Më 1914, kur në Evropë po fillonte lufta, shtypshkronja e jezuitëve në Shkodër nxori numrin 14 të serisë “Vepra Pijore”: Pushka e Trathtarit, “rromanz historjak Shqypniet”. Autori ishte Zef M. Harapi (1891–1946), një prift jezuit nga Shkodra që jepte mësim në Pejë, në Durrës e në qytetin e vet. Robert Elsie e quan romanin një nga provat e para për të shkruar në shqip një roman me frymë romantike.
Sot libri është i plotë në Fletoret: 40 krerë, me zbukurimet e botimit të parë, dhe si e-book.
Rrëfimi
Romani hapet natën, mes rrënojave të kishës së Shasit. Lula, një nënë e mjerë, vajton mbi varrin e të birit, Lekës, që e kanë vrarë pabesisht. Pak më vonë cubat i rrëmbejnë edhe djalin e vogël, Marashin. Pastaj rrëfimi i ndjek për tridhjetë vjet: nga Shasi në Shkodër, në Tivar e në Shllak, me gjakmarrje, besë, fejesa e pazare, deri në një takim që Lula nuk e priste më.
Harapi nuk e fsheh qëllimin e vet. Herë pas here e ndërpret rrëfimin për t’u treguar lexuesve historinë e vendit: peshkopët e Tivarit, Konçilin e parë të Shqipërisë, sundimtarët e Malit të Zi, luftërat e Austrisë në Itali. Në fund u kërkon ndjesë atyre që u janë dukur të gjata.
Qyteti me 365 kisha
Kreu i tretë është gati një udhëpërshkrim. “Nja tre sahat larg Shkodret”, në rrugën për në Tivar, udhëtari sheh një kodër me mure të rrënuara: është Shasi, latinisht Svacia. Harapi shkruan se dikush i ka numëruar kishat e tij “deri m’tre qind e gjashtdhetë e gjashtë”. Pastaj përshkruan Kishën e Zojës, me shenjtorët e pikturuar në mur, dhe kopjon mbishkrimin e një varri:
HIC REQUIESCIT EP. MARCUS
BONAE MEMORIAE. A. MCCLXII.
Këtu pushon peshkopi Mark, me kujtim të mirë, viti 1262.
Shasi ekziston edhe sot. Është një fshat i vogël në komunën e Ulqinit, në Mal të Zi. Përmendet për herë të parë më 1067 si Svacia Civitas. Më 1242 e shkatërruan mongolët, dhe më pas u ringrit. Legjenda e kishave aq sa ditët e vitit ka mbetur, edhe pse sot aty shihen kryesisht rrënoja.
Varret e Komanit
Kreu XXXIII ndalet te varret e lashta të Komanit. Harapi mbështetet në librin e një francezi, të cilin e shkruan “A. Legrande”. Në të vërtetë është Alexandre Degrand, konsull i Francës në Shkodër nga 1893 deri më 1899, autor i Souvenirs de la Haute-Albanie (Paris, 1901). Degrand ishte evropiani i parë që gërmoi aty. Objektet që gjeti, vathë, rrathë qafe, rruaza, unaza e thika, ia dhuroi muzeut të Saint-Germain-en-Laye, afër Parisit. Harapi e jep listën e tyre një për një dhe shton në shënim se disa prej tyre “mund t’shifen edhe sot n’muzee t’Kolegjes t’Jezujtve t’Shkoders”.
Ai i quante varret parakristiane, ndoshta pellazge, dhe sillte si provë veshjet e grave të maleve. Sot arkeologët i datojnë në mesjetën e hershme, rreth shekujve VII–IX, dhe vazhdojnë të diskutojnë kujt i përkisnin. Por ideja që mbizotëron në libër, se ky vend e ka ruajtur gjuhën e zakonet “djalë mas djalit me armë n’dorë”, ishte ideja e brezit të tij.
Si lexohet
Drejtshkrimi është ai i Shkodrës së vitit 1914 dhe e kemi ruajtur siç është. Zanoret e gjata shkruhen dyfish (maar, paa, biir), hundoret me kapuç (mâa, zêmer, hîi, kû, sŷy). Gj-ja shpesh shtypet gi (giûhë, giatë), dhe t’, n’, s’ zënë vendin e të, në, së. Pas disa faqesh lexohet rrjedhshëm. Kemi ndrequr vetëm gabimet e qarta të shtypit, si shkronjat e përmbysura. Thonjëzat, që në botim ndryshojnë nga faqja në faqe, i kemi bërë kudo « ».
Lexojeni këtu, ose shkarkojeni si e-book.
Burimet
- Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë, Pushka e Trathtarit, Shkodër, 1914 (skanimi).
- Robert Elsie, Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli dhe proza e periudhës së pavarësisë, nga Histori e letërsisë shqiptare.
- Wikipedia, “Šas”.
- Universiteti i Shkodrës, “In the footsteps of Alexandre Degrand (1844–1911) in Shkodër and its surroundings”.
- Wikipedia, “Komani-Kruja culture”.
- A. Degrand, Souvenirs de la Haute-Albanie, Paris, 1901.