me thirré me êmen
t'shệjtit atdhetarin e mirë ? N' kee meté seremere
8
- 58 -
nenè, o kunnershtaar, diftoma giøgjin t'ânn! Mos
âsht tuj t' voite mennja me majté per atdhetaar t'mire:
a) Atê qi pûnon mârrisht? C' dobii mûnnesh
me pase preje t' mârrit a din ti? Veshtro: « T'mârrit
i mêngon dija» (65.) - e masì t' i mêngoje dija qi
âsht kryet e pûnës per pûnë t' mara, shka mûnn
t' presish prejë tii? I padiishmi t'a sjell ngatrresen,
e nêze mniën e fjalimin nner shoke; prinnen e per-
buze, s' njef t' paar, s' njef detyre, s' din per nierzii,
s' din shka âsht dashtnija e kso tjerash. Mâa mirë
se e çaneson goja e komit t' onë s' kaa: » T' mârrin
mos e pvet, se t'kallxon vetë»! -
b) Atê qi pûnon shtrêmte e paa rrugë? Maje
veshin: nieri i pa-udhë âsht:» i terbue, rojësi i mka-
tit, nnieksi i mrapshtiis, rrênuësi i besimit, helmi i
zêmrave, mniisi i s'drejtes, anmiku i dashtniis, bâkeqi
i shoqniis, dhântien t'a shperblen me dhûnë.» (66.) -
c) Atê qi i mêngon fuqija a trimnija? Gjegje!
trimnija e vertetë âsht e cilla «shpirtin e zêmren na
armatise, t' njeshmin me armë e trimnon, zêmrakut
i shoqnohet, l' shognuëmit i nep nnimë (67.) -
Trimnija e vertete: «nuk i lên vênn mizoriis, burgu
s'e trême, mûnnit nuk i frigohet, flakës i turret,
deken e perbuzë.» (68) -
d) Atê qi nepet mas gryksijet?
Gryksija» shnnén t' a prishë, zêmren t' a tëhjek
mas flliqshtijet, arrsyen t' a errton, fjalen e thânme
n' besë t'a get, flet harbazarba (laa e pa laa), epet
nenè, o kunnershtaar, diftoma giøgjin t'ânn! Mos
âsht tuj t' voite mennja me majté per atdhetaar t'mire:
a) Atê qi pûnon mârrisht? C' dobii mûnnesh
me pase preje t' mârrit a din ti? Veshtro: « T'mârrit
i mêngon dija» (65.) - e masì t' i mêngoje dija qi
âsht kryet e pûnës per pûnë t' mara, shka mûnn
t' presish prejë tii? I padiishmi t'a sjell ngatrresen,
e nêze mniën e fjalimin nner shoke; prinnen e per-
buze, s' njef t' paar, s' njef detyre, s' din per nierzii,
s' din shka âsht dashtnija e kso tjerash. Mâa mirë
se e çaneson goja e komit t' onë s' kaa: » T' mârrin
mos e pvet, se t'kallxon vetë»! -
b) Atê qi pûnon shtrêmte e paa rrugë? Maje
veshin: nieri i pa-udhë âsht:» i terbue, rojësi i mka-
tit, nnieksi i mrapshtiis, rrênuësi i besimit, helmi i
zêmrave, mniisi i s'drejtes, anmiku i dashtniis, bâkeqi
i shoqniis, dhântien t'a shperblen me dhûnë.» (66.) -
c) Atê qi i mêngon fuqija a trimnija? Gjegje!
trimnija e vertetë âsht e cilla «shpirtin e zêmren na
armatise, t' njeshmin me armë e trimnon, zêmrakut
i shoqnohet, l' shognuëmit i nep nnimë (67.) -
Trimnija e vertete: «nuk i lên vênn mizoriis, burgu
s'e trême, mûnnit nuk i frigohet, flakës i turret,
deken e perbuzë.» (68) -
d) Atê qi nepet mas gryksijet?
Gryksija» shnnén t' a prishë, zêmren t' a tëhjek
mas flliqshtijet, arrsyen t' a errton, fjalen e thânme
n' besë t'a get, flet harbazarba (laa e pa laa), epet
- 59 -
mas oraset, t' çon me ju shpifë shoqit, shisen e vesh-
trimin t'a turbullon, fuqiën t'a ligston, n'hae e
n' pije nuk ngîhet kurr, gazmênnin t'a kthen n' vaje,
jeten t' a shkurton, e t' bån porsi nji trûng t' pa-
mârrëvesht.» (69.) -
A ksi nierzish do t'i majmë per atdhetarë t'mirě,
qi i bâhen gaber atdheut e komit me mrapshtime e
shemtime t' veta? ksish, qi s'u s' behet as nuk u
kuget ftyra? - ksish, qi edhè pse shofin lumet e
gjakut, e t' gjakut t' vllazenve tuj rrjedhë e zêmra
's'u theket m' dhimö? ksish, qi nierzimin marë kishin
me dashté me e paa t' shuëm? - Gabon, o i dashtuni
vlaa! Ksi farë gjinnsh s' duen thirrě nierz, por per-
bîma; jo t' mirě, por bâkqii; s'duen quejt atdhetarë,
por verduëst e rrênuëst e atdheut; s' duen thirre
shêjten, por dregen! -
Mêrre vesht, o vilaa Shqyptaar: paa dashte
Perênniin, nuk munn t' a duësh shoqin. Shkurt: nuk
kaa vênn shêjtnija paa perkore, paa drejtnii, e paa
nierzii, sikursè nuk mûnnet me pase vênn atdhe-
dashtnija paa Perennîi, paa Besim e paa Shêjtnii. -
Shtylla e s' mirës s'atdheut e t' komit, âsht besimi :
m'ktê pshteten zakonet, kanunet, nierzija, drejtnija,
shognija, sûnnimi, roja a sgjimi, getěsija, fati i mirě,
e t' tâna ato pûnë, qi lypen, per me majtě m' kâmë
êmnin e atdheut e nneren e komit t' onë.
mas oraset, t' çon me ju shpifë shoqit, shisen e vesh-
trimin t'a turbullon, fuqiën t'a ligston, n'hae e
n' pije nuk ngîhet kurr, gazmênnin t'a kthen n' vaje,
jeten t' a shkurton, e t' bån porsi nji trûng t' pa-
mârrëvesht.» (69.) -
A ksi nierzish do t'i majmë per atdhetarë t'mirě,
qi i bâhen gaber atdheut e komit me mrapshtime e
shemtime t' veta? ksish, qi s'u s' behet as nuk u
kuget ftyra? - ksish, qi edhè pse shofin lumet e
gjakut, e t' gjakut t' vllazenve tuj rrjedhë e zêmra
's'u theket m' dhimö? ksish, qi nierzimin marë kishin
me dashté me e paa t' shuëm? - Gabon, o i dashtuni
vlaa! Ksi farë gjinnsh s' duen thirrě nierz, por per-
bîma; jo t' mirě, por bâkqii; s'duen quejt atdhetarë,
por verduëst e rrênuëst e atdheut; s' duen thirre
shêjten, por dregen! -
Mêrre vesht, o vilaa Shqyptaar: paa dashte
Perênniin, nuk munn t' a duësh shoqin. Shkurt: nuk
kaa vênn shêjtnija paa perkore, paa drejtnii, e paa
nierzii, sikursè nuk mûnnet me pase vênn atdhe-
dashtnija paa Perennîi, paa Besim e paa Shêjtnii. -
Shtylla e s' mirës s'atdheut e t' komit, âsht besimi :
m'ktê pshteten zakonet, kanunet, nierzija, drejtnija,
shognija, sûnnimi, roja a sgjimi, getěsija, fati i mirě,
e t' tâna ato pûnë, qi lypen, per me majtě m' kâmë
êmnin e atdheut e nneren e komit t' onë.
- 60 -
N' kjofshim atdhetare t'mire, kena me kêne
t' perkorun, t' nierziishem, t'urtě, t' buté, t' pervûut
e shêjten. Kena me kênë t' dashtun prejë Perênnijet
t' nnerue preje shokësh e t' drashtun prejë anmiqsh.
VIlazen Shqytarë!
Atdhedashtnija e jone t'jeté e pshtetun n'perkore
e n' drejtnii me atdhee e atdhetare, m' nierzii me
gjith kânn e n' bese m' Zotin. Tuj diit, se : & Mâa
parë kaa me i dalë nierit me trajtue nji giytet, qi
ť' qinnroje i vjerrë m' hapäsii t'ajrit, se me mkâme
nji shoqnii paa besim t'zotave - paa besë m'Zotin.»
(70.) -
i Nuk mûnn t' thirret i mirë, njaj qi nuk njef
Hyjin.» (71.) -
« Fuqija e Besimit gjith t'mirat na i sjell.» (72.) -
N' kjofshim atdhetare t'mire, kena me kêne
t' perkorun, t' nierziishem, t'urtě, t' buté, t' pervûut
e shêjten. Kena me kênë t' dashtun prejë Perênnijet
t' nnerue preje shokësh e t' drashtun prejë anmiqsh.
VIlazen Shqytarë!
Atdhedashtnija e jone t'jeté e pshtetun n'perkore
e n' drejtnii me atdhee e atdhetare, m' nierzii me
gjith kânn e n' bese m' Zotin. Tuj diit, se : & Mâa
parë kaa me i dalë nierit me trajtue nji giytet, qi
ť' qinnroje i vjerrë m' hapäsii t'ajrit, se me mkâme
nji shoqnii paa besim t'zotave - paa besë m'Zotin.»
(70.) -
i Nuk mûnn t' thirret i mirë, njaj qi nuk njef
Hyjin.» (71.) -
« Fuqija e Besimit gjith t'mirat na i sjell.» (72.) -
— 61 —
PJESE E TRETË
Atdhedashtnija.
« Vênnin e huej e levdovsha, por mrênna mos
i vovsha.» ( Goja e komit t'onë. ) -
" Kerkush se dòn atmen e vet, pse ja mushë
synin me gjânsii e giatsii; por e don, pse âsht vênni
1 vet. » (Seneka.) -
« Per vênn t' vet kush dekë kaa raa,
Nuk kaa dekun, por kaa lee.» (Lahuta e Malciis.) -
Kuur e permênni êmnin e nierit, nuk m'epet me
e mênnue si nji t'kênun t' habitë nner punë qi i per-
kasin veç shtatit t' tii, a atii lângut e plângut kû kaa
paa driten e parë, por e kujtoj edhè si nji t' kênun
qi do t' keet zâa edhè n'jetě t' giptetniis, e qi do t'i
gjindet vênni nner zyre e nner givgje, e do t'u per-
gjegjet detyrave qi i perkasin per kahë âna e gjy-
tetniis. - A me tjera fjalë : nuk âsht pjesa veç e asajë
derës s' vogel qi i thonë shpii, por njehet edhè si
pjesë e asajě derës mâa t' madhe, qi kahě bukurija
PJESE E TRETË
Atdhedashtnija.
« Vênnin e huej e levdovsha, por mrênna mos
i vovsha.» ( Goja e komit t'onë. ) -
" Kerkush se dòn atmen e vet, pse ja mushë
synin me gjânsii e giatsii; por e don, pse âsht vênni
1 vet. » (Seneka.) -
« Per vênn t' vet kush dekë kaa raa,
Nuk kaa dekun, por kaa lee.» (Lahuta e Malciis.) -
Kuur e permênni êmnin e nierit, nuk m'epet me
e mênnue si nji t'kênun t' habitë nner punë qi i per-
kasin veç shtatit t' tii, a atii lângut e plângut kû kaa
paa driten e parë, por e kujtoj edhè si nji t' kênun
qi do t' keet zâa edhè n'jetě t' giptetniis, e qi do t'i
gjindet vênni nner zyre e nner givgje, e do t'u per-
gjegjet detyrave qi i perkasin per kahë âna e gjy-
tetniis. - A me tjera fjalë : nuk âsht pjesa veç e asajë
derës s' vogel qi i thonë shpii, por njehet edhè si
pjesë e asajě derës mâa t' madhe, qi kahě bukurija
- 62 -
s'àsht giâa mêngut prejé s' parês, e âsht e âmel saa
e para qi i thonë Atme.
Nuk do t'a rrêje mênnja nierin, se e lidhë de-
tyra qi t' quhet veç taté, birë e vilaa, por do t'a bajë
edhè at êmen t'nneruêshem qi i thonë giytetas .
Nuk do t'i shkrihet zêmra n' dashtnii t' plângut t'vet
veç por do t'i flakroje edhè n' dashtnii nnaj atdheen
marë, masì «nuk, kena lee vetun per vedi, por jeta
e jonë i perket atdheut nji pjesë, prînnës nji tjeter,
e tjetra dashamirve». - (73.) -
8. 1.
Shka âsht atdheu ?
Atdheu âsht nji shoqnii nierzish t' lemun m'nji
vênn, qi pûnojnë per jet bashkimtare t' veten e t' vê-
nnit: » (74.) -
Shka âsht atdheu ?
Atdheu nuk thirret rrethi a kânni i tokës kû ke-
na lee, persè toka a dheu nuk âsht tjeter posë nji
prêhenit qi na man nee. - Atdheu âsht nji mênnim
qi siellet m'rrâzat e ktii rrethit a prêhnit kû giinne-
na, âsht nji kujtim dashtnijet qi i lidhë nnîsiit e t'gjith
neve per at vênn kû kena lee.» (75) -
s'àsht giâa mêngut prejé s' parês, e âsht e âmel saa
e para qi i thonë Atme.
Nuk do t'a rrêje mênnja nierin, se e lidhë de-
tyra qi t' quhet veç taté, birë e vilaa, por do t'a bajë
edhè at êmen t'nneruêshem qi i thonë giytetas .
Nuk do t'i shkrihet zêmra n' dashtnii t' plângut t'vet
veç por do t'i flakroje edhè n' dashtnii nnaj atdheen
marë, masì «nuk, kena lee vetun per vedi, por jeta
e jonë i perket atdheut nji pjesë, prînnës nji tjeter,
e tjetra dashamirve». - (73.) -
8. 1.
Shka âsht atdheu ?
Atdheu âsht nji shoqnii nierzish t' lemun m'nji
vênn, qi pûnojnë per jet bashkimtare t' veten e t' vê-
nnit: » (74.) -
Shka âsht atdheu ?
Atdheu nuk thirret rrethi a kânni i tokës kû ke-
na lee, persè toka a dheu nuk âsht tjeter posë nji
prêhenit qi na man nee. - Atdheu âsht nji mênnim
qi siellet m'rrâzat e ktii rrethit a prêhnit kû giinne-
na, âsht nji kujtim dashtnijet qi i lidhë nnîsiit e t'gjith
neve per at vênn kû kena lee.» (75) -
- 63 -
Shka âsht atdheu?
& Atdheu âsht nji shtat, giømtprët e t cillit jena
nà. » (76. )
Shka âsht atdheu ?
« Atdheu âsht nâna e t' gjith neve. » (77.) -
A na bjen tingllim t' kânnshem êmni i atdheut ?
vji rjale maa e amel, maa e kannshme e maa e
nneruëshme qi gojat e nierzve. e shayptojne n'ket
jetë e qi me jone t' tingllit t' vet, na lên t' knaqun
e zêmrat na i nnêzë n'trimnii edhè na shtyyn jeten
me e dhâne per tê âsht Atdheu. Dashtnija nnaj atdheen
me nierin leen.
Ç' fare detyrash kaa nnaj atdheen nji atdhetaar i
mirë e i nneershem?
Atdhetari i mirě e i nneershem âsht n'detyre me
dashté atdheen e vet, e djersët e ballit me i derdhe
per dobii t'tii; m'u perkujdesë per t'sdritunit e tii; me i
nnêjte m'kâme ç'do urdhnit t'tii; me ju njite doren t' lâ-
nunve e nevojarve; me u nnêjte t' parve n' nnîgiesë;
me kshillue t' nnerdyëshmin, e me kênë krejt i at-
dheut e i komit. - a Detyra e sejcillit atdhetaar âsht
me u dhâne krah e nnîmë, mas fuqiis, t' gjith njaty-
ne qi rrnojne m' nji vênn. Gjon Oversbergi pat
thâne atdheu i êm nuk âsht vetun katûnni i êmi
ngratè, por edhè rrethi i Munsterit, Vestfalia e Gjer-
manja maré. » (78. ) -
Shka âsht atdheu?
& Atdheu âsht nji shtat, giømtprët e t cillit jena
nà. » (76. )
Shka âsht atdheu ?
« Atdheu âsht nâna e t' gjith neve. » (77.) -
A na bjen tingllim t' kânnshem êmni i atdheut ?
vji rjale maa e amel, maa e kannshme e maa e
nneruëshme qi gojat e nierzve. e shayptojne n'ket
jetë e qi me jone t' tingllit t' vet, na lên t' knaqun
e zêmrat na i nnêzë n'trimnii edhè na shtyyn jeten
me e dhâne per tê âsht Atdheu. Dashtnija nnaj atdheen
me nierin leen.
Ç' fare detyrash kaa nnaj atdheen nji atdhetaar i
mirë e i nneershem?
Atdhetari i mirě e i nneershem âsht n'detyre me
dashté atdheen e vet, e djersët e ballit me i derdhe
per dobii t'tii; m'u perkujdesë per t'sdritunit e tii; me i
nnêjte m'kâme ç'do urdhnit t'tii; me ju njite doren t' lâ-
nunve e nevojarve; me u nnêjte t' parve n' nnîgiesë;
me kshillue t' nnerdyëshmin, e me kênë krejt i at-
dheut e i komit. - a Detyra e sejcillit atdhetaar âsht
me u dhâne krah e nnîmë, mas fuqiis, t' gjith njaty-
ne qi rrnojne m' nji vênn. Gjon Oversbergi pat
thâne atdheu i êm nuk âsht vetun katûnni i êmi
ngratè, por edhè rrethi i Munsterit, Vestfalia e Gjer-
manja maré. » (78. ) -
- 64 -
Shka mûnn t' presim prejë atdhetarit t' mirë ?
Atdhetari i mirë kaa me kênë: sunnimtaar i âmel,
gipgitaar i drejte, birë i nigiuëshem, ushtaar trim,
priis zêmrak, tatë i dashtun, zotni i nierziishem,
‚rrogtaar besnik, dashamire i paa zhibla e shoq
mire. C' nneer mûnnet me prite atdheu preje nji birit
†' huëjtuëm ?
Nuk mûnn t' prese nnoj neer preje asì djelmsh,
t' cillét e derdhin mûnnin m' tê, jo per tê, por per
fitim t' vet, e nuk kqgrin t' miren e atdheut. e t' mi-
ren e pergjithshme t' komit; por t' veten. - Kso doret
jânë t' gjith atà, qi i sherbejnä atdheut, kense, nner
zøre e nner gevertare; n'buk t'atdheut jâne, m'shpine
t' komit fitojnë, e nuk. u bjen nner mênn nevoja e at-
dhetarve. Dobija e vet u rrin n' zêmer. Kâmës tjeter
i perkasin atà, qi mrrîn me shite edhè vênnin e ve-
din, veç mos t'u shturet xâna e kullosës s' vet! ....
A na mêrr mênnja se kan nnoj shknnii dashtnijet kta
mistreca per vênn t' Parve ? ! Jo; atà s' jânë atdhetarë!
jane hasa, janë ushûjza qi thithin gjakun e atdhetar-
ve; jâne anmiqt e komit, janë rrêngu i vllazniis, e
rrenuëșt e shoqniis e t' gjytetniis.
Atdhetaar i dashtun! Nnermjet tejet e atdheut
nuk kaa vênn ajo e thânme - kjo m' perket mue e
kjo tvy , gjithshkà kena, t' atdheut jâne. - Me t'a
lype une a tjetri nnoj neer, n' dorě e kee me na bâa,
e mos me na bâa; por t'a lypi atdheu, nuk mûnn
• t'ja muhojsh. N' t'thashte turru m'flake, do t'turresh;
Shka mûnn t' presim prejë atdhetarit t' mirë ?
Atdhetari i mirë kaa me kênë: sunnimtaar i âmel,
gipgitaar i drejte, birë i nigiuëshem, ushtaar trim,
priis zêmrak, tatë i dashtun, zotni i nierziishem,
‚rrogtaar besnik, dashamire i paa zhibla e shoq
mire. C' nneer mûnnet me prite atdheu preje nji birit
†' huëjtuëm ?
Nuk mûnn t' prese nnoj neer preje asì djelmsh,
t' cillét e derdhin mûnnin m' tê, jo per tê, por per
fitim t' vet, e nuk kqgrin t' miren e atdheut. e t' mi-
ren e pergjithshme t' komit; por t' veten. - Kso doret
jânë t' gjith atà, qi i sherbejnä atdheut, kense, nner
zøre e nner gevertare; n'buk t'atdheut jâne, m'shpine
t' komit fitojnë, e nuk. u bjen nner mênn nevoja e at-
dhetarve. Dobija e vet u rrin n' zêmer. Kâmës tjeter
i perkasin atà, qi mrrîn me shite edhè vênnin e ve-
din, veç mos t'u shturet xâna e kullosës s' vet! ....
A na mêrr mênnja se kan nnoj shknnii dashtnijet kta
mistreca per vênn t' Parve ? ! Jo; atà s' jânë atdhetarë!
jane hasa, janë ushûjza qi thithin gjakun e atdhetar-
ve; jâne anmiqt e komit, janë rrêngu i vllazniis, e
rrenuëșt e shoqniis e t' gjytetniis.
Atdhetaar i dashtun! Nnermjet tejet e atdheut
nuk kaa vênn ajo e thânme - kjo m' perket mue e
kjo tvy , gjithshkà kena, t' atdheut jâne. - Me t'a
lype une a tjetri nnoj neer, n' dorě e kee me na bâa,
e mos me na bâa; por t'a lypi atdheu, nuk mûnn
• t'ja muhojsh. N' t'thashte turru m'flake, do t'turresh;
- 03 -
derdhe at giak per mue, deri n't'mrâmen cirke, do
t'a derdhish. - A t' duken teper t'rânna kto urdh-
nime? A âsht tuj t'lypë gjâa qi s'i detyron? » Kuur
derdhe munnin e gjakun per tê, kurgjâa preje vedit
s'jee tuj i falë; por shkat i detyron, ate po 1
kthèn ». (79.) Per paa i raa n' faj Zotit," natyrës e
botes mare, s'kishim me guxue me ja perbuze zâ-
nin atdheut. - Me gjith ket gerenim na guxojme
me shikjue dobiën t'one me dâm t'atdheut e t'komit?
Mơ' Zo'; mâa keq
per nee! —
Nji atdhetaar i flakët nuk lypë tjeter, pose qi t'i
çılet shteku, e ti geshe shkaku per me i rrogue at-
dheut me djerës e me mûnne paa lypë fitimin e vet.
Rroga e fitimi i tii kaa me kêne, kuur t' mrrîje me
paa, se me at fuqi: qi pat, i nîmoj atdheut, e per
dashinii t' tii nuk e kursej as jeten as gjakun. M' zâa
t' atdheut, atdhetari i vertete, harron vedin, harron
fitimin, harron plângun e gjithshkaf. Nget n' pûne,
nget n'mûnn, e nneri n'zjarm turret, veç t'i dale do-
bija atdheut. - E t' tâna kto ja detyrojme atdheut
per kujdes t' madh qi kaa per sejcillin nesh.
Tuj kênë « atdheu nâna e t' gjith neve » (80,)
ç' me t' leemt kaa kujdesin e s' mirës s'one. Kjo nâne
na kaa dhânë jeten giytetnore, na ruën e na del zot.
Kjo na i lidhe zêmrat n' dashtnii t'nnermjevedëshme,
na prîin me kanune t' veta, e na mson se si mûnnena
me jetue nierzisht e paa rrshité n' gabim.
9
derdhe at giak per mue, deri n't'mrâmen cirke, do
t'a derdhish. - A t' duken teper t'rânna kto urdh-
nime? A âsht tuj t'lypë gjâa qi s'i detyron? » Kuur
derdhe munnin e gjakun per tê, kurgjâa preje vedit
s'jee tuj i falë; por shkat i detyron, ate po 1
kthèn ». (79.) Per paa i raa n' faj Zotit," natyrës e
botes mare, s'kishim me guxue me ja perbuze zâ-
nin atdheut. - Me gjith ket gerenim na guxojme
me shikjue dobiën t'one me dâm t'atdheut e t'komit?
Mơ' Zo'; mâa keq
per nee! —
Nji atdhetaar i flakët nuk lypë tjeter, pose qi t'i
çılet shteku, e ti geshe shkaku per me i rrogue at-
dheut me djerës e me mûnne paa lypë fitimin e vet.
Rroga e fitimi i tii kaa me kêne, kuur t' mrrîje me
paa, se me at fuqi: qi pat, i nîmoj atdheut, e per
dashinii t' tii nuk e kursej as jeten as gjakun. M' zâa
t' atdheut, atdhetari i vertete, harron vedin, harron
fitimin, harron plângun e gjithshkaf. Nget n' pûne,
nget n'mûnn, e nneri n'zjarm turret, veç t'i dale do-
bija atdheut. - E t' tâna kto ja detyrojme atdheut
per kujdes t' madh qi kaa per sejcillin nesh.
Tuj kênë « atdheu nâna e t' gjith neve » (80,)
ç' me t' leemt kaa kujdesin e s' mirës s'one. Kjo nâne
na kaa dhânë jeten giytetnore, na ruën e na del zot.
Kjo na i lidhe zêmrat n' dashtnii t'nnermjevedëshme,
na prîin me kanune t' veta, e na mson se si mûnnena
me jetue nierzisht e paa rrshité n' gabim.
9
- 66 -
Êmnin e zânin e mirë qi kena n' goje t' botës,
prejë kujdesit t' ksaje nâne e kena: Kjo na i nniekë
shtiget me nji dashtnii t'madhe, e nuk i daan spyt e
vet preje nesh kûdo qi t' shkojmë. Asht nji nânë e
âmel, qi rreket me na bâa t' pase e t' nnerue; e zê-
mra i knaqet kuur t' shofë se s' u mêngon gjâa bijve
t' vet. Na flêjmë, ajo rrin çuet; nâté e ditě na kaa
n' mênn. Me msime na sdrité, e mûnnin na veqisë. -
Kûdo na rrin per brîi: tash u del n' balle atynve qi
na vînë n' gafë, lufton kunnra atyne qi rreken
me na shtype, edhè çon zanin e rrebët kunnra atyne
qi turren me na trazue e kunnra grabitçarve.
Bijt e vet tash i lute, i kshillon, i mson; tash
urdhnon, u gercnohet, i nneshkon edhè, n'kjofte se
nuk i pergjegjen zânit t'âmel. - Porsè n't gjitha
kshille, msime, urdhnime, gerenime e nneshkime, i
daan dashtnija. Asht e kânnshme, e butë edhè e
dhimshme nnaj t' bijt e vet. Saa don nâna nji t' ve-
tmin birë, aq na don nee kjo nânë: na don si syyt e
ballit! Loçka e zêmres s' sajë jena.
Masi gjithket kujdes e dashtnii paska per nee
atdheu, a mûnn t' nnalena, o vllazen Shqyptarě, paa
i shkrehë zêmrat t' ona, e me nji zâa dashtnijet me
i thâne: o atdhee i dashtun ! 'Atdhee êmni i nneruë-
shem e i ngushlluëshem i birve t'uu! - Kû t'i
gjâaj fjalë tjera, me t'cillat kishe me mujtë me t' madh-
nue saa e lypë kâma e jote, o atdhee i shêjtnueshem!
- Si nânë qi t'kam, veç tyy t' perket dashtnija e ê-
Êmnin e zânin e mirë qi kena n' goje t' botës,
prejë kujdesit t' ksaje nâne e kena: Kjo na i nniekë
shtiget me nji dashtnii t'madhe, e nuk i daan spyt e
vet preje nesh kûdo qi t' shkojmë. Asht nji nânë e
âmel, qi rreket me na bâa t' pase e t' nnerue; e zê-
mra i knaqet kuur t' shofë se s' u mêngon gjâa bijve
t' vet. Na flêjmë, ajo rrin çuet; nâté e ditě na kaa
n' mênn. Me msime na sdrité, e mûnnin na veqisë. -
Kûdo na rrin per brîi: tash u del n' balle atynve qi
na vînë n' gafë, lufton kunnra atyne qi rreken
me na shtype, edhè çon zanin e rrebët kunnra atyne
qi turren me na trazue e kunnra grabitçarve.
Bijt e vet tash i lute, i kshillon, i mson; tash
urdhnon, u gercnohet, i nneshkon edhè, n'kjofte se
nuk i pergjegjen zânit t'âmel. - Porsè n't gjitha
kshille, msime, urdhnime, gerenime e nneshkime, i
daan dashtnija. Asht e kânnshme, e butë edhè e
dhimshme nnaj t' bijt e vet. Saa don nâna nji t' ve-
tmin birë, aq na don nee kjo nânë: na don si syyt e
ballit! Loçka e zêmres s' sajë jena.
Masi gjithket kujdes e dashtnii paska per nee
atdheu, a mûnn t' nnalena, o vllazen Shqyptarě, paa
i shkrehë zêmrat t' ona, e me nji zâa dashtnijet me
i thâne: o atdhee i dashtun ! 'Atdhee êmni i nneruë-
shem e i ngushlluëshem i birve t'uu! - Kû t'i
gjâaj fjalë tjera, me t'cillat kishe me mujtë me t' madh-
nue saa e lypë kâma e jote, o atdhee i shêjtnueshem!
- Si nânë qi t'kam, veç tyy t' perket dashtnija e ê-
- 67 -
me; si kujdestare qi m'jee, tyy t' shkon nnerimi i êm;
sî prîise qi m'jee, tyy me t' mârrě mrapa jam n'de-
tyrë, o nâně e âmel ! Si bâmirse qi m'jee, tyy t'a
detyroj evariën e zêmres s'ême! N'nnîgiesë t'ânne
u shkrifte jeta e ême! - Si birë, dashtnien t'a dety-
roj, si sherbtuer nnerimin ; detyren e natyrës, dety-
ren e besës ! -
8. II.
Zyret e para, hyjnijve t'padekeshem u detyrojme,
'dytat atdheut, t'tretat prînnes e tjerat tjervei (Cice-
roni.)
O ju qi shpralloni, e ju ban zêmra me vûu n'gaz
êmnin e nneruëshem t' atdheut, nnigioni.
Flamuri i parě âsht i Perennîis, i besës: i dyti
âsht i atdheut, i komsiis. - Dashtnija e Perênnîis na
lidhë me dashtnii t' atdheut; dashtnija e atcheut na
ngrehë n' dashtnii t' Perênnîis. - Shka jena e gjith
shka kena, prejě majuget e deri n' thêmer, prejë at-
dheut i kena. (Jetesen a gjallitmen e fatin e mire. ) -
Gjithshkà shofim para e mrapa, gjitshkà t' ku-
nnrojmë n't' djathten e n't' shmajten, e shka t' sodi-
sim n'hapësii, gjânsii e giatésii t'rrethit, jânë t'mi-
rat e atdheut. - A nuk kishte me mujtë atdheu me
na lypë mâa teper se na kaa dhânë? E na, a thue
jena t'zot me ja kthye, n'mos mâa teper, nemosè aq
me; si kujdestare qi m'jee, tyy t' shkon nnerimi i êm;
sî prîise qi m'jee, tyy me t' mârrě mrapa jam n'de-
tyrë, o nâně e âmel ! Si bâmirse qi m'jee, tyy t'a
detyroj evariën e zêmres s'ême! N'nnîgiesë t'ânne
u shkrifte jeta e ême! - Si birë, dashtnien t'a dety-
roj, si sherbtuer nnerimin ; detyren e natyrës, dety-
ren e besës ! -
8. II.
Zyret e para, hyjnijve t'padekeshem u detyrojme,
'dytat atdheut, t'tretat prînnes e tjerat tjervei (Cice-
roni.)
O ju qi shpralloni, e ju ban zêmra me vûu n'gaz
êmnin e nneruëshem t' atdheut, nnigioni.
Flamuri i parě âsht i Perennîis, i besës: i dyti
âsht i atdheut, i komsiis. - Dashtnija e Perênnîis na
lidhë me dashtnii t' atdheut; dashtnija e atcheut na
ngrehë n' dashtnii t' Perênnîis. - Shka jena e gjith
shka kena, prejě majuget e deri n' thêmer, prejë at-
dheut i kena. (Jetesen a gjallitmen e fatin e mire. ) -
Gjithshkà shofim para e mrapa, gjitshkà t' ku-
nnrojmë n't' djathten e n't' shmajten, e shka t' sodi-
sim n'hapësii, gjânsii e giatésii t'rrethit, jânë t'mi-
rat e atdheut. - A nuk kishte me mujtë atdheu me
na lypë mâa teper se na kaa dhânë? E na, a thue
jena t'zot me ja kthye, n'mos mâa teper, nemosè aq
- 68 -
saa i detyrojmë, per t' mira qi ky na kaa bâa edhè
po na i bân paa prâa? Kurr e kurr s'ûnn mrrijmë
me i kthye shka i detyrojmë!
Vllaa Shqpptaar, n'mos jena t' zot me ja kthye
atdheut shkaf i detyrojmë, aj nuk âsht tuj na ngu-
shtue, thiken m'asht s'âsht tui na vûu, porsè nne-
ren per nneer e dashtnien per dashtnii e lypë prejë
nesh mas rênnit t'natyrës, evariën e don preje zêmrash
t' ona mas urdhnit t' Zotit e t' natyres. Kryet e pûnës
âsht dashtnija qi do t'a kemi nnaj atdheen t'onë; kjo
âsht mjeti i paar e i vetmi, qi n'a bân me ju per-
gjegjun detyrave qi e kena nnaj ket mâmë aq t' da-
shtun.
Dashtnija e flakët nnaj atdheen na shtyyn me
kênë t' drejtě, t' nnîgiuëshem, me dashte t'afermin, me
nnerue t' gjallët e shoqit, me mos prekë m'gjâa t'huë-
jen, mos me trazue kânn, me nnêjë n'lidhnii t'vllaz-
niis, m'u mûnnue e m'u perkujdesue per l' mirë
ť' shoqniis e t' gjytetniis e tjera ksosh. - Njekjo âsht
nji mnnyre e bukur edhe e nevojshme; e paa nndry-
shim e nevojshme, per n'daçim me ju pergjegje si
e lypë pûna e si na lidhë detyra e nnerës e e dasht-
niis nnaj ardheen.
Doren n' zêmer, o vilaa atdhetaar, e mannej
m'thuëj, a kishim me mujte me i shtupue veshte
m' zâa t' ksajë nâne qi s'i dhîmet giâa per nee? -
Po n' mos i paçim zêmrat mishit, n' kjofshim mâa
t'egjer se egersiinat; n'kjofshim perbîmat mizore,
saa i detyrojmë, per t' mira qi ky na kaa bâa edhè
po na i bân paa prâa? Kurr e kurr s'ûnn mrrijmë
me i kthye shka i detyrojmë!
Vllaa Shqpptaar, n'mos jena t' zot me ja kthye
atdheut shkaf i detyrojmë, aj nuk âsht tuj na ngu-
shtue, thiken m'asht s'âsht tui na vûu, porsè nne-
ren per nneer e dashtnien per dashtnii e lypë prejë
nesh mas rênnit t'natyrës, evariën e don preje zêmrash
t' ona mas urdhnit t' Zotit e t' natyres. Kryet e pûnës
âsht dashtnija qi do t'a kemi nnaj atdheen t'onë; kjo
âsht mjeti i paar e i vetmi, qi n'a bân me ju per-
gjegjun detyrave qi e kena nnaj ket mâmë aq t' da-
shtun.
Dashtnija e flakët nnaj atdheen na shtyyn me
kênë t' drejtě, t' nnîgiuëshem, me dashte t'afermin, me
nnerue t' gjallët e shoqit, me mos prekë m'gjâa t'huë-
jen, mos me trazue kânn, me nnêjë n'lidhnii t'vllaz-
niis, m'u mûnnue e m'u perkujdesue per l' mirë
ť' shoqniis e t' gjytetniis e tjera ksosh. - Njekjo âsht
nji mnnyre e bukur edhe e nevojshme; e paa nndry-
shim e nevojshme, per n'daçim me ju pergjegje si
e lypë pûna e si na lidhë detyra e nnerës e e dasht-
niis nnaj ardheen.
Doren n' zêmer, o vilaa atdhetaar, e mannej
m'thuëj, a kishim me mujte me i shtupue veshte
m' zâa t' ksajë nâne qi s'i dhîmet giâa per nee? -
Po n' mos i paçim zêmrat mishit, n' kjofshim mâa
t'egjer se egersiinat; n'kjofshim perbîmat mizore,
— 69 -
n'kjofshim trathtare, e n'kjoffë se na âsht mushë mê-
nnja, me shlye êmnin e ksaje nânë preje zêmrash t'o-
na, e mos me e njofte mâa per nâne! - Dashtnija
e Kodrit mretit t' Athines nnaj atdheen e vet, kjofte
per nee Shqpptare, nji tregim !
Ky trim e burre tuj shkurtue. rrezige e rrengje
qi i gercnoheshin atdheut t' vet preje ânës s' Dorez-
ve, e tuj njoftë vedin se nuk i mjaftote fuqija per m'u
mâtun me atà anmiq t' terbuem qi ânë m'ânë e ki-
shin rrethue, dau me pvetë per kshillë Nnivenesen e
Delftis, e cilla ishte n' zâa t' madh m'ato kavaljete,
se m'c' mnnvre mûnn do t'a largote at anmik preje
rrethit t'atdheut, e si mûnn do t' a hiqte gafet paa
hîi n' lufte me tê. - Nnivenisa thonë, se me kto fjale
t' kputme i pergjegji: «Veç me gjak t' Kodrit munn
pshtote atdheu. » - D. m. th. pshtimi e rreziku i at-
dheut ishte n' dorë t' Kodrit: po ju dhîmt jeta ktii,
atdheu do t' bite n'dorë t'anmikut, po e derdhi gia-
kun e vet ky, atdheu do t' pshtote e paa lufte do t'u
daate. - Kjo e pergjegime e Nniveneses, u vojt n'vesh
edhè Dorezve, e prannêj daane, qi, kuur do t' kriste
zâni i luftës, t'i vêshin mênn mos me i bâa giâa Ko-
drit mretit, edhè me kênë se do t'u shtrîite gafen
aj vetë.
Mjafte keq i erdh Kodrit kuur muer vesht, se
edhè Dorezve u kishte pasë vote n'vesh ky kumet.
porsè dinakmija e ktii kjè mâa e thkellě se e ty-
ne! - Para se kje dhânë shêji i luftës, shêjet e larta
n'kjofshim trathtare, e n'kjoffë se na âsht mushë mê-
nnja, me shlye êmnin e ksaje nânë preje zêmrash t'o-
na, e mos me e njofte mâa per nâne! - Dashtnija
e Kodrit mretit t' Athines nnaj atdheen e vet, kjofte
per nee Shqpptare, nji tregim !
Ky trim e burre tuj shkurtue. rrezige e rrengje
qi i gercnoheshin atdheut t' vet preje ânës s' Dorez-
ve, e tuj njoftë vedin se nuk i mjaftote fuqija per m'u
mâtun me atà anmiq t' terbuem qi ânë m'ânë e ki-
shin rrethue, dau me pvetë per kshillë Nnivenesen e
Delftis, e cilla ishte n' zâa t' madh m'ato kavaljete,
se m'c' mnnvre mûnn do t'a largote at anmik preje
rrethit t'atdheut, e si mûnn do t' a hiqte gafet paa
hîi n' lufte me tê. - Nnivenisa thonë, se me kto fjale
t' kputme i pergjegji: «Veç me gjak t' Kodrit munn
pshtote atdheu. » - D. m. th. pshtimi e rreziku i at-
dheut ishte n' dorë t' Kodrit: po ju dhîmt jeta ktii,
atdheu do t' bite n'dorë t'anmikut, po e derdhi gia-
kun e vet ky, atdheu do t' pshtote e paa lufte do t'u
daate. - Kjo e pergjegime e Nniveneses, u vojt n'vesh
edhè Dorezve, e prannêj daane, qi, kuur do t' kriste
zâni i luftës, t'i vêshin mênn mos me i bâa giâa Ko-
drit mretit, edhè me kênë se do t'u shtrîite gafen
aj vetë.
Mjafte keq i erdh Kodrit kuur muer vesht, se
edhè Dorezve u kishte pasë vote n'vesh ky kumet.
porsè dinakmija e ktii kjè mâa e thkellě se e ty-
ne! - Para se kje dhânë shêji i luftës, shêjet e larta
- 70 -
t' mretniis i hoq Kodri, e u vesh me aso petkash qi
s'ûnn e daate kush preje nji ushtarit. - Si krisi
lufta, duel Kodri me, shpatë çveshë n' dorë, e u turr
si i terbue m'at flakë t'rreböt, e permasì i kurmoj
anmiq t'panjehun, i erdh e mrâmja edhè ktii ! Dorezt
e hoqne jetet, paa diit se ishte mret Kodri. - Si
mêni vala nji grîme, u hudhne Dorezt nner t'vraam,
kuur e njoftne t' metunin e Kodrit, u bâne mizen me
pii, e m'at hov e hoqne mênnen e lufts e dre-
dhuëne - dale nner vênne t' veta paa tjera fjale.
Ashtù me dekë t' mretit Kodrit, ktii atdhetarit t'flakët
e dashamirit t'komit t'vet, pshtoj atdheu e atdhetarët,
t' cillët ja pâtne vûu mênnen mâa pare m'u shkrii
pikë per pike, se me paa t'huëjin m'u sgjâa m'plâng
e m' voter t' vet.
Shka l' thona per Kodrin, vllazen, t' cillit s'ju
dhîmt jeta as pasunija, veç t' mûnn t' delte me lânë
mas vedit atdheen e vet t'liir, e atdhetarët t'pshtuëmun
prejë gercnimit t' dâmit?
S' kena shka me thânë, pose me saa zâa qi ke-
na n'krye t'bertasim: i lumët i lumët! Edhè pse âsht
prejë gjakut t'huëj, âsht i dêje lavdit e i nnerimit. -
Prohe per tê qi ja trazon zêmren ksajë nânë,
edhè e lên m'u mârrë per kamësh.! Aj s'âsht nie-
ri, âsht nji kafshe, e mûnn i pergiaset nji shtâzës,
nner shtâsa mâa gjaksore qi gjinnen.
Dashtnija e atdheut naj se t' cillin nesh âsht
aq e flakët, qi rrin nnerrmjet tejet qi i bien shelm
t' mretniis i hoq Kodri, e u vesh me aso petkash qi
s'ûnn e daate kush preje nji ushtarit. - Si krisi
lufta, duel Kodri me, shpatë çveshë n' dorë, e u turr
si i terbue m'at flakë t'rreböt, e permasì i kurmoj
anmiq t'panjehun, i erdh e mrâmja edhè ktii ! Dorezt
e hoqne jetet, paa diit se ishte mret Kodri. - Si
mêni vala nji grîme, u hudhne Dorezt nner t'vraam,
kuur e njoftne t' metunin e Kodrit, u bâne mizen me
pii, e m'at hov e hoqne mênnen e lufts e dre-
dhuëne - dale nner vênne t' veta paa tjera fjale.
Ashtù me dekë t' mretit Kodrit, ktii atdhetarit t'flakët
e dashamirit t'komit t'vet, pshtoj atdheu e atdhetarët,
t' cillët ja pâtne vûu mênnen mâa pare m'u shkrii
pikë per pike, se me paa t'huëjin m'u sgjâa m'plâng
e m' voter t' vet.
Shka l' thona per Kodrin, vllazen, t' cillit s'ju
dhîmt jeta as pasunija, veç t' mûnn t' delte me lânë
mas vedit atdheen e vet t'liir, e atdhetarët t'pshtuëmun
prejë gercnimit t' dâmit?
S' kena shka me thânë, pose me saa zâa qi ke-
na n'krye t'bertasim: i lumët i lumët! Edhè pse âsht
prejë gjakut t'huëj, âsht i dêje lavdit e i nnerimit. -
Prohe per tê qi ja trazon zêmren ksajë nânë,
edhè e lên m'u mârrë per kamësh.! Aj s'âsht nie-
ri, âsht nji kafshe, e mûnn i pergiaset nji shtâzës,
nner shtâsa mâa gjaksore qi gjinnen.
Dashtnija e atdheut naj se t' cillin nesh âsht
aq e flakët, qi rrin nnerrmjet tejet qi i bien shelm
- 71 -
e nnermjet djelmsh, t'uu vllazen, qi typ t' âsht mushe
mênnja me i hiekun jetet, e qi shkrihet e pervlohet
per ta. A se me tjera fjale: a t'u mush mênnja me
çue at dorë gjaksore kunnra t'ânn vllaa, djalin e
ksaië nânë ? Nuk kee me mujte me i raa djalit, per
paa i raa nânës! A t' verboj terbimi i djalit e t' u
prish mênnja me ja vraa t' birin, t'ânn vilaa ? Nuk
kaa me t' dalë me vraa atê, per paa vraa para nânen!
Ajò na man nên sjetull t' vet, ajò na mlon nên zê-
mer t'vet. A u turre me ja therë t'birin, l'ânn vllaa?
Sûnn kee me ja therë, per paa ja shkallmue zêmren
nânës! - Shyptaar vllaa, gjithsaa herë t' i shkojmë
n' gafe shoqit, vllaut t' one, atdheut - (nanes s' one )
e komit ( gjakut t' onë) i bâjme dhûne.
» Prînnja jâne t' dashte, fmija, gjinnija e dasha-
mirët jâne t'dashte, porsè t' gjitha kto dashtnii,
dashtnija e atdheut i permledhë n' vedi. » (81. ) -
«I pari nner virtyte, âsht prûnjimi nnaj atdheen.»
(82.) -
S. I||.
Pse e fituën gjith at neer Rromaket, e pse u
duël gith aj xâni i madh n' goje t' botës? - Prannêj
perse:
a) teper e perflaksme kaa kênë dashtnija e tyne
nnaj atdheen;
e nnermjet djelmsh, t'uu vllazen, qi typ t' âsht mushe
mênnja me i hiekun jetet, e qi shkrihet e pervlohet
per ta. A se me tjera fjale: a t'u mush mênnja me
çue at dorë gjaksore kunnra t'ânn vllaa, djalin e
ksaië nânë ? Nuk kee me mujte me i raa djalit, per
paa i raa nânës! A t' verboj terbimi i djalit e t' u
prish mênnja me ja vraa t' birin, t'ânn vilaa ? Nuk
kaa me t' dalë me vraa atê, per paa vraa para nânen!
Ajò na man nên sjetull t' vet, ajò na mlon nên zê-
mer t'vet. A u turre me ja therë t'birin, l'ânn vllaa?
Sûnn kee me ja therë, per paa ja shkallmue zêmren
nânës! - Shyptaar vllaa, gjithsaa herë t' i shkojmë
n' gafe shoqit, vllaut t' one, atdheut - (nanes s' one )
e komit ( gjakut t' onë) i bâjme dhûne.
» Prînnja jâne t' dashte, fmija, gjinnija e dasha-
mirët jâne t'dashte, porsè t' gjitha kto dashtnii,
dashtnija e atdheut i permledhë n' vedi. » (81. ) -
«I pari nner virtyte, âsht prûnjimi nnaj atdheen.»
(82.) -
S. I||.
Pse e fituën gjith at neer Rromaket, e pse u
duël gith aj xâni i madh n' goje t' botës? - Prannêj
perse:
a) teper e perflaksme kaa kênë dashtnija e tyne
nnaj atdheen;
- 72 -
b) kurr s'i pûnoshin paa rrugë kuëj;
c) kan pase njiniin n' mênnime, n'fialë e n'pûnë;
d) kan kênë zêmergjânë e t' dhîmshem nnermje-
vedi.
Po, o vllazen, atdheen e rritë edhè e ruën besa,
burrnija e msimi i mirë. Veshgoni se ç'gercnim ja
pat knnue Ciceroni Verrit: Nuk t'i fali Hyu ata
djelm vetun per vedi, por edhè per nevojë t'atdheut ;
jo veç per knagë t'ânne, por edhè per knagë t'at-
dheut. Detyra e jote praa kaa kênë qi t'i vaditshe
n' đoke e n' burrnii t'vênnit t'onë, e t'i mkâmshe mas
msimesh t' parve t' onë ».
Dueje atdheen t'ânn, o vilaa Shqyptaar, porsè
thirret atdhee e zotnii : atdhee, qi t'a duëm me gjith
zêmer, tui kênë dheu i tatës; zotnii, qi t' i rrogojmë
më zêmer e paa pajta si t' giytetas qi rrnojmë nên
hije t' tii.
Qè edhè nji pasqyrë tjeter t'atdhedâshtniis
s' madhnuëhsme!
Êmni e lumnija e Grekve t'vjeter (*) qi pat hypé
m'at cip lumnijet, Spartanve do t'u dihet per nneer.
Kta petrita, me besë e kanune t' veta mrrîne me i
bashkue t' tâna pjesët e Grekiis e me i hudhë vedit,
ashtû, qi jetuen si t'kishin pasë lee nji tatet e nanet.
(*) Saa per Grek t'sodçem, mâa mirë mos t'jetë se âsht komi i ty-
ne ! - « Graeca natio, qualis nune est misera ut semel dicam.»
(Majoli.) -
b) kurr s'i pûnoshin paa rrugë kuëj;
c) kan pase njiniin n' mênnime, n'fialë e n'pûnë;
d) kan kênë zêmergjânë e t' dhîmshem nnermje-
vedi.
Po, o vllazen, atdheen e rritë edhè e ruën besa,
burrnija e msimi i mirë. Veshgoni se ç'gercnim ja
pat knnue Ciceroni Verrit: Nuk t'i fali Hyu ata
djelm vetun per vedi, por edhè per nevojë t'atdheut ;
jo veç per knagë t'ânne, por edhè per knagë t'at-
dheut. Detyra e jote praa kaa kênë qi t'i vaditshe
n' đoke e n' burrnii t'vênnit t'onë, e t'i mkâmshe mas
msimesh t' parve t' onë ».
Dueje atdheen t'ânn, o vilaa Shqyptaar, porsè
thirret atdhee e zotnii : atdhee, qi t'a duëm me gjith
zêmer, tui kênë dheu i tatës; zotnii, qi t' i rrogojmë
më zêmer e paa pajta si t' giytetas qi rrnojmë nên
hije t' tii.
Qè edhè nji pasqyrë tjeter t'atdhedâshtniis
s' madhnuëhsme!
Êmni e lumnija e Grekve t'vjeter (*) qi pat hypé
m'at cip lumnijet, Spartanve do t'u dihet per nneer.
Kta petrita, me besë e kanune t' veta mrrîne me i
bashkue t' tâna pjesët e Grekiis e me i hudhë vedit,
ashtû, qi jetuen si t'kishin pasë lee nji tatet e nanet.
(*) Saa per Grek t'sodçem, mâa mirë mos t'jetë se âsht komi i ty-
ne ! - « Graeca natio, qualis nune est misera ut semel dicam.»
(Majoli.) -
- 73 -
Spartanët e vjeter jânë kênë asi burrash qi hjek-
shin gjithnuer zijet, e kurrnji mûnnë s' mrrîite me i
lodhun. - Jeta e tyne kaa kênë jetë luftare; kra-
jata u âsht kênë vllaa e moter, e nuk kan pasë diit
se ç'âsht ânkimi. Kurrnji sênn s'i trêmte e giâa s'i
trazote. T' kater stinët e motit, per Spartanin jânë
kenë nji doret: n' pikë t' vapës trûut e tija s'vloshin,
'e n' pikë t' dimnit, krahnori i tii rrite i sbluet. Treg-
tija e fitimi i Spartanit kaa kênë saa mos t'jitëte
paa bukë, e per tjeter s'kaa pasë nevojě. - Dija e
ardhet tjera, per Spartanin jânë kênë shtîja e zhgjeta;
e si rrite perherë i armatise s'gjinnej burrë qi mujte
me ju hudhë per me e trazue. - Me ket bese,
bashkim e kanunë ginnroj Sparta per gjashtqinn
vjet, e nuk raa nên sgiedhë t'huej, me gjith qi
anmiq t' panjehun u rrekshin me e pushtue ; qinnroj
me faqe t'bardhë, jo e rrethuëme prejë ledhesh,
pirgjesh e sogjesh si giptete tjera, por e thurun
prejë beset e bashkimit, prejë shtîjet e zhgjetet, s'u
dha n' dorë kjo çerdhe trimash!
Pleqt e Spartes, burra t' mênnçem; u prîshin
l' rijve me msime t' mara e me pûně; e djelmnija e
xemun n'dashtnii t' atdheut, rrishin, si nâtě si ditë,
me armě nner dhâmë tuj ruejt atdheen, e m' nji hov
u shtîshin mneer anmiqve t' vet.
Njaj burrë i hollë qi u kalli zêmrat si burrave
ashtû edhè grave t' Spartes, n' dashtnii l' vênnit
t' parve, kaa kênë Likurgu, i cilii edhè nnezej flakë
10
Spartanët e vjeter jânë kênë asi burrash qi hjek-
shin gjithnuer zijet, e kurrnji mûnnë s' mrrîite me i
lodhun. - Jeta e tyne kaa kênë jetë luftare; kra-
jata u âsht kênë vllaa e moter, e nuk kan pasë diit
se ç'âsht ânkimi. Kurrnji sênn s'i trêmte e giâa s'i
trazote. T' kater stinët e motit, per Spartanin jânë
kenë nji doret: n' pikë t' vapës trûut e tija s'vloshin,
'e n' pikë t' dimnit, krahnori i tii rrite i sbluet. Treg-
tija e fitimi i Spartanit kaa kênë saa mos t'jitëte
paa bukë, e per tjeter s'kaa pasë nevojě. - Dija e
ardhet tjera, per Spartanin jânë kênë shtîja e zhgjeta;
e si rrite perherë i armatise s'gjinnej burrë qi mujte
me ju hudhë per me e trazue. - Me ket bese,
bashkim e kanunë ginnroj Sparta per gjashtqinn
vjet, e nuk raa nên sgiedhë t'huej, me gjith qi
anmiq t' panjehun u rrekshin me e pushtue ; qinnroj
me faqe t'bardhë, jo e rrethuëme prejë ledhesh,
pirgjesh e sogjesh si giptete tjera, por e thurun
prejë beset e bashkimit, prejë shtîjet e zhgjetet, s'u
dha n' dorë kjo çerdhe trimash!
Pleqt e Spartes, burra t' mênnçem; u prîshin
l' rijve me msime t' mara e me pûně; e djelmnija e
xemun n'dashtnii t' atdheut, rrishin, si nâtě si ditë,
me armě nner dhâmë tuj ruejt atdheen, e m' nji hov
u shtîshin mneer anmiqve t' vet.
Njaj burrë i hollë qi u kalli zêmrat si burrave
ashtû edhè grave t' Spartes, n' dashtnii l' vênnit
t' parve, kaa kênë Likurgu, i cilii edhè nnezej flakë
10
- 74 -
nnaj atdheen e komin e vet. Ky me kanune t' veta i
vûni m'shtek t' pûnës marě Spartant, si do t'shofim
mâa tutjè.
Hollimi i Likurgut mrrîni me njofte loçken e zê-
mres t'nierit. Tuj dijt Likurgu se zêmra e nierit tehi-
qej preje natyres s'mrapshte, me gjith mênn u vâu
me i raa mrapa me mjekime e me msime burrnijet,
tuj u vûu leçii Spartanve t'vet, gjithshkaf ishte qi munn
do t'u ligshtote fuqiën e shtatit.
Vênnin e vet m' at mnnyre e dau nner t' giptetës,
qi sejcillit i raa n' pjesë aq tokë buket, saa mûnn u
mjaftote me majte vedin e shpiën; bulqit e tokve
t' Spartanve ishin kome t' pushtuëme preje sish, masì
kta vete nuk mûnn i pûnoshin, tuj kênë se rrishin me
armě n' dorë e me zjarm n'gjii, e t' habitun nner u-
shtrime armesh e luftet si dita-dite. Uhanat, qi kishin
nner vedi Spartant, Likurgu i bâni me i falë njani
tjetrit, e ashtù i duel me mkâmë nner tà nji munyrë
jetet bashkimtare, tuj e vûu per fije krashimin e vlla-
zniis, paa e daa t' mirin e t' keqin, t'pasmin e t' pa-
pasmin. - Me ksi fare msimesh mrrîni me paa Likur-
gu me gzim t' zêmres, se Spartant, paa t' daam kâ-
met e nneret, jetoshin, pûnoshin e fitoshin si vllazen.
Arit e rrgianit Likurgu u pat nrye dyert, e
hekuri u pat xâne vênn. - Shkurt: c' do knaqë e
derì lojna u pat vûu leçii Likurgu Spartanve .
Shkaf ishte i gjakut t'huej, Likurgu i nep-
te shtek, e kurrkûnn n'rrethet e Spartes s'i lête me
nnaj atdheen e komin e vet. Ky me kanune t' veta i
vûni m'shtek t' pûnës marě Spartant, si do t'shofim
mâa tutjè.
Hollimi i Likurgut mrrîni me njofte loçken e zê-
mres t'nierit. Tuj dijt Likurgu se zêmra e nierit tehi-
qej preje natyres s'mrapshte, me gjith mênn u vâu
me i raa mrapa me mjekime e me msime burrnijet,
tuj u vûu leçii Spartanve t'vet, gjithshkaf ishte qi munn
do t'u ligshtote fuqiën e shtatit.
Vênnin e vet m' at mnnyre e dau nner t' giptetës,
qi sejcillit i raa n' pjesë aq tokë buket, saa mûnn u
mjaftote me majte vedin e shpiën; bulqit e tokve
t' Spartanve ishin kome t' pushtuëme preje sish, masì
kta vete nuk mûnn i pûnoshin, tuj kênë se rrishin me
armě n' dorë e me zjarm n'gjii, e t' habitun nner u-
shtrime armesh e luftet si dita-dite. Uhanat, qi kishin
nner vedi Spartant, Likurgu i bâni me i falë njani
tjetrit, e ashtù i duel me mkâmë nner tà nji munyrë
jetet bashkimtare, tuj e vûu per fije krashimin e vlla-
zniis, paa e daa t' mirin e t' keqin, t'pasmin e t' pa-
pasmin. - Me ksi fare msimesh mrrîni me paa Likur-
gu me gzim t' zêmres, se Spartant, paa t' daam kâ-
met e nneret, jetoshin, pûnoshin e fitoshin si vllazen.
Arit e rrgianit Likurgu u pat nrye dyert, e
hekuri u pat xâne vênn. - Shkurt: c' do knaqë e
derì lojna u pat vûu leçii Likurgu Spartanve .
Shkaf ishte i gjakut t'huej, Likurgu i nep-
te shtek, e kurrkûnn n'rrethet e Spartes s'i lête me
— 75 -
xâne vênn. T'gjith atà qi s' ishin per dobii t'atdheut
e doshin me tretë kohen me duer n'gjii a tui njehë
miza, Likurgu i karmote prejë vênnit t' vet. - Gjith
shka ishte per nneer t'atdheut Spartant e mêrrshin
mrapa, e shka muitë me ja sjellë marren e perkjellen
vênnit e komit Likurgu vête leçii.
Qysh prejë kamësh t' vogla fillote me i bâa
gadi Spartanët Likurgu me msime, lojna e ushtrime
trimnijet, me munnë t'krahve e kso tierash, âshtu
kuur u rritshin Spartant, gipteti i tyne nuk kishte
nevoje per ledhe, pyrgje, e ushtore, tuj pase ksi fare
djelmsh t' cillet ishin muroja e atmes.
Foshnjet e Spartes ishin mâa fort t'atdheut se
t' prinnes; mâa fort perkujdesej atdheu per to, se prî-
nnja, masì atà msuësa qi u shênjoshin per m'u prîi
me msime, preje djepit e mje n' dite t'dekës, s'i daa-
shin syyt preje sosh.
Kerthîni i Spartes, i cilli leete me nnoi gjymtim
giymtyrësh, mas urdhnit t' Ligurgut, do t'a çoshin
m'nji mal l' quejtun Tajgete, e do t'a hjedhshin nner
do rrmore t' mnershme t'ktii malit, tuj kênë se, si
thote Likurgu, nierz t'gjymte kahë mênnja e kahë
giymtyrët s'ishin as dobija e shpiis as e atdheut.
- Porsè, kjo punë tuj kênë nji mizorii qi i bân balle
t' madhit t' jetes e natyrës, jo veç qi nuk âsht e pel-
qyeshme, por edhè àsht e mnnershme per m' u
mênnue ! -
xâne vênn. T'gjith atà qi s' ishin per dobii t'atdheut
e doshin me tretë kohen me duer n'gjii a tui njehë
miza, Likurgu i karmote prejë vênnit t' vet. - Gjith
shka ishte per nneer t'atdheut Spartant e mêrrshin
mrapa, e shka muitë me ja sjellë marren e perkjellen
vênnit e komit Likurgu vête leçii.
Qysh prejë kamësh t' vogla fillote me i bâa
gadi Spartanët Likurgu me msime, lojna e ushtrime
trimnijet, me munnë t'krahve e kso tierash, âshtu
kuur u rritshin Spartant, gipteti i tyne nuk kishte
nevoje per ledhe, pyrgje, e ushtore, tuj pase ksi fare
djelmsh t' cillet ishin muroja e atmes.
Foshnjet e Spartes ishin mâa fort t'atdheut se
t' prinnes; mâa fort perkujdesej atdheu per to, se prî-
nnja, masì atà msuësa qi u shênjoshin per m'u prîi
me msime, preje djepit e mje n' dite t'dekës, s'i daa-
shin syyt preje sosh.
Kerthîni i Spartes, i cilli leete me nnoi gjymtim
giymtyrësh, mas urdhnit t' Ligurgut, do t'a çoshin
m'nji mal l' quejtun Tajgete, e do t'a hjedhshin nner
do rrmore t' mnershme t'ktii malit, tuj kênë se, si
thote Likurgu, nierz t'gjymte kahë mênnja e kahë
giymtyrët s'ishin as dobija e shpiis as e atdheut.
- Porsè, kjo punë tuj kênë nji mizorii qi i bân balle
t' madhit t' jetes e natyrës, jo veç qi nuk âsht e pel-
qyeshme, por edhè àsht e mnnershme per m' u
mênnue ! -
- 76 -
Fjalen e parë, qi goja mamaçe e kerthînit t'Spar-
tanit fillote me shqyptue ishte êmni i atdheut e i
gjytetit. - Fjala atdhee tuj kêne e perbâmun preje
êmnit t' tatés e m'nji edhè t' nânes, u nepte msim
Spartanve, se permas êmnit t' Hyut - t' cillin komet
e t' gjitha kavaljeteve e kan pase njoftë, dashtë e
nnerue - do t'a doshin edhè do t'a nneroshin êm-
nin e atdheut e t' prînnës.
Saa mrrîjshin n'vjeté t'arrsyes fmija e Spartanve,
mâa i pari kujdes i linntorve ishte, me i dergue
n'msojtore, n'l'cillat msoshin msuësa mâa t'sgiedhun,
detyra e t' cillve ishte per me shfillue fmiin si kahe
hollimi i mênnës e nnierzija, si kahě lojna a ushtrime
shtatit. Posé ksajě, u nepshin edhè msime fillestare
t' knnimit e t'shkrimit, e mannêj i bâshin me xâne
per mênnäsh kanunet e Likurgut t'rreshtue n'vjerrsha,
e saa e saa kângësh tjera luftare, qi t'u vaditshin
n' trimnii. - Permas ktynve msimeve, vîte mûnni i
krahve mas fuqiis s'kohës s'fmiis, e n'nnîgiese,
n'prûnjim, n'burrnii e n' bujarii.
Kanuni i Likurgut, u vête leçii fmijve e t'rijve
ę' farë do gazit qi mujte me i kapercye permajtat e
nierxiis; si me qeshe a me fole t' madhe per t' gjaté
t'rrugave t' giøtetit; me hece me goje t' hapte si me
kêne i hutue a i mârrun mênneç, me sjellë kryet e
annêj e knnêj. - Nji fialet: fmija e Spartanve, qpshë
prejë djepit e thithshin bashkë me tâmel t' krahnorit
t' nânés pike s' parit prûnjimin e dashtnien nnaj
Fjalen e parë, qi goja mamaçe e kerthînit t'Spar-
tanit fillote me shqyptue ishte êmni i atdheut e i
gjytetit. - Fjala atdhee tuj kêne e perbâmun preje
êmnit t' tatés e m'nji edhè t' nânes, u nepte msim
Spartanve, se permas êmnit t' Hyut - t' cillin komet
e t' gjitha kavaljeteve e kan pase njoftë, dashtë e
nnerue - do t'a doshin edhè do t'a nneroshin êm-
nin e atdheut e t' prînnës.
Saa mrrîjshin n'vjeté t'arrsyes fmija e Spartanve,
mâa i pari kujdes i linntorve ishte, me i dergue
n'msojtore, n'l'cillat msoshin msuësa mâa t'sgiedhun,
detyra e t' cillve ishte per me shfillue fmiin si kahe
hollimi i mênnës e nnierzija, si kahě lojna a ushtrime
shtatit. Posé ksajě, u nepshin edhè msime fillestare
t' knnimit e t'shkrimit, e mannêj i bâshin me xâne
per mênnäsh kanunet e Likurgut t'rreshtue n'vjerrsha,
e saa e saa kângësh tjera luftare, qi t'u vaditshin
n' trimnii. - Permas ktynve msimeve, vîte mûnni i
krahve mas fuqiis s'kohës s'fmiis, e n'nnîgiese,
n'prûnjim, n'burrnii e n' bujarii.
Kanuni i Likurgut, u vête leçii fmijve e t'rijve
ę' farë do gazit qi mujte me i kapercye permajtat e
nierxiis; si me qeshe a me fole t' madhe per t' gjaté
t'rrugave t' giøtetit; me hece me goje t' hapte si me
kêne i hutue a i mârrun mênneç, me sjellë kryet e
annêj e knnêj. - Nji fialet: fmija e Spartanve, qpshë
prejë djepit e thithshin bashkë me tâmel t' krahnorit
t' nânés pike s' parit prûnjimin e dashtnien nnaj
- П -
t' Madhin e jetës, mannêj naj atdheen e prînnen e
nnaj pleq, e zakoneve t' vênnit m'u nnêjte m'kâmë.
Kanuëni i Likurgut u vête leçii burrave sbuku-
rimin, por jo nahranen kahe vesha e matha. - Gjith
aj qi nepej mas pûnësh t' papûna, e burrnien e qitte
n'harrese, e vêshin n' shagate Spartanët e nuk e
majshin per gjâa, tuj kêne se rralle e per malle u
gjêshin nner Spartanët asish qi nuk i bishin mrapa
burrniis, nierziis, butësiis naj vllazen, e dashtniis
nnaj atdheen. - Dashtnija e njimênnet nnaj atdheen,
âsht_nji_dhântii qi vete Perênnija ja dikon nierit n' zê-
mer, porsè kjo dhântii, nuk mûnnet me gjetë vênn
n' zêmer t' njatii, t' cillit s'i tûnnet mênnja per me j'u
pergjegjun detyrave t'shêjtnuëme qi do t'i kete sej-
cilli nesh nnaj Hyjin. Ket detyre e kan pasë diit e-
dhè Spartanët, e prannej gjith aj qi vête gojë per-
mîi Zot e Besim, mîi burrnii e nierzii e kso tjerash,
atê e majshin si nji giymtyre t'qelbte, tuj diit se farë
shpneset nuk munn mate m' tê as komi as atdheu.
Spartant lutshin edhè do t' kreme, n't' cillat u
mledhshin pleq e t'rii edhè u argtoshin me dashtnii
vllaznijet. N'‚kto t'
‚mledhuna gojët e Spartanve, s'fol-
shin tjeter, pose permii dashtnii t' atdheut. Djelmnija
sidomos nnêzej flake, gjith saa here xêhej me goje
êmni i atdheut, e t'shtymun prejë ktii zjarmit, i rrok-
shin armët mizore e nner spy t'hyinijve, t' pleqve e
e atdhetarve tjerë, bâshin ushtrime luftet nner vedi
me nji shpejtim vetimet, e porsaa i maroshin ushtri-
t' Madhin e jetës, mannêj naj atdheen e prînnen e
nnaj pleq, e zakoneve t' vênnit m'u nnêjte m'kâmë.
Kanuëni i Likurgut u vête leçii burrave sbuku-
rimin, por jo nahranen kahe vesha e matha. - Gjith
aj qi nepej mas pûnësh t' papûna, e burrnien e qitte
n'harrese, e vêshin n' shagate Spartanët e nuk e
majshin per gjâa, tuj kêne se rralle e per malle u
gjêshin nner Spartanët asish qi nuk i bishin mrapa
burrniis, nierziis, butësiis naj vllazen, e dashtniis
nnaj atdheen. - Dashtnija e njimênnet nnaj atdheen,
âsht_nji_dhântii qi vete Perênnija ja dikon nierit n' zê-
mer, porsè kjo dhântii, nuk mûnnet me gjetë vênn
n' zêmer t' njatii, t' cillit s'i tûnnet mênnja per me j'u
pergjegjun detyrave t'shêjtnuëme qi do t'i kete sej-
cilli nesh nnaj Hyjin. Ket detyre e kan pasë diit e-
dhè Spartanët, e prannej gjith aj qi vête gojë per-
mîi Zot e Besim, mîi burrnii e nierzii e kso tjerash,
atê e majshin si nji giymtyre t'qelbte, tuj diit se farë
shpneset nuk munn mate m' tê as komi as atdheu.
Spartant lutshin edhè do t' kreme, n't' cillat u
mledhshin pleq e t'rii edhè u argtoshin me dashtnii
vllaznijet. N'‚kto t'
‚mledhuna gojët e Spartanve, s'fol-
shin tjeter, pose permii dashtnii t' atdheut. Djelmnija
sidomos nnêzej flake, gjith saa here xêhej me goje
êmni i atdheut, e t'shtymun prejë ktii zjarmit, i rrok-
shin armët mizore e nner spy t'hyinijve, t' pleqve e
e atdhetarve tjerë, bâshin ushtrime luftet nner vedi
me nji shpejtim vetimet, e porsaa i maroshin ushtri-
- 78 —
met, i vjerrshin lemajat e zhgjetave, i pshtetshin shtî.
jat e u derdhëshin n' knnim t' kângve trimnore tuj i
njefun trimniit e fatosave t' metun n'lufte tuj i dalé
zot atdheut.
Dashtniën e Spartanve nnaj atdheen s'âsht goje
e giûhë qi mûnn t'a rrfejnë; aq mûnnena me diit qi
gjith saa herë u mledhshin e u bashkoshin n'ksi arg-
timesh, pleq e t'rii e nneri fmiit u shkrîshin e u nnêzë-
shin flakë tuj i sblue nnîsiit e zêmrave nnaj komin e
atmen e vet. Saa per tregim, po i njefim, me hamê-
nnas, do asò kuvênnesh qi bâshin n'kto qillime. -
Pleqt thoshin: «Tash jena shtyy n'vjet, por nji here
jena kênë burrat e dheut e trima n' zâa ! » -
- Djelmnija e pritëshin: « Trima jena e m' nee
âsht pshtete atdheu; na e ruëjm, e s'kaa kome n'jetë qi
guxon me na msyy!» - Camerdhokët thoshin: «Trima
do t'bâhena e burra luftarë, juve me ju pergjaa kena,
tuj i dalë zot atdheut e komit! » -
Vjerrshat e trimniis e kângët luftare t' Tirteut e
sidomos t' Omirit ( t'cillin e thirshin vjerrshetari i
Spartes) mâa i lânuni Spartan i kaa pase diit per
mênnësh.
Spartant
ishin t'bijt e Spartës e krahnorna
Spartansh jânë kênë pyrgjet e Spartës. Bashke gezohe-
shin, e kuur ishin per t'vajtue s'bashkut vajtoshin. Zê-
mrat e Spartanve si t' ishin kênë njite shoqja m'sho-
qjen ashtû rrifshin: i gufote njânit t' tanve u gufo-
shin, si mênnimi i njânit ishte mênnimi i t' gjithve,
met, i vjerrshin lemajat e zhgjetave, i pshtetshin shtî.
jat e u derdhëshin n' knnim t' kângve trimnore tuj i
njefun trimniit e fatosave t' metun n'lufte tuj i dalé
zot atdheut.
Dashtniën e Spartanve nnaj atdheen s'âsht goje
e giûhë qi mûnn t'a rrfejnë; aq mûnnena me diit qi
gjith saa herë u mledhshin e u bashkoshin n'ksi arg-
timesh, pleq e t'rii e nneri fmiit u shkrîshin e u nnêzë-
shin flakë tuj i sblue nnîsiit e zêmrave nnaj komin e
atmen e vet. Saa per tregim, po i njefim, me hamê-
nnas, do asò kuvênnesh qi bâshin n'kto qillime. -
Pleqt thoshin: «Tash jena shtyy n'vjet, por nji here
jena kênë burrat e dheut e trima n' zâa ! » -
- Djelmnija e pritëshin: « Trima jena e m' nee
âsht pshtete atdheu; na e ruëjm, e s'kaa kome n'jetë qi
guxon me na msyy!» - Camerdhokët thoshin: «Trima
do t'bâhena e burra luftarë, juve me ju pergjaa kena,
tuj i dalë zot atdheut e komit! » -
Vjerrshat e trimniis e kângët luftare t' Tirteut e
sidomos t' Omirit ( t'cillin e thirshin vjerrshetari i
Spartes) mâa i lânuni Spartan i kaa pase diit per
mênnësh.
Spartant
ishin t'bijt e Spartës e krahnorna
Spartansh jânë kênë pyrgjet e Spartës. Bashke gezohe-
shin, e kuur ishin per t'vajtue s'bashkut vajtoshin. Zê-
mrat e Spartanve si t' ishin kênë njite shoqja m'sho-
qjen ashtû rrifshin: i gufote njânit t' tanve u gufo-
shin, si mênnimi i njânit ishte mênnimi i t' gjithve,
— 79 —
Ky bashkim, kjo vllaznii ishte qi e shtyyte mje
m' verbim Spartanin per kahë trimnija me luftue per
lirii, lumnii e lulzim t' atdheut e t' komit. - Kmisha
e shtatit ishte per Spartanin êmni i atdheut, e si
hija qi e mêrr mrapa nierin e nuk i dahet veç me
dekë, ashtû êmni i atdheut s'i dahej gojet e zêmret
Spartanit. - Saa mrrîite me diit fmija se gjinnej
n'jetë, m' gjith saa shokë qi u nneshte, pvette me
nji dishirdije; » Kush mûnn t' thirret atdhetari i
vertete? kush i kaa dalë zot atdheut? Ç' trimnii kaa
bâa njâni a tietri per dashtnii e lirii t' atmes? » -
T' pvetuna kso doret i trimnoshin zêmrat e njoma
t' fmijve edhè i nnezëshin n' dashtnii t' vênnit t'parve,
e kuur mrîshin n'kohë t' djelmniis, s'kishin nevojë
qi t' u kallxote kush detyrat qi kishin nnaj atmen.
Kta petrita t' vogjel ishin shpresa e atdheut edhè
e komit; kta bâheshin gadi me jau terun lott nânave
t' trimave t' shuëm n'luftë per t' dalun zot t'atdheut.
S. IV .
A do t' m'maje nnokush per giûhë giaté, a per
nja qi s' kaa tjeter pûnë posë me çaa kso kopallash
me ket gojë?! A nnoshta se fjalët e mija ju duken
t' kota?! N' mos paçin fuqii fjalët e mija me ju the-
kun n' zêmer, m'keni detyrue me jau trazue pushi-
min t' Parve t'onë t'bînnueshem, e me i thirrë, qi
Ky bashkim, kjo vllaznii ishte qi e shtyyte mje
m' verbim Spartanin per kahë trimnija me luftue per
lirii, lumnii e lulzim t' atdheut e t' komit. - Kmisha
e shtatit ishte per Spartanin êmni i atdheut, e si
hija qi e mêrr mrapa nierin e nuk i dahet veç me
dekë, ashtû êmni i atdheut s'i dahej gojet e zêmret
Spartanit. - Saa mrrîite me diit fmija se gjinnej
n'jetë, m' gjith saa shokë qi u nneshte, pvette me
nji dishirdije; » Kush mûnn t' thirret atdhetari i
vertete? kush i kaa dalë zot atdheut? Ç' trimnii kaa
bâa njâni a tietri per dashtnii e lirii t' atmes? » -
T' pvetuna kso doret i trimnoshin zêmrat e njoma
t' fmijve edhè i nnezëshin n' dashtnii t' vênnit t'parve,
e kuur mrîshin n'kohë t' djelmniis, s'kishin nevojë
qi t' u kallxote kush detyrat qi kishin nnaj atmen.
Kta petrita t' vogjel ishin shpresa e atdheut edhè
e komit; kta bâheshin gadi me jau terun lott nânave
t' trimave t' shuëm n'luftë per t' dalun zot t'atdheut.
S. IV .
A do t' m'maje nnokush per giûhë giaté, a per
nja qi s' kaa tjeter pûnë posë me çaa kso kopallash
me ket gojë?! A nnoshta se fjalët e mija ju duken
t' kota?! N' mos paçin fuqii fjalët e mija me ju the-
kun n' zêmer, m'keni detyrue me jau trazue pushi-
min t' Parve t'onë t'bînnueshem, e me i thirrë, qi
— 80 -
t'na rrfeině gojat e tyne, se c'qellim kan pase atà
saa jâne kênë nner t' gjalle tuj bâa gjith ato lufta;
do t'i thrras, o vllaa Shqyptaar, masi edhè atà kan
jetue n' ket plâng, kû jetojmë nà sod.
Kû jeni, o drita e atdheut t'onë? Dukniu nner
nee, e lironi ato goja kuvenntare n' ligjirim t' âmel e
mushniau mênnen atdhetarve t' mii tuj u diftue se
ç' gellim kan pase luftat t'uëja t' paprâshme, edhè e
derdhmja e atii gjakut nner lufta trimnijet ?
Kû jee Lekë? kû jee ti qi s't'pat luejt berthâma e
synit nnermjet heshtash e pilca zhgjetash ? - Duku,
Burrë, ti shqype e leet qi s'i duël kuëj me ja nnale
hovin fluturimit t'ânn! Tfaqu, Kastriot, ti kulsheder
perpîise, qi i perpîne anmiqt, e i hodhe prejë kanneve
t'atdheut, porsi e hjedhë eera pluhnin e tokës! Kû
jeni ju tjerč, o trima t' paçmue?! - Folni, folni tash
me ato gojé hyjnore e na diftoni :
Luftat t' uëja e gjaku i derdhë, a kaa kênë per
gellim t' dobiis s'ujej a po per t'atdheut marë? A i
patët lypě me ju shperblye mûnnin per rrogě qi i
patët bâa atdheut? A pat kênë fitimi i pasuniis qi ju
shtyëte m'ato hapa t'rrebët? A mrrîishin me ju
nnalë hovin e trimniis, kuur ju thirrte zâni i luftës
m'u mâtun me anmiq, lott e prînnës, vaje motrash,
vajtime t' dashtunash e gjimime foshnjesh ?
Qellimi i joně, na pergjegjen atà, nuk kaa
kênë tjeter, posč, e mira e atdheut. - N'zjarm,
n'flakë, n'ujë e nnermjet shtîjash e shpatash, nuk na
t'na rrfeině gojat e tyne, se c'qellim kan pase atà
saa jâne kênë nner t' gjalle tuj bâa gjith ato lufta;
do t'i thrras, o vllaa Shqyptaar, masi edhè atà kan
jetue n' ket plâng, kû jetojmë nà sod.
Kû jeni, o drita e atdheut t'onë? Dukniu nner
nee, e lironi ato goja kuvenntare n' ligjirim t' âmel e
mushniau mênnen atdhetarve t' mii tuj u diftue se
ç' gellim kan pase luftat t'uëja t' paprâshme, edhè e
derdhmja e atii gjakut nner lufta trimnijet ?
Kû jee Lekë? kû jee ti qi s't'pat luejt berthâma e
synit nnermjet heshtash e pilca zhgjetash ? - Duku,
Burrë, ti shqype e leet qi s'i duël kuëj me ja nnale
hovin fluturimit t'ânn! Tfaqu, Kastriot, ti kulsheder
perpîise, qi i perpîne anmiqt, e i hodhe prejë kanneve
t'atdheut, porsi e hjedhë eera pluhnin e tokës! Kû
jeni ju tjerč, o trima t' paçmue?! - Folni, folni tash
me ato gojé hyjnore e na diftoni :
Luftat t' uëja e gjaku i derdhë, a kaa kênë per
gellim t' dobiis s'ujej a po per t'atdheut marë? A i
patët lypě me ju shperblye mûnnin per rrogě qi i
patët bâa atdheut? A pat kênë fitimi i pasuniis qi ju
shtyëte m'ato hapa t'rrebët? A mrrîishin me ju
nnalë hovin e trimniis, kuur ju thirrte zâni i luftës
m'u mâtun me anmiq, lott e prînnës, vaje motrash,
vajtime t' dashtunash e gjimime foshnjesh ?
Qellimi i joně, na pergjegjen atà, nuk kaa
kênë tjeter, posč, e mira e atdheut. - N'zjarm,
n'flakë, n'ujë e nnermjet shtîjash e shpatash, nuk na
- 81 -
shtyëte tjeter, posë, dashtnija e perflakshme e at-
dheut. Per t' veqisun t' mûnnit t' derdhë nuk lypshim
tjeter, veç t'a shifshim atdheen t' pshtuëmun preje
ç' do rrezikut qi i gercnohej. S' na kje dhimet jeta,
as gjaku, as gjâja e pasunija; lirija e atdheut e fa-
qja e bardhë e komit kaa kênë knâga, dhântija e
rroga e zêmrave t'ona! -
A muërme vesht?
Thekniu, o vilazen Shqpptarë, e mos t' ju rrêje
mênnja, se jânë t' kota fjalët e mija qi ju fola. -
Tâmli i nânave na xeen n'dashtnii t'atdheut; hapësija
e kânnshme qi na ngîin zêmrat e na pertrîin jeten, e
dashtnija e nnermjevedshme na nnêzë n' dashtnii
t'atdheut. Hîit e t' Parve qi pushojnë n'gjii t'atdheut
na flasin permii ket dashtnii. Dashshtniin e dheut
t' tatës na e pertrîin n'male e n'fusha, lânna e guri,
lângu e plangu, udhët e shtiqet. N' dashtnii t' atdheut
na nnêze kerthînija, fminija, djelmnija, trimënija, burr-
nija, e pleqnija e t' gjitha nnollniit e kavaljeteve t'ka-
luëme na trimnojnë n'ket dashtnii. -
e prannêj do t'nnerohet e paa nnryshim do t'duhet. »
(83.) -
Gjitshshkà na thrret n'dashtnii t' atdheut; zogi
me çerdhe t' veta: egersina me dashtnii t' shpellave
t'veta; shpênn me kujdes t' strofujve t' veta. Dasht-
nija e atdheut âsht aq e pîimun n'zêmer t' nierit
11
shtyëte tjeter, posë, dashtnija e perflakshme e at-
dheut. Per t' veqisun t' mûnnit t' derdhë nuk lypshim
tjeter, veç t'a shifshim atdheen t' pshtuëmun preje
ç' do rrezikut qi i gercnohej. S' na kje dhimet jeta,
as gjaku, as gjâja e pasunija; lirija e atdheut e fa-
qja e bardhë e komit kaa kênë knâga, dhântija e
rroga e zêmrave t'ona! -
A muërme vesht?
Thekniu, o vilazen Shqpptarë, e mos t' ju rrêje
mênnja, se jânë t' kota fjalët e mija qi ju fola. -
Tâmli i nânave na xeen n'dashtnii t'atdheut; hapësija
e kânnshme qi na ngîin zêmrat e na pertrîin jeten, e
dashtnija e nnermjevedshme na nnêzë n' dashtnii
t'atdheut. Hîit e t' Parve qi pushojnë n'gjii t'atdheut
na flasin permii ket dashtnii. Dashshtniin e dheut
t' tatës na e pertrîin n'male e n'fusha, lânna e guri,
lângu e plangu, udhët e shtiqet. N' dashtnii t' atdheut
na nnêze kerthînija, fminija, djelmnija, trimënija, burr-
nija, e pleqnija e t' gjitha nnollniit e kavaljeteve t'ka-
luëme na trimnojnë n'ket dashtnii. -
e prannêj do t'nnerohet e paa nnryshim do t'duhet. »
(83.) -
Gjitshshkà na thrret n'dashtnii t' atdheut; zogi
me çerdhe t' veta: egersina me dashtnii t' shpellave
t'veta; shpênn me kujdes t' strofujve t' veta. Dasht-
nija e atdheut âsht aq e pîimun n'zêmer t' nierit
11
- 82 -
prejë natyret qi n' na vofte mênnja se mûnnet me
jetue shtati paa gjak e paa palc ashti, aq mûnn t' je-
tojme nà paa atdheen. - Amelcimi i atdheut gjith-
kânn tếhjek. » (84.) - « Nji qi knaqet tuj bâa shtek
(jashta atdheut) per s'teprit, aj e mniin atdheen e
vet. » ( 85. ) -
E na kena zêmer me perbuzë ket êmen t'nnerue!
Kena shpiirt me i sodite me syy krreç atdhetaret e
mirë e t' nierziishem.?!.... Ah, vllazen mjaft jena
rravgue nner terrina, mjaft na i kaa merdhitun zê-
mrat athtimi! Pse t'a perbuzim aq mizorisht êmnin
e atdheut? Pse t'i majmë armet t'ngrefta kunnra
shoqi - shoqit? Pse s'na u thek zêmra nji herë, e
n'vênn qi t'i lâmë varret e hershme me shamertue,
qi me mizorii t'onë ja çilim mun n'loçke t' zêmres
ksajě nânë, t'shkojmë me i pertrii tjera t' reja? !
& Saa t'qinnroje flaka e dashtniis nnaj atdheen
n'zêmer t' komit, kaa me kênë i liir, pûntuer e i fu-
quishem. » ( 86) .
S. v.
» Ah! tokë e bardhë e fort bukurue,
Zoti t' kaa fale me shum t' mira;
Me male, fusha, me ujë rrethue;
Me gjithfare pêmësh t'âmla e t' veshtira « (87)-
prejë natyret qi n' na vofte mênnja se mûnnet me
jetue shtati paa gjak e paa palc ashti, aq mûnn t' je-
tojme nà paa atdheen. - Amelcimi i atdheut gjith-
kânn tếhjek. » (84.) - « Nji qi knaqet tuj bâa shtek
(jashta atdheut) per s'teprit, aj e mniin atdheen e
vet. » ( 85. ) -
E na kena zêmer me perbuzë ket êmen t'nnerue!
Kena shpiirt me i sodite me syy krreç atdhetaret e
mirë e t' nierziishem.?!.... Ah, vllazen mjaft jena
rravgue nner terrina, mjaft na i kaa merdhitun zê-
mrat athtimi! Pse t'a perbuzim aq mizorisht êmnin
e atdheut? Pse t'i majmë armet t'ngrefta kunnra
shoqi - shoqit? Pse s'na u thek zêmra nji herë, e
n'vênn qi t'i lâmë varret e hershme me shamertue,
qi me mizorii t'onë ja çilim mun n'loçke t' zêmres
ksajě nânë, t'shkojmë me i pertrii tjera t' reja? !
& Saa t'qinnroje flaka e dashtniis nnaj atdheen
n'zêmer t' komit, kaa me kênë i liir, pûntuer e i fu-
quishem. » ( 86) .
S. v.
» Ah! tokë e bardhë e fort bukurue,
Zoti t' kaa fale me shum t' mira;
Me male, fusha, me ujë rrethue;
Me gjithfare pêmësh t'âmla e t' veshtira « (87)-
- 83 -
«Nnîsiit e terhjekin nierin, mâa teper atdheen se
gjâan e vet me dashtë...... Nieri qi gjinnet jashta
vênnit t' vet, me gjith qi ditët e jetës i kalojnë nner
knâga e gazmênne, e nnîin se e nîin nji t'terhjekun
n' zêmer ( per atme t' vet) qi kurrnji sênn s'unn ja
largoje. Nuk ngiate, e aj gazmênn i kthehet n'trazim
e nneshkim aq t' rrebết, qi s'e lên me xânë vênn. »
(88.) - Ky âsht mênnimi i atdheut.
Do t'ju ketě raa rasa, o atdhetarë vilazen, me
provue saa vishtiir âsht per nji zêmer, e cilla per-
vlohet n'dashinii t' atdheut t' vet, kuur l'a detyroje
pûna me u mergue prejé rrethesh t'atdheut. Prohè !
saa mênnime t' dhîmshme i vînë nierit m'at hov !
Jeta i moliset, e mênnja i bâhet fluter. Spyt i mu-
shen me lot e i xixillojnë prejé dashtnijet; zêmra i
bâhet shkrum, e dnesët s'e lânë m'u ngîi me fryme
gjith saa herë ti binë n'mênn tata, nâna, vllazen,
motra e dashamirë.
Koha per m'u nise mrîn, e drejton hapin kahë
vênni i huëj, porsè syyt s'i dahen preje vênnit t'vet,
edhè e sodité me nji mâllnim ! Rreket me pajtue ve-
din, por zêmra i pikon gjak ! Trazimi e ngushton, e
don, a me cfryp n'vaje, a me plase! S' mrâmit ja
hiin vajtimit.
ạ Lamtumir ! - vênnet e mija.
Qe, po shduken dalë - kadalë ;
Gjimon dedi, ushton duhija,
Lkûnnet barka valë mii valë;
«Nnîsiit e terhjekin nierin, mâa teper atdheen se
gjâan e vet me dashtë...... Nieri qi gjinnet jashta
vênnit t' vet, me gjith qi ditët e jetës i kalojnë nner
knâga e gazmênne, e nnîin se e nîin nji t'terhjekun
n' zêmer ( per atme t' vet) qi kurrnji sênn s'unn ja
largoje. Nuk ngiate, e aj gazmênn i kthehet n'trazim
e nneshkim aq t' rrebết, qi s'e lên me xânë vênn. »
(88.) - Ky âsht mênnimi i atdheut.
Do t'ju ketě raa rasa, o atdhetarë vilazen, me
provue saa vishtiir âsht per nji zêmer, e cilla per-
vlohet n'dashinii t' atdheut t' vet, kuur l'a detyroje
pûna me u mergue prejé rrethesh t'atdheut. Prohè !
saa mênnime t' dhîmshme i vînë nierit m'at hov !
Jeta i moliset, e mênnja i bâhet fluter. Spyt i mu-
shen me lot e i xixillojnë prejé dashtnijet; zêmra i
bâhet shkrum, e dnesët s'e lânë m'u ngîi me fryme
gjith saa herë ti binë n'mênn tata, nâna, vllazen,
motra e dashamirë.
Koha per m'u nise mrîn, e drejton hapin kahë
vênni i huëj, porsè syyt s'i dahen preje vênnit t'vet,
edhè e sodité me nji mâllnim ! Rreket me pajtue ve-
din, por zêmra i pikon gjak ! Trazimi e ngushton, e
don, a me cfryp n'vaje, a me plase! S' mrâmit ja
hiin vajtimit.
ạ Lamtumir ! - vênnet e mija.
Qe, po shduken dalë - kadalë ;
Gjimon dedi, ushton duhija,
Lkûnnet barka valë mii valë;
- 84 -
Kahë njaj diëll qi â tuj flakue
Annej fiill un tash do t' veta .
Lamtumirë, o dhee i bekue!
Lâmtumirë ! per saa t' jeet jeta !
....
Lâmtumirë! ti shpija e t'parve,
Kû mâa s' parit m' agoj drita ;
E kû strehë u dhaçë shtektarve,
Miqt e babës edhè kû i prita.
Lâmtumirë! carâni m' voter ;
Lâmtumirë! ju armët te shkreta;
Lâmtumirë ! ti nânë e moter,
Lâmtumirë ! per saa t' jeet jeta ! ..» (89.) -
Lâmtumirë ! o atdhee i dashtun, zêmra e t' ânn
biir digjet e pervlohet e shkrîhet prejë mâllit t'ânn!
Lâmtumirë! male e fusha, prroje e zaje! Lâmtumirë!
ti lâng e plâng, kû, i Bukuri i qiëllve, m' bâni me
paa driten e parë t'jetës! Kû u mkâma n' prêhen
ť's'êm'âmë, kû u rrita e i kalova ditët e fminiis
s' ême nner knâqa e gazmênne. Lâmtumirë, o pêm-
tore e fushore t' kânnshme, per t'çillat paçe bredhë
si nji kingj i njomë tuj u habitë mas lulesh e flu-
trash. Lâmtumirë, o atdhee, ti i mênnimit t' êm nnî-
sija e pară ! Prêhni i jot âsht çerdhja le ême, e kû
pushojnë eshinai e t' Parve t'mii t' bînnuëshem. -
E ti, o giuhë e kânnshme, giuhë e âmel, qi m'i pate
knage veshët me tingell t' kum täshem, e qi m'i per-
triste nusii, e m'i sil|losie minine; e zèners,
Kahë njaj diëll qi â tuj flakue
Annej fiill un tash do t' veta .
Lamtumirë, o dhee i bekue!
Lâmtumirë ! per saa t' jeet jeta !
....
Lâmtumirë! ti shpija e t'parve,
Kû mâa s' parit m' agoj drita ;
E kû strehë u dhaçë shtektarve,
Miqt e babës edhè kû i prita.
Lâmtumirë! carâni m' voter ;
Lâmtumirë! ju armët te shkreta;
Lâmtumirë ! ti nânë e moter,
Lâmtumirë ! per saa t' jeet jeta ! ..» (89.) -
Lâmtumirë ! o atdhee i dashtun, zêmra e t' ânn
biir digjet e pervlohet e shkrîhet prejë mâllit t'ânn!
Lâmtumirë! male e fusha, prroje e zaje! Lâmtumirë!
ti lâng e plâng, kû, i Bukuri i qiëllve, m' bâni me
paa driten e parë t'jetës! Kû u mkâma n' prêhen
ť's'êm'âmë, kû u rrita e i kalova ditët e fminiis
s' ême nner knâqa e gazmênne. Lâmtumirë, o pêm-
tore e fushore t' kânnshme, per t'çillat paçe bredhë
si nji kingj i njomë tuj u habitë mas lulesh e flu-
trash. Lâmtumirë, o atdhee, ti i mênnimit t' êm nnî-
sija e pară ! Prêhni i jot âsht çerdhja le ême, e kû
pushojnë eshinai e t' Parve t'mii t' bînnuëshem. -
E ti, o giuhë e kânnshme, giuhë e âmel, qi m'i pate
knage veshët me tingell t' kum täshem, e qi m'i per-
triste nusii, e m'i sil|losie minine; e zèners,
— 85 —
m'ngushlloshe nner çkushllime, e m'u liroshe n'nne-
rim e n' luta prûnjimit nnaj Bâsin t'êm ! Ohè ! lâm-
tumirë edhè ti, se nnoshta nuk kaa per t' m'a knâge
zêmren, nner ato dhena t'huëja, zâni i jot i âmel !
Lâmtumirë edhè nji herë, o shpii e dashtun, kû kam
paa driten e parë t'jetës ! Lâmtumirë taté e nânë, qi
kjetë shkrîi per mue ! VIlazen e motra qi u derdhshi
n' dashtnii per vllaan tuëj ! Lâmtumirë, lâmtumirë, o
shokë atdhetarě e dashamirë tjerë ! Lâmtumirě, o at-
dhee i bînnuëshem, atdhee i shêjtnuëshem ! !
E ti o i Bukuri i qiellës, qi e kee n' kuides mâa
t' harruemin, e qi pertrîin gjithshkahen, me spy t' per-
vajshem t' lutem, mos me m'a qitë n'harresë atdheen
t'êm e adhetarët e mii! Shtrîe doren e fuquishme
t'annen mii tà, e n'kjofte, se u gercnohet nnoj hylle
i pafat, theku n'luta e n'lot t'ona, del-u zot, e mos
m'i lên m'u marrûn per kamësh !...
VIlazen Shgyptarë, aq t' na flakroje zêmra n' dash-
tnii t'atdheut, qi jena n'detyrë deken me perbuzë, veç
t' na dalë per doret me e pshtue prejë perkjellet e
preje rrezikut qi i gercnohet. » (90.) -
m'ngushlloshe nner çkushllime, e m'u liroshe n'nne-
rim e n' luta prûnjimit nnaj Bâsin t'êm ! Ohè ! lâm-
tumirë edhè ti, se nnoshta nuk kaa per t' m'a knâge
zêmren, nner ato dhena t'huëja, zâni i jot i âmel !
Lâmtumirë edhè nji herë, o shpii e dashtun, kû kam
paa driten e parë t'jetës ! Lâmtumirë taté e nânë, qi
kjetë shkrîi per mue ! VIlazen e motra qi u derdhshi
n' dashtnii per vllaan tuëj ! Lâmtumirë, lâmtumirë, o
shokë atdhetarě e dashamirë tjerë ! Lâmtumirě, o at-
dhee i bînnuëshem, atdhee i shêjtnuëshem ! !
E ti o i Bukuri i qiellës, qi e kee n' kuides mâa
t' harruemin, e qi pertrîin gjithshkahen, me spy t' per-
vajshem t' lutem, mos me m'a qitë n'harresë atdheen
t'êm e adhetarët e mii! Shtrîe doren e fuquishme
t'annen mii tà, e n'kjofte, se u gercnohet nnoj hylle
i pafat, theku n'luta e n'lot t'ona, del-u zot, e mos
m'i lên m'u marrûn per kamësh !...
VIlazen Shgyptarë, aq t' na flakroje zêmra n' dash-
tnii t'atdheut, qi jena n'detyrë deken me perbuzë, veç
t' na dalë per doret me e pshtue prejë perkjellet e
preje rrezikut qi i gercnohet. » (90.) -
- 86 -
S. VI.
o Per vênn t' vet kush deke kaa raa,
Nuk kaa dekun, por kaa lee! »
( Lahuta e Malciis . )
Shifni edhè nji pasqyre tjeter t' atdhedashtniis
s' vertetë.
I biri i s'bîis s' Argjileit Brazida, pat dale n'lufté
bashke me shoke kunnra anmiqve t'atdheut, e masì
u krye lufta e dredhoj - dalé ushtrija, vojt âma e
Brazides, edhè løpi prejë ushtarësh, se c'ja gjet
t' birin : «A met n' fushe t' burrave t' dheut, êm birë,
o ju shokë? » - Ushtarët, per mos me ja shtue
dhîmten, xûne me i njefe trimniit e. Brazidës nner
syy t'saje, e s'vonit i thane se Sparta kaa meté e
vorfnuëme prejë nji trimit, qi s'kaa lâne nji tjeter qi
mûnn t'i shemllohet. Aq e trazuëne kto fjalë t'âmen
e Brazidés, qi e bâne me i harrue dhîmtat, e me nji
madhnii u pergjegji: « Mos i vêni n'loje e n'shagate
atdheen e atdhetarët t'uu ! Sadò qi êm biir kaa kênë
trim e nuk i âsht dhimtë gjaku per dashtnii t'atdheut,
n'zêmer t' Spartes gjinnen djelm qi janë mâa t' mire
e mâa trima se êm biir. » - Sadò, praa, qi nà Shqpp-
tarët i thrrasim me êmen pak t' nneershem graat -
floke giata, mênn paka ! grave t' Spartes nuk mûnn
t'jau shkruejm t' thânmen t'oně, masì per trimnii
S' jâne kêne gjầa mêngut burrave.
S. VI.
o Per vênn t' vet kush deke kaa raa,
Nuk kaa dekun, por kaa lee! »
( Lahuta e Malciis . )
Shifni edhè nji pasqyre tjeter t' atdhedashtniis
s' vertetë.
I biri i s'bîis s' Argjileit Brazida, pat dale n'lufté
bashke me shoke kunnra anmiqve t'atdheut, e masì
u krye lufta e dredhoj - dalé ushtrija, vojt âma e
Brazides, edhè løpi prejë ushtarësh, se c'ja gjet
t' birin : «A met n' fushe t' burrave t' dheut, êm birë,
o ju shokë? » - Ushtarët, per mos me ja shtue
dhîmten, xûne me i njefe trimniit e. Brazidës nner
syy t'saje, e s'vonit i thane se Sparta kaa meté e
vorfnuëme prejë nji trimit, qi s'kaa lâne nji tjeter qi
mûnn t'i shemllohet. Aq e trazuëne kto fjalë t'âmen
e Brazidés, qi e bâne me i harrue dhîmtat, e me nji
madhnii u pergjegji: « Mos i vêni n'loje e n'shagate
atdheen e atdhetarët t'uu ! Sadò qi êm biir kaa kênë
trim e nuk i âsht dhimtë gjaku per dashtnii t'atdheut,
n'zêmer t' Spartes gjinnen djelm qi janë mâa t' mire
e mâa trima se êm biir. » - Sadò, praa, qi nà Shqpp-
tarët i thrrasim me êmen pak t' nneershem graat -
floke giata, mênn paka ! grave t' Spartes nuk mûnn
t'jau shkruejm t' thânmen t'oně, masì per trimnii
S' jâne kêne gjầa mêngut burrave.
- 87 -
I biri i Spartanës kuer mrîte n'kohë t' trimniis,
murojen e luftes me dorë t' vet i nepte nâna me kto
fialë: "A me ktê, a m' ktê» qi dote me i thânë:
or biir, or biir, mêrre shêjin e luftës, mêrre murojen:
e kuur do qi kaa me t'raa rasa luftò per lirii t' At-
dheut. Porsè t'i vêesh mênn e mos t' m' kthehesh
prejë luftet paa ket muroje, persè s' kam ç't' bâj te
shpija, edhè atdheut gjâa s'i duhesh i marruëm ! Asè
me tjera fjalë : A jit n'lufté me gjith muroje, a n'u
kthefsh si ngadhnyës, me gjith muroje m'u kthè; e
at herë kena me t' njoftë per djalë si une âshtù edhè
atdheu .
A bân nâna nji Leonidë tjeter !?
Ky trim i paa shoq, e atdhetaar i flakët, me tre-
ginn Spartan tjerë, ja fali atüheüt jeten e gjakun,
kuur dau me ja nâlë hovin e turrit ushtriis Persja-
ne, e cilla kishte pasë Grekiin me pushtue.
Kuur i vojt fjala mretit t' Persiis, qi vetë me krye
i prîte ushtriis s'vet t' panjehun, se me saa vetë ish-
te tuj e pritun Leonida n'fushë t' trimniis per m'u
matun me tê, qeshi, nnoshta pse do t'i keet raa nner
mênn e thânmja e Shqyptarve se ạnuk trêmet haru-
sha prejë shoshet !i - e me nji terbim u Ikûnn vê-
nnit me at ushtrii mizore, edhè u nis kahë Grekija.
Paa ju hudhë mirë rethit t'atdheut t' Leonidës,
i çoj fjalë Leonidës Ksersi (kshtû e quëshin mretin e
Persiis) qi t'i delte perpara paa vanim, e t'i shtrote
I biri i Spartanës kuer mrîte n'kohë t' trimniis,
murojen e luftes me dorë t' vet i nepte nâna me kto
fialë: "A me ktê, a m' ktê» qi dote me i thânë:
or biir, or biir, mêrre shêjin e luftës, mêrre murojen:
e kuur do qi kaa me t'raa rasa luftò per lirii t' At-
dheut. Porsè t'i vêesh mênn e mos t' m' kthehesh
prejë luftet paa ket muroje, persè s' kam ç't' bâj te
shpija, edhè atdheut gjâa s'i duhesh i marruëm ! Asè
me tjera fjalë : A jit n'lufté me gjith muroje, a n'u
kthefsh si ngadhnyës, me gjith muroje m'u kthè; e
at herë kena me t' njoftë per djalë si une âshtù edhè
atdheu .
A bân nâna nji Leonidë tjeter !?
Ky trim i paa shoq, e atdhetaar i flakët, me tre-
ginn Spartan tjerë, ja fali atüheüt jeten e gjakun,
kuur dau me ja nâlë hovin e turrit ushtriis Persja-
ne, e cilla kishte pasë Grekiin me pushtue.
Kuur i vojt fjala mretit t' Persiis, qi vetë me krye
i prîte ushtriis s'vet t' panjehun, se me saa vetë ish-
te tuj e pritun Leonida n'fushë t' trimniis per m'u
matun me tê, qeshi, nnoshta pse do t'i keet raa nner
mênn e thânmja e Shqyptarve se ạnuk trêmet haru-
sha prejë shoshet !i - e me nji terbim u Ikûnn vê-
nnit me at ushtrii mizore, edhè u nis kahë Grekija.
Paa ju hudhë mirë rethit t'atdheut t' Leonidës,
i çoj fjalë Leonidës Ksersi (kshtû e quëshin mretin e
Persiis) qi t'i delte perpara paa vanim, e t'i shtrote
- 88 -
armet me gjith shoke nner syy t' madhniis s'tii, per
n' dojshin nniesë e jeté prejé sì.
Gojat e petritave t' Spartes ja dredhne fjalen n'ket
mnnyrë: a Hiq keq, o Mret, e hudhu ti vetë me na i
hjekun kto armě! « Asè, si thona nà Shqpptaret. »
Armët e mushuna, nuk i nep kush per s'gjallit! » (92.) -
Masì muër vesht Ksersi, se nuk lejshin Spartanët
«saa per furka e ênemija» (93) — por ishin trima qi
breshin hekur me dhâme, i sbuti fjalët, e u hîni gledhe-
ve, e mrrîni me ju lidhé me bee prîisit t'rrebët l'Spar-
tanve, se do t'i nepte atii n'dorë sunnimin e Grekiis,
veç t'ja lête shtekun t'lirë, saa me thâně se e shkeli
Grekiin, e mos t' a kthete me mârre e me fage t'zezë.
Leonida i pergjegji edhè mâa rrebët se heren
e parë: » Mâa e âmel m' duket deka per Grekiin se
me mârrë sûnnim mii komin t'êm me fage t' zexë
me trathtii. »
Ksersi i idhnuëmun e i terbuëmun m' Leoniden,
e çoj m'kâmë ushtriin e vet, e me at terbim e msyni
Leoniden e Spartanët. -
Leonida me djelmt e Spartes me kâmë t' ngûlë
e priti Ksersin e ushtriin e tii. - Gjith saa herë u
nneshne n'lufte, Persiant dredhoshin - dale me nov
t' thymun. - T' lodhun Spartanët e ngrate preje luf-
tash t' paprâshme, e mâa teper t' thaamun krahësh
prejë trathtiis t'nji mistrecit, i cilli u pat diftue shti-
qe e vênne pritash qi Spartanët u kishin pase vûu
armet me gjith shoke nner syy t' madhniis s'tii, per
n' dojshin nniesë e jeté prejé sì.
Gojat e petritave t' Spartes ja dredhne fjalen n'ket
mnnyrë: a Hiq keq, o Mret, e hudhu ti vetë me na i
hjekun kto armě! « Asè, si thona nà Shqpptaret. »
Armët e mushuna, nuk i nep kush per s'gjallit! » (92.) -
Masì muër vesht Ksersi, se nuk lejshin Spartanët
«saa per furka e ênemija» (93) — por ishin trima qi
breshin hekur me dhâme, i sbuti fjalët, e u hîni gledhe-
ve, e mrrîni me ju lidhé me bee prîisit t'rrebët l'Spar-
tanve, se do t'i nepte atii n'dorë sunnimin e Grekiis,
veç t'ja lête shtekun t'lirë, saa me thâně se e shkeli
Grekiin, e mos t' a kthete me mârre e me fage t'zezë.
Leonida i pergjegji edhè mâa rrebët se heren
e parë: » Mâa e âmel m' duket deka per Grekiin se
me mârrë sûnnim mii komin t'êm me fage t' zexë
me trathtii. »
Ksersi i idhnuëmun e i terbuëmun m' Leoniden,
e çoj m'kâmë ushtriin e vet, e me at terbim e msyni
Leoniden e Spartanët. -
Leonida me djelmt e Spartes me kâmë t' ngûlë
e priti Ksersin e ushtriin e tii. - Gjith saa herë u
nneshne n'lufte, Persiant dredhoshin - dale me nov
t' thymun. - T' lodhun Spartanët e ngrate preje luf-
tash t' paprâshme, e mâa teper t' thaamun krahësh
prejë trathtiis t'nji mistrecit, i cilli u pat diftue shti-
qe e vênne pritash qi Spartanët u kishin pase vûu
- 89 -
Persjanve, mas t'gjith ktynve t'zezave, raane n'kurthe
Spartant e mjerë !
Me t'dy syyte shifte thiken m'asht t'vet e t'vet-
ve Leonida, me gjith ktê zêmra nuk e pat lâne. -
Sadò i rrethuëmun prejë mjerimesh, per t'mramen here
u thye kahë ushtrija nnimtare, edhè e kshilloj qi
t' shkote n'shpii, e t'rrite gadi me i dalë zot atdheut
nner tjera rrezige, se per vedi e Spartanët nuk kish-
te dhime qi do t' jiteshin n'lufte, masì ishte detyra
qi u urdhnote, me i lânë eshtnat n' fushë t' trimave
per dashtnii t'atdheut e per nnîgiese t' zakoneve
t' Spartës. -
Ushtrija nîmtare met e habitun n' trimnii e zê-
mer t' Spartanve, e me lot per fage e la fushen e u
paa me Leoniden. - Me faqe t' zeze! - Porsè nuk
u zhburrnue krahi tjeter i ushtriis nnîmtare, qi per-
bâhej preje dyginn vetě Tespezesh, t' prîmun preje
Demofilit. Kta burra nuk e pane me udhe, me lâne
vetun Leoniden me Spartanët m'at valë luftet, por
t' lidhun m'nji besẽ, dane, a t' tâne m'u shkrii, a
t' tânë me pshtue !
Masì e la fushen ushtrija nnîmtare, qi ishte kêně
mâa n'shumice, u shkretnue edhè fusha, kû kishin pase
xânë vênn Spartanët, aq, qi aj grusht Spartanësh e
e Tespezesh qi patne mete daashin si kaçube n'at
fushë; e me at grimë zêmret qi u pat meté, u bâne
gadi me prite turrin e kulshedres n'Persii, qi t'vîte me
fâa barkun e ûnshem n' Spartanët!
12
Persjanve, mas t'gjith ktynve t'zezave, raane n'kurthe
Spartant e mjerë !
Me t'dy syyte shifte thiken m'asht t'vet e t'vet-
ve Leonida, me gjith ktê zêmra nuk e pat lâne. -
Sadò i rrethuëmun prejë mjerimesh, per t'mramen here
u thye kahë ushtrija nnimtare, edhè e kshilloj qi
t' shkote n'shpii, e t'rrite gadi me i dalë zot atdheut
nner tjera rrezige, se per vedi e Spartanët nuk kish-
te dhime qi do t' jiteshin n'lufte, masì ishte detyra
qi u urdhnote, me i lânë eshtnat n' fushë t' trimave
per dashtnii t'atdheut e per nnîgiese t' zakoneve
t' Spartës. -
Ushtrija nîmtare met e habitun n' trimnii e zê-
mer t' Spartanve, e me lot per fage e la fushen e u
paa me Leoniden. - Me faqe t' zeze! - Porsè nuk
u zhburrnue krahi tjeter i ushtriis nnîmtare, qi per-
bâhej preje dyginn vetě Tespezesh, t' prîmun preje
Demofilit. Kta burra nuk e pane me udhe, me lâne
vetun Leoniden me Spartanët m'at valë luftet, por
t' lidhun m'nji besẽ, dane, a t' tâne m'u shkrii, a
t' tânë me pshtue !
Masì e la fushen ushtrija nnîmtare, qi ishte kêně
mâa n'shumice, u shkretnue edhè fusha, kû kishin pase
xânë vênn Spartanët, aq, qi aj grusht Spartanësh e
e Tespezesh qi patne mete daashin si kaçube n'at
fushë; e me at grimë zêmret qi u pat meté, u bâne
gadi me prite turrin e kulshedres n'Persii, qi t'vîte me
fâa barkun e ûnshem n' Spartanët!
12
- 90 -
Saa rrishin tuj pergiue ushtriin e Persiis, i dha zê-
mer vedit Leonida, edhè nji herë i Ishoj syyt t'mushun
me lot mii Spartanët e vet t' dashtun e mii Tespezt;
e tuj paa do petrita djelmsh qi i rrishin brîi, e tuj
mênnue se mas do kohë s' do t' ishin mâa nner
t' gjallet, i thekun n'zêmer preje dhimet, i kshilloj
qi t' u ktheshin nner shpija. - Kuur çili gojen e vet
njâni e i tha: «O Prûis i dashtun, atdheu m'urdhnon
qi t' jes ktu.» - Tjetri ja priti: «Ktû do t'a maroj
jeten t'ême per t' dalunzot e per dashtnii t'atdheut.»
- I treti foli: « Nneri te e mramja pikë t' gjakut, do
t' luftoj per lirii t' atdheut. » - S'ngjati e u dha
zâni i luftës. U nneshen anmiqt, e permasì e shkme-
sne ushtrien Persjane trimat e Spartes, e t'dy vlla-
zent e Ksersit, qi nnollne n'lufte, i çuëne ke t' parët,
s' mramit u knnoj qyqja edhè Spartanve! Met
Leonida me Spartanët ! E njomne me gjak t' vet
plângun e vet, atdheen e vet! At dhee, qi u kan pase
lâně n'porosii t' parët, qi mos t'a kurseshin gjakun
e jeten kuur do t' ja u lypte nevoja e atdheut :
Bashkë me Spartanët met edhè Demofili me Tespezët,
t' cillët e majtne besen e burrnisht diqne paa u raa
n' dorë Persianve ! -
I lum aj dhee e fatbardhë njaj komë qi i qeshë
fati i mirë me pase ksi trimash n'vênn t' vet!
Leonida kje i njimînnti biir i atdheut, e i njimînnti
vllaa i komit t' vet.
Saa rrishin tuj pergiue ushtriin e Persiis, i dha zê-
mer vedit Leonida, edhè nji herë i Ishoj syyt t'mushun
me lot mii Spartanët e vet t' dashtun e mii Tespezt;
e tuj paa do petrita djelmsh qi i rrishin brîi, e tuj
mênnue se mas do kohë s' do t' ishin mâa nner
t' gjallet, i thekun n'zêmer preje dhimet, i kshilloj
qi t' u ktheshin nner shpija. - Kuur çili gojen e vet
njâni e i tha: «O Prûis i dashtun, atdheu m'urdhnon
qi t' jes ktu.» - Tjetri ja priti: «Ktû do t'a maroj
jeten t'ême per t' dalunzot e per dashtnii t'atdheut.»
- I treti foli: « Nneri te e mramja pikë t' gjakut, do
t' luftoj per lirii t' atdheut. » - S'ngjati e u dha
zâni i luftës. U nneshen anmiqt, e permasì e shkme-
sne ushtrien Persjane trimat e Spartes, e t'dy vlla-
zent e Ksersit, qi nnollne n'lufte, i çuëne ke t' parët,
s' mramit u knnoj qyqja edhè Spartanve! Met
Leonida me Spartanët ! E njomne me gjak t' vet
plângun e vet, atdheen e vet! At dhee, qi u kan pase
lâně n'porosii t' parët, qi mos t'a kurseshin gjakun
e jeten kuur do t' ja u lypte nevoja e atdheut :
Bashkë me Spartanët met edhè Demofili me Tespezët,
t' cillët e majtne besen e burrnisht diqne paa u raa
n' dorë Persianve ! -
I lum aj dhee e fatbardhë njaj komë qi i qeshë
fati i mirë me pase ksi trimash n'vênn t' vet!
Leonida kje i njimînnti biir i atdheut, e i njimînnti
vllaa i komit t' vet.
- 91 -
Leonida ju turr luftes si miza paa krye, e pse?
a pat nnoj gellim ? noshta gellimin e fitimit, t'nnerës
e t' lumniis, a t' zânit e êmnit t' madh qi do t' a lête
mas vedit n'jetë? - Jo, gellimi i Leonides kaa kênë
tjeter; kje mâa i madhnueshem; gellimi i tii kje lirija,
nnera e lumnija e atdheut! - Dashtnija e atdheut
edhè e komit e kaa shtyy me luftue e me derdhë
gjakun e vet !
Trimnija e Leonidës, u shtîni tuten e mneren
Persjanve, e m'nji hov i trimnoj edhè atdhetaret tjerë,
qi me nîme t' zânit t' Leonides xûne me vâu n'sha-
gate ushtriën e Persiis. - Gjaku i Leonidës e i
trimave t' Spartës i bashkoj edhè i vllaznoj Grekët
tjerë! - A e ngiatne luften Persianët mas dekës
s' Leonides? T' hutuëmun, e t' mârrun mênnç preje
hovit t' rrebët qi diftoj Leonida, Persjanët nuk u tri-
mnuën mâa me ja hîi luffës, tuj drashtun qi mos
t'nneshëshin persrii m'nnoj gozhde. Ky shkak kje,
qi e bâni Ksersin me shkrehë luften me at komë.
Ashtû Grekija met e lirë edhè e patrazuëme prej
Persjanësh prejë se u ushtote n' vesh êmni i Leo-
nidës !
A shini, praa, se e zaa e êmen 1 prûni komit
l' vet nji nieri? Leonida, i biri i njasaje çerdhes
s' fatosave, ja nnali hovin ushtriis Persjane edhè mas
dekës. Ushtrija Persiane u pakue n'zêmer prejë tutës
s'êmnit t'Spartanit, e per ket pûnë ju shporr Grekiis,
e me njimii fage t' zeza dredhuene n'vênn t' vet.
Leonida ju turr luftes si miza paa krye, e pse?
a pat nnoj gellim ? noshta gellimin e fitimit, t'nnerës
e t' lumniis, a t' zânit e êmnit t' madh qi do t' a lête
mas vedit n'jetë? - Jo, gellimi i Leonides kaa kênë
tjeter; kje mâa i madhnueshem; gellimi i tii kje lirija,
nnera e lumnija e atdheut! - Dashtnija e atdheut
edhè e komit e kaa shtyy me luftue e me derdhë
gjakun e vet !
Trimnija e Leonidës, u shtîni tuten e mneren
Persjanve, e m'nji hov i trimnoj edhè atdhetaret tjerë,
qi me nîme t' zânit t' Leonides xûne me vâu n'sha-
gate ushtriën e Persiis. - Gjaku i Leonidës e i
trimave t' Spartës i bashkoj edhè i vllaznoj Grekët
tjerë! - A e ngiatne luften Persianët mas dekës
s' Leonides? T' hutuëmun, e t' mârrun mênnç preje
hovit t' rrebët qi diftoj Leonida, Persjanët nuk u tri-
mnuën mâa me ja hîi luffës, tuj drashtun qi mos
t'nneshëshin persrii m'nnoj gozhde. Ky shkak kje,
qi e bâni Ksersin me shkrehë luften me at komë.
Ashtû Grekija met e lirë edhè e patrazuëme prej
Persjanësh prejë se u ushtote n' vesh êmni i Leo-
nidës !
A shini, praa, se e zaa e êmen 1 prûni komit
l' vet nji nieri? Leonida, i biri i njasaje çerdhes
s' fatosave, ja nnali hovin ushtriis Persjane edhè mas
dekës. Ushtrija Persiane u pakue n'zêmer prejë tutës
s'êmnit t'Spartanit, e per ket pûnë ju shporr Grekiis,
e me njimii fage t' zeza dredhuene n'vênn t' vet.
- 92 -
Nuk bân lufté shumica e ushtriis, por besa e
bashkimi! -
S. VII .
VIlazen, mos t'i napim shkak atdheut t' ânkohet
m' nee! Mos t'ja trazojme at zêmer t'âmel, e mos t'a
lâme nner dnese e fshâme !
Atdheu, kjo nânë e dashtun nuk i turret kuëj
m' grusht a me dorë t'armatisun ! N'i raîté per syysh
se djelmt e sajě kan dredhue prejë shtekut t' mare,
ajo ânkohet, porsè i mjeri aj, permîi t' cillin biin
nâmët e saja !
Qe c' farë ânkimesh bân kjo nâne permii atà qi
ja trazojnë zêmren :
- C' dobii pata preje t'gjith atii mûnnit qi hoqa
mje qi i mkâma t' bijt e mii? ! Une i leva, e mizorët
m'i hjekin jetet; une i mkâma, e kta m'ja u shkur-
tojnë kâmët; une i msova e i sdrita, e kta m' i pshtje-
lin n' futé; i vadita n' besë, e atà m'duëlne trathtare !
Gjith ky nuryshim ! glith ky shemtim nner bijt e mii !
Zêmren m'a grîmcuëne, spit m'i perthane, e m'i ver-
buëne prejë lotësh ! e m' thrrasin nânë ? !
Kini dhimë per mue, o djelm t' paa besë ! Kini
dhime per t'uu vllaxen, o djelm gjaksorë !
A nuk jeni tuj m'paa se m'ç'kame m'keni
prûu !? A ju kaa raa hija syve qi s'shifni rrenimin
Nuk bân lufté shumica e ushtriis, por besa e
bashkimi! -
S. VII .
VIlazen, mos t'i napim shkak atdheut t' ânkohet
m' nee! Mos t'ja trazojme at zêmer t'âmel, e mos t'a
lâme nner dnese e fshâme !
Atdheu, kjo nânë e dashtun nuk i turret kuëj
m' grusht a me dorë t'armatisun ! N'i raîté per syysh
se djelmt e sajě kan dredhue prejë shtekut t' mare,
ajo ânkohet, porsè i mjeri aj, permîi t' cillin biin
nâmët e saja !
Qe c' farë ânkimesh bân kjo nâne permii atà qi
ja trazojnë zêmren :
- C' dobii pata preje t'gjith atii mûnnit qi hoqa
mje qi i mkâma t' bijt e mii? ! Une i leva, e mizorët
m'i hjekin jetet; une i mkâma, e kta m'ja u shkur-
tojnë kâmët; une i msova e i sdrita, e kta m' i pshtje-
lin n' futé; i vadita n' besë, e atà m'duëlne trathtare !
Gjith ky nuryshim ! glith ky shemtim nner bijt e mii !
Zêmren m'a grîmcuëne, spit m'i perthane, e m'i ver-
buëne prejë lotësh ! e m' thrrasin nânë ? !
Kini dhimë per mue, o djelm t' paa besë ! Kini
dhime per t'uu vllaxen, o djelm gjaksorë !
A nuk jeni tuj m'paa se m'ç'kame m'keni
prûu !? A ju kaa raa hija syve qi s'shifni rrenimin
— 93 —
ť'êm ? ! M'keni molisë, m'keni shkretnue ! - Vaji e
ket nânë, e cilla digjet e pervlohet per juu, o djelm
t' pazêmer !
Posë ânkimesh e t' nâmunash qi i shkrepë at-
dheu kunnra djelmsh t' pabesë, edhè natyra marë
mnerohet mii tà .
Ojelm t' pabesë, e gjaksorë , djeim biramela
e cuba qi jetojnë n' prêhën t'atdheut, jânë fati i zii
i ktii, jânë korija e êmnit t'onë nner spyt e botës !
Prohe, atdhee, n' rafsh m'asì djelmsh qi jânë rrênimi
i jot, i komit, i besimit edhè i shoqniis !
Atdhedashtnija e vertetë, âsht nji dashtnii e po-
saçme qı do t a kena nnaj at venn, ku kena lee; e
kio pshtetet n' t' perkujdesunit e s' mires , kahë ato
pûnë qi ja sjellin gazmênnin e knagen, e qi ja majnë
larg ç'do rrezik. Gazmênni e knâqa, edhè e pruejt-
mja e rreziqeve, i vjen atdheut, n'kjoftë se u per-
gjegjena detyrave qi na majnë n' dashtnii t' nnermje-
vesdhme e qi na shtyyn n' dashtnii nnaj t' Bukurin e
qiellës.
Perkorja, drejtnija, nierzija janë trii pûnë qi kush
mos t'i keet, aj s' mûnnet me kênë as bestari i mirë
as atdhetari i vertetë.
ť'êm ? ! M'keni molisë, m'keni shkretnue ! - Vaji e
ket nânë, e cilla digjet e pervlohet per juu, o djelm
t' pazêmer !
Posë ânkimesh e t' nâmunash qi i shkrepë at-
dheu kunnra djelmsh t' pabesë, edhè natyra marë
mnerohet mii tà .
Ojelm t' pabesë, e gjaksorë , djeim biramela
e cuba qi jetojnë n' prêhën t'atdheut, jânë fati i zii
i ktii, jânë korija e êmnit t'onë nner spyt e botës !
Prohe, atdhee, n' rafsh m'asì djelmsh qi jânë rrênimi
i jot, i komit, i besimit edhè i shoqniis !
Atdhedashtnija e vertetë, âsht nji dashtnii e po-
saçme qı do t a kena nnaj at venn, ku kena lee; e
kio pshtetet n' t' perkujdesunit e s' mires , kahë ato
pûnë qi ja sjellin gazmênnin e knagen, e qi ja majnë
larg ç'do rrezik. Gazmênni e knâqa, edhè e pruejt-
mja e rreziqeve, i vjen atdheut, n'kjoftë se u per-
gjegjena detyrave qi na majnë n' dashtnii t' nnermje-
vesdhme e qi na shtyyn n' dashtnii nnaj t' Bukurin e
qiellës.
Perkorja, drejtnija, nierzija janë trii pûnë qi kush
mos t'i keet, aj s' mûnnet me kênë as bestari i mirë
as atdhetari i vertetë.
- 94 -
Veshtroni, o vilazen, kto pak t' thânuna t'atyne
burrave, t'cillve u kaa pasë flakrue zêmra n'dashtnii
t'atdheut, tuj shpnesue se do t'na i ngrofin zêmrat
edhè nee Shapptarve, qi jena aq t' ftofet kahe vênni
i t' Parve, kahë Shqypnija e jone.
» Prinnja jâné t' dashtë, fmija, glinnija e dasha-
mirët jânë t' dashtë, porsè t' gjitha kto dashtnii dasht-
nija e atdheut, n' vedi i permledhe. » (94) -
2.
T' gjith atà qi kan me i dalë zot, kan me ruëjt
e kan me madhnue atmen e vet, jeta e lumniis s'am-
shuëshme i pret. » (95.) -
dAtà burra qi kan nnrrue jeté per ngaje t' atdheut,
pose qi jane lânna e madhnueshme n'goje t' kuvênn-
tarve, por edhè atà veté na duken teper t' lumnuë-
shem. » (96.) -
«Si na knâqet zêmra n't' mirat qi na i nep at-
dheu, ashtû nuk do t' na shknâget n'kjofte se na qet
pûna me hjekë nnoj mûnne per tê. » (97.) -
«Sênni i âmel e i bukur me mete n'lufté per
'atdhee e t' liir me i lâné mas vedit t'dashtunen grue
Veshtroni, o vilazen, kto pak t' thânuna t'atyne
burrave, t'cillve u kaa pasë flakrue zêmra n'dashtnii
t'atdheut, tuj shpnesue se do t'na i ngrofin zêmrat
edhè nee Shapptarve, qi jena aq t' ftofet kahe vênni
i t' Parve, kahë Shqypnija e jone.
» Prinnja jâné t' dashtë, fmija, glinnija e dasha-
mirët jânë t' dashtë, porsè t' gjitha kto dashtnii dasht-
nija e atdheut, n' vedi i permledhe. » (94) -
2.
T' gjith atà qi kan me i dalë zot, kan me ruëjt
e kan me madhnue atmen e vet, jeta e lumniis s'am-
shuëshme i pret. » (95.) -
dAtà burra qi kan nnrrue jeté per ngaje t' atdheut,
pose qi jane lânna e madhnueshme n'goje t' kuvênn-
tarve, por edhè atà veté na duken teper t' lumnuë-
shem. » (96.) -
«Si na knâqet zêmra n't' mirat qi na i nep at-
dheu, ashtû nuk do t' na shknâget n'kjofte se na qet
pûna me hjekë nnoj mûnne per tê. » (97.) -
«Sênni i âmel e i bukur me mete n'lufté per
'atdhee e t' liir me i lâné mas vedit t'dashtunen grue
- 95 -
e fmii, me shpii e pasunii. » (98.) -
6.
N'kjofté se t' salvon atdheu edhè paa rruge,
vênia drønin gojës, e baaj.» (99.) -
ạ Pûna e âmel edhè e nnershme âsht me dekë
per atdhee. » (100.) -
8.
«Aj qi des per atdhee, mâa shum i rrogon m'at
ditë, se kaa kênë i rrogue gjith jeten e vet..» (101.) -
9.
« Dashtnija e atdheut rrjedhë prejë natyret, e
âsht mâa e âmel se êmni i atdheut. » ( 102.) -
10.
» Mûnni qi hiqet per dashtnii t' atdheut, âsht nji
nner mâa t' mdhajt virtyte qi mrrîin me i bâa nieri."
(103.) -
» Küdo qi t'nnolish, m'ể do kâmě qi l'jeesh i
rritun, nên t' cillin do flamur qi t' gjinnesh atdheut
mûnn t'i rrogojsh » (e me kênë dobija e tii, veç
n' mos daç). (104) —
12.
& Nji giptetas gjith herë gabon, atdheen veças e
vedin veças tuj majté; n'repîi me nnêjtë aj, âsht n' de-
tyrë, atii qi i gercnohet, hovin me ja nnâle. - E kuur
derdhë mûnnin e gjakun per tê, kurrgjâa prejë vedit
e fmii, me shpii e pasunii. » (98.) -
6.
N'kjofté se t' salvon atdheu edhè paa rruge,
vênia drønin gojës, e baaj.» (99.) -
ạ Pûna e âmel edhè e nnershme âsht me dekë
per atdhee. » (100.) -
8.
«Aj qi des per atdhee, mâa shum i rrogon m'at
ditë, se kaa kênë i rrogue gjith jeten e vet..» (101.) -
9.
« Dashtnija e atdheut rrjedhë prejë natyret, e
âsht mâa e âmel se êmni i atdheut. » ( 102.) -
10.
» Mûnni qi hiqet per dashtnii t' atdheut, âsht nji
nner mâa t' mdhajt virtyte qi mrrîin me i bâa nieri."
(103.) -
» Küdo qi t'nnolish, m'ể do kâmě qi l'jeesh i
rritun, nên t' cillin do flamur qi t' gjinnesh atdheut
mûnn t'i rrogojsh » (e me kênë dobija e tii, veç
n' mos daç). (104) —
12.
& Nji giptetas gjith herë gabon, atdheen veças e
vedin veças tuj majté; n'repîi me nnêjtë aj, âsht n' de-
tyrë, atii qi i gercnohet, hovin me ja nnâle. - E kuur
derdhë mûnnin e gjakun per tê, kurrgjâa prejë vedit
- 96 -
s'âsht tuj ja falë, por shkaf i detyron po ja kthen.»
(185.) -
13.
i Aj qi don me i rrogue atdheut si e lypë pûna,
do t'gjindet gadi me dhânë jeten e vet per tê.» (106.) -
14.
«Dora kunnra atdheut, s' do çue kurr.» (107.) -
15.
«O atdhee, atdhee ! i zêmrave qi t' donë jee ku-
shti e nnîsija e parë. » (108.) -
16.
« Per me pshtue atdheen qi hjekë ( i rrethue prejë
rrezigesh), t' gjitha shtiget jâně t' lira, kuur t'a lype
nevoja.. » (109.) —
17.
«Dobija e madhe i vjen atdheut kuur t' gjinnnen
asì burrash zêmrakë, qi me trimnii t' veta e lânë mrapa
zânin e mirë, persè trimniit e tyne jesin per pasqyre
atdhetarve tjerë. » (110.) -
18.
As dija, as fati i mirë, as kurrnji sênn tjeter
nuk mûnnet me ja rritě zânin nierit, po s'pat dasht-
nii nnaj atdheen e vet. » (111.) -
19.
¿O atdhee ! o atdhee i. dashtun, dheu i lum!
N' prêhen t'ânn jeta m' pertrîhet, zêmra m' bredhe
(prejë gazmênnit). - Ti jee djepi i jone m' tyy jâne
rrâjët e t' kênunit t' one. » ( 112)
s'âsht tuj ja falë, por shkaf i detyron po ja kthen.»
(185.) -
13.
i Aj qi don me i rrogue atdheut si e lypë pûna,
do t'gjindet gadi me dhânë jeten e vet per tê.» (106.) -
14.
«Dora kunnra atdheut, s' do çue kurr.» (107.) -
15.
«O atdhee, atdhee ! i zêmrave qi t' donë jee ku-
shti e nnîsija e parë. » (108.) -
16.
« Per me pshtue atdheen qi hjekë ( i rrethue prejë
rrezigesh), t' gjitha shtiget jâně t' lira, kuur t'a lype
nevoja.. » (109.) —
17.
«Dobija e madhe i vjen atdheut kuur t' gjinnnen
asì burrash zêmrakë, qi me trimnii t' veta e lânë mrapa
zânin e mirë, persè trimniit e tyne jesin per pasqyre
atdhetarve tjerë. » (110.) -
18.
As dija, as fati i mirë, as kurrnji sênn tjeter
nuk mûnnet me ja rritě zânin nierit, po s'pat dasht-
nii nnaj atdheen e vet. » (111.) -
19.
¿O atdhee ! o atdhee i. dashtun, dheu i lum!
N' prêhen t'ânn jeta m' pertrîhet, zêmra m' bredhe
(prejë gazmênnit). - Ti jee djepi i jone m' tyy jâne
rrâjët e t' kênunit t' one. » ( 112)
- 97 -
20.
Shqiperi! ti m'ep nneer, m'ep êmnin Shqiptaar,
Zêmren ti m'a gatove, plot me deshire' dhe me zjaar.
Shqiperi! o mêma ime! nnonsè jame i merguaar,
Dashurině t'ânne zêmra s'e kaa haruaar! (113.)
- Ven' oroe, o atdhetaar vllaa, atdhédashtniën
e perflakshme qi do t' a keet sejcilli Shoyptaar nnaj
atdheen e vet, sikursè do t' a keet pasë edhè zêmra
e ktii atëdhetarit, qi kaa mrrîit, n' kto pak fjale, me
i qitë per fushë t' gjitha nnisiit e zêmres t' vet.
21.
» N' tyy mênnoj kuur agon drita,
Kuur bylbyli mâllshem knnon,
N' tyy mênnoj kuur soset dita,
Terri boten kuur e mlon!
..
Paa tyy lules s'm'i vjen era,
Paa tyy pêma fryt nuk m' biền;
Mue paa tyy nuk m' del prênnvera,
Paa tyy diëlli nuk m' shkelxen.
Deer saa t' mûnnem me ligirue,
E saa gjalle me fryme un jâm,
Kurr Shappnii, s' kam me t'harrue,
Edhè n'vorr me t' permênn kam! » (114.) -
Qe, saa fjale l'uurta kena prejé l' Paresh, se saa
do t' duhet atdheu, e shka âsht vênni i huëj.
»I mjerë kush del preje çerdhes s' vet. »
20.
Shqiperi! ti m'ep nneer, m'ep êmnin Shqiptaar,
Zêmren ti m'a gatove, plot me deshire' dhe me zjaar.
Shqiperi! o mêma ime! nnonsè jame i merguaar,
Dashurině t'ânne zêmra s'e kaa haruaar! (113.)
- Ven' oroe, o atdhetaar vllaa, atdhédashtniën
e perflakshme qi do t' a keet sejcilli Shoyptaar nnaj
atdheen e vet, sikursè do t' a keet pasë edhè zêmra
e ktii atëdhetarit, qi kaa mrrîit, n' kto pak fjale, me
i qitë per fushë t' gjitha nnisiit e zêmres t' vet.
21.
» N' tyy mênnoj kuur agon drita,
Kuur bylbyli mâllshem knnon,
N' tyy mênnoj kuur soset dita,
Terri boten kuur e mlon!
..
Paa tyy lules s'm'i vjen era,
Paa tyy pêma fryt nuk m' biền;
Mue paa tyy nuk m' del prênnvera,
Paa tyy diëlli nuk m' shkelxen.
Deer saa t' mûnnem me ligirue,
E saa gjalle me fryme un jâm,
Kurr Shappnii, s' kam me t'harrue,
Edhè n'vorr me t' permênn kam! » (114.) -
Qe, saa fjale l'uurta kena prejé l' Paresh, se saa
do t' duhet atdheu, e shka âsht vênni i huëj.
»I mjerë kush del preje çerdhes s' vet. »
- 98 -
» Din luga shka kaa vegshi. »
" Prejě kalit t' huëj sdryp n' uje. »
» Kpuca e huëj t'a vret kâmen .» - « Guri n' vênn
t' vet peshon mâa rânnë.» - «Vênnin e huëj e lev-
dosha, por mrênna mos i vofsha. » — « Kali i huëj
t' Ishon n' balte. » ( 115.) -
O atdhee, êmni i dashtun, qi gjith saa herë t'per-
mênnet xêmra jet e ûnshme! Atdhee, vênn i lum-
nuëshem, kû leem, kû jetojmě e kû i kena mâa
l'dashtunit n'ieet! - N'prêhen t'ânn âsht tata, nana,
vilazen e motra, glinija e dashamiré e t guith ata qi
u vlon nji gjak me nee ! Vênni i shugurue me gjak
t' Parve t'onë, t'cillët, s'e patne kursye jeten e gja-
kun per t' dalun zot t' drejtave t'atdheut e t'komit
t'onë. Detyra na shtyyn edhè nee, me i dalë zot me
fuqii t'bashkuëme. - T'a sdrisim e t'a duëm komin
t'onë, o vllazen t' dashtun! - Mos t' na vînë marre
me u rriye t' bijt e kuëj jena!.... Atdheu i jonë âsht
mje ku hapet, e mje m'at skấj kû flitet e dashtuna
giûha e jonë !
O atdhee i dashtun, u nnêzët edhè u pervlotte
zêmra e ême per tyy! - Êmni i jot u thadrofte
n' zêmra t' tânë Shqyptarve !
& Ti qi ja kalle flaken diëllit
E i shestove rrathët e qiëllit,
» Din luga shka kaa vegshi. »
" Prejě kalit t' huëj sdryp n' uje. »
» Kpuca e huëj t'a vret kâmen .» - « Guri n' vênn
t' vet peshon mâa rânnë.» - «Vênnin e huëj e lev-
dosha, por mrênna mos i vofsha. » — « Kali i huëj
t' Ishon n' balte. » ( 115.) -
O atdhee, êmni i dashtun, qi gjith saa herë t'per-
mênnet xêmra jet e ûnshme! Atdhee, vênn i lum-
nuëshem, kû leem, kû jetojmě e kû i kena mâa
l'dashtunit n'ieet! - N'prêhen t'ânn âsht tata, nana,
vilazen e motra, glinija e dashamiré e t guith ata qi
u vlon nji gjak me nee ! Vênni i shugurue me gjak
t' Parve t'onë, t'cillët, s'e patne kursye jeten e gja-
kun per t' dalun zot t' drejtave t'atdheut e t'komit
t'onë. Detyra na shtyyn edhè nee, me i dalë zot me
fuqii t'bashkuëme. - T'a sdrisim e t'a duëm komin
t'onë, o vllazen t' dashtun! - Mos t' na vînë marre
me u rriye t' bijt e kuëj jena!.... Atdheu i jonë âsht
mje ku hapet, e mje m'at skấj kû flitet e dashtuna
giûha e jonë !
O atdhee i dashtun, u nnêzët edhè u pervlotte
zêmra e ême per tyy! - Êmni i jot u thadrofte
n' zêmra t' tânë Shqyptarve !
& Ti qi ja kalle flaken diëllit
E i shestove rrathët e qiëllit,
- 99 -
Ti prejě eshtnash t' ngrate Shqyptarve
Qi bâan deken per dhee t' Parve.
Bân sod t' bîjnë fatosa t' rii
T' cillet nji troe t' ksaje Shqypnii
Mos t' a Ishojne nner thoj t' pangîishem
....... nnierzve t' mniishem ! » (116.) •
Nji atdhetarit t' ftofët :
« N' maje t' malit aj dimnofte,
Rafte bora edhè e mlofte
Rafte shiu edhè e sblofte
Katte breshni e coptotte! » (11
Ti prejě eshtnash t' ngrate Shqyptarve
Qi bâan deken per dhee t' Parve.
Bân sod t' bîjnë fatosa t' rii
T' cillet nji troe t' ksaje Shqypnii
Mos t' a Ishojne nner thoj t' pangîishem
....... nnierzve t' mniishem ! » (116.) •
Nji atdhetarit t' ftofët :
« N' maje t' malit aj dimnofte,
Rafte bora edhè e mlofte
Rafte shiu edhè e sblofte
Katte breshni e coptotte! » (11
- 100 -
PJESÉ E KATERT
Giuha.
Shtylla e msojtoreve t' Shaypniis t' jeté
giuha Shaype.
Atdheu e giuha, mênnimi e fjala, fjala e jeta,
jânë trii sênne qi i lidhë nji varg, enjâna paa tjetren
s' mûnnet me pase t' gjallët. »
( E. De - Amicis. )
Trashigim mas trashigimit qi skatragiyshat u kan
lânë stregjyshave, stregjyshat giyshave e kta atënve
t'one, atent t'on neve, e nà nipave, e dorë mas do-
ret, brêz mas brêzit, shiten, nnrohen, blehen e ster-
blehen. - Shpijat kû kena lee nnoshta jânë rrênue,
e n' vênn t' tyne jâne traitue t'reja, e ashtû t' thona
per gjithshkaf -
Nysh, gjithshkaf vjen e shkon, nnrohet e shnnrro-
het, shitet e blehet: nji giâa sênn âsht, qi nuk mûnn
t' blehet, nuk shitet e nuk nnrrohet; nji sênn âsht, qi
do t'ruhet si nji gure i çmue, do t'ruhet si nji dhântii
PJESÉ E KATERT
Giuha.
Shtylla e msojtoreve t' Shaypniis t' jeté
giuha Shaype.
Atdheu e giuha, mênnimi e fjala, fjala e jeta,
jânë trii sênne qi i lidhë nji varg, enjâna paa tjetren
s' mûnnet me pase t' gjallët. »
( E. De - Amicis. )
Trashigim mas trashigimit qi skatragiyshat u kan
lânë stregjyshave, stregjyshat giyshave e kta atënve
t'one, atent t'on neve, e nà nipave, e dorë mas do-
ret, brêz mas brêzit, shiten, nnrohen, blehen e ster-
blehen. - Shpijat kû kena lee nnoshta jânë rrênue,
e n' vênn t' tyne jâne traitue t'reja, e ashtû t' thona
per gjithshkaf -
Nysh, gjithshkaf vjen e shkon, nnrohet e shnnrro-
het, shitet e blehet: nji giâa sênn âsht, qi nuk mûnn
t' blehet, nuk shitet e nuk nnrrohet; nji sênn âsht, qi
do t'ruhet si nji gure i çmue, do t'ruhet si nji dhântii
— 101 -
e posaçme e Perennîis, e si nji trashigim i t' Parve
t'onë, qi nuk i pergitet nji tjeter n'jetë - per nee - ;
do t'ruhet si drita e synit. Kjo dhântii e madhnuëshme,
ky trashigim i paçmuëshem i t' parve t'one, âsht
Giuha Shqype !
Saa mûnn t' mênnohet diëlli paa drite, aq mûnn
t' mênnohet komi paa giuhe ! -
S. I
Shêji i paar i jetes s'one giytetnore fillon me
t' liruëmit t' giuhës s' one n't folun. -
Nji foshnje qi s' kaa çilë gojen e vet nenè n't'fo-
lun, goja e saje mamaçe nuk munn t'na shkakoje
nnoj gzim, masi aj sênn qi na perket zêmren asht
• fjala e gojës; e kuur t' filloje me folë, atëhere, mûnn
t' thona, se fillon jeta per tê, e knaga per nee.
Lum e lum, se saa i kânnshem âsht kerthîni qi
ja mrrîin asaj dité! - Ftyra e tii t'tânë gaz, sypt e tii
m' mnnyre t' vetimes xhixhillojnë, e ato duërt e njo-
ma i shtrîin pa-prâa kahë prînnja e gjinnja e shpiis,
tuj lype - si me thâne - nnîmë preje sish, e rreket,
me saa fuqii qi kaa me ato gjymtyre t' pa shfilluëme,
per me mujte me qitë gojet at dishiir qi i pushon
e posaçme e Perennîis, e si nji trashigim i t' Parve
t'onë, qi nuk i pergitet nji tjeter n'jetë - per nee - ;
do t'ruhet si drita e synit. Kjo dhântii e madhnuëshme,
ky trashigim i paçmuëshem i t' parve t'one, âsht
Giuha Shqype !
Saa mûnn t' mênnohet diëlli paa drite, aq mûnn
t' mênnohet komi paa giuhe ! -
S. I
Shêji i paar i jetes s'one giytetnore fillon me
t' liruëmit t' giuhës s' one n't folun. -
Nji foshnje qi s' kaa çilë gojen e vet nenè n't'fo-
lun, goja e saje mamaçe nuk munn t'na shkakoje
nnoj gzim, masi aj sênn qi na perket zêmren asht
• fjala e gojës; e kuur t' filloje me folë, atëhere, mûnn
t' thona, se fillon jeta per tê, e knaga per nee.
Lum e lum, se saa i kânnshem âsht kerthîni qi
ja mrrîin asaj dité! - Ftyra e tii t'tânë gaz, sypt e tii
m' mnnyre t' vetimes xhixhillojnë, e ato duërt e njo-
ma i shtrîin pa-prâa kahë prînnja e gjinnja e shpiis,
tuj lype - si me thâne - nnîmë preje sish, e rreket,
me saa fuqii qi kaa me ato gjymtyre t' pa shfilluëme,
per me mujte me qitë gojet at dishiir qi i pushon
- 102 -
n'zêmer t' vocerr. Gjithsaa hîn e dalin, kø i pret
edhè i percjell me atà syy t' kannshem; e me nnolle,
se i airohet kush, kaa m'u sjellë e kaa m'u per-
dredhe me syp t'ngule m't, e kuur t' shofë, se nuk
i nnimon m'at mûnn t' vet, do t' i afroje gojes s'vet
ato duër t' njoma, e me ata gishta t' vocerr kaa me
fillue me i rrmue buzët e gojen, si me dashte me
perdhuni me xjerre ato fjale qi rreket me i thânë. -
Saa na knaget zêmra tuj soditun at foshnje qi don
me nisě me folë, aq e mâa na shkrîhet, kuur pike
s' parit e qet gojet fjalen, me t' cillen nep shêjet e
jetës, t'shoqniis e t' giptetniis, t' cillave do t'u bâhet
pjesë kuur t' rritet.
Une po t' pves o vlaa Shqyptaar, pse i bièn
shpiis gjith at gazmênn fjala e kerthînit? e pse gjith
aj dishiir m' kerthînin per me qitun gojet at fjalë, e
permasi t' a keet thânë nji herë, e nîin tuj e per-
kthye shpesh e shpesh me nji t' bredhun zêmret?
Oh, dhântii e paçmuëshme e t' Lumit t' jetës !
Oh, shpija e prinnja e lume! Atdheu fatbardhë, per-
sè fjala e atii kerthînit âsht shêji i shfillimit t'shises
s'tii, si me kohe kaa per t'i vjefte vedit, shpiis, ko-
mit e atdheut, me giøgjë t'arrsyerhme qi do t'i flase
ajo goje e giûhe ! -
n'zêmer t' vocerr. Gjithsaa hîn e dalin, kø i pret
edhè i percjell me atà syy t' kannshem; e me nnolle,
se i airohet kush, kaa m'u sjellë e kaa m'u per-
dredhe me syp t'ngule m't, e kuur t' shofë, se nuk
i nnimon m'at mûnn t' vet, do t' i afroje gojes s'vet
ato duër t' njoma, e me ata gishta t' vocerr kaa me
fillue me i rrmue buzët e gojen, si me dashte me
perdhuni me xjerre ato fjale qi rreket me i thânë. -
Saa na knaget zêmra tuj soditun at foshnje qi don
me nisě me folë, aq e mâa na shkrîhet, kuur pike
s' parit e qet gojet fjalen, me t' cillen nep shêjet e
jetës, t'shoqniis e t' giptetniis, t' cillave do t'u bâhet
pjesë kuur t' rritet.
Une po t' pves o vlaa Shqyptaar, pse i bièn
shpiis gjith at gazmênn fjala e kerthînit? e pse gjith
aj dishiir m' kerthînin per me qitun gojet at fjalë, e
permasi t' a keet thânë nji herë, e nîin tuj e per-
kthye shpesh e shpesh me nji t' bredhun zêmret?
Oh, dhântii e paçmuëshme e t' Lumit t' jetës !
Oh, shpija e prinnja e lume! Atdheu fatbardhë, per-
sè fjala e atii kerthînit âsht shêji i shfillimit t'shises
s'tii, si me kohe kaa per t'i vjefte vedit, shpiis, ko-
mit e atdheut, me giøgjë t'arrsyerhme qi do t'i flase
ajo goje e giûhe ! -
- 103 -
S- II.
Shka âsht giuha?
Giuha âsht perdorsja e zânit edhè e t' folunit;
âsht shtjellsja e mênnimit; âsht rrogesha e nnisijve
t' zêmres.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht prîsja e marë e nierit edhè e shoq-
niis; âsht msuësja e detyrave e t' mârrë e dhânave;
âsht diftuësja e nevojëve t' zêmres.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht nji shêj per t' cillin dahena preje
kafshash t' pa arsyëshme tuj folun me arspe.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht dhântija mâa e hieshme e mâa e
çmuësme - pose arsyes - qi Perennija na kaa fale.
Paa giuhë kishim me kêne t' kalamênne, t'hu-
tue e t' daam shoqnijet, paa muitë me nnrrue fjalen
e dishirit me t'dashtunt t' onë as me kurrkânn.
Atdheu i jone vajton e lott i shkojně rrkaje,
kuur shef n' prêhen t' vet njasì dielmsh, qi nuk duën
me folë n'giuhë t' vet, e m'u madhnue me ket
dhantii t' Madhit t' jetes.
O vllaa atdhetaar, n'kjoftë se njef Perenniin, ti,
jo vec qi s' mûnnesh, por as nuk guxon me vûu
n' loje e n'shagate dhântiën e Tii, giûhen t'ânne.
Zoti vetë âsht njaj, qi t'a liron gojen e giuhen n't'fo-
S- II.
Shka âsht giuha?
Giuha âsht perdorsja e zânit edhè e t' folunit;
âsht shtjellsja e mênnimit; âsht rrogesha e nnisijve
t' zêmres.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht prîsja e marë e nierit edhè e shoq-
niis; âsht msuësja e detyrave e t' mârrë e dhânave;
âsht diftuësja e nevojëve t' zêmres.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht nji shêj per t' cillin dahena preje
kafshash t' pa arsyëshme tuj folun me arspe.
Shka âsht giuha ?
Giuha âsht dhântija mâa e hieshme e mâa e
çmuësme - pose arsyes - qi Perennija na kaa fale.
Paa giuhë kishim me kêne t' kalamênne, t'hu-
tue e t' daam shoqnijet, paa muitë me nnrrue fjalen
e dishirit me t'dashtunt t' onë as me kurrkânn.
Atdheu i jone vajton e lott i shkojně rrkaje,
kuur shef n' prêhen t' vet njasì dielmsh, qi nuk duën
me folë n'giuhë t' vet, e m'u madhnue me ket
dhantii t' Madhit t' jetes.
O vllaa atdhetaar, n'kjoftë se njef Perenniin, ti,
jo vec qi s' mûnnesh, por as nuk guxon me vûu
n' loje e n'shagate dhântiën e Tii, giûhen t'ânne.
Zoti vetë âsht njaj, qi t'a liron gojen e giuhen n't'fo-
- 104 -
lun; drita e Tii t'a sdrité mênnen, e prejë gojës s'vet
t' hyjnuëshme ja dha fjalen gojes s'ate. Praa, giuha
e fjala e sajë, nuk kjene sennergjue prejë nierit por
prejë Zotit. - Giuhët e lînnjes e t' prênnimit, t'jugut
e t' verit vetë i Lumi i jetës i kaa falun, e ktii do
t'i dihet per nneer.
Kafsha e shtâsa e sejcilli shpênn n' giuhe t' vet
e lumnon t' Madhin Zot, e mêrren vesht nnermje -
vedi. Sênne frymore e t'pafrymore flasin n' giuhë qi
i kaa msue i Gjithdijshmi Perennii, si me thânë:
Hyjt me xhixhillim
Pllumi tui gûnguté
t' vetin
Hâna me at drité
Korbi » u krrokë
t' sburitme
Diëlli me rreze t'fla-
Turtulli i turrnakë
këta
Qiella me thkjellim
Pula i kokorize
t' kânnshem
Dheu me natyre
Zogu » cingrrue
t' hiëshme
Buçila tuj bûnnue
Kroni tui rrjedhë
Gurra » gurrgullue
Prroska » rrmye (*1).
Prroni » vrêngllue
Cerloj
» ‚ciasun
Falkoni » fjâfue
Maca
» mjaukate ( *2 ).
Gjarpni » fishkllue
Lepri » zingllue.
(*1) Prroska me quriqime (Emzot P. Xarishi. )
( *2) Maca tui markezë
lun; drita e Tii t'a sdrité mênnen, e prejë gojës s'vet
t' hyjnuëshme ja dha fjalen gojes s'ate. Praa, giuha
e fjala e sajë, nuk kjene sennergjue prejë nierit por
prejë Zotit. - Giuhët e lînnjes e t' prênnimit, t'jugut
e t' verit vetë i Lumi i jetës i kaa falun, e ktii do
t'i dihet per nneer.
Kafsha e shtâsa e sejcilli shpênn n' giuhe t' vet
e lumnon t' Madhin Zot, e mêrren vesht nnermje -
vedi. Sênne frymore e t'pafrymore flasin n' giuhë qi
i kaa msue i Gjithdijshmi Perennii, si me thânë:
Hyjt me xhixhillim
Pllumi tui gûnguté
t' vetin
Hâna me at drité
Korbi » u krrokë
t' sburitme
Diëlli me rreze t'fla-
Turtulli i turrnakë
këta
Qiella me thkjellim
Pula i kokorize
t' kânnshem
Dheu me natyre
Zogu » cingrrue
t' hiëshme
Buçila tuj bûnnue
Kroni tui rrjedhë
Gurra » gurrgullue
Prroska » rrmye (*1).
Prroni » vrêngllue
Cerloj
» ‚ciasun
Falkoni » fjâfue
Maca
» mjaukate ( *2 ).
Gjarpni » fishkllue
Lepri » zingllue.
(*1) Prroska me quriqime (Emzot P. Xarishi. )
( *2) Maca tui markezë
- 105 -
Lumi tuj krisë
Liqêni » ushtue
Deeti
» vlue
Gjethi
» zhabllue
Mali
» shungllue
Eera
» fryy
Bleta
» zukatë
Qêni
tuj lehe
Dhija
» vekrrue
Delja
» blegrue
Skilja
» u kîzë - skîthe
Uku
» lurue
Derri
» hûngrrue
Kau
» u berlykë -bulurite
E tjera.
Sejcilla ksosh, praa, kaa fjalen e giûhës s' vet! Mûnn
t' mârrim per tregim edhè Shkrimin Shêjt, kû gjâjme
n' shum vênne qi Parafolsat e Perenniis natyren marë
e grishëshin per me lumnue e me urue Zotin e rru-
zullimit n' giuhe t'sajë. Danieli Parafoles (k. III.) i
thrret Ênjuit e qielles, me lumnue Zotin n'giuhe t'yne;
thrret diëllin, hânen, højt; brymen e voësen, ziarmin
e vapen, dimnin e akullin; boren e ngriesinen; nâten
e diten; driten e erresien; rêjen e rrfejen; malet e
kodrat, e bimat e dheut; kroje e prrojna, lume e
detna, peshqit e detit e zogjt e tokës. - E nieri e
perbuze ket gjâa sênn qi vete Zoti âsht pelqye me
ja falë ! ?
O ju, qi guxoni me ja sjelle shpinen ksaje
dhântiis, e per mii ktê me e shaa edhè me e vûu
n' gaz, veshtroni, kê po shani kuur t'a shani giuhen
e fjalen e sajë :
ạ Kjo âsht lidhnija e ême me tà, thotë Zoti: Fry-
ma e ême qi âsht m'tyy, e fjalët e mija qi vûna
n'goje t'ânne, nuk do t' hiqen prejé gojes s'ate, as
14
Lumi tuj krisë
Liqêni » ushtue
Deeti
» vlue
Gjethi
» zhabllue
Mali
» shungllue
Eera
» fryy
Bleta
» zukatë
Qêni
tuj lehe
Dhija
» vekrrue
Delja
» blegrue
Skilja
» u kîzë - skîthe
Uku
» lurue
Derri
» hûngrrue
Kau
» u berlykë -bulurite
E tjera.
Sejcilla ksosh, praa, kaa fjalen e giûhës s' vet! Mûnn
t' mârrim per tregim edhè Shkrimin Shêjt, kû gjâjme
n' shum vênne qi Parafolsat e Perenniis natyren marë
e grishëshin per me lumnue e me urue Zotin e rru-
zullimit n' giuhe t'sajë. Danieli Parafoles (k. III.) i
thrret Ênjuit e qielles, me lumnue Zotin n'giuhe t'yne;
thrret diëllin, hânen, højt; brymen e voësen, ziarmin
e vapen, dimnin e akullin; boren e ngriesinen; nâten
e diten; driten e erresien; rêjen e rrfejen; malet e
kodrat, e bimat e dheut; kroje e prrojna, lume e
detna, peshqit e detit e zogjt e tokës. - E nieri e
perbuze ket gjâa sênn qi vete Zoti âsht pelqye me
ja falë ! ?
O ju, qi guxoni me ja sjelle shpinen ksaje
dhântiis, e per mii ktê me e shaa edhè me e vûu
n' gaz, veshtroni, kê po shani kuur t'a shani giuhen
e fjalen e sajë :
ạ Kjo âsht lidhnija e ême me tà, thotë Zoti: Fry-
ma e ême qi âsht m'tyy, e fjalët e mija qi vûna
n'goje t'ânne, nuk do t' hiqen prejé gojes s'ate, as
14
~ 106 -
prejë gojet t'farës s'ate, as prejé gojët s' farët s' farës
s'ate, thoté Zoti, ç' me tashti e n' jeté t' jetés. » (*1).
Veshtroni edhè nji cahariq tjeter e t'bînnshem
t' lidhniis s' ree:
«E masì u mushne ditt e Rrshajve (Pentekostes),
kjene mledhë t' tânë m' nji vênn. E befas u nnie nji
kumim prejë qiellet porsì nji zhaurimë e rredët, edhè
m' kầnnt e mushi shpien ku ishin nnêjë atà. E u du-
kne atyne giuhët porsì zjarmi qi u pshtetne permii
sejcillin asish; e t' tânë u mushne me Shpirtin (Fry-
men) Shêit edhè fîlluëne me folë n'gjithnnuër giuhësh,
porsi Shpirti Shêjt u nepte me ligiirue. E ishin, qi
gjallitshin n'leruzalem ludej, nierz bestarë prejë çdo
komit nên giëllë. Mas ktii zânit, rrâni sogorija, e met
e hutuëme tui nnie kta qi folshin n' giuhë t' sejcillit
ksish, e t' tânë u habitshin eđhè u bînnshin tuj thânë:
Qe Kta qi flasin a nuk jânë t' gjith Galilejas ? e si
â kjo, qi na t' tânë i nnieme kta tuj folě n'giûhë t'onë
n' t' cillen kena lee ? » (*2) .
Giuha e fjala e sajë, praa, nuk kjene kavetue
prejë nierit, por prejë Zotit. Masì praa, i Lumi i jetës
âsht pelqye me ja u dhânë deri shpênnve t' malit nji
mnnyrë giuhet e fjalet, qi t' mêrren vesht nner vedi,
e t'i napin lavde Atii t' Lumit, saa do t' munnohet
nieri, t' cillin e dau prejě sish me nji gojě e giûhë,
(*1.) Izaija Parathânës, k. LIX. 21. -
(*2.) Pûnët e Apostujve, k. I. -
prejë gojet t'farës s'ate, as prejé gojët s' farët s' farës
s'ate, thoté Zoti, ç' me tashti e n' jeté t' jetés. » (*1).
Veshtroni edhè nji cahariq tjeter e t'bînnshem
t' lidhniis s' ree:
«E masì u mushne ditt e Rrshajve (Pentekostes),
kjene mledhë t' tânë m' nji vênn. E befas u nnie nji
kumim prejë qiellet porsì nji zhaurimë e rredët, edhè
m' kầnnt e mushi shpien ku ishin nnêjë atà. E u du-
kne atyne giuhët porsì zjarmi qi u pshtetne permii
sejcillin asish; e t' tânë u mushne me Shpirtin (Fry-
men) Shêit edhè fîlluëne me folë n'gjithnnuër giuhësh,
porsi Shpirti Shêjt u nepte me ligiirue. E ishin, qi
gjallitshin n'leruzalem ludej, nierz bestarë prejë çdo
komit nên giëllë. Mas ktii zânit, rrâni sogorija, e met
e hutuëme tui nnie kta qi folshin n' giuhë t' sejcillit
ksish, e t' tânë u habitshin eđhè u bînnshin tuj thânë:
Qe Kta qi flasin a nuk jânë t' gjith Galilejas ? e si
â kjo, qi na t' tânë i nnieme kta tuj folě n'giûhë t'onë
n' t' cillen kena lee ? » (*2) .
Giuha e fjala e sajë, praa, nuk kjene kavetue
prejë nierit, por prejë Zotit. Masì praa, i Lumi i jetës
âsht pelqye me ja u dhânë deri shpênnve t' malit nji
mnnyrë giuhet e fjalet, qi t' mêrren vesht nner vedi,
e t'i napin lavde Atii t' Lumit, saa do t' munnohet
nieri, t' cillin e dau prejě sish me nji gojě e giûhë,
(*1.) Izaija Parathânës, k. LIX. 21. -
(*2.) Pûnët e Apostujve, k. I. -
- 107 -
jo mamaçe, jo t' pafjale, por me fjale e fjale t'arsvë-
shme ! Shtâsët e shpênnt e malit e duën sejcilla at
dhântii qi Zoti è natyra ja u fali, e pse nierzt duën
m'u bâa mâa t' pamârrëvesht se egersiinat tuj mos
dashtë giuhen e vet, giuhen t' arsyeshme, qı 1 Buku-
r1 1 quelles mas mirësiis s'vet u pelqye me ja u dhânun?
Shqyptaar vllaa, duëje giuhen t' ânne me nji dashtnii
t' perflakëshme, jetò per tê e dis per tê! -
C' farë t' mirash e nnerash na sjell giuha?
Tui kênë nji dhântii e Perenniis giuha, e tuj kêne
nji trashigim i t' parve t'onë nner mâa t' kânnshmit,
mûnn t' thirret faqja e bardhë e komit, e mûnn t'qu-
het gurra e dijes.
Giuha âsht rrnesa e komit: nji komë qi nuk
madhnohet me giûhë t'vet, atii nuk i vîin gjâa jetesa
e mûnn t' njehet nner t' nnrruëm jetet. - Giuha e
man komin n' jetë, tuj kênë kjo shêji i paar e i vetmi,
me t' cillin dahen komi me komë. - Nji qi nuk e
don giuhen e vet, as komin e vet s'e don, gjakun e
vet e perbuzë, e prannêj as vedin nuk don. - Nji
qi nepet mas msimit t' giuheve t'huëja e t' veten e
lên mas shpinet, - sikursè per fat t'zii t'onë, i ke-
na shum ksish n' Shqyptarii t'onë - aj u nep krah
jo mamaçe, jo t' pafjale, por me fjale e fjale t'arsvë-
shme ! Shtâsët e shpênnt e malit e duën sejcilla at
dhântii qi Zoti è natyra ja u fali, e pse nierzt duën
m'u bâa mâa t' pamârrëvesht se egersiinat tuj mos
dashtë giuhen e vet, giuhen t' arsyeshme, qı 1 Buku-
r1 1 quelles mas mirësiis s'vet u pelqye me ja u dhânun?
Shqyptaar vllaa, duëje giuhen t' ânne me nji dashtnii
t' perflakëshme, jetò per tê e dis per tê! -
C' farë t' mirash e nnerash na sjell giuha?
Tui kênë nji dhântii e Perenniis giuha, e tuj kêne
nji trashigim i t' parve t'onë nner mâa t' kânnshmit,
mûnn t' thirret faqja e bardhë e komit, e mûnn t'qu-
het gurra e dijes.
Giuha âsht rrnesa e komit: nji komë qi nuk
madhnohet me giûhë t'vet, atii nuk i vîin gjâa jetesa
e mûnn t' njehet nner t' nnrruëm jetet. - Giuha e
man komin n' jetë, tuj kênë kjo shêji i paar e i vetmi,
me t' cillin dahen komi me komë. - Nji qi nuk e
don giuhen e vet, as komin e vet s'e don, gjakun e
vet e perbuzë, e prannêj as vedin nuk don. - Nji
qi nepet mas msimit t' giuheve t'huëja e t' veten e
lên mas shpinet, - sikursè per fat t'zii t'onë, i ke-
na shum ksish n' Shqyptarii t'onë - aj u nep krah
- 108 -
e u bâhet nîme anmiqve t'one, e bashkë me ta rreket
per rrênnim t' giuhës, t'atdheut e t' komit.
Nga giuhët e huëja s'mûnn t'mârri nieri msim,
as driten e dies si duhet. Giuha e bashkon komin, e
nnriton, e xjerrë nga errësija, shpirtin e mênnen ja
lartëson, vedin e sbukuron, vetëdien e njohen i lulëzon,
vllazniin ja shton, edhè miqesien ja shumon. Giuha
e nji komit s' kaa t' nnalun as nuk mûnn t' nnâlet
kurr. At çmim qi t'i napě vedit komi, atê edhè prejë
t'huëjsh do t'a prese. - Giuha e jone edhè dija jâne
shum t'nevojshme per nee, e moskênja e giûhës edhè
e padija e kane lânë Shqyptarin mrapa mje m' sod,
e nieri i padijshem âsht si drûni i padhênun». (115.) -
S. IV.
Ç' farë detyrash kaa Shayptari nnaj giuhen
e t' Parve?
Nji atdhetaar i njimênnet âsht n' detyre me xâne
giuhen e vet me e folë paa gabim, m'u rrekë me
gjith dije t' mênnes per me e lulzue, me e sbukurue,
e me qirue fjalësh t' hueja. - N' detyre âsht me e
njofté per t' veten ! -
Kû lulzon giuha e t' Parve e kû mûnnohen me
e qité n'drité, jeta e atii komit âsht e lume edhè e
âmel !
e u bâhet nîme anmiqve t'one, e bashkë me ta rreket
per rrênnim t' giuhës, t'atdheut e t' komit.
Nga giuhët e huëja s'mûnn t'mârri nieri msim,
as driten e dies si duhet. Giuha e bashkon komin, e
nnriton, e xjerrë nga errësija, shpirtin e mênnen ja
lartëson, vedin e sbukuron, vetëdien e njohen i lulëzon,
vllazniin ja shton, edhè miqesien ja shumon. Giuha
e nji komit s' kaa t' nnalun as nuk mûnn t' nnâlet
kurr. At çmim qi t'i napě vedit komi, atê edhè prejë
t'huëjsh do t'a prese. - Giuha e jone edhè dija jâne
shum t'nevojshme per nee, e moskênja e giûhës edhè
e padija e kane lânë Shqyptarin mrapa mje m' sod,
e nieri i padijshem âsht si drûni i padhênun». (115.) -
S. IV.
Ç' farë detyrash kaa Shayptari nnaj giuhen
e t' Parve?
Nji atdhetaar i njimênnet âsht n' detyre me xâne
giuhen e vet me e folë paa gabim, m'u rrekë me
gjith dije t' mênnes per me e lulzue, me e sbukurue,
e me qirue fjalësh t' hueja. - N' detyre âsht me e
njofté per t' veten ! -
Kû lulzon giuha e t' Parve e kû mûnnohen me
e qité n'drité, jeta e atii komit âsht e lume edhè e
âmel !
— 109 -
Pûnë e neershme edhè e vjefshme âsht me dijt
giuhë t' hueja, porsè na duhet m'u ruejt qi mos t' na
zotnohen zêmres, e mos t' ftofena kahë e jona. -
Giuhët e huëja t'i xâmë per nevojé t' tregtiis, per
nevojë, a muerme vesht! e giuhen t'onë t'a xâmë,
pse âsht e jona e pse na urdhnon natyra ! Si na là
me t' shkrueme Dorëpraruëmi i Frasherit :
ạ Giûhen e mêmedheut mesò ;
Ajo mûnn te te nnritonje
Edhè te tjera ti kennò
Po atê t' a keesh per zonje !» -
Nji atdhetaar qi nuk vêhet qyshë n'vocrrii me
xânë giuhen e vet, e nuk ja thithë rrâjen me at kâ-
nnje e shije qi e pat thithë tâmlin e krahnorit t'nânës,
atii i huëjtohet giuha, e besà edhè komi e atdheu. -
Detyra e jote âsht, o vllaa i dashtun i atdheut t' êm,
qi t'a ruëjsh fmiin t'ânne, e saa t' jeet m'kâmề t' vo-
gla, mos t'a lâash me marrë mrapa msime nner aso
msojtoresh, kû nuk xêhet giuha Shqype, persè kaa
me i nnollë djalit t'ânn, shka i pat nnollě atii djalit
i t' Anzave t' Parnasit !.
Nner kujdese, mâa i pari kujdes per nji tatë e
nânë shqyptaare do t' jeet, qi t' ja xejnë zêmren fmiis
s' vet n' dashtnii t'gjuhës s'vênnit, e at hërë kan me
mujtë me pritë prejé si fatin e mirë. -
Po deshte me ja falë orës s'ligë e ditës s' zezë
fmiin t'ânnê, o Shhyptaar, e mos t' ja shofish nne-
ren as ti as komi, dergoje nner msojtore t' huëja saa
Pûnë e neershme edhè e vjefshme âsht me dijt
giuhë t' hueja, porsè na duhet m'u ruejt qi mos t' na
zotnohen zêmres, e mos t' ftofena kahë e jona. -
Giuhët e huëja t'i xâmë per nevojé t' tregtiis, per
nevojë, a muerme vesht! e giuhen t'onë t'a xâmë,
pse âsht e jona e pse na urdhnon natyra ! Si na là
me t' shkrueme Dorëpraruëmi i Frasherit :
ạ Giûhen e mêmedheut mesò ;
Ajo mûnn te te nnritonje
Edhè te tjera ti kennò
Po atê t' a keesh per zonje !» -
Nji atdhetaar qi nuk vêhet qyshë n'vocrrii me
xânë giuhen e vet, e nuk ja thithë rrâjen me at kâ-
nnje e shije qi e pat thithë tâmlin e krahnorit t'nânës,
atii i huëjtohet giuha, e besà edhè komi e atdheu. -
Detyra e jote âsht, o vllaa i dashtun i atdheut t' êm,
qi t'a ruëjsh fmiin t'ânne, e saa t' jeet m'kâmề t' vo-
gla, mos t'a lâash me marrë mrapa msime nner aso
msojtoresh, kû nuk xêhet giuha Shqype, persè kaa
me i nnollë djalit t'ânn, shka i pat nnollě atii djalit
i t' Anzave t' Parnasit !.
Nner kujdese, mâa i pari kujdes per nji tatë e
nânë shqyptaare do t' jeet, qi t' ja xejnë zêmren fmiis
s' vet n' dashtnii t'gjuhës s'vênnit, e at hërë kan me
mujtë me pritë prejé si fatin e mirë. -
Po deshte me ja falë orës s'ligë e ditës s' zezë
fmiin t'ânnê, o Shhyptaar, e mos t' ja shofish nne-
ren as ti as komi, dergoje nner msojtore t' huëja saa
- 110 -
t' jetě m'kâmë t'vogla, e kee me mrrîi me paa t' ze-
zen t'ânne: mâa t' parin tyy kaa me t' pasë gjak
nner syy, manne) nanen e vet, vilazent e motrat,
atdheen e komin e gjuhen e vet. T' vetët kaa me
pasë paçarii, e t' hujët kan me ja vjedhë zêmren. -
E ç' nneer kee me mujt me pritë prejë ksi farë dja-
lit? » Nneren saa lethija, - e dhûnen saa shpija! »
( 119.) -
N' mos m' besoshi, siellni spyt rreth vedit, e do
t' shifni, se m'ç'kâmë e kan prûu djelmniën Shqyptare
giûhët e hueja..... Per me e kputun, veshtroni
Gegë Postripen e dashtun, saa hiëshem e me arsye
e theer Shqyptarin e pervarun kahë gjaku e giuha :
Sot qi Shqyptari baben kaa mohue
Zakonin t' vjeter e Shqyp nuk po flet:
Duket i poshtem.... faret i turpnue
Si aj qi.... nuk di kush kje baba i vet.
E nnofta ky i shkretë
Flet giûhen qi kaa folë.... baba i vertetë....
Prannêj s' âsht Shqyqtaar
Por âsht si mushku: as kaal as gomaar! » (120.)
S. V.
Sod per sod gjithkush âsht dhânë mas msimit e
lulzimit ț' giûhës s'vet, e nà a do t'rrimě n' terr
t' jetě m'kâmë t'vogla, e kee me mrrîi me paa t' ze-
zen t'ânne: mâa t' parin tyy kaa me t' pasë gjak
nner syy, manne) nanen e vet, vilazent e motrat,
atdheen e komin e gjuhen e vet. T' vetët kaa me
pasë paçarii, e t' hujët kan me ja vjedhë zêmren. -
E ç' nneer kee me mujt me pritë prejë ksi farë dja-
lit? » Nneren saa lethija, - e dhûnen saa shpija! »
( 119.) -
N' mos m' besoshi, siellni spyt rreth vedit, e do
t' shifni, se m'ç'kâmë e kan prûu djelmniën Shqyptare
giûhët e hueja..... Per me e kputun, veshtroni
Gegë Postripen e dashtun, saa hiëshem e me arsye
e theer Shqyptarin e pervarun kahë gjaku e giuha :
Sot qi Shqyptari baben kaa mohue
Zakonin t' vjeter e Shqyp nuk po flet:
Duket i poshtem.... faret i turpnue
Si aj qi.... nuk di kush kje baba i vet.
E nnofta ky i shkretë
Flet giûhen qi kaa folë.... baba i vertetë....
Prannêj s' âsht Shqyqtaar
Por âsht si mushku: as kaal as gomaar! » (120.)
S. V.
Sod per sod gjithkush âsht dhânë mas msimit e
lulzimit ț' giûhës s'vet, e nà a do t'rrimě n' terr
- 111 -
nenè? Nà, qi giuhen e hiëshme e kena prejë t'Lumit
t' jetës, a do t'a lâmë edhè mâa ashtû t' harruëme
e t' djerrë? T' i hapim sypt nji herë, o vllazen
Shapptarë, e t'vêem oroe, se m'ę'krajatě kena vojtun!
1 hueji na vien n' voter, e n' vênn qi t' vêhet aj me
xânë giuhen t' onë, giuhen e komit per n' don m' u
mârre vesht me nee, aj na nguston nee n' vênn
t'onë, qi t' vêhena me xânë e me folë n' giuhề
t'tii!.... - I flet Shqpp: e aj guxon me t' a shaa
me gojé t' ploté giuhen e t' Parve, e mâa teper me
t' vûu n' gaz, pse s' din me folë n'giuhë t' tii, qi tyy
gjâa nuk t' duhet, e qi as i pari as i mrâmi nuk t'a
pat dijt. - E zêmra e jonë jo veç qi s' trazohet e
ftyra s' na kuqet tuj veshgue at giuhë veshtirin qi
m' at mnnyrë t' panierziishme na fren m' carâa
t'votres s'one, por me fage t' zezë t'onen, i gje-
gjena dishirit, tuj bajtě shagata e t' qestisuna e ko-
rien, edhè vêhena me gjith fuqii t' mênnës me xâne
giûhen e huej, e saa t' na hînë n' trûu nnoj fjalé e
qi me t'zì e gojamajtas e flasim, mûnnohena me dif-
tue vedin se ç' perparim bâme n' giuhë t' huëi, e
zêmra na bredhë edhè buza na geshet kuur t' i nnîim
fjalët e hutave tjerë qi na i thonë mrapa: «O saa
hiëshem folka, si me kênë zogu i Lëtinit » E at
giuhë, qi Zoti, natyra e nâna e jonë na msoj, dona,
e mâa teper rrekena me e shlye prejë zêmret.
O vllaa Shqyptaar, e kuur kee me ardhë n'vedi?
A jena verbue syysh, a shka t' zit kena qi nuk
nenè? Nà, qi giuhen e hiëshme e kena prejë t'Lumit
t' jetës, a do t'a lâmë edhè mâa ashtû t' harruëme
e t' djerrë? T' i hapim sypt nji herë, o vllazen
Shapptarë, e t'vêem oroe, se m'ę'krajatě kena vojtun!
1 hueji na vien n' voter, e n' vênn qi t' vêhet aj me
xânë giuhen t' onë, giuhen e komit per n' don m' u
mârre vesht me nee, aj na nguston nee n' vênn
t'onë, qi t' vêhena me xânë e me folë n' giuhề
t'tii!.... - I flet Shqpp: e aj guxon me t' a shaa
me gojé t' ploté giuhen e t' Parve, e mâa teper me
t' vûu n' gaz, pse s' din me folë n'giuhë t' tii, qi tyy
gjâa nuk t' duhet, e qi as i pari as i mrâmi nuk t'a
pat dijt. - E zêmra e jonë jo veç qi s' trazohet e
ftyra s' na kuqet tuj veshgue at giuhë veshtirin qi
m' at mnnyrë t' panierziishme na fren m' carâa
t'votres s'one, por me fage t' zezë t'onen, i gje-
gjena dishirit, tuj bajtě shagata e t' qestisuna e ko-
rien, edhè vêhena me gjith fuqii t' mênnës me xâne
giûhen e huej, e saa t' na hînë n' trûu nnoj fjalé e
qi me t'zì e gojamajtas e flasim, mûnnohena me dif-
tue vedin se ç' perparim bâme n' giuhë t' huëi, e
zêmra na bredhë edhè buza na geshet kuur t' i nnîim
fjalët e hutave tjerë qi na i thonë mrapa: «O saa
hiëshem folka, si me kênë zogu i Lëtinit » E at
giuhë, qi Zoti, natyra e nâna e jonë na msoj, dona,
e mâa teper rrekena me e shlye prejë zêmret.
O vllaa Shqyptaar, e kuur kee me ardhë n'vedi?
A jena verbue syysh, a shka t' zit kena qi nuk
- 112 -
s'hofim se saa na kaa mlue shnierzimi e korija?
Giuhëve t' huëja u âsht dhâne kryet e vênnit
nner msojtore t' Shqypniis, e giuha Shpype? kaa
metë jashtě, kaa metë, si mo Zo', mâa keq! E sha-
mun, e perbuzun! ...
Dyy pllâmë mii tokê, e por saa t'xâne m'u
mkâme fmija e nânës Shqøptarë, e nîin ke belbon
n' giuhe t' huëj !..... E giuhen e nânës ? e kaa qite
mas shpinet, e rreket me e harrue! Njat sênn, njat
dhântii, qi i Paxânfilli na e fali jena tuj e shaa; njat
trashigim qi t' parët na e lâne n' porosii e n' besë per
me e ruëjtun jena tuj e perbuze, e jena tuj e lânë si
nji qyqe t' pafate m' degề t' thate; e zêmra s'na the-
ket n' dhimë per tê ! -
T' ishim kênë t' zot e nnisijve e t'mênnimit t'sod-
çem, kishim nnîi se saa jâně kênë gazmue prînnja e
dashamiret n' dité t'leemit t'onë, e saa t'faluna e u-
rime i bâjshin t' Madhit t' jetes, mun n' ket giuhe qi
nà atherë nuk e diishim e qi sod e flasim me nji
naze t' madhe!... E urojshin Hyjin n'ket giuhe, qi
nà sod ja kena sjellě shpinen, i kena raa moh, e
zânit t' ksaje i kena shtupue veshte! -
Prohè! errsii, se saa na jee trashë nner syy ! Mê-
nnja na kaa lâne, e zêmra na âsht bâa gurë, o Shqyp-
taar vlaa! - Ç' nevoje kena m'u bâa gazi i botes
tuj kêne n' vênn t'one? pse t'a barim gjith ket shnjer-
zim e faqe t' zezë e shagate prejë t' huejsh tuj kênë
n' plâng t' one? pse t' bâhena nevojaart e sênnit t'huëj
s'hofim se saa na kaa mlue shnierzimi e korija?
Giuhëve t' huëja u âsht dhâne kryet e vênnit
nner msojtore t' Shqypniis, e giuha Shpype? kaa
metë jashtě, kaa metë, si mo Zo', mâa keq! E sha-
mun, e perbuzun! ...
Dyy pllâmë mii tokê, e por saa t'xâne m'u
mkâme fmija e nânës Shqøptarë, e nîin ke belbon
n' giuhe t' huëj !..... E giuhen e nânës ? e kaa qite
mas shpinet, e rreket me e harrue! Njat sênn, njat
dhântii, qi i Paxânfilli na e fali jena tuj e shaa; njat
trashigim qi t' parët na e lâne n' porosii e n' besë per
me e ruëjtun jena tuj e perbuze, e jena tuj e lânë si
nji qyqe t' pafate m' degề t' thate; e zêmra s'na the-
ket n' dhimë per tê ! -
T' ishim kênë t' zot e nnisijve e t'mênnimit t'sod-
çem, kishim nnîi se saa jâně kênë gazmue prînnja e
dashamiret n' dité t'leemit t'onë, e saa t'faluna e u-
rime i bâjshin t' Madhit t' jetes, mun n' ket giuhe qi
nà atherë nuk e diishim e qi sod e flasim me nji
naze t' madhe!... E urojshin Hyjin n'ket giuhe, qi
nà sod ja kena sjellě shpinen, i kena raa moh, e
zânit t' ksaje i kena shtupue veshte! -
Prohè! errsii, se saa na jee trashë nner syy ! Mê-
nnja na kaa lâne, e zêmra na âsht bâa gurë, o Shqyp-
taar vlaa! - Ç' nevoje kena m'u bâa gazi i botes
tuj kêne n' vênn t'one? pse t'a barim gjith ket shnjer-
zim e faqe t' zezë e shagate prejë t' huejsh tuj kênë
n' plâng t' one? pse t' bâhena nevojaart e sênnit t'huëj
- 113 -
tuj pase t'onin? - Veshtrò zânin e zêmres t'atii at-
dhetarit t'flakët e t'paharruem se me ç' zêmer t'grishe
n' dashtnii t' giuhës s' ate o vllaa Shqyptaar !
«Vellezer Shqipetare !
Ship te flisni per here
Qasniu me degjoni,
Fjesht e te paperziere.
Saa te muntni me paré
Diëlli, hêna, hylli,
Giûhen tuaj mesoni.
Ênilli, shpêsi e dashi,
Kete giuhe qe flasim,
Kembora, gjethi e polli,
Keteze te kennojme,
Dallendysha e larashi
Gjêne tene te gasim
Edhe bylbyli vete
Te huajne ta debojme.
Ship te flase ne jete !
(N. B. F.)
S VI -
Shqyptaar vilaa! A don m' u vertetun se ç' kuj-
des pret preje nesh giuha Shqype? shemlloja nji
lules qi bîin n' zêmer t' kopshtit e cilla s' del faret
kurr, e qi s'i gjinnet shoge n' jete.
Po xâmë, praa, se kena nji kopshtë; detyra e
kopshtarit âsht qi t' a pûnoje e t'i shkall'moje me
gjith rrâjë, ferra, bazhdile e do bimë tjeter qi s'âsht
e nevojshme per at vênn. - Po thona se me dy'-trii
t' sjelluna shatit, e paa njomë ballin me djerzë mûnn
t' bije lulja m' at farë kopshtit. A na mêrr mênnja, o
atdhetaar, se do t' mrriimë me crue at lule, n'kjofte
se do t'a lâmë paa sherbime tjera! A kaa me i dale
15
tuj pase t'onin? - Veshtrò zânin e zêmres t'atii at-
dhetarit t'flakët e t'paharruem se me ç' zêmer t'grishe
n' dashtnii t' giuhës s' ate o vllaa Shqyptaar !
«Vellezer Shqipetare !
Ship te flisni per here
Qasniu me degjoni,
Fjesht e te paperziere.
Saa te muntni me paré
Diëlli, hêna, hylli,
Giûhen tuaj mesoni.
Ênilli, shpêsi e dashi,
Kete giuhe qe flasim,
Kembora, gjethi e polli,
Keteze te kennojme,
Dallendysha e larashi
Gjêne tene te gasim
Edhe bylbyli vete
Te huajne ta debojme.
Ship te flase ne jete !
(N. B. F.)
S VI -
Shqyptaar vilaa! A don m' u vertetun se ç' kuj-
des pret preje nesh giuha Shqype? shemlloja nji
lules qi bîin n' zêmer t' kopshtit e cilla s' del faret
kurr, e qi s'i gjinnet shoge n' jete.
Po xâmë, praa, se kena nji kopshtë; detyra e
kopshtarit âsht qi t' a pûnoje e t'i shkall'moje me
gjith rrâjë, ferra, bazhdile e do bimë tjeter qi s'âsht
e nevojshme per at vênn. - Po thona se me dy'-trii
t' sjelluna shatit, e paa njomë ballin me djerzë mûnn
t' bije lulja m' at farë kopshtit. A na mêrr mênnja, o
atdhetaar, se do t' mrriimë me crue at lule, n'kjofte
se do t'a lâmë paa sherbime tjera! A kaa me i dale
15
- 114 -
m' u perhapun rrâjesh e trikash n' tokě t'papûnuëme
si n' t' pûnuëme me kujdes !
Ç' do kopshtaar kishte me na vûu n' loje me e
pvete per ket püne, e me nji herë kishte me na
pergiegje: kopshti i půnue me kujdes t' posaçem, i
dlirun mire, i mifun n' mnnyre qi kuur l'a mârrish
dheen n' dore, t' derdhet si kryelâne, e t'i vêesh
mênn, qi mos t' jese kûnn asnji aso bîmash qi ki-
shin me mujté me ja anale t' rritunin lules qi do t'a
mjellish m' tê, e atbote kee me i dalë çellimit m'krye. -
I lumët ajo e bardha goje kopshtarit qi na
msoj! - Qè, ke u pûnne kopshti, mas msimit t'kop-
shtarit, u muëll e bîni lulja ! A na ve mênnja se kaa
'per t'u rrité e kaa per t'lulzuë lulja me aq pûnë ? -
I regjuni n'kso pûnësh do pvete! Persërii kopshtarit
i do shkue n' derë. -
Mirë se bîni lulja, thoté kopshtari, porsè tash do
ujët, duhen harrě bazhdile e barishtna qi do l'i bîne
per rrâzë; e saa t' hype pak permii tokě lulja, i vîne
per rreth kryma e miza dâmtore, e mos ja vûfshim
mênnen me t'shpejte me i largue e me i shtype, do
t'a mlojne lulen fûnn e maje, e n'pak kohë kishim me e
paa t'breme, t'thaame e t'shuëme me rrâje e me trika.
Kujdesi e pûna, praa, e rritë lulen, e n'kohë t'vet kaa
per t' lulzue, e zêmra e joně do t' jese e knaqun
kuur t' hîme n'kopshte e t' i Ishojme syyt per me
soditë at farë bukurijet, e cilla kaa per t na ngii
zêmren me eer t' kânnshme. - Lên-e se zêmra e
m' u perhapun rrâjesh e trikash n' tokě t'papûnuëme
si n' t' pûnuëme me kujdes !
Ç' do kopshtaar kishte me na vûu n' loje me e
pvete per ket püne, e me nji herë kishte me na
pergiegje: kopshti i půnue me kujdes t' posaçem, i
dlirun mire, i mifun n' mnnyre qi kuur l'a mârrish
dheen n' dore, t' derdhet si kryelâne, e t'i vêesh
mênn, qi mos t' jese kûnn asnji aso bîmash qi ki-
shin me mujté me ja anale t' rritunin lules qi do t'a
mjellish m' tê, e atbote kee me i dalë çellimit m'krye. -
I lumët ajo e bardha goje kopshtarit qi na
msoj! - Qè, ke u pûnne kopshti, mas msimit t'kop-
shtarit, u muëll e bîni lulja ! A na ve mênnja se kaa
'per t'u rrité e kaa per t'lulzuë lulja me aq pûnë ? -
I regjuni n'kso pûnësh do pvete! Persërii kopshtarit
i do shkue n' derë. -
Mirë se bîni lulja, thoté kopshtari, porsè tash do
ujët, duhen harrě bazhdile e barishtna qi do l'i bîne
per rrâzë; e saa t' hype pak permii tokě lulja, i vîne
per rreth kryma e miza dâmtore, e mos ja vûfshim
mênnen me t'shpejte me i largue e me i shtype, do
t'a mlojne lulen fûnn e maje, e n'pak kohë kishim me e
paa t'breme, t'thaame e t'shuëme me rrâje e me trika.
Kujdesi e pûna, praa, e rritë lulen, e n'kohë t'vet kaa
per t' lulzue, e zêmra e joně do t' jese e knaqun
kuur t' hîme n'kopshte e t' i Ishojme syyt per me
soditë at farë bukurijet, e cilla kaa per t na ngii
zêmren me eer t' kânnshme. - Lên-e se zêmra e
- 115 -
jone do t' jese e knâqun m'at bîme t' mûnnit t'one,
por edhè s' kena me pasë frige se do t' na kuqet
ftyra n' na e msyët kopshtin kushdo me kênë, mu
do t' jese edhè aj i habite n'bukurii t' lules qi me
hieshii t' vet madhnohet n' zêmer t' kopshtit e me eer
t'vet i mushe skâjet e rrethit marë.
Lule e bukur edhè e paa shoge, permii t' cillen
t' flas, o atdhetaar i dashtun, âsht giuha e kânnshme
e jona; kopshti i hieshem e i dlirun ferrash e bazh-
dilesh, âsht atdheu i jone Shapptarija; e kopshtaar
t' palodhun qi do t'i binë mrapa lules, giuhäs, jâne
atdhetarët Shqyptare. -
Prejë se âsht xânë Shqyptarija e Shqyptari, bashke
me tâ âsht xâne edhè giuha Shqype. - Paa dale faret
komi i jone, s'kaa si del faret giuha. - Gjysha e
atent t'onë kan norrue jetë, e do t' vînë koha kuur
do t'i mârrim mrapa edhè na, porsè giuha kaa per
t' meté n'goje t'bijve e t' nipave t'onë mas nesh .
Nderi qi t' permênnet Shayptari e Shopptarija n'jeté,
kaa per t'u permênnë e kaa per t'u folë edhè giuha
Shqype ! -
S. VII.
A dona praa, giuhen t' onë, giuhen Shoppe.
Kujtoj, se nuk âsht kush qi mûnn t' thone se s'e
don. Dashtnija e giuhës s'oné na prîin n'dashtnii e
n'evarii nnaj t' Parët t' one, edhè na bân m'u bînnun
jone do t' jese e knâqun m'at bîme t' mûnnit t'one,
por edhè s' kena me pasë frige se do t' na kuqet
ftyra n' na e msyët kopshtin kushdo me kênë, mu
do t' jese edhè aj i habite n'bukurii t' lules qi me
hieshii t' vet madhnohet n' zêmer t' kopshtit e me eer
t'vet i mushe skâjet e rrethit marë.
Lule e bukur edhè e paa shoge, permii t' cillen
t' flas, o atdhetaar i dashtun, âsht giuha e kânnshme
e jona; kopshti i hieshem e i dlirun ferrash e bazh-
dilesh, âsht atdheu i jone Shapptarija; e kopshtaar
t' palodhun qi do t'i binë mrapa lules, giuhäs, jâne
atdhetarët Shqyptare. -
Prejë se âsht xânë Shqyptarija e Shqyptari, bashke
me tâ âsht xâne edhè giuha Shqype. - Paa dale faret
komi i jone, s'kaa si del faret giuha. - Gjysha e
atent t'onë kan norrue jetë, e do t' vînë koha kuur
do t'i mârrim mrapa edhè na, porsè giuha kaa per
t' meté n'goje t'bijve e t' nipave t'onë mas nesh .
Nderi qi t' permênnet Shayptari e Shopptarija n'jeté,
kaa per t'u permênnë e kaa per t'u folë edhè giuha
Shqype ! -
S. VII.
A dona praa, giuhen t' onë, giuhen Shoppe.
Kujtoj, se nuk âsht kush qi mûnn t' thone se s'e
don. Dashtnija e giuhës s'oné na prîin n'dashtnii e
n'evarii nnaj t' Parët t' one, edhè na bân m'u bînnun
- 116 -
n'kujdes t' madh qi kan pase t' Parët nnaj ket giuhe.
Gjysha e atent t'onë, si edhè t' parët e tyne, me
shpate n' dorë e kan pase ruejt ket trashigim, e me
kujdes mâa t' madh na e lane neve per me e ruëjtun
e me e hieshue e n'drite me e gitun.
Thashe - me shpate n'dore - , o vllazen, masi
m' atò kavaljete kuur kan pase gjallue atà, nner lufta
t' paprâshme e t' rrethue preje anmiqësh u güshin e
prannêj s' u kaa pase dalë ngaja me na lane gjâa
me t' shkruëme, si komet tjera. Tuj diit, praa, se ko-
mi i jonë preje se i dihet îmni i kânnshem Shqyp-
taar, asè preje kohës s' Pelazgive e te tehê, ditt e
jetës i kaa pase kalue nner lufta per t' dalun zot
t' atmes, e me krahe t' forte i kaa pase majtë larg
rrethit t' atdheut anmiqt. Shum do t'u diim per nneer
qi s'i kan lane t' huëjt m'u perzie me farë e fis
ť'onin, tjetersit kaa kênë tuj na u dâmtue giuha,
tuj na u perdhosun gjaku i burrave t'dheut, e nnoshta
noshta, tuj na u shuë me rrâje e me êmen.
M'ato kavaljete kaa pase hecë shpata, e kjo e
kaa pase prujtun vênnin e giuhen prejë gerenimit
t'anmiqve. Sod tefi i shpates e tuni i spates jâne nji
doret! Nuk na shtyyn kush me rroke shpaten, o vilaa;
shpata e sodçme e pushka âsht dashmimi, âsht zêmra,
âsht dashtnija; pushka e sodçme kjofte mûnni e pu-
pla; lufta e sodçme âsht pûna e hollimi i mênnes.
Kto arme jâne, qi mûnn t' na sjellin driten; me kto
perdorsa a vegla, kaa me na dalë me e harre at
n'kujdes t' madh qi kan pase t' Parët nnaj ket giuhe.
Gjysha e atent t'onë, si edhè t' parët e tyne, me
shpate n' dorë e kan pase ruejt ket trashigim, e me
kujdes mâa t' madh na e lane neve per me e ruëjtun
e me e hieshue e n'drite me e gitun.
Thashe - me shpate n'dore - , o vllazen, masi
m' atò kavaljete kuur kan pase gjallue atà, nner lufta
t' paprâshme e t' rrethue preje anmiqësh u güshin e
prannêj s' u kaa pase dalë ngaja me na lane gjâa
me t' shkruëme, si komet tjera. Tuj diit, praa, se ko-
mi i jonë preje se i dihet îmni i kânnshem Shqyp-
taar, asè preje kohës s' Pelazgive e te tehê, ditt e
jetës i kaa pase kalue nner lufta per t' dalun zot
t' atmes, e me krahe t' forte i kaa pase majtë larg
rrethit t' atdheut anmiqt. Shum do t'u diim per nneer
qi s'i kan lane t' huëjt m'u perzie me farë e fis
ť'onin, tjetersit kaa kênë tuj na u dâmtue giuha,
tuj na u perdhosun gjaku i burrave t'dheut, e nnoshta
noshta, tuj na u shuë me rrâje e me êmen.
M'ato kavaljete kaa pase hecë shpata, e kjo e
kaa pase prujtun vênnin e giuhen prejë gerenimit
t'anmiqve. Sod tefi i shpates e tuni i spates jâne nji
doret! Nuk na shtyyn kush me rroke shpaten, o vilaa;
shpata e sodçme e pushka âsht dashmimi, âsht zêmra,
âsht dashtnija; pushka e sodçme kjofte mûnni e pu-
pla; lufta e sodçme âsht pûna e hollimi i mênnes.
Kto arme jâne, qi mûnn t' na sjellin driten; me kto
perdorsa a vegla, kaa me na dalë me e harre at
- 117 -
kopshtë, t' cillin atent t'onë e ruëjtne edhè e majtne
t' thurë, paa lânë per mrênna, kurrnjì kafshë t'keqe !...
Sod âsht dita, e lumja dité, qi at lule t'ruëjtun prejë
t'Parësh t'one, t'a mârrim n'kujdes, t'a pûnojme
e t'i largojmë kryma e miza dâmtore (!) qi kan xânë
me e brejtun ! T' a qirojmë ket kopshte t'hieshem
prejë bazhdilesh e plaçkaresh, e t'a bâjmë, qi lulja e
perthaame, t' filloje me shkemue e me qité trika t're-
ja, e t'i trashet rrâja m' kânnet e Shqyptariis s'one.
T'a sbusim ket giuhě t' kânnshme, e cilla pat
pase gjith at fuqii m'ato kavaljete t'egra me dridhë
boten - ç' m' kohë t' Pelazgive e mjề' m'trima t'vone!
Ket giuhë qi e pan fole ata trima - trimash Leka,
Burri e Kastrioti, e me nji fialë gojet u nnêzshin zê-
mrat e Shqyptarve edhe i trimnoshin ato Shqype
t' leeta! - Atherë kaa pasë dridhe boten me tingell
t'rrebët, e sod, me knagě e gzim t' zêmrave t'ona,
po shofim se âsht tuj u dridhë zêmrat dijetarve t'kater
ânve t'rruzullimit n'joshe e n'bînnun, aq, qi jânë
dhânë me nji shije t' posaçme, per m'u thellue n'dije
ť' giuhës s'one: edhè rreken, me nji t' tehjekun t'pa-
nnâluëm me u mique - a si t' tham ! - me ket
giuhë, qi aq mija vjet, pat nnêjte e harruëme e gadi
e shuëme nner syyt e botës gjytetnore .
Marre e turp per nee, o vllazen Shqyptarë, qi
t'rrime me shikiue l'huejin aq t'nnêzun n' dashtnii
e n' joshe t' giuhës s'one, e nà aq t' ftoffé e t'huëj -
tuëm nnaj ket dhântii t' Perênnîis !
kopshtë, t' cillin atent t'onë e ruëjtne edhè e majtne
t' thurë, paa lânë per mrênna, kurrnjì kafshë t'keqe !...
Sod âsht dita, e lumja dité, qi at lule t'ruëjtun prejë
t'Parësh t'one, t'a mârrim n'kujdes, t'a pûnojme
e t'i largojmë kryma e miza dâmtore (!) qi kan xânë
me e brejtun ! T' a qirojmë ket kopshte t'hieshem
prejë bazhdilesh e plaçkaresh, e t'a bâjmë, qi lulja e
perthaame, t' filloje me shkemue e me qité trika t're-
ja, e t'i trashet rrâja m' kânnet e Shqyptariis s'one.
T'a sbusim ket giuhě t' kânnshme, e cilla pat
pase gjith at fuqii m'ato kavaljete t'egra me dridhë
boten - ç' m' kohë t' Pelazgive e mjề' m'trima t'vone!
Ket giuhë qi e pan fole ata trima - trimash Leka,
Burri e Kastrioti, e me nji fialë gojet u nnêzshin zê-
mrat e Shqyptarve edhe i trimnoshin ato Shqype
t' leeta! - Atherë kaa pasë dridhe boten me tingell
t'rrebët, e sod, me knagě e gzim t' zêmrave t'ona,
po shofim se âsht tuj u dridhë zêmrat dijetarve t'kater
ânve t'rruzullimit n'joshe e n'bînnun, aq, qi jânë
dhânë me nji shije t' posaçme, per m'u thellue n'dije
ť' giuhës s'one: edhè rreken, me nji t' tehjekun t'pa-
nnâluëm me u mique - a si t' tham ! - me ket
giuhë, qi aq mija vjet, pat nnêjte e harruëme e gadi
e shuëme nner syyt e botës gjytetnore .
Marre e turp per nee, o vllazen Shqyptarë, qi
t'rrime me shikiue l'huejin aq t'nnêzun n' dashtnii
e n' joshe t' giuhës s'one, e nà aq t' ftoffé e t'huëj -
tuëm nnaj ket dhântii t' Perênnîis !
- 118 -
S. VII-
Shqyptaar vlaa! ç' dobii âsht qi t' thuësh - une
due giuhen t'ême - n'mos u vûfsh me e xâne e me
ja thithë me shije bukuriën? Paa u thellue n' dije
t' giuhes s' nânes, s'ûnn do t'mrrîish me ja njofté bu-
kuriën, e prannêj nuk kee me mujte me e dashtë me
ato nnîsii qi jee n'detyre, por kee me e pase larg zê-
mret. - Nuk âsht vetun dashtnija qi do t'na shtyyn
per me xâne giuhen t'one, por âsht edhè e mira e
joné, âsht nevoja edhè fitimi. Nevoja e fitimi, po, masì
sikursè sejeilli komě, ashtû edhè na Shpyptarët, do
t' kemi t' mârrë e dhâna nnermjevedi. Po xâmë se
dyy vllazniit e Shqypniis qi jâne Gege e Toskë, duën
m'u mârré vesht njana me tjetren, e tuj diit se folja
Toske nnryshon preje foljes Gege, qyshe do t'bâjme
tashti, per me mujte me u mârre vesht, kuur t' na
bjere rasa me i shkrue shoqi shoqit e mos t' na
nnerliken mênnime e t' na dalë ngatrresë? Duhet
giuha e dliir, giuha e msojtores. Paa giuhë t'msojtores
kurrnji t' thânme, e kurrnji mênnim s' mûnn do t' na
e shqyptoje goja. Fjala e jone e folun me gabime,
nuk kaa me mujtě me pase fuqii, per me ja mushe
mênnen shoqit per ket o at pûnë ; urata e jonë nuk
kishte me ja theke zêmren bâmirit; giygji a arsyja e
jonë s' kishte me xâne vênn n'kurrnjì kuvênn, e paa
e tjerrề mâa, me nnollé se na shkarkohet a na shpi-
S. VII-
Shqyptaar vlaa! ç' dobii âsht qi t' thuësh - une
due giuhen t'ême - n'mos u vûfsh me e xâne e me
ja thithë me shije bukuriën? Paa u thellue n' dije
t' giuhes s' nânes, s'ûnn do t'mrrîish me ja njofté bu-
kuriën, e prannêj nuk kee me mujte me e dashtë me
ato nnîsii qi jee n'detyre, por kee me e pase larg zê-
mret. - Nuk âsht vetun dashtnija qi do t'na shtyyn
per me xâne giuhen t'one, por âsht edhè e mira e
joné, âsht nevoja edhè fitimi. Nevoja e fitimi, po, masì
sikursè sejeilli komě, ashtû edhè na Shpyptarët, do
t' kemi t' mârrë e dhâna nnermjevedi. Po xâmë se
dyy vllazniit e Shqypniis qi jâne Gege e Toskë, duën
m'u mârré vesht njana me tjetren, e tuj diit se folja
Toske nnryshon preje foljes Gege, qyshe do t'bâjme
tashti, per me mujte me u mârre vesht, kuur t' na
bjere rasa me i shkrue shoqi shoqit e mos t' na
nnerliken mênnime e t' na dalë ngatrresë? Duhet
giuha e dliir, giuha e msojtores. Paa giuhë t'msojtores
kurrnji t' thânme, e kurrnji mênnim s' mûnn do t' na
e shqyptoje goja. Fjala e jone e folun me gabime,
nuk kaa me mujtě me pase fuqii, per me ja mushe
mênnen shoqit per ket o at pûnë ; urata e jonë nuk
kishte me ja theke zêmren bâmirit; giygji a arsyja e
jonë s' kishte me xâne vênn n'kurrnjì kuvênn, e paa
e tjerrề mâa, me nnollé se na shkarkohet a na shpi-
- 119 -
fet kush per nnoj pûnë, paa diit giuhen mirë, na nuk
kishim me diit me i dalë zot vedit, e m'u dliir prejë
asaje s' shpifmes, e ashtû faj e paa faj kishim me raa
me t' dyy kamët m'nji kpuce.
Qe, praa, se paa diit giuhen t'one mirë nuk ki-
shim me kêne t'zot me qite gojet dyy fjale t'drejta e
paa gabim, e per paa na u baa hyra prush. — Pro-
hè! saa faj i rânne asht per nji Shqpptaar, kuur mos
t' dije me i rreshtue fjalët e arspes si duhet, e me
qite per fushë mênnimin e zêmres s' vet !
Gegë e Toskë vllazen! l' jetë ner nee njinija
n't' folun e njinija n'shkrim; njinija na man n' ba-
shkim, na shton fugien. Kjo mnnyre jeteset, âsht e
neershme edhè e vjefshme per komö, âsht dryni i
jetës giptetnore e prîsja e fatit l' mirë.
Si do t'i vêhet nrrimit t' stinës s'vet c'do
pêmë, ashtu mûnn t' thona edhè per giuhët e rruxu-
llimit. - Giuha e jonë, si âsht folë, si folet e si do
t' flitet, koha e shkuëme edhè e sodęme na e rrfèn e
koha e ardhshme kaa me ja u rriye atyne qi do t'vînö
mas nesh. Do fjalë e mnnyre t' thânunash kan nurrue
e kan mârre nji shemëll qi kurrkünn s'i giet t' her-
shmit. Ky narrim ven prejë t' pakujdesit, a mâa me
rruge, preje t' padıjet t'komit, e mûnnet me mrrii me
na çarte giuhen me do manyre t'thanunash, qi vnee-
rin t'a dønnin, e me tingëll t' vet t'i shpojnë veshët
preje merzijet. Kjo pûne nolle mâa s' shumti m'ato
krahina t' atdheut kû fliten shum giuhë. -
fet kush per nnoj pûnë, paa diit giuhen mirë, na nuk
kishim me diit me i dalë zot vedit, e m'u dliir prejë
asaje s' shpifmes, e ashtû faj e paa faj kishim me raa
me t' dyy kamët m'nji kpuce.
Qe, praa, se paa diit giuhen t'one mirë nuk ki-
shim me kêne t'zot me qite gojet dyy fjale t'drejta e
paa gabim, e per paa na u baa hyra prush. — Pro-
hè! saa faj i rânne asht per nji Shqpptaar, kuur mos
t' dije me i rreshtue fjalët e arspes si duhet, e me
qite per fushë mênnimin e zêmres s' vet !
Gegë e Toskë vllazen! l' jetë ner nee njinija
n't' folun e njinija n'shkrim; njinija na man n' ba-
shkim, na shton fugien. Kjo mnnyre jeteset, âsht e
neershme edhè e vjefshme per komö, âsht dryni i
jetës giptetnore e prîsja e fatit l' mirë.
Si do t'i vêhet nrrimit t' stinës s'vet c'do
pêmë, ashtu mûnn t' thona edhè per giuhët e rruxu-
llimit. - Giuha e jonë, si âsht folë, si folet e si do
t' flitet, koha e shkuëme edhè e sodęme na e rrfèn e
koha e ardhshme kaa me ja u rriye atyne qi do t'vînö
mas nesh. Do fjalë e mnnyre t' thânunash kan nurrue
e kan mârre nji shemëll qi kurrkünn s'i giet t' her-
shmit. Ky narrim ven prejë t' pakujdesit, a mâa me
rruge, preje t' padıjet t'komit, e mûnnet me mrrii me
na çarte giuhen me do manyre t'thanunash, qi vnee-
rin t'a dønnin, e me tingëll t' vet t'i shpojnë veshët
preje merzijet. Kjo pûne nolle mâa s' shumti m'ato
krahina t' atdheut kû fliten shum giuhë. -
- 120 -
T' cillve u perket kujdesi e roja e giuhës?
Sejcilli gjytetas âsht n'detyrě me ja bajtë kujdesin
giuhës s' vet, e sidomos letrarët. - Si i ruën poro-
siit e t' mirat e prinnës i biri, me at arspe âsht n'de-
tyrë sejcilli Shqyptaar me ruëjt giuhen e t' parve e
fjalen e tyne. E ket giuhë e fjalë, si na kan lânë neve
t' parët t'onë, ashtû do t'u lâme edhè nà djelmve
t'onë e brêz mas brêzit. Per dashtnii t'atáheut, per
lumnii e madhnii t'komit, per nevojë e dobii do t'vê-
hena me xânë giuhen t'one. - M'c' do kâmë nne-
net ai t onnela, n e do zvre telvett e rdeveris,
e n' c' do ânë t' Shpyptariis t' gjallisim, mos t'i
huëjtohena giûhës s' onë: t' a xâmë me shije e t'nnê-
zena n'joshe t' sajé, tuj diit se «Atdheu e giuha, mê-
nnimi e fjala, fjala e jeta, jâně trii sênne qi i lidhë
nji varg, e njâna paa tjetren
s' munnet me pase
t' gjallët». (121 ) -
S. IX.
Si ruën driten e synit, ashtû ruëje giuhen t'â-
nne, o vllaa Shqpptaar, delizot e shkrîju mas sajë, tuj
kêne se, saa t'a keesh giuhen kee me kêně edhè ti
vete. -
Fol n'giuhë tânne, perse àsht zâni i nânes, t ci-
llin e pate nnie pikë s' parit te diepi: me ktê t' vête
n'gjûmë, e me ktê t' çote prejë gjûmit; me ktê ti e
T' cillve u perket kujdesi e roja e giuhës?
Sejcilli gjytetas âsht n'detyrě me ja bajtë kujdesin
giuhës s' vet, e sidomos letrarët. - Si i ruën poro-
siit e t' mirat e prinnës i biri, me at arspe âsht n'de-
tyrë sejcilli Shqyptaar me ruëjt giuhen e t' parve e
fjalen e tyne. E ket giuhë e fjalë, si na kan lânë neve
t' parët t'onë, ashtû do t'u lâme edhè nà djelmve
t'onë e brêz mas brêzit. Per dashtnii t'atáheut, per
lumnii e madhnii t'komit, per nevojë e dobii do t'vê-
hena me xânë giuhen t'one. - M'c' do kâmë nne-
net ai t onnela, n e do zvre telvett e rdeveris,
e n' c' do ânë t' Shpyptariis t' gjallisim, mos t'i
huëjtohena giûhës s' onë: t' a xâmë me shije e t'nnê-
zena n'joshe t' sajé, tuj diit se «Atdheu e giuha, mê-
nnimi e fjala, fjala e jeta, jâně trii sênne qi i lidhë
nji varg, e njâna paa tjetren
s' munnet me pase
t' gjallët». (121 ) -
S. IX.
Si ruën driten e synit, ashtû ruëje giuhen t'â-
nne, o vllaa Shqpptaar, delizot e shkrîju mas sajë, tuj
kêne se, saa t'a keesh giuhen kee me kêně edhè ti
vete. -
Fol n'giuhë tânne, perse àsht zâni i nânes, t ci-
llin e pate nnie pikë s' parit te diepi: me ktê t' vête
n'gjûmë, e me ktê t' çote prejë gjûmit; me ktê ti e
— 121 -
thirrshe i pervajshem, me ktê t'u pergjegite kjo me
gazmênn; ajo t' a pat lirue giuhen e kadale dalez e
me kujdes t' madh t'i pat msue buzet n't folun. Mãa
t' paren fjale qi t'a pat shayptue goja kaa kêne êmni
i nanës; praa; paash ket êmen, duje giuhen t'anne!-
Duje giuhen t'ânne, me at Hake qi Zoti i lum ta
kaa nnezë n'zêmer; duje me ato misii qi natvra
t' kaa msue. T' a dona giuhen t'one perse âsht shfi-
lluësja e mênnes s' one; âsht shtjelluësja e mênnimeve
t' ona, âsht shêji i pare, i cilli na daan e na dymton
preje komesh tjera. T'a dona, persè âsht ushtimi i
zânit t' Parve t'onë, i kavaljeteve t' shkueme e i ko-
heve qi do l' vîne; t'a dona persè âsht zêmra e at-
dheut t'one. T'a dona, persè kaa nji tingell t' kann-
shem, âsht shoqja e padaame e vajit edhè e gazit
t'one; persè kaa nji shije e knage qi na shkrîhet
n'goje e na perket n'loçke t' zêmers. T'a dona, per-
sè âsht zâni i zêmrës e drita e mênnimeve t'ona ! -
S. x .
Rreku, praa, o Shqyptaar vllaa, me xee zêmren
t'ânne n' dashtnii t' giuhes s'ate! Mûnnimin e
djerzet e ballit derdhi paa dhime per lulzim t'giuhes
Shappe. -
Mos e git n'harresë, paash lott e kerthîniis qi i
pate rigue n'prêhen t'nânes; paash at tâmel t' krah-
16
thirrshe i pervajshem, me ktê t'u pergjegite kjo me
gazmênn; ajo t' a pat lirue giuhen e kadale dalez e
me kujdes t' madh t'i pat msue buzet n't folun. Mãa
t' paren fjale qi t'a pat shayptue goja kaa kêne êmni
i nanës; praa; paash ket êmen, duje giuhen t'anne!-
Duje giuhen t'ânne, me at Hake qi Zoti i lum ta
kaa nnezë n'zêmer; duje me ato misii qi natvra
t' kaa msue. T' a dona giuhen t'one perse âsht shfi-
lluësja e mênnes s' one; âsht shtjelluësja e mênnimeve
t' ona, âsht shêji i pare, i cilli na daan e na dymton
preje komesh tjera. T'a dona, persè âsht ushtimi i
zânit t' Parve t'onë, i kavaljeteve t' shkueme e i ko-
heve qi do l' vîne; t'a dona persè âsht zêmra e at-
dheut t'one. T'a dona, persè kaa nji tingell t' kann-
shem, âsht shoqja e padaame e vajit edhè e gazit
t'one; persè kaa nji shije e knage qi na shkrîhet
n'goje e na perket n'loçke t' zêmers. T'a dona, per-
sè âsht zâni i zêmrës e drita e mênnimeve t'ona ! -
S. x .
Rreku, praa, o Shqyptaar vllaa, me xee zêmren
t'ânne n' dashtnii t' giuhes s'ate! Mûnnimin e
djerzet e ballit derdhi paa dhime per lulzim t'giuhes
Shappe. -
Mos e git n'harresë, paash lott e kerthîniis qi i
pate rigue n'prêhen t'nânes; paash at tâmel t' krah-
16
- 122 -
norit t nânes; paash njeket giuhe, me t cillen t'i pat
lecue gjâmët e foshnjiis! Xeju n' dashtnii t' giuhës
s'ate, paash at kashate buket, qi t'a pat pertype
goja e nânës ! Xêne, sdrite e hijeshoje, e mos baaj qi
t'a shajě bota. Mos u bân rrogtaar i botës, tuj kênë
se t' Parët i kee pasë sunnimtarët e sajë.
Mos t'rrimé n'gjume, o vllazen, persè ftofsina e
plozhtija e joně, u shton fuqiën t' huëjve edhè u li-
ron shtekun qi mûnn t' platasen mâa paa mûnne
n'Shqypnii t'onë. N' mos i çilshim spyt e n'mos u
diftoshim ballin e trimniis, kan per t'mrrîi m'u hapë
n' vênne t'ona, e n'u dalët per doret mos pvet per
nee, se do t'rreken me na shue me êmen, giuhë e
atdhee! Po deshtem me kênë t' nneruëmun e t' dra-
shtun prejë jetet; t' duhena nner vedi, t'a dona giu-
hen e atmen t'onë, t'shkrîhena mas lulzimit t'tyne.
Tash âsht koha e pelqpeshme, qi do t'i diftojmë
botës se kush jena e t'bijt e kuëj jena! Mos t' na
dhimet jeta per dashtnii t' giuhës ! Shpirti do t' na da-
het prejë trupit, po, por êmni i joně e giuha kan per
t'u permênné saa stiné t'i nnrroje jeta, e nipave t' onë
do t'u lâam nji msim t' burrniis s' paçmueshme !
N' u trimnofte kush me n'a thâne qi t'a nnalojme
hovin, n'na kshillofte kush qi mos t'a rrokim n' dore
flamurin e trimniis e t' liriis s'shêjtnueshme, para se
'i gjegjena, t' pvesim vedin, para se t' na thehet hovi,
mênnt ke t' Parët e t 1 shtrojme perpara punet e madh-
nueshme t' tyne.
. Kû âsht Burri?... Kû âsht
norit t nânes; paash njeket giuhe, me t cillen t'i pat
lecue gjâmët e foshnjiis! Xeju n' dashtnii t' giuhës
s'ate, paash at kashate buket, qi t'a pat pertype
goja e nânës ! Xêne, sdrite e hijeshoje, e mos baaj qi
t'a shajě bota. Mos u bân rrogtaar i botës, tuj kênë
se t' Parët i kee pasë sunnimtarët e sajë.
Mos t'rrimé n'gjume, o vllazen, persè ftofsina e
plozhtija e joně, u shton fuqiën t' huëjve edhè u li-
ron shtekun qi mûnn t' platasen mâa paa mûnne
n'Shqypnii t'onë. N' mos i çilshim spyt e n'mos u
diftoshim ballin e trimniis, kan per t'mrrîi m'u hapë
n' vênne t'ona, e n'u dalët per doret mos pvet per
nee, se do t'rreken me na shue me êmen, giuhë e
atdhee! Po deshtem me kênë t' nneruëmun e t' dra-
shtun prejë jetet; t' duhena nner vedi, t'a dona giu-
hen e atmen t'onë, t'shkrîhena mas lulzimit t'tyne.
Tash âsht koha e pelqpeshme, qi do t'i diftojmë
botës se kush jena e t'bijt e kuëj jena! Mos t' na
dhimet jeta per dashtnii t' giuhës ! Shpirti do t' na da-
het prejë trupit, po, por êmni i joně e giuha kan per
t'u permênné saa stiné t'i nnrroje jeta, e nipave t' onë
do t'u lâam nji msim t' burrniis s' paçmueshme !
N' u trimnofte kush me n'a thâne qi t'a nnalojme
hovin, n'na kshillofte kush qi mos t'a rrokim n' dore
flamurin e trimniis e t' liriis s'shêjtnueshme, para se
'i gjegjena, t' pvesim vedin, para se t' na thehet hovi,
mênnt ke t' Parët e t 1 shtrojme perpara punet e madh-
nueshme t' tyne.
. Kû âsht Burri?... Kû âsht
- 123 -
Leka i Madh?.... Kû âsht Kastrioti?.... Kû jâně
trimat tjere t' dheut t' one ?..'
...
Per lirii t' atdheut
kan metë, per t' dalun zot t' komit e t'giuhës kan
luftue ! Masì atyne s'u kje dhimtě jeta, shka jena nà
qi aq po kursehena? Atà e patne dridhë boten, e nà
nipat e tyne a jetojmë veç per m'u kotun syysh ?
Mjaft, o vllazen, mjaft kena fjetun, t' trêmegena
tashtì prejë ploget e preje t' padijes; t'na theken
zêmrat, n'mos per tjeter, per mûnné e nneer l'atyne
burrave, qi e shkrîne vedin per nânen Shqypnii. -
T'i pervielim llânat, t'i biim mrapa pûněs mare;
t' jetojmě m'nji bese, besě t'hershme, m'nji zêmer
e m'nji mênnim. Mos t'i turrena kuëj, por n'pashim
se doën me na trazue e me na ardhe n'qafé anmiq
t' oné, mos t' frigohena, e t'u dalim per ballé, t'u
qinnrojmë nneri te pika e frømës, l'luftojmë per
trashigim t' Parve t'onë! N' pûnofshim kso doret,
me arrsye mûnn t' na thone e kan me mujte me na
knnue nipat t' one:
» O atà t' lumềt qi dhânë jeten,
O atà t' lumët qi shkrine ve' ten,
Qi per Mret e vênn te Parve,
Qi per erz e nneer t' Shqyptarve
Derdhen gjakun tuj luftue
Porsi t' Parët u pa'n pûnue!
Leet u kjofte mii vorr ledina,
Buté u kjofshin moti e stina,
Leka i Madh?.... Kû âsht Kastrioti?.... Kû jâně
trimat tjere t' dheut t' one ?..'
...
Per lirii t' atdheut
kan metë, per t' dalun zot t' komit e t'giuhës kan
luftue ! Masì atyne s'u kje dhimtě jeta, shka jena nà
qi aq po kursehena? Atà e patne dridhë boten, e nà
nipat e tyne a jetojmë veç per m'u kotun syysh ?
Mjaft, o vllazen, mjaft kena fjetun, t' trêmegena
tashtì prejë ploget e preje t' padijes; t'na theken
zêmrat, n'mos per tjeter, per mûnné e nneer l'atyne
burrave, qi e shkrîne vedin per nânen Shqypnii. -
T'i pervielim llânat, t'i biim mrapa pûněs mare;
t' jetojmě m'nji bese, besě t'hershme, m'nji zêmer
e m'nji mênnim. Mos t'i turrena kuëj, por n'pashim
se doën me na trazue e me na ardhe n'qafé anmiq
t' oné, mos t' frigohena, e t'u dalim per ballé, t'u
qinnrojmë nneri te pika e frømës, l'luftojmë per
trashigim t' Parve t'onë! N' pûnofshim kso doret,
me arrsye mûnn t' na thone e kan me mujte me na
knnue nipat t' one:
» O atà t' lumềt qi dhânë jeten,
O atà t' lumët qi shkrine ve' ten,
Qi per Mret e vênn te Parve,
Qi per erz e nneer t' Shqyptarve
Derdhen gjakun tuj luftue
Porsi t' Parët u pa'n pûnue!
Leet u kjofte mii vorr ledina,
Buté u kjofshin moti e stina,
- 124 -
Aklli, bora e serrotina;
E deer t' knnoje n'mal nnoi Zânë,
E deer t' keet n' detë ujë e rânë
Atà kurr mos u harroshin,
N' kângë e n' valle por u knnoshin!!. (122.)
Aklli, bora e serrotina;
E deer t' knnoje n'mal nnoi Zânë,
E deer t' keet n' detë ujë e rânë
Atà kurr mos u harroshin,
N' kângë e n' valle por u knnoshin!!. (122.)
SHTIM.
Kavalietet e arta kan mrrîi per Shqypnii t'onë !
I kjofshim falë t' Bukurit t' Qiëllës !
Sod me sod pêse fjalore e nji fjalorth i gzojne
t' bijt e Shqypës :
i 1âsht i t'Êmzot Frank Bardhit,
1635.
» II » » A. Frank Rossi-t. O. F. M. 1866.
» III » » A. lakë lunk-ut, S. I.
1895.
» IV » » Z. Nelkos Kristoforidhit
1904.
Fjalorthi i Z. Leke Grudes
1906.
i V âsht i Shoqniis' Bashkimit
1908.
Shqyptaar vllaa, kishte pase thânë nji plak motit :
&Non quam multos, sed quam bonos libros habeas
ac legas ». Me grumullue libra t' mira e t'pamira saa
per m'u dhânë hijeshim kater mureve t'ânës, âsht nji
mârrii. Nuk t'viiën giâa saja e librave, n'mos i shkûnnsh
si dita - ditě prejë pluhnit, e n'mos ja xâsh shtekun
skerbajes ( têjës ).
Kto fjale i perkasin edhè fjalorit, o vllaa i dash-
tun. M'u knage e me na bredhë zêmra veç psè duël
n'drité fjalori i giuhës s'one, e mos m'u perkujdese
qi t' na bjere n' dorë, kishte me kênë nji hutim mê-
nnjet; e persrii, me e blee, e mannej me e lânë neper
musânnra e Ipîza per m'u breitun prêjě mîish, edhè
Kavalietet e arta kan mrrîi per Shqypnii t'onë !
I kjofshim falë t' Bukurit t' Qiëllës !
Sod me sod pêse fjalore e nji fjalorth i gzojne
t' bijt e Shqypës :
i 1âsht i t'Êmzot Frank Bardhit,
1635.
» II » » A. Frank Rossi-t. O. F. M. 1866.
» III » » A. lakë lunk-ut, S. I.
1895.
» IV » » Z. Nelkos Kristoforidhit
1904.
Fjalorthi i Z. Leke Grudes
1906.
i V âsht i Shoqniis' Bashkimit
1908.
Shqyptaar vllaa, kishte pase thânë nji plak motit :
&Non quam multos, sed quam bonos libros habeas
ac legas ». Me grumullue libra t' mira e t'pamira saa
per m'u dhânë hijeshim kater mureve t'ânës, âsht nji
mârrii. Nuk t'viiën giâa saja e librave, n'mos i shkûnnsh
si dita - ditě prejë pluhnit, e n'mos ja xâsh shtekun
skerbajes ( têjës ).
Kto fjale i perkasin edhè fjalorit, o vllaa i dash-
tun. M'u knage e me na bredhë zêmra veç psè duël
n'drité fjalori i giuhës s'one, e mos m'u perkujdese
qi t' na bjere n' dorë, kishte me kênë nji hutim mê-
nnjet; e persrii, me e blee, e mannej me e lânë neper
musânnra e Ipîza per m'u breitun prêjě mîish, edhè
- 126 -
kjo kishte me kênë nji prrallë per m'u knnûe n'bisht
t' lahutes! - Porsè tuj mos kênë gellimi i jêm me
shikjue shpaten per tef!...., po xâa fiill me nji
herë mas De-Amicis, me ju diftue atdhetarve t' mii
t' dashtun, se saa i hiëshem edhè i shiëshem saa i
kannshem e i argtuëshem, e saa i nevojshem âsht
fjalori i giuhës s' nânes, per n'dona me hype n' dije
t' ksaje, e n'na vofté mênnja m'u xee n'dashtnii
t' giuhës s' onë.
Si t' bjerr giuhen nji popull shqim maron;
N'shum çeta kaa me u daa :
Giuha nierzt e nji komit i bashkon,
I lidh si vllaan me vllaa.
Si t' lâme zakonet qi keem pase nej pare
Prinnt t' one si t'i mohojme,
Fisnike mâa s' jena, s'jena mâa Shqyptarë,
S'keem mrapa kuëj t'i shkojme. » (1.)
I. «l ngula syyt nji ditëze, thoté De-Amicis, m'nji
dorëshkresë t' true Theofil Gautier-it, n't' çillen i gje-
ta kto fjale: Baudelaire-i pveti Gautier-in : qysh kee
mrrîi me xâne giuhen aq holle e me shkrue aq hie-
shem ? - Gautier-i i pergjegji: Nuk i kam pasë daa
syyt prejě fjalorit, e me nnimë t' ktii kam xânë aq
bukur giuhen e s'ême âmé. » E pernjimênn, thonë,
se Gautier-i s'e kaa pase hjekë durësh fjalorin e
giuhës s'vet, edhè e kaa pase knnue me shije e kâ-
nnje t' padiftueme.
kjo kishte me kênë nji prrallë per m'u knnûe n'bisht
t' lahutes! - Porsè tuj mos kênë gellimi i jêm me
shikjue shpaten per tef!...., po xâa fiill me nji
herë mas De-Amicis, me ju diftue atdhetarve t' mii
t' dashtun, se saa i hiëshem edhè i shiëshem saa i
kannshem e i argtuëshem, e saa i nevojshem âsht
fjalori i giuhës s' nânes, per n'dona me hype n' dije
t' ksaje, e n'na vofté mênnja m'u xee n'dashtnii
t' giuhës s' onë.
Si t' bjerr giuhen nji popull shqim maron;
N'shum çeta kaa me u daa :
Giuha nierzt e nji komit i bashkon,
I lidh si vllaan me vllaa.
Si t' lâme zakonet qi keem pase nej pare
Prinnt t' one si t'i mohojme,
Fisnike mâa s' jena, s'jena mâa Shqyptarë,
S'keem mrapa kuëj t'i shkojme. » (1.)
I. «l ngula syyt nji ditëze, thoté De-Amicis, m'nji
dorëshkresë t' true Theofil Gautier-it, n't' çillen i gje-
ta kto fjale: Baudelaire-i pveti Gautier-in : qysh kee
mrrîi me xâne giuhen aq holle e me shkrue aq hie-
shem ? - Gautier-i i pergjegji: Nuk i kam pasë daa
syyt prejě fjalorit, e me nnimë t' ktii kam xânë aq
bukur giuhen e s'ême âmé. » E pernjimênn, thonë,
se Gautier-i s'e kaa pase hjekë durësh fjalorin e
giuhës s'vet, edhè e kaa pase knnue me shije e kâ-
nnje t' padiftueme.
- 127 -
Me knnue, a sè m'u vûu me xâne fjalë per fjalë fja-
lorin e giuhës s'one, posë qi âsht nji nevoje e ma-
dhe, âsht edhè nji detyrë per t' gjith atà qi duën me
folë e me shkrue paa gabim giuhen e vet. Mjeti i
pare praa, per me hype n'dije t' giuhës s'one, âsht
t' xânunit e fjalorit. Ky âsht thesari i komit, ky e
pershîin pasuniën e bukuriën e giuhës s'onë.
Pernjimênn se giuha xêhet prejë komit e tuj knnue
shkrimet e shkrojtarve t'vlershem t'atdheut t'one ,
porsè paa nnîmë t' fjalorit, kurr s'kishim me xânë
giuhen si duhet. - Po e rrfej edhè une, se giuha e
paster edhè e bukur âsht n'goje t'komit; por a mûnn
diim nà, se saa fjalé jânë qi veshit t'one i pshtojne
kuur t' na gesë rasa me folë me nierzt e komit ? A-
shtù munn t' thona edhè per shkrimtarë: pernjimênn
se giuhen e komit e perdorojnë nner shkrime t' tynë,
porsè n'hîfte nji pjesë nner kto shkrime, trii pjese
tjera rravgohen neper male e fusha. - Qè nji tregim:
Po e xâmë se e xûeme giuhen t' one saa preje
gojës s' komit saa preje knnimit t' shkrimtarve t'vler-
shem. - Mos na ardhte pritese t'a marrim n' dorë
falorin e p vênena, me glith menn, me i seiedhun
vetun dyy shtylla t' fagës s' paar e kena me paa, se
saa fjalë do t' gjâjmë, qi neve, jo vetun s'na kan
pase raa nner mênn por edhè m'saa fjale tjera do
t' nneshena, qi as nuk kena diit se Shqøpja e jone
paska pasë aso fjalësh t' bukura e aq t'kannshme, e
na mje m' at hov jena kênë sherbye a me shêje, a
Me knnue, a sè m'u vûu me xâne fjalë per fjalë fja-
lorin e giuhës s'one, posë qi âsht nji nevoje e ma-
dhe, âsht edhè nji detyrë per t' gjith atà qi duën me
folë e me shkrue paa gabim giuhen e vet. Mjeti i
pare praa, per me hype n'dije t' giuhës s'one, âsht
t' xânunit e fjalorit. Ky âsht thesari i komit, ky e
pershîin pasuniën e bukuriën e giuhës s'onë.
Pernjimênn se giuha xêhet prejë komit e tuj knnue
shkrimet e shkrojtarve t'vlershem t'atdheut t'one ,
porsè paa nnîmë t' fjalorit, kurr s'kishim me xânë
giuhen si duhet. - Po e rrfej edhè une, se giuha e
paster edhè e bukur âsht n'goje t'komit; por a mûnn
diim nà, se saa fjalé jânë qi veshit t'one i pshtojne
kuur t' na gesë rasa me folë me nierzt e komit ? A-
shtù munn t' thona edhè per shkrimtarë: pernjimênn
se giuhen e komit e perdorojnë nner shkrime t' tynë,
porsè n'hîfte nji pjesë nner kto shkrime, trii pjese
tjera rravgohen neper male e fusha. - Qè nji tregim:
Po e xâmë se e xûeme giuhen t' one saa preje
gojës s' komit saa preje knnimit t' shkrimtarve t'vler-
shem. - Mos na ardhte pritese t'a marrim n' dorë
falorin e p vênena, me glith menn, me i seiedhun
vetun dyy shtylla t' fagës s' paar e kena me paa, se
saa fjalë do t' gjâjmë, qi neve, jo vetun s'na kan
pase raa nner mênn por edhè m'saa fjale tjera do
t' nneshena, qi as nuk kena diit se Shqøpja e jone
paska pasë aso fjalësh t' bukura e aq t'kannshme, e
na mje m' at hov jena kênë sherbye a me shêje, a
- 128 -
me gishta si t' pagojć, a me krye e t' kerveshuna si
t' hutue gjith-saa herë do t' na keet raa pûna me
diftue nnoj mênnim, e kjo, per ngajě qi dishim me
ja xâne êmnin fjales qi na duhej per me qitun gojet
mênnimin e zêmres s' onë.
Prejë se e lâmé fjalorin qi t'a mloje plûhni a-
sè t' laskarohet preje fmiish e mîish, nà as me shkrue
as me kuvênne nuk dime. Shkrimi e ligjirimi i jonë
pshtetet m'ato fjale t'perditshme qi na jânë pîi m'trûu
e na cimojne n'vesh paa prâa, e tiera t' panjehuna,
qi kishim me pase nji fugii mâa t' madhe, e kishin
m'u folé e m' u shkrue me vênn e kû i lype pûna,
jesin, per mâa t' madhin fajin l' one, t'shkruëme
n' fjaluër por t'shknuëme (t' shiyeme ) ne grrëç
t' kokës s' oné!
Nji gabim i madh âsht per nee, o vllazen,
gjithsahere t' mrrîje me thânë goja e joné: Mue
m' kaa msue nâna Shqyq, e nuk m' duhet mâa teper
se e dii ! —
Goja e âmel e nânës t' tânve na kaa msue Shqyp;
porsè na duhet me diit, se me at giuhě qi na kaa
msue nâna, nà munn t' flasim me nânen, me taten,
me vllazen e motra, e me gjak e gjinii; nji giuhë
tjeter a sè mnnyrë e t'folunit na duhet per dashamirë
t' largët, e per n' dona me folé me zotnii e me nierz
l' dijshem. - E para thirret giûhé shpijare, e dyta
giytetnore. - Giûha shpijare âsht ajò, qi e flasim me
t' onët, giptetnore âsht ajò qi e flasim me zotnii e
me gishta si t' pagojć, a me krye e t' kerveshuna si
t' hutue gjith-saa herë do t' na keet raa pûna me
diftue nnoj mênnim, e kjo, per ngajě qi dishim me
ja xâne êmnin fjales qi na duhej per me qitun gojet
mênnimin e zêmres s' onë.
Prejë se e lâmé fjalorin qi t'a mloje plûhni a-
sè t' laskarohet preje fmiish e mîish, nà as me shkrue
as me kuvênne nuk dime. Shkrimi e ligjirimi i jonë
pshtetet m'ato fjale t'perditshme qi na jânë pîi m'trûu
e na cimojne n'vesh paa prâa, e tiera t' panjehuna,
qi kishim me pase nji fugii mâa t' madhe, e kishin
m'u folé e m' u shkrue me vênn e kû i lype pûna,
jesin, per mâa t' madhin fajin l' one, t'shkruëme
n' fjaluër por t'shknuëme (t' shiyeme ) ne grrëç
t' kokës s' oné!
Nji gabim i madh âsht per nee, o vllazen,
gjithsahere t' mrrîje me thânë goja e joné: Mue
m' kaa msue nâna Shqyq, e nuk m' duhet mâa teper
se e dii ! —
Goja e âmel e nânës t' tânve na kaa msue Shqyp;
porsè na duhet me diit, se me at giuhě qi na kaa
msue nâna, nà munn t' flasim me nânen, me taten,
me vllazen e motra, e me gjak e gjinii; nji giuhë
tjeter a sè mnnyrë e t'folunit na duhet per dashamirë
t' largët, e per n' dona me folé me zotnii e me nierz
l' dijshem. - E para thirret giûhé shpijare, e dyta
giytetnore. - Giûha shpijare âsht ajò, qi e flasim me
t' onët, giptetnore âsht ajò qi e flasim me zotnii e
- 129 -
nierz t' diishem. Giuha shpijare âsht ajò, qi na kaa
tingllue n'vesh prejě gojés s' nânës, e cilla s'lypě
hollime e katikule; giuha gjytetnore, posë hollimesh
e fjalësh t' zgielluna don edhè katikule. Kû gjerbet
kjo giuhë e hollë edhè e sgiedhun ? N' gurrë t' ko-
mit. - E cilla âsht gurra e komit? Asht Fjalori.
Fjalori, praa, asht nji liber, i cilli do t' gjinnet
gadi me na pergjegje, jo veç kuur t' a pvesim (si e
paçë mênnue une e shum kush) per nji fjalë, por âsht
nji liber edhè, qi sejcilli atdhetaar do ť'a ketě me
vedi si luftari armët e veta; âsht nji liber qi do t'knno-
het pa prâa, m'u bajtě me vedi gjithsaa giurmě t'i
nnrojme, po kje n'fushë a n'mal, po kje n'giptet a
n' katunn. - Me nji fjalë: diten me diëll e nâten me
dritë do knnue, e nner t'gjitha argtimet, knnimi i fja-
lorit argtimi i parë do t' jetë per nee. Tui knnue e
tuj xânë fjalorin ka pak per ditë, nà hypim n'dije t'giuhës
s'onë, e giuha na hijeshohet si tuj e ligjirue si tuj
e shkrue.
Ç' farë sênnit mûnn e pergiasim fjalorin ?
Nji lâmit t' giầnề e t' hapết, n't' cillin na epet
me paa t' faqunit e pergjithshem t' bukurijve t' rruzu-
llimit, e i t' gjitha kafshave qi gjinnen nen dhee e mii
tê, n'hapesii e naltë m' qiëllt. - M'u gjeté m'at lâmë
t' stolisun me gjithnnuër bukuriinash natyret, s'unn
kishim me nnâlë vedin paa i Ishue syyt me nji t' hie-
kun mirakânnjet e t'bînnunit per me e soditun ânë e
m'ânë e paa lânë gjâa me na i pshtue synit.
1J
nierz t' diishem. Giuha shpijare âsht ajò, qi na kaa
tingllue n'vesh prejě gojés s' nânës, e cilla s'lypě
hollime e katikule; giuha gjytetnore, posë hollimesh
e fjalësh t' zgielluna don edhè katikule. Kû gjerbet
kjo giuhë e hollë edhè e sgiedhun ? N' gurrë t' ko-
mit. - E cilla âsht gurra e komit? Asht Fjalori.
Fjalori, praa, asht nji liber, i cilli do t' gjinnet
gadi me na pergjegje, jo veç kuur t' a pvesim (si e
paçë mênnue une e shum kush) per nji fjalë, por âsht
nji liber edhè, qi sejcilli atdhetaar do ť'a ketě me
vedi si luftari armët e veta; âsht nji liber qi do t'knno-
het pa prâa, m'u bajtě me vedi gjithsaa giurmě t'i
nnrojme, po kje n'fushë a n'mal, po kje n'giptet a
n' katunn. - Me nji fjalë: diten me diëll e nâten me
dritë do knnue, e nner t'gjitha argtimet, knnimi i fja-
lorit argtimi i parë do t' jetë per nee. Tui knnue e
tuj xânë fjalorin ka pak per ditë, nà hypim n'dije t'giuhës
s'onë, e giuha na hijeshohet si tuj e ligjirue si tuj
e shkrue.
Ç' farë sênnit mûnn e pergiasim fjalorin ?
Nji lâmit t' giầnề e t' hapết, n't' cillin na epet
me paa t' faqunit e pergjithshem t' bukurijve t' rruzu-
llimit, e i t' gjitha kafshave qi gjinnen nen dhee e mii
tê, n'hapesii e naltë m' qiëllt. - M'u gjeté m'at lâmë
t' stolisun me gjithnnuër bukuriinash natyret, s'unn
kishim me nnâlë vedin paa i Ishue syyt me nji t' hie-
kun mirakânnjet e t'bînnunit per me e soditun ânë e
m'ânë e paa lânë gjâa me na i pshtue synit.
1J
- 130 -
Ktii lâmit t' stolisun i shemllohet fjalori, i cilli
na mushë me gaz e knâqë gjithsaherë t'vêhena me i
sjellë fletët e ktii.
Mêrre n'dorë fjalorin e giuhes s'ate, o vllaa
Shqyptaar, e vênu me e pershkue me syy, per n't' u
kânnët me paa vedin nner bukuriina e nner knâga, qi
kan me t'habitë faret, e t'shofish se si t' fluturon
mênnja me flatra t' papashme, e se saa perkujtime
t' kânnshme t'i pertrîin knnimi i fjalorit. -
Tui na rrshitě syni neper shtylla t' fjajorit, tash
gjinnena n'giytet, e aty e m'at hov dalim n'katûnn,
e pak mrapa nner fusha t'blera, t'gjâna e t'hapta ;
s'ngiate veç kuur t' shofim vedin nner lulishte, pêm-
tore, kopshtije e nner gjithnnuër lânnësh. - Prejë to-
ket n' deet, e prejë thellsiinash t' detit mii dhee e kahë
naltesiinat e giëllës, preje giëllet rrposhena, n' mnnyre
t' rrfees, nner rrmore e grrâna t' dheut. - Ktù gjêne
gjithfarë t' thânunash e fjalësh t'urta: fjale dijet e
hollimit, fjalë kshillit e gortimit, fjalë ânkimit e t'per-
buzunit, fjalë gazit e lojet, fjalë lavdit e gejnimit,
fjale katikulesh, fjale dhimtet e t'bînnunit, fjalë fmiish
e burrash, fjale t' mira e t' kqija.
N' ktê gjêen êmna komesh, dokesh e tjera ardhesh.
Êmna trajtiinash e nnertesash; êmna veshet e mathet,
e nneri êmna tojash, gjalmistrash e rrethnash ; êmna
pelhurnash, t'gepmesh e t'qinnisunit. - Êmna gurěsh e
guresh t'paçmue; êmna armëshh ekurishtash, perdor-
sash almistesh e veglash; êmna tajash e torrlash e kso
Ktii lâmit t' stolisun i shemllohet fjalori, i cilli
na mushë me gaz e knâqë gjithsaherë t'vêhena me i
sjellë fletët e ktii.
Mêrre n'dorë fjalorin e giuhes s'ate, o vllaa
Shqyptaar, e vênu me e pershkue me syy, per n't' u
kânnët me paa vedin nner bukuriina e nner knâga, qi
kan me t'habitë faret, e t'shofish se si t' fluturon
mênnja me flatra t' papashme, e se saa perkujtime
t' kânnshme t'i pertrîin knnimi i fjalorit. -
Tui na rrshitě syni neper shtylla t' fjajorit, tash
gjinnena n'giytet, e aty e m'at hov dalim n'katûnn,
e pak mrapa nner fusha t'blera, t'gjâna e t'hapta ;
s'ngiate veç kuur t' shofim vedin nner lulishte, pêm-
tore, kopshtije e nner gjithnnuër lânnësh. - Prejë to-
ket n' deet, e prejë thellsiinash t' detit mii dhee e kahë
naltesiinat e giëllës, preje giëllet rrposhena, n' mnnyre
t' rrfees, nner rrmore e grrâna t' dheut. - Ktù gjêne
gjithfarë t' thânunash e fjalësh t'urta: fjale dijet e
hollimit, fjalë kshillit e gortimit, fjalë ânkimit e t'per-
buzunit, fjalë gazit e lojet, fjalë lavdit e gejnimit,
fjale katikulesh, fjale dhimtet e t'bînnunit, fjalë fmiish
e burrash, fjale t' mira e t' kqija.
N' ktê gjêen êmna komesh, dokesh e tjera ardhesh.
Êmna trajtiinash e nnertesash; êmna veshet e mathet,
e nneri êmna tojash, gjalmistrash e rrethnash ; êmna
pelhurnash, t'gepmesh e t'qinnisunit. - Êmna gurěsh e
guresh t'paçmue; êmna armëshh ekurishtash, perdor-
sash almistesh e veglash; êmna tajash e torrlash e kso
- 131 -
tjerash. Êmna zogjsh, shpênnsh e shtâsësh; êmna pesh-
qish e gjithnuër perbîmash. - Shkurt : tuj knnue
fjalorin, i bâhet nierit si me kênë m'nji treg t' madh,
kû i kalojnë nner syy gjithnnuër gjinnsh : do tuj shité,
do tuj blee, saa tui gerthite, tjerë tui thirrë; dikush
tuj knnue, dikush tuj kjaa; do tuj qeshë e do tuj u
kerveshë. Tuj namë, tuj true, tuj lutë; tuj viedhë,
tuj paditě, tui bekue e tui mallkue. Shef qêj e lângoj,
dhii e dele, magiarě e mushq e kual; fmii e foshnje,
djelm e varza, burra e graa, t'rii e t' jetosé, etr. etr.
Tuj kalue per t'giate t'ktii tregut, nneshë m'gjith-
nnuërsh: disaa as-pak s'i vron me spy, me dikänn
falesh me nii fjalë gojet e kalon, me do tjerë persrii
me nji «a jee, si jee ? » t' qitun nner dhame e shte-
kohesh. Nneshesh me nji kâmë tieter, nnâlesh, e me
nji mâllnim perqafesh me tà tui i nnrrue disaa fjalë
t'âmla. T'con rruga m'u nneshe m'do tjerë e ti
i pvete per nnoj kshillë a msim e do tjerë rrishtas
t'i qesin nner mênn do pûnë e fjale t'harrueme. -
Nysh, tui knnue fjalorin na bâhet si me paa
me syy, e me nnie me veshë, gaz e vaaj, t' geshuna
e t' kerveshuna, herë na geshet buza e ftyra, herë
vrahena e merolena; tash gercnohena, tash na guion
zêmra, tash na bjen âmë; tash bînnena, habitena e
tash hutohena .
Fjalori âsht nji deet, qi s' bân t' marue! N' ktê
pihatet nieri paa t' lodhë. - Atò shtylla fjalësh, per
t'cillat na rrshget syni, na bâhet si me kênë rrpîna
tjerash. Êmna zogjsh, shpênnsh e shtâsësh; êmna pesh-
qish e gjithnuër perbîmash. - Shkurt : tuj knnue
fjalorin, i bâhet nierit si me kênë m'nji treg t' madh,
kû i kalojnë nner syy gjithnnuër gjinnsh : do tuj shité,
do tuj blee, saa tui gerthite, tjerë tui thirrë; dikush
tuj knnue, dikush tuj kjaa; do tuj qeshë e do tuj u
kerveshë. Tuj namë, tuj true, tuj lutë; tuj viedhë,
tuj paditě, tui bekue e tui mallkue. Shef qêj e lângoj,
dhii e dele, magiarě e mushq e kual; fmii e foshnje,
djelm e varza, burra e graa, t'rii e t' jetosé, etr. etr.
Tuj kalue per t'giate t'ktii tregut, nneshë m'gjith-
nnuërsh: disaa as-pak s'i vron me spy, me dikänn
falesh me nii fjalë gojet e kalon, me do tjerë persrii
me nji «a jee, si jee ? » t' qitun nner dhame e shte-
kohesh. Nneshesh me nji kâmë tieter, nnâlesh, e me
nji mâllnim perqafesh me tà tui i nnrrue disaa fjalë
t'âmla. T'con rruga m'u nneshe m'do tjerë e ti
i pvete per nnoj kshillë a msim e do tjerë rrishtas
t'i qesin nner mênn do pûnë e fjale t'harrueme. -
Nysh, tui knnue fjalorin na bâhet si me paa
me syy, e me nnie me veshë, gaz e vaaj, t' geshuna
e t' kerveshuna, herë na geshet buza e ftyra, herë
vrahena e merolena; tash gercnohena, tash na guion
zêmra, tash na bjen âmë; tash bînnena, habitena e
tash hutohena .
Fjalori âsht nji deet, qi s' bân t' marue! N' ktê
pihatet nieri paa t' lodhë. - Atò shtylla fjalësh, per
t'cillat na rrshget syni, na bâhet si me kênë rrpîna
- 132 —
e nji lumit, n'dyy ânët e l' cillit na epet me paa
giptete e katunne, ara e livadhe, pøllë e zabele e
prozhme, lulishte e kopshtije e pêmtore t'rreshtueme
me nji kujdes e kânnje qi s'kee pse e xên me
gojë !
Gjithnnuër xêjet n' fjaluër gjinnet: âsht nji çileer
kû ruhet fjala e msimit, e dijes, e urtiis edhè e ho-
llimit. Fjalori âsht visari i giuhës, i dijes, i t' nnollu-
nave, i vargënimit e i vjerrshönimit.
Kû munn t'a giêjmë na nji liber mâa t'hieshem,
e mâa t' joshem se fjalorin ? Liber qi t' lên t' knaqun
gjithsaherë t'a çilish, e atii qi t'i hînë n'zêmer nuk
e Ishon duërsh. Prralla harapishte «Njimii e nji nâté»
per kahë perkujtime âsht m'zâa t' madh, e mjafton
nji herë me e knnue, per me meté t'habite faret e
me na bâa qi t'shofim ânnrra t' kânnshme ! Me gjith
ktê, pêsdhete fage t' fjalorit t'knnueme me mênn, na
i bine para syysh gjithfarě perkujtimesh, gjithnnuër
knâgash, hijash sblesash e t' dukuna mâa t'nnryshme
e mâa t'larueme se ato t'prrallës «Njimii e nji nâté» -
Gjithfare mênnimesh na vîne rreth si kuur ter-
gohen rêet : tash shifen tash mlohen prejë s'tjerësh ;
si nji tube mizash, qi vînë e shkojně varg mas var-
gut, e si flutra t' larueme qi na lâne n' pelqim t' pa-
diftuëm e qi deri n'gjume t' nates na rrîne t'pîme
nner mênn. -
Fjalori na i pertrîn nîsiit, e perkujtimin na nneze.
e nji lumit, n'dyy ânët e l' cillit na epet me paa
giptete e katunne, ara e livadhe, pøllë e zabele e
prozhme, lulishte e kopshtije e pêmtore t'rreshtueme
me nji kujdes e kânnje qi s'kee pse e xên me
gojë !
Gjithnnuër xêjet n' fjaluër gjinnet: âsht nji çileer
kû ruhet fjala e msimit, e dijes, e urtiis edhè e ho-
llimit. Fjalori âsht visari i giuhës, i dijes, i t' nnollu-
nave, i vargënimit e i vjerrshönimit.
Kû munn t'a giêjmë na nji liber mâa t'hieshem,
e mâa t' joshem se fjalorin ? Liber qi t' lên t' knaqun
gjithsaherë t'a çilish, e atii qi t'i hînë n'zêmer nuk
e Ishon duërsh. Prralla harapishte «Njimii e nji nâté»
per kahë perkujtime âsht m'zâa t' madh, e mjafton
nji herë me e knnue, per me meté t'habite faret e
me na bâa qi t'shofim ânnrra t' kânnshme ! Me gjith
ktê, pêsdhete fage t' fjalorit t'knnueme me mênn, na
i bine para syysh gjithfarě perkujtimesh, gjithnnuër
knâgash, hijash sblesash e t' dukuna mâa t'nnryshme
e mâa t'larueme se ato t'prrallës «Njimii e nji nâté» -
Gjithfare mênnimesh na vîne rreth si kuur ter-
gohen rêet : tash shifen tash mlohen prejë s'tjerësh ;
si nji tube mizash, qi vînë e shkojně varg mas var-
gut, e si flutra t' larueme qi na lâne n' pelqim t' pa-
diftuëm e qi deri n'gjume t' nates na rrîne t'pîme
nner mênn. -
Fjalori na i pertrîn nîsiit, e perkujtimin na nneze.
— 133 -
T'i lâme m' nji ânë argtimet qi giêen nieri tui
knnue fialorin; detyra e parë qi do t'shtyyn per mos
me e Ishue doret âsht msimi qi do t' xêhet preje tii.
- Mênnja i çilet, kuur t'vêhet me shkrue a me folë,
i gjegjet fjala me nji kânnje t' posaçme; fjalët e per-
ditshme nuk i perdoron mâa, por t' tâna fjalë t' hië-
shme e t'sgiedhuna i qet n' pûne.
Hollimi i fjalorit n'shtjellim, e n'çanësim t'se e
cillës fjale, âsht i madhnuëshem. Fjalori s't' lên me
folë me gishta as me shêje, per me dashtë me diftue
shka na rrin n'zêmer. Aj na mson me ja gjete sê-
nit êmnin a fjalen qi i shkon paa pasë nevoje m' u
dredhë, m'u shdredhë e m'u shtryllë! -
II. Mênnimi e fjala jânë moter e vllaa; jânë bu-
çilat e asaje gurrës qi i thone trûut. - Porsè, saa
mênnime na jesin n'krye edhè shuhen krejt tuj mos
kênë t'zot me i gitun per fush, qyshë sè na mê-
ngojne fjalet? Rroke n' dorë fjalorin, o vllaa Shqpp-
taar, e veshtro vedin se saa herë kee per t' thânë
herë per nji fjalë herë per nji tjeter, qi do t'i gjêjsh
m'tê: Heu! kjo fjalë kênka e ree per mue! Nuk
paskesh pase diit se giuha Shaype paska kso fjalësh
t' bukura! - Qyshe se nuk i bimë mrapa giuhës
s'onë, e mje qi t'u lâmě vênn ploges e pritesës per
kahë e knnuëmja e fjalorit, giuha Shqype kaa me
kêne mêngut per fjalë n'kohë t'ona, se saa per koka
qi e xâne s'kaa pase as nuk kaa per t' pase gjâa
mêngut giuha Shqype ! -
T'i lâme m' nji ânë argtimet qi giêen nieri tui
knnue fialorin; detyra e parë qi do t'shtyyn per mos
me e Ishue doret âsht msimi qi do t' xêhet preje tii.
- Mênnja i çilet, kuur t'vêhet me shkrue a me folë,
i gjegjet fjala me nji kânnje t' posaçme; fjalët e per-
ditshme nuk i perdoron mâa, por t' tâna fjalë t' hië-
shme e t'sgiedhuna i qet n' pûne.
Hollimi i fjalorit n'shtjellim, e n'çanësim t'se e
cillës fjale, âsht i madhnuëshem. Fjalori s't' lên me
folë me gishta as me shêje, per me dashtë me diftue
shka na rrin n'zêmer. Aj na mson me ja gjete sê-
nit êmnin a fjalen qi i shkon paa pasë nevoje m' u
dredhë, m'u shdredhë e m'u shtryllë! -
II. Mênnimi e fjala jânë moter e vllaa; jânë bu-
çilat e asaje gurrës qi i thone trûut. - Porsè, saa
mênnime na jesin n'krye edhè shuhen krejt tuj mos
kênë t'zot me i gitun per fush, qyshë sè na mê-
ngojne fjalet? Rroke n' dorë fjalorin, o vllaa Shqpp-
taar, e veshtro vedin se saa herë kee per t' thânë
herë per nji fjalë herë per nji tjeter, qi do t'i gjêjsh
m'tê: Heu! kjo fjalë kênka e ree per mue! Nuk
paskesh pase diit se giuha Shaype paska kso fjalësh
t' bukura! - Qyshe se nuk i bimë mrapa giuhës
s'onë, e mje qi t'u lâmě vênn ploges e pritesës per
kahë e knnuëmja e fjalorit, giuha Shqype kaa me
kêne mêngut per fjalë n'kohë t'ona, se saa per koka
qi e xâne s'kaa pase as nuk kaa per t' pase gjâa
mêngut giuha Shqype ! -
- 134 —
Fjalori do t' na rrine n'zemer jo veç pse âsht i
ast mi timer, harie my et paula, dia, per mie
sija, t' kênunit e zêmra e komit; pse âsht i atdheut
marë. - Fjalori âsht msojsi i jonë, kshilltari i jonë,
e prîsi i t' gjithnjatyne qi e duën giuhen e nânës. -
Fjalori na i pertrîin kavaljetet e kalueme. Se e cilla
fjale qi ginnet m' tê na bân me i que mênnt ke
'Parët, ke Pelasgjët - atent l'onë! n'goje f'cillve kaa
pase tingllue kjo giuhë qi na t'bijt e tyne sod e
flasim. Para bijve t' giuhës Shqype i pat hii t' dridhun
botës .
Masì, praa, per me mrrîi n'dije t' gjuhës komtare
nner prist mâa besnikë njehet fialori, detyra e fja-
lorsve kishte me kênë me mledhe fjalët e komit, e n'u
vûfshin me perbâa tjera t' reja, l'jenë me pelgim
t' vllazenve - sidomos t' cillet jânë t' regjun n'kso
půnësh, e t'shikjojnë qi t' u dalě fjalori komtaar e jo
si me kênë i giuhës s' huëj .....! T' mêrrena vesht:
fjalori t' jete fjesht Shqyp, tuj mos u lânë vênn
fjalve l' hueja m' tê, m' saa t' mûnnena e m'saa t'na
mrrîje mênnja n' kuptim e n'dymtym fjalen prejë
fjalet.
T' tânë dim, se komi me komë, si kan t'marre
e dhâna n' tregtii, ashtû edhe fjalët e giuhëve i mâ-
rrin uharisht njäni preje tjetrit; e kto fjale, n' kohe
t' vona, jesin nner glytete - se nner katûnne s' u
dihet fara - e zotnii giytetash mannej fillojnë m' u
Fjalori do t' na rrine n'zemer jo veç pse âsht i
ast mi timer, harie my et paula, dia, per mie
sija, t' kênunit e zêmra e komit; pse âsht i atdheut
marë. - Fjalori âsht msojsi i jonë, kshilltari i jonë,
e prîsi i t' gjithnjatyne qi e duën giuhen e nânës. -
Fjalori na i pertrîin kavaljetet e kalueme. Se e cilla
fjale qi ginnet m' tê na bân me i que mênnt ke
'Parët, ke Pelasgjët - atent l'onë! n'goje f'cillve kaa
pase tingllue kjo giuhë qi na t'bijt e tyne sod e
flasim. Para bijve t' giuhës Shqype i pat hii t' dridhun
botës .
Masì, praa, per me mrrîi n'dije t' gjuhës komtare
nner prist mâa besnikë njehet fialori, detyra e fja-
lorsve kishte me kênë me mledhe fjalët e komit, e n'u
vûfshin me perbâa tjera t' reja, l'jenë me pelgim
t' vllazenve - sidomos t' cillet jânë t' regjun n'kso
půnësh, e t'shikjojnë qi t' u dalě fjalori komtaar e jo
si me kênë i giuhës s' huëj .....! T' mêrrena vesht:
fjalori t' jete fjesht Shqyp, tuj mos u lânë vênn
fjalve l' hueja m' tê, m' saa t' mûnnena e m'saa t'na
mrrîje mênnja n' kuptim e n'dymtym fjalen prejë
fjalet.
T' tânë dim, se komi me komë, si kan t'marre
e dhâna n' tregtii, ashtû edhe fjalët e giuhëve i mâ-
rrin uharisht njäni preje tjetrit; e kto fjale, n' kohe
t' vona, jesin nner glytete - se nner katûnne s' u
dihet fara - e zotnii giytetash mannej fillojnë m' u
— 135 -
perbuzë me giuhë t' nânës tuj u sherbye me to, deri
qi mrrîin me i qité n' harresë fjalët e giuhës s' vet,
e ashtû brêz mas brêzit shkojnë tuj na shemtue giu-
hen t' onë. - Duhen shknue e duhen shbîi me gjith
rrâje fjalët e huëja prejë zêmrash t'Shhyptarve e mos
m' u lânë vênn nner fjalore, per ngaje qi as nevoja,
as urtija nuk m' thotë qi t' i shkoj kuëj n' derë per
nji gjâa sênn qi e kam vetë. -
N'mos ju pelgefte ky mênnim i êm, o vllazen
fialorsa, ju lutem, nemose, t'a mêrrni mrapa t' nnrit-
çmin e t' diëshmin atdhetaar Z. Kostantin (Nelkon)
Kristoforidhin, i cilli me urtii t' madhe i kaa vûu da-
mas m'nji fjalorth fjalët e giuhëve t'huëja t' per-do-
runa prejë nesh, e persrii mas se-cillës fjalé vên shka.
domethânjen n'giuhe Shqype. - S'đo lânë qi t' ve-
ditohen n'komë t'onë fjalët e huëja, e ktii gellimit
kena me i dalë n'krye, kuur mos t'u lêhet tara nner
fjalorë.
Arrsyja e dyte qi m'shtyyni me çilë ket gojě nje-
kjo kje :
Sod per sod, m'saa munn t' dihet, giuha e jone
Shqype, asht nji qi nuk munn t'i moterzohet kurr-
njênës n'jetë, e njehet nner giuhët mâa t' vjetra, si-
kursè e pat dishmue i nnritçmi Z. Talotzi, m'nji arg-
tim t' gzimit t' vjetit 1893, n' Kuvênn t' Françeskanve
n' Kreshevě t' Bosnies, kuur nner spyt e mii - qi
shkruej kto pûnë - kû nnolla me dymdhetë Shqyp-
tarề tjerë e burra l' dijshem t' atii vênnit, m'nji urim
perbuzë me giuhë t' nânës tuj u sherbye me to, deri
qi mrrîin me i qité n' harresë fjalët e giuhës s' vet,
e ashtû brêz mas brêzit shkojnë tuj na shemtue giu-
hen t' onë. - Duhen shknue e duhen shbîi me gjith
rrâje fjalët e huëja prejë zêmrash t'Shhyptarve e mos
m' u lânë vênn nner fjalore, per ngaje qi as nevoja,
as urtija nuk m' thotë qi t' i shkoj kuëj n' derë per
nji gjâa sênn qi e kam vetë. -
N'mos ju pelgefte ky mênnim i êm, o vllazen
fialorsa, ju lutem, nemose, t'a mêrrni mrapa t' nnrit-
çmin e t' diëshmin atdhetaar Z. Kostantin (Nelkon)
Kristoforidhin, i cilli me urtii t' madhe i kaa vûu da-
mas m'nji fjalorth fjalët e giuhëve t'huëja t' per-do-
runa prejë nesh, e persrii mas se-cillës fjalé vên shka.
domethânjen n'giuhe Shqype. - S'đo lânë qi t' ve-
ditohen n'komë t'onë fjalët e huëja, e ktii gellimit
kena me i dalë n'krye, kuur mos t'u lêhet tara nner
fjalorë.
Arrsyja e dyte qi m'shtyyni me çilë ket gojě nje-
kjo kje :
Sod per sod, m'saa munn t' dihet, giuha e jone
Shqype, asht nji qi nuk munn t'i moterzohet kurr-
njênës n'jetë, e njehet nner giuhët mâa t' vjetra, si-
kursè e pat dishmue i nnritçmi Z. Talotzi, m'nji arg-
tim t' gzimit t' vjetit 1893, n' Kuvênn t' Françeskanve
n' Kreshevě t' Bosnies, kuur nner spyt e mii - qi
shkruej kto pûnë - kû nnolla me dymdhetë Shqyp-
tarề tjerë e burra l' dijshem t' atii vênnit, m'nji urim
- 136 -
qi na bâni nee Shqyptarve posaçe n'giuhe Llatine, tha:
« Lulzoftě giuha Shaype, âma e giuhěve tjera!
Rrnoftě komi Shayptaar, mâa i vjetri n'Europë! (*)
Fjale saa t' kânnshme aq madhnuëshme per nee
Shqyptarë ! -
I pshtetun n' ket e n'saa dishmime tjera thâm, se
pose qi s'i kan hije kurrkûnn fjalet e huëja giuhes
s'onë, e qi nneri ato qi perdoren na vrasin veshtë,
âsht edhè marre per nee Sqyptare me ja Ishue per-
kjellen giusës s' onë e me bâa t' âmen mâa t' papas-
men e mâa t' vorfnen se kto mesa ( per mos m' u
thânë bija) giuhët e huëja.
Giuha e jone kaa kênë edhè âsht nenè giuhë
luftare, giuhë qi kaa diit edhè din me prefë heshta
e shgjeta e jo pupla! Porsè, falë t'i kjofshin Zotit !
sod kena fillue me ardhe n'vedi, e gadi - gadi kena
xâne me luëjt puplen mâa teper se pushken sadò pak
si vonë!, e gjinnena mêngut per fjalě qi i perkasin
dijes e hollimit. - Ngushtesija na bân me i shkue
nokuëj n' derë per kso fjalësh t' sgiedhuna e me
mkâmë mêngimin t'one - per tash. - T'kuëjen derë
munn t' a msymë paa na u kuqë ftyra? Deren e
Grekve t' vieter, (e mos, e Zot, t'grekve t' sodçem!)
(* ) Fjalët e Z. Talotz-it :
* Floreat lingua albanica, mater aliarum linguarum ! Vivat
natio albanica vetustissima in Europa ! »
qi na bâni nee Shqyptarve posaçe n'giuhe Llatine, tha:
« Lulzoftě giuha Shaype, âma e giuhěve tjera!
Rrnoftě komi Shayptaar, mâa i vjetri n'Europë! (*)
Fjale saa t' kânnshme aq madhnuëshme per nee
Shqyptarë ! -
I pshtetun n' ket e n'saa dishmime tjera thâm, se
pose qi s'i kan hije kurrkûnn fjalet e huëja giuhes
s'onë, e qi nneri ato qi perdoren na vrasin veshtë,
âsht edhè marre per nee Sqyptare me ja Ishue per-
kjellen giusës s' onë e me bâa t' âmen mâa t' papas-
men e mâa t' vorfnen se kto mesa ( per mos m' u
thânë bija) giuhët e huëja.
Giuha e jone kaa kênë edhè âsht nenè giuhë
luftare, giuhë qi kaa diit edhè din me prefë heshta
e shgjeta e jo pupla! Porsè, falë t'i kjofshin Zotit !
sod kena fillue me ardhe n'vedi, e gadi - gadi kena
xâne me luëjt puplen mâa teper se pushken sadò pak
si vonë!, e gjinnena mêngut per fjalě qi i perkasin
dijes e hollimit. - Ngushtesija na bân me i shkue
nokuëj n' derë per kso fjalësh t' sgiedhuna e me
mkâmë mêngimin t'one - per tash. - T'kuëjen derë
munn t' a msymë paa na u kuqë ftyra? Deren e
Grekve t' vieter, (e mos, e Zot, t'grekve t' sodçem!)
(* ) Fjalët e Z. Talotz-it :
* Floreat lingua albanica, mater aliarum linguarum ! Vivat
natio albanica vetustissima in Europa ! »
- 137 -
Kjo âsht nji giuhë qi munn t' a moterzojmë me
t'onen, n'mos per giasim qi kan nner vedi, per mo-
he nemose.
Si giuha Shqype âsht giuhě luftare, e qi âsht
kênë dhânë me prefë heshta e shgjeta, ashtû ; giuha
e Grekve t' vjeter âsht kênë giuhë dijet edhè msimit.
Praa, neri qi t'a mkâmin giuhen t'onë, kujtoj se
s'unn do t' na shaje kush n'u sherbejshim me ter-
minologii t' tyne, masì edhè t' tâna komet e Europës
me ket terminologii sherbehen. Asht perlim me i
permênnë atà burra t' nnritçem qi e kan paa ket ne-
vojë: Z. Lekë Gruda n'Fjalorth, e Shoqnija e Bashki-
mit n' «Shtojcë» t' fjalorit t' sajë.
Vllazen Shqyptarë !
Po e maroj fjalen t'ême me ket porosii: xênie
fjalorin e giuhes s'nânës, mos e higni duersh, persè
ky âsht libri i komit t'onë, e thesari i atdheut t'onë! »
Lulzotté, praa, giuha Shqype âma e giuhëve tjera!
Rrnoftě komi Shqyptaar mâa i vjetri n' Europë! -
«T' falem, Shqypnii, ti i shpirtit t' êm dishiri !
1 lum njimênn jâm un n'ngjii t'ânn tư rrnue,
Tư' gzue t'paamt t'ânn, tu tëhjekë at ajr t'kullue
Si Leka i Madhi e Skenderbegu i Biri! (2.) -
V. O. N'numrim t'fjalorve n'fage 125 u harrue kjo oroë: «Njikta
jalorë i njefa, persè jânë mâa t' njofshem, e prejë se munnet me i
pasě mâa noresh gjithicilli Shqyptaar gifrreket per sbukurim t'giuhës
Shqype tuj kênë t' shtypun n' giuhë t' njoftuna.
Auktori.
18
Kjo âsht nji giuhë qi munn t' a moterzojmë me
t'onen, n'mos per giasim qi kan nner vedi, per mo-
he nemose.
Si giuha Shqype âsht giuhě luftare, e qi âsht
kênë dhânë me prefë heshta e shgjeta, ashtû ; giuha
e Grekve t' vjeter âsht kênë giuhë dijet edhè msimit.
Praa, neri qi t'a mkâmin giuhen t'onë, kujtoj se
s'unn do t' na shaje kush n'u sherbejshim me ter-
minologii t' tyne, masì edhè t' tâna komet e Europës
me ket terminologii sherbehen. Asht perlim me i
permênnë atà burra t' nnritçem qi e kan paa ket ne-
vojë: Z. Lekë Gruda n'Fjalorth, e Shoqnija e Bashki-
mit n' «Shtojcë» t' fjalorit t' sajë.
Vllazen Shqyptarë !
Po e maroj fjalen t'ême me ket porosii: xênie
fjalorin e giuhes s'nânës, mos e higni duersh, persè
ky âsht libri i komit t'onë, e thesari i atdheut t'onë! »
Lulzotté, praa, giuha Shqype âma e giuhëve tjera!
Rrnoftě komi Shqyptaar mâa i vjetri n' Europë! -
«T' falem, Shqypnii, ti i shpirtit t' êm dishiri !
1 lum njimênn jâm un n'ngjii t'ânn tư rrnue,
Tư' gzue t'paamt t'ânn, tu tëhjekë at ajr t'kullue
Si Leka i Madhi e Skenderbegu i Biri! (2.) -
V. O. N'numrim t'fjalorve n'fage 125 u harrue kjo oroë: «Njikta
jalorë i njefa, persè jânë mâa t' njofshem, e prejë se munnet me i
pasě mâa noresh gjithicilli Shqyptaar gifrreket per sbukurim t'giuhës
Shqype tuj kênë t' shtypun n' giuhë t' njoftuna.
Auktori.
18
BKSH
Emna Shkrimtarësh qi permênnen n' ket
« AGIM T' GJYTETNIIS »
PIESE E PARE
1. Seneka .
2. Goja e komit t'onë .
4.
5 Ciceroni .
A. Fishta, O. F. M. «Lahuta e mal-
CilS »
7. Sh' Matei unjilltari, k. XX
8. Seneka
9. Rudyard
10. Schimd
11. Goja e komit t'onë
12. A. Fishta, O. F. M. » Pika Voeset.
13. »
14
33
15. Goja e komit t' onë
16. " Albania „ London-1904-viti i 8. Nri
9.176
17. A Fishta, O. F. M. ,. Lahuta e Mal-
ciis , •
18 Settembrini
n'fage 9
11
15
18
19
93
- >
28
28
29
29
« AGIM T' GJYTETNIIS »
PIESE E PARE
1. Seneka .
2. Goja e komit t'onë .
4.
5 Ciceroni .
A. Fishta, O. F. M. «Lahuta e mal-
CilS »
7. Sh' Matei unjilltari, k. XX
8. Seneka
9. Rudyard
10. Schimd
11. Goja e komit t'onë
12. A. Fishta, O. F. M. » Pika Voeset.
13. »
14
33
15. Goja e komit t' onë
16. " Albania „ London-1904-viti i 8. Nri
9.176
17. A Fishta, O. F. M. ,. Lahuta e Mal-
ciis , •
18 Settembrini
n'fage 9
11
15
18
19
93
- >
28
28
29
29
- 140 -
19. Champort
20. D' Azeglio
21. Smiles. .
22. A. Fishta, O. F. M. » Lahuta e mal-
CiiS »
23. S. Pelliko
24.
Vouvenarques
25. G. Fortunato
26. Emerson
27. Smiles
28.
33
29. Lubdock
n'fage 29
29
29
PJESE E DYTE.
30. Montefeltro. O- F. M.
31. Bosuet
32. A. Kapecelatro
33. Prift Riberi .
*
Sh' Matej unnjilltari •
34, Montefeltro, O. F. M.
35. A. Kapecelatro
36. Montefeltro, O. F."M.
37. Montefeltro, O. F. M. .
38. A. Kapecelatro .
39. Kardinal G. Boma
40. Kvitin Sella .
41. Goja e komit t' onë .
42. Thiers i, n' Kuvênn t' Versailles, 29 -
33
-33
33
31
31
38
38
39
39
39
39
40
40
40
42
44
19. Champort
20. D' Azeglio
21. Smiles. .
22. A. Fishta, O. F. M. » Lahuta e mal-
CiiS »
23. S. Pelliko
24.
Vouvenarques
25. G. Fortunato
26. Emerson
27. Smiles
28.
33
29. Lubdock
n'fage 29
29
29
PJESE E DYTE.
30. Montefeltro. O- F. M.
31. Bosuet
32. A. Kapecelatro
33. Prift Riberi .
*
Sh' Matej unnjilltari •
34, Montefeltro, O. F. M.
35. A. Kapecelatro
36. Montefeltro, O. F."M.
37. Montefeltro, O. F. M. .
38. A. Kapecelatro .
39. Kardinal G. Boma
40. Kvitin Sella .
41. Goja e komit t' onë .
42. Thiers i, n' Kuvênn t' Versailles, 29 -
33
-33
33
31
31
38
38
39
39
39
39
40
40
40
42
44
- 141 -
V - 1872
43. A. Kapecelatro (in Sum, S. Thomae)
44. Prift Z. Rîberi (Religione, Patria. etc.
f. 122.) -
45. Bossuet - i .
46. A. Kapecelatro m'Ireland - in
47. A Kapecelatro m' Markezin
48 Montefeltro, O. F. M.
49 Platoni .
50. Ball - Hâneza
Dibrani («Albania»
C. 64.1899)
51. Ciceroni
52.
53. Kretoni
54. Seneka
55. Platoni
56.
57.
Goja e komit t'onë
58.
59. Pitagora
60. Sterne .
61. Sh' Cezarii
62. Demosteni
63. Platoni
64. Ciceroni
65. Sh' Augustini.
66. Sh' Gj. Klimaku
67. Sh' Bonaventura
n' fage 44
» 46
46
93
V - 1872
43. A. Kapecelatro (in Sum, S. Thomae)
44. Prift Z. Rîberi (Religione, Patria. etc.
f. 122.) -
45. Bossuet - i .
46. A. Kapecelatro m'Ireland - in
47. A Kapecelatro m' Markezin
48 Montefeltro, O. F. M.
49 Platoni .
50. Ball - Hâneza
Dibrani («Albania»
C. 64.1899)
51. Ciceroni
52.
53. Kretoni
54. Seneka
55. Platoni
56.
57.
Goja e komit t'onë
58.
59. Pitagora
60. Sterne .
61. Sh' Cezarii
62. Demosteni
63. Platoni
64. Ciceroni
65. Sh' Augustini.
66. Sh' Gj. Klimaku
67. Sh' Bonaventura
n' fage 44
» 46
46
93
- 142 -
68. S'Augustini .
69. S' Laurenc Justinjani
70. Plutarku
71. Seneka.
72. Ciceroni
n' fage 58
59
60
60
60
PJESE E TRETE
73. Ciceroni m'Platonin.
74. A. F. Nani, O. F. M..
75. Mazzini
76. Metastasi
77. Ciceroni
78. Prifti Z. Riberi
79. Metastasi
80. Ciceroni
81.
82. Napoleoni
farë
85. Fanny
84. Gj. Kerson
85. Sh' Augustini
86. Segur
87. Êmzot Pjeter Xarishi .
88. Robelet
89. A. Fishta, O. F. M. » Pika voëset «
90. T. Livi .
91. Napoleoni
92. Goja e komit t' onë
93. A. Fishta, O. F.M. » Lahuta e Malciii»
99
93
33
33
62
62
62
63
63
63
65
65
71
71
81
82
82
82
82
83
84
85
86
88
88
68. S'Augustini .
69. S' Laurenc Justinjani
70. Plutarku
71. Seneka.
72. Ciceroni
n' fage 58
59
60
60
60
PJESE E TRETE
73. Ciceroni m'Platonin.
74. A. F. Nani, O. F. M..
75. Mazzini
76. Metastasi
77. Ciceroni
78. Prifti Z. Riberi
79. Metastasi
80. Ciceroni
81.
82. Napoleoni
farë
85. Fanny
84. Gj. Kerson
85. Sh' Augustini
86. Segur
87. Êmzot Pjeter Xarishi .
88. Robelet
89. A. Fishta, O. F. M. » Pika voëset «
90. T. Livi .
91. Napoleoni
92. Goja e komit t' onë
93. A. Fishta, O. F.M. » Lahuta e Malciii»
99
93
33
33
62
62
62
63
63
63
65
65
71
71
81
82
82
82
82
83
84
85
86
88
88
- 143 -
94.
Ciceroni
95.
96.
97.
98. Omiri
89. Pitagora
100. Horaci
101. Perikli
102. Glos. int
104. Klinger
104. Skribe
105. P. Metastasi
106. Kantù
107. S. Pelliko
108. Pananti
109. P. Verri
110. Gverraci
111.
112. Auerbach
113. Bag. e Bujq. flet. e lare » N. b. F
114. A. Fiskata, O. E. M.
115. Goja e komit t' one
116. A. Fishta, O. F. M. Lahuta e Malciis,
117. Kângë popullore
PJESA E KATERT.
Giuha.
118. Naim Bey Frasheri .
119. Goja e komit t' onë .
33
33
93
93
33
99
n' fage 108
110
94.
Ciceroni
95.
96.
97.
98. Omiri
89. Pitagora
100. Horaci
101. Perikli
102. Glos. int
104. Klinger
104. Skribe
105. P. Metastasi
106. Kantù
107. S. Pelliko
108. Pananti
109. P. Verri
110. Gverraci
111.
112. Auerbach
113. Bag. e Bujq. flet. e lare » N. b. F
114. A. Fiskata, O. E. M.
115. Goja e komit t' one
116. A. Fishta, O. F. M. Lahuta e Malciis,
117. Kângë popullore
PJESA E KATERT.
Giuha.
118. Naim Bey Frasheri .
119. Goja e komit t' onë .
33
33
93
93
33
99
n' fage 108
110
- 144 -
120. » Albania » Bruxelles. - F. vieti i V
Nri 8. 1901. .
121. E. De Amicis .
122. A. Fishta, O. F. M. ạLahuta e
Malciis »
. .
SHTIM
1. Z. Jakin Shkodra. - » Albania «
viti i V. N. 3. F. -
2. A. Fishta, O. F. M. «Pika Voëset»
n'fage 110
120
124
126
129
DECRETUM.
Cum opus cui titulus « Agimi i Gjytetniis » a
R. P. Stephano Gjeçov concinnatum et a duobus
selectis Patribus de mandato Nostro examinatum,
nihil contra fidem aut bonos mores contineat, quod
ad nos pertinet, nihil obstat, quominus, servatis
servandis, typis mandari valeat.
Datum Soodrae, 20 Iulii 1910.
L. * S.
FR. ALOISIUS PAOLUCCI
Minist. Provlis O. F. M.
Imprimatur
L. * S. JACOBUS SEREGGI ARCH.
120. » Albania » Bruxelles. - F. vieti i V
Nri 8. 1901. .
121. E. De Amicis .
122. A. Fishta, O. F. M. ạLahuta e
Malciis »
. .
SHTIM
1. Z. Jakin Shkodra. - » Albania «
viti i V. N. 3. F. -
2. A. Fishta, O. F. M. «Pika Voëset»
n'fage 110
120
124
126
129
DECRETUM.
Cum opus cui titulus « Agimi i Gjytetniis » a
R. P. Stephano Gjeçov concinnatum et a duobus
selectis Patribus de mandato Nostro examinatum,
nihil contra fidem aut bonos mores contineat, quod
ad nos pertinet, nihil obstat, quominus, servatis
servandis, typis mandari valeat.
Datum Soodrae, 20 Iulii 1910.
L. * S.
FR. ALOISIUS PAOLUCCI
Minist. Provlis O. F. M.
Imprimatur
L. * S. JACOBUS SEREGGI ARCH.
BKSH
BKSH